01. స్తుతి ప్రస్తావన

 

                                                      స్తుతి కుసుమాంజలి  విషయ సూచిక 

  

	స్తోత్రం	పేరు	శ్లోకాల సంఖ్య
01	ప్రథమ స్తోత్రం	స్తుతి ప్రస్తావన	31
02	ద్వితీయ స్తోత్రం	నమస్కార స్తోత్రం	30
03	తృతీయ స్తోత్రం	ఆశీర్వాద స్తోత్రం	60
04	చతుర్థ స్తోత్రం	మంగళాష్టక స్తోత్రం	08
05	పంచమ స్తోత్రం	కవి-కావ్య ప్రశంస	36
06	షష్ఠ స్తోత్రం	హరాష్టక స్తోత్రం	08
07	సప్తమ స్తోత్రం	సేవాభినందన స్తోత్రం	42
08	అష్టమ స్తోత్రం	శరణాశ్రయణ స్తోత్రం	52
09	నవమ స్తోత్రం	కృపణాక్రందన స్తోత్రం (మొదటి భాగం)	82
10	దశమ స్తోత్రం	కరుణాక్రందన స్తోత్రం	91
11	ఏకాదశ స్తోత్రం	దీనాక్రందన స్తోత్రం	143
12	ద్వాదశ స్తోత్రం	తమః శమన స్తోత్రం (అజ్ఞాన నాశనం)	32
13	త్రయోదశ స్తోత్రం	ప్రభుప్రసాదన స్తోత్రం	43
14	చతుర్దశ స్తోత్రం	హిత స్తోత్రం	28
15	పంచదశ స్తోత్రం	కరుణారాధన స్తోత్రం	40
16	షోడశ స్తోత్రం	జ్ఞానోపదేశ స్తోత్రం	27
17	సప్తదశ స్తోత్రం	భక్తి స్తోత్రం	30
18	అష్టాదశ స్తోత్రం	సిద్ధి స్తోత్రం	25
19	ఏకోనవింశ స్తోత్రం	భగవద్రూప వర్ణన స్తోత్రం	31
20	వింశ స్తోత్రం	హసిత  స్తోత్రం (పరమశివుని నవ్వు)	41
21	ఏకవింశ స్తోత్రం	అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రం	24
22	ద్వావింశ స్తోత్రం	కాదిపదబంధ స్తోత్రం	12
23	త్రయోవింశ స్తోత్రం	శృంఖలాబంధ స్తోత్రం	27
24	చతుర్వింశ స్తోత్రం	ద్విపద యమక స్తోత్రం	28
25	పంచవింశ స్తోత్రం	రుచిరంజన స్తోత్రం	27
26	షడ్వింశ స్తోత్రం	పాదానియమక స్తోత్రం	35
27	సప్తవింశ స్తోత్రం	పాదమధ్య యమక స్తోత్రం	34
28	అష్టావింశ స్తోత్రం	పాదాంత యమక స్తోత్రం	27
29	ఏకోనత్రింశ స్తోత్రం	ఏకాంతర యమక స్తోత్రం	36
30	త్రింశ స్తోత్రం	మహాయమక స్తోత్రం	81
31	ఏకత్రింశ స్తోత్రం	నతోపదేశ స్తోత్రం	30
32	ద్వాత్రింశ స్తోత్రం	శరణాగతోద్ధరణ స్తోత్రం	08
33	త్రయస్త్రింశ స్తోత్రం	కర్ణపూర స్తోత్రం	45
34	చతుస్త్రింశ స్తోత్రం	అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రం	13
35	పంచత్రింశ స్తోత్రం	ఈశ్వర ప్రశంస స్తోత్రం	29
36	షట్త్రింశ స్తోత్రం	స్తుతిఫల ప్రాప్తి స్తోత్రం	41
37	సప్తత్రింశ స్తోత్రం	స్తుతి ప్రశంస స్తోత్రం	20
38	అష్టాత్రింశ స్తోత్రం	పుణ్యపరిణామ స్తోత్రం	30

స్తోత్రాల సమూహం	శ్లోకాల సంఖ్య
01 నుండి 10 వరకు	31+30+60+08+36+08+42+52+82+91 = 440
11 నుండి 20 వరకు	143+32+43+28+40+27+30+25+31+41 = 440
21 నుండి 30 వరకు	24+12+27+28+27+35+34+27+36+81 = 331
31 నుండి 38 వరకు	30+08+45+13+29+41+20+30 = 216

మొత్తం శ్లోకాల సంఖ్య:

పై అన్ని విభాగాలను కలిపితే (440 + 440 + 331 + 216):

మొత్తం = 1,427 శ్లోకాలు

---

ఈ స్తోత్రాలలో 11వ స్తోత్రం (దీనాక్రందన స్తోత్రం - 143) మరియు 10వ స్తోత్రం (కరుణాక్రందన స్తోత్రం - 91) అత్యధిక శ్లోకాలను కలిగి ఉన్నాయి.

1. మంగళాచరణ శ్లోకం

శ్లోకం:

నమః శివాయ నిశ్శేషక్లేశప్రశమశాలినే ।

త్రిగుణగ్రంథిదుర్భేదభవబంధవిభేదినే ॥

తాత్పర్యం:

సమస్త దుఃఖాలను (క్లేశాలను) పూర్తిగా శాంతింపజేసేవాడు, సత్త్వ-రజస్తమో గుణాలనే ముడితో విడదీయలేనట్లుగా ఉన్న ఈ సంసార బంధాలను తెంచివేసేవాడు అయిన ఆ పరమశివునికి నమస్కారం.

---

2. గురు/కవి ప్రశంస

శ్లోకం:

దిశి దిశ్యమృతద్రవం స్రవంత్యః ప్రథయంత్యః కృతినాం హృది ప్రసాదమ్ ।

విమలాః ప్రసరంతి యస్య వాచః స మహాత్మా జయతి ద్విజాధిరాజః ॥

తాత్పర్యం:

ఎవరి పవిత్రమైన వాక్కులు అన్ని దిక్కులా అమృతధారలను కురిపిస్తాయో, పుణ్యాత్ముల హృదయాల్లో నిర్మలమైన ఆనందాన్ని నింపుతాయో, అటువంటి గొప్పవాడైన ఆ బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడు (లేదా గురువు) సర్వోత్కృష్టంగా వెలుగొందుతున్నాడు.

---

3. గ్రంథ రచనోద్దేశం

శ్లోకం:

స్వసుతస్య శిశోర్యశోధరస్య స్మరణార్థం విహితో మయా శ్రమోऽయమ్ ।

ఉపయోగమియాద్యది ప్రసంగాదపరత్రాపి తతో భవేదవంధ్యః ॥

తాత్పర్యం:

నా కుమారుడైన యశోధరుని చదువు కోసం (జ్ఞాపకార్థం) నేను ఈ శ్రమకు పూనుకున్నాను. ఒకవేళ ఈ గ్రంథం ఇతరులకు కూడా ఏ సందర్భంలోనైనా ఉపయోగపడితే, అప్పుడు నా ఈ ప్రయత్నం సార్థకమైనట్లే అని భావిస్తాను.

---

4. వాక్కుల విశిష్టత

శ్లోకం:

ఇహ యుక్త్యనుగానవద్యహృద్యక్రమబద్ధాః కృతినాం హరన్తు వాచః ।

మతిజాడ్యభువం లవంగజాతీఫలపూతాసవికాసమాసజన్త్యః ॥

తాత్పర్యం:

యుక్తితో కూడి, దోషరహితమై, మనోహరమైన క్రమంలో ఉన్న విద్వాంసుల వాక్కులు బుద్ధిలోని జడత్వాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) పోగొడతాయి. అవి లవంగాలు, జాజికాయలతో సుగంధభరితమైన పానీయంలాగా మనసును ఉల్లాసపరుస్తూ, అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగిస్తాయి.

 బాలబోధినీ ముగింపు శ్లోకం

శ్లోకం:

ఇతి మితమతిబాలబోధనార్థం పరిహృతవక్రపథైర్మయా వచోభిః ।

లఘుకలితపదా వ్యధాయి వృత్తిస్తదసరలా ఖలు బాలబోధనీయమ్ ॥

తాత్పర్యం:

అల్పమైన బుద్ధి కలిగిన బాలలకు అర్థం కావడం కోసం, వంకర మార్గాలను (క్లిష్టమైన ప్రయోగాలను) వదిలిపెట్టి, సరళమైన పదాలతో ఈ 'బాలబోధినీ' అనే వృత్తిని (వ్యాఖ్యానాన్ని) నేను రచించాను. ఇది నిజంగా సరళంగా, సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో ఉంది.

---

 పరమేశ్వర స్తుతి (రీతికణ్ఠుని వ్యాఖ్యానం)

శ్లోకం:

యో నిర్మాలి బిభర్తి సంహరతి చ క్రీడానుకంపాదిభి-

ర్నిర్దేవత్త్రిజగత్ప్రమాణపరిషత్ఖ్యాతో యదిచ్ఛాం వినా ।

దాతుం శక్నువతే కదాపి న ఫలం కర్మాణి నో కుత్రచి-

ద్విఖ్యాతః పరమేశ్వరః స తనుతాద్భాగ్యవైభవం వో విభుః ॥

తాత్పర్యం:

ఎవరు కేవలం క్రీడలాగా లేదా దయతో ఈ సృష్టిని నిర్మిస్తారో, రక్షిస్తారో మరియు లయింపజేస్తారో.. ఎవరి ఇచ్ఛ (సంకల్పం) లేకుండా లోకంలోని ఏ కార్యాలూ ఫలాన్ని ఇవ్వలేవో.. అటువంటి ప్రసిద్ధుడైన ఆ పరమేశ్వరుడు మీకు అపారమైన భాగ్య వైభవాన్ని ప్రసాదించుగాక!

---

 కాశ్మీర దేశం - సోమదేవ వర్ణన

శ్లోకం:

విద్యాతీర్థవిహారశాలిని పరం శ్రీశారదాసంశ్రయే

కౌబేర్యా హరితో లలాటతిలకే కాశ్మీరదేశేऽభయే ।

యచ్ఛ్రీపద్మపురం పురందరపురప్రోద్యత్ప్రభం భాసతే

తత్రాచార్యవరో బభూవ భగవాన్సోమః స సోమప్రభః ॥

తాత్పర్యం:

విద్యలకు నిలయమై, శారదా దేవి ఆశ్రయమై, ఉత్తర దిక్కుకు (కుబేర దిక్కుకు) తిలకంలా భాసించే భయరహితమైన కాశ్మీర దేశంలో.. దేవేంద్రుని నగరంలా వెలిగిపోయే 'శ్రీ పద్మపురం' అనే నగరం ఉంది. అక్కడ చంద్రుని వంటి కాంతి కలిగిన 'సోముడు' అనే గొప్ప ఆచార్యుడు ఉండేవారు.

---

 వంశీయుల ప్రశంస

శ్లోకం:

యః సిద్ధాన్తతరేషు దర్శితమహావిద్యః సతాం మస్తకః

శాపానుగ్రహకృద్ధితైకపరమః సోమస్తదీయేऽన్వయే ।

తాత్పర్యం:

సిద్ధాంత గ్రంథాలలో గొప్ప పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించినవాడు, సజ్జనులందరిలో శ్రేష్ఠుడు, శాపాన్ని లేదా అనుగ్రహాన్ని ఇచ్చే సమర్థత కలిగినవాడు మరియు పరోపకారమే ధ్యేయంగా పెట్టుకున్న ఆ సోముని వంశంలో (తర్వాతి కవులు జన్మించారు)..

 పూర్వీకుల దానగుణం

శ్లోకం:

విద్యావానవతారకః సముచితః సూర్యోదయే ऽర్ధోదయే

ధేనూనాం ప్రదదౌ సహస్రమమటం చక్రే యశ్చన్దరికామ్ ॥

తాత్పర్యం:

గొప్ప విద్యావంతుడు, ధర్మాత్ముడైన ఆ వంశీయుడు సూర్యోదయ మరియు అర్ధోదయ పుణ్యకాలాల్లో వేలకొద్దీ పాడి ఆవులను దానం చేశాడు. ఆయన కీర్తి వెన్నెలలా (చంద్రిక) దిశలన్నీ వ్యాపించింది.

---

 యజ్ఞకర్త అయిన కుమారుడు

శ్లోకం:

తత్పుత్రః సుమనోహరో గురువరో యైర్మహాదక్షిణై-

రిన్ద్రత్వగ్రహశఙ్కయా సురపతేర్భీతిం తతాన స్ఫుటమ్ ।

తాత్పర్యం:

ఆయన కుమారుడు మనోహరమైన రూపం గలవాడు, గురువులకు గురువు. ఆయన చేసిన గొప్ప యజ్ఞాలు, అందులో ఇచ్చిన భారీ దక్షిణలు చూసి సాక్షాత్తు దేవేంద్రుడే భయపడ్డాడు. ఎక్కడ తన 'ఇంద్ర పదవి'ని ఈయన చేపడతాడో అన్న భయం సురపతికి కలిగింది.

---

 వేదాంత కోవిదుడు

శ్లోకం:

తత్పుత్రః స చ మోచకః సమభవన్వేదాన్తసిద్ధాన్తవి-

చ్ఛామ్ ధ్యాయమియాయ దేవసదనం దేవం శూలానీపతిమ్ ॥

తాత్పర్యం:

ఆయన కుమారుడు మోచకుడు. వేదాంత సిద్ధాంతాల మర్మాన్ని తెలిసినవాడు. ఆయన నిరంతరం పరమశివుని (శూలపాణిని) ధ్యానిస్తూ, చివరకు ఆ దేవుని నివాసమైన కైలాసాన్నే పొందాడు.

---

 యోధకర గురువు - శ్రీకంఠ రాజానక

శ్లోకం:

స శ్రీమానుదపాది యోధకరముఖ్యదీక్షయా భూభుజః

ప్రాజ్యం రాజ్యమపాస్తవైరినికరాః సమ్యక్చిరం చక్రిరే ।

భ్రాతా యస్య బభూవ సర్వవిదితః శ్రీకణ్ఠరాజానకః ।

శాపానుగ్రహకృద్విచారచతురః యః సిద్ధతాం బిభ్రియే ॥

తాత్పర్యం:

ఆ వంశంలో 'యోధకరుడు' అనే శ్రేష్ఠుడు జన్మించాడు. ఆయన దీక్షాదక్షతల వల్ల రాజులు తమ శత్రువులను జయించి సుదీర్ఘకాలం రాజ్యపాలన చేశారు. ఆయన సోదరుడే ప్రసిద్ధుడైన శ్రీకంఠ రాజానక. ఆయన శాపాలను ఇచ్చే, అనుగ్రహించే సామర్థ్యం ఉన్నవాడు, గొప్ప సిద్ధుడు.

---

 రీతికణ్ఠుని ఆత్మకథనం

శ్లోకం:

యోధాచార్యసుతోऽర్జనోऽజని మహా లక్ష్మీ నివాసో యతః

జాతోऽహం రీతికణ్ఠకోऽన్వయమహం ప్రాపం గురోః శ్రీవరాత్ ।

నానాశాస్త్రవినిర్ణయాయ బహుశస్తీర్థాన్తరాణ్యశ్రమం

ప్రజ్ఞాం గూజరనాథమహమ్మదసురత్రాణాదవాపం పరామ్ ॥

తాత్పర్యం:

యోధాచార్యుని కుమారుడు అర్జునుడు. లక్ష్మీదేవి నివాసమైన ఆ అర్జునునికే నేను (రీతికణ్ఠుడు) జన్మించాను. శ్రీవరుడనే గురువు వల్ల నేను వంశ గౌరవాన్ని, విద్యను పొందాను. అనేక శాస్త్రాలను పరిశోధించడానికి, క్షుణ్ణంగా తెలుసుకోవడానికి నేను ఎన్నో తీర్థయాత్రలు చేశాను. గుజరాత్ ప్రభువైన మొహమ్మద్ షా (Sultan Mahmud Begada) నుండి కూడా నేను గొప్ప గౌరవాన్ని, గుర్తింపును పొందాను.

---

ముఖ్య గమనిక:

ఈ శ్లోకాల్లో కాశ్మీర పండితులకు మరియు గుజరాత్ సుల్తానులకు మధ్య ఉన్న సంబంధం (మొహమ్మద్ షా ప్రస్తావన) చారిత్రక ప్రాధాన్యత కలిగినది.

 విద్యాభ్యాసం - గోరఖ్‌పూర్ ప్రయాణం

శ్లోకం:

శ్రీగోరక్షపురేऽధిగమ్య విబుధాత్తర్కం పరం కర్కశం

శ్రీనాథాదధిగారి హర్షరచితం మీమాంసయా మాంసలమ్ ।

భాష్యం శ్రీవరదేశ్వరాచ్చ జయినా కాశ్మీరభూమీభుజా

శ్రీకణ్ఠేన సహోదరేణ చ యతః సంప్రార్థితో ऽస్మి స్వయమ్ ॥

తాత్పర్యం:

నేను శ్రీగోరఖ్‌పూర్ (నేటి గోరఖ్‌పూర్) నగరంలోని విద్వాంసుల వద్ద కఠినమైన తర్కశాస్త్రాన్ని అభ్యసించాను. శ్రీనాథాచార్యుల వద్ద మీమాంస శాస్త్రంతో నిండిన హర్షచరిత వ్యాఖ్యానాలను నేర్చుకున్నాను. శ్రీవరదేశ్వరుని వద్ద భాష్యాలను చదివాను. కాశ్మీర రాజు మరియు నా సోదరుడైన శ్రీకంఠుడి ప్రార్థన మేరకు నేను ఈ పనిని చేపట్టాను.

---

 బాలబోధినీ వ్యాఖ్యానం - సంకల్పం

శ్లోకం:

యో బాలబోధిన్యభిధాం బుధేంద్రో జగద్ధరో యాం వితతాన వృత్తిమ్ ।

తన్నప్తృకన్యాతనయాతనూజో వ్యాఖ్యామి తాం శ్రీరితికణ్ఠకోऽల్పమ్ ॥

తాత్పర్యం:

బుధేంద్రుడైన (పండిత శ్రేష్ఠుడైన) జగద్ధరభట్టు ఏ 'బాలబోధినీ' అనే వృత్తిని (వ్యాఖ్యానాన్ని) రచించారో, ఆయన మనవరాలికి కుమారుడనైన శ్రీ రీతికణ్ఠుడనైన నేను, ఆ గ్రంథానికి మరికొంత వివరణాత్మక వ్యాఖ్యానాన్ని చేస్తున్నాను.

---

 పండితులకు విన్నపం

శ్లోకం:

తత్సంప్రార్థనయానయా నయవిదాం దుర్గే ऽపి మార్గే మయా

చాపల్యం యదకారి తత్కృతధియో యూయం క్షమధ్వం బుధాః ।

హారహారమహాయమోహమదహృతం శబ్దార్థయోః సంగతిం

కారంకారమిదం భవద్భిరభితో రక్ష్యం గృహీతక్షణైః ॥

తాత్పర్యం:

నీతి తెలిసిన పండితులారా! వారి కోరిక మేరకు ఈ కఠినమైన మార్గంలో నేను చేసిన ఈ సాహసాన్ని (చాపల్యాన్ని) క్షమించండి. అజ్ఞానాన్ని, మదాన్ని పోగొట్టే విధంగా, శబ్ద-అర్థాల పొందికతో కూడిన ఈ నా రచనను పండితులు ఆదరించి, రక్షించాలని కోరుతున్నాను.

---

 హసన్ షా పాలనలో గ్రంథ రచన

శ్లోకం:

గ్రామే గ్రామేऽగ్రహారాన్మఠధరణియుతాన్కర్మఠేభ్యః కవిభ్యః

సభ్యేభ్యో యో వ్యతారీదవిపుగురునగరీర్యో గరీయానభైషీత్ ।

అక్షాష్యక్షీణశక్తిర్వ్యవహృతిచతురో యో వ్యజైషీచ్చ తస్మిన్-

భూపానే హస్సనాఖ్యే భువమవతి మయా తన్యతే గ్రంథ ఏషః ॥

తాత్పర్యం:

ఏ రాజు ప్రతి గ్రామంలోనూ వేద పండితులకు, కవులకు, సభా సదులకు మఠాలతో కూడిన అగ్రహారాలను దానం చేశారో.. ఎవరి శక్తి క్షీణించనిదో, ఎవరైతే వ్యవహార దక్షులో.. అటువంటి హసన్ షా (Hassan Shah) భూమండలాన్ని పాలిస్తున్న కాలంలో నేను ఈ గ్రంథాన్ని రచిస్తున్నాను.

రీతికణ్ఠుడు తన గ్రంథాన్ని ముగిస్తూ ఆనాటి రాజును కొనియాడిన విధం, మరియు ఈ గ్రంథకర్తల కాల నిర్ణయం గురించి మీరు అందించిన సమాచారం చాలా విలువైనది. దీని తెలుగు అనువాదం మరియు వివరణ ఇక్కడ ఉన్నాయి:

---

 రాజును స్తుతిస్తూ ముగింపు శ్లోకం

శ్లోకం:

సర్వక్ష్మాపతిమౌలిహారితనవప్రాజ్యస్వరాజ్యః పరం

తత్తత్త్వవిచారకారిధిషణో గామ్భీర్యశౌర్యాన్వితః ।

కాశ్మీరాధిపతిః కృపాజలనిధిర్విఖ్యాతకీర్తిశ్చిరం

జీయాద్ధైదరశాహసూనురనఘః కందర్పదర్పాపహః ॥

తాత్పర్యం:

సమస్త భూపతుల కిరీట మణుల కాంతులతో ప్రకాశించే విశాల సామ్రాజ్యం కలవాడు, తత్వ విచారణ చేయగల బుద్ధిశాలి, గంభీరుడు, శౌర్యవంతుడు, దయాసముద్రుడు, కీర్తిమంతుడు మరియు మన్మథుని గర్వాన్ని సైతం అణచగలిగే రూపవంతుడైన హైదర్ షా కుమారుడు (హసన్ షా) చిరకాలం వర్ధిల్లుగాక!

---

 కాల నిర్ణయం (చారిత్రక విశ్లేషణ)

• రాజానక రీతికణ్ఠుడు: ఈయన కాలం క్రీ.శ. 1472 - 1484 మధ్యలో ఉంది.
• గుజరాత్ పాలకుడు మహమ్మద్ షా (మహ్మూద్ బెగడ) కాలం: క్రీ.శ. 1458 - 1511.
• కాశ్మీర పాలకుడు హసన్ షా కాలం: క్రీ.శ. 1472 - 1484 (శ్రీవర రాజతరంగిణి ప్రకారం).
• శ్రీ జగద్ధరభట్ట: రీతికణ్ఠుడు జగద్ధరభట్టు మనవరాలి కుమారుడు. అంటే జగద్ధరభట్టుకు ఈయనకు మధ్య సుమారు 4 తరాల వ్యత్యాసం ఉంది. ప్రతి తరానికి 20 ఏళ్లు లెక్క వేసినా, జగద్ధరభట్టు క్రీ.శ. 1350 ప్రాంతంలో జీవించి ఉండవచ్చని తెలుస్తోంది.

---

3. గ్రంథాల వివరాలు

• జగద్ధరభట్ట కృతులు: 'స్తుతికుసుమాంజలి' మరియు 'బాలబోధినీ' మాత్రమే ఈయన రచనలుగా లభ్యమవుతున్నాయి. వాసవదత్త, వేణిసంహారం వంటి గ్రంథాలకు వ్యాఖ్యానం రాసిన జగద్ధరుడు ఈయన కంటే భిన్నమైన వ్యక్తి.
• రత్నకణ్ఠుడు: స్తుతికుసుమాంజలికి వ్యాఖ్యానం రాసిన రాజానక రత్నకణ్ఠుడు మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు కాలానికి (క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దం) చెందినవాడు. ఈయన 'కావ్యప్రకాశ టీకా', 'యుధిష్ఠిర విజయ టీకా' వంటి అనేక గ్రంథాలు రచించాడు.

---

గ్రంథ ముద్రణ - మూలాధారాలు

ఈ గ్రంథాన్ని ముద్రించడానికి రెండు ప్రధాన ప్రతులు (Manuscripts) ఆధారంగా తీసుకోబడ్డాయి:

1. కాశ్మీర మహారాజుల ఆశ్రయంలో ఉన్న జ్యోతిర్విద్ విశ్వేశ్వర శర్మ అందించిన 248 పత్రాల నవీన ప్రతి.
2. జైపూర్ రాజగురువు లక్ష్మీదత్త కుమారుడు శ్రీ భీమదత్త వద్ద లభించిన ప్రాచీన ప్రతి.

 

జగద్ధరభట్ట విరచించిన 'స్తుతికుసుమాంజలి'కి రాజానక రత్నకణ్ఠుడు వ్రాసిన వ్యాఖ్యాన పీఠికలోని శ్లోకాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఇందులో గణేశ, శారదా స్తుతులతో పాటు వ్యాఖ్యాత తన కాలాన్ని కూడా స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు.

---

1. వినాయక స్తుతి (మంగళాచరణం)

శ్లోకం:

శ్రేయః శివాద్వయజుషో దిశతాదనౌ వక్షోజహేమకలశౌ గిరిరాజపుత్ర్యాః ।

షడ్వక్త్రహస్తివదనాస్యరతం యదీయం పానం మిథః కలహటమాతనుతో నితాన్తమ్ ॥

తాత్పర్యం:

పార్వతీదేవి కుమారులైన కుమారస్వామి (షడ్వక్త్ర), వినాయకుడు (హస్తివదన) చిన్నతనంలో తల్లి పాలు తాగే సమయంలో ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటూ చేసే ఆ ముద్దుల కలహం శివ-పార్వతుల ఏకత్వానికి ప్రతీక. అటువంటి ఆ పరమేశ్వర శక్తి మనకు శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక.

---

2. హేరంబ (గణపతి) ప్రార్థన

శ్లోకం:

రక్షతు కలభలలమ్బసఖిజగద్వంద్యః స హేరంబః ।

బహువృశ్చికశృంగారచితం యద్వదనం శమాయ రచితమ్ ॥

తాత్పర్యం:

గజముఖంతో అలరారుతూ, లోకమంతటా పూజింపబడే ఆ హేరంబ గణపతి మనల్ని రక్షించుగాక! ఆయన ముఖం సకల విఘ్నాలను, దోషాలను (వృశ్చికం వంటి కీటకాల వంటి బాధలను) హరించే శక్తి కలది.

---

3. సరస్వతీ దేవి స్తుతి

శ్లోకం:

సేవకజనసిద్ధరమాం తాం దేవీం నమత సిద్ధరమామ్ ।

యా వన్ద్యా విబుధగణైః స్తుత్యా యా భువి చ విబుధగణైః ॥

తాత్పర్యం:

తనను సేవించే భక్తులకు సకల సిద్ధులను, సంపదలను ప్రసాదించే ఆ శారదా దేవికి నమస్కరించండి. ఆమె దేవతలచేత వందనమందుకునేది మరియు భూలోకంలోని పండితులచే (విబుధగణైః) నిరంతరం స్తుతింపబడేది.

---

4. రత్నకణ్ఠుని కాల నిర్ణయం

శ్లోకం:

ద్వినభోऽష్టమితే (1682) శకే ధౌమ్యాయనకులోద్భవః ।

కాశ్మీరదేశవాస్తవ్యో రత్నకణ్ఠాభిధః సుధీః ॥

మహేశచరణామ్భోజభావనారసభావితె ।

జగద్ధరకవేః కావ్యే కరోతి లఘుపఞ్చికామ్ ॥

తాత్పర్యం:

శాలివాహన శకం 1682 (క్రీ.శ. 1760 ప్రాంతం) లో, ధౌమ్యాయన గోత్రోద్భవుడు, కాశ్మీర దేశస్థుడైన రత్నకణ్ఠుడు అనే పండితుడు.. పరమశివుని పాదపద్మాలపై భక్తితో, జగద్ధర కవి రచించిన కావ్యంపై 'లఘుపఞ్చిక' అనే వ్యాఖ్యానాన్ని రచిస్తున్నాడు.

---

చారిత్రక విశ్లేషణ

ఈ వచన భాగం ప్రకారం, జగద్ధర భట్టు రాసిన ఈ స్తోత్రం అనేక జన్మల సుకృతం వల్ల కలిగే భక్తి రసంతో నిండి ఉంది. కవి తన భక్తిని ఒక పుష్పాంజలిలా (స్తవప్రసూనాంజలి) భగవంతునికి సమర్పించుకోవాలని భావిస్తున్నాడు.

వంశ క్రమం మళ్ళీ ఒకసారి క్లుప్తంగా:

1. జగద్ధర భట్ట: మూల గ్రంథకర్త (క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దం).
2. రీతికణ్ఠుడు: జగద్ధరుని మనవరాలి కుమారుడు (క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం).
3. రత్నకణ్ఠుడు: ఈ శ్లోకాల్లోని వ్యాఖ్యాత (క్రీ.శ. 17-18వ శతాబ్దం).

శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని స్తుతి ప్రస్తావన అనే మొదటి స్తోత్రము( 31శ్లోకాలు)

ఈ స్తోత్రానికి   శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' అనే  వ్యాఖ్యాన సహాయముతో

                       ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యవిశేషములు 31 -12 - 2025

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                       
హ్లాదవద్భిరమలైరనర్గలైర్జీవనైరఘహరైర్నవైరియమ్ ।

స్వామినః క్లమశమక్షమైః క్షణం రోద్ధుమర్హతి మనః సరస్వతీ ॥ ౧ ॥

---

ప్రతిపదార్థం

• ఇయమ్ సరస్వతీ = ఈ సరస్వతీ నది (మరియు నా యొక్క ఈ వాక్కు/స్తుతి).
• హ్లాదవద్భిః = (నది పరంగా) ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవి; (స్తుతి పరంగా) కేవలం సుఖమే కాక, ఇతర విషయ జ్ఞానం లేని 'విగలిత వేద్యాంతర' పరమానందాన్ని కలిగించేవి.
• అమలైః = (నది పరంగా) మాలిన్యం లేని నిర్మల జలములతో; (స్తుతి పరంగా) శ్రుతికటువు, చ్యుతసంస్కారం వంటి 16 రకాల పద దోషాలు, అపుష్టత్వం వంటి 12 రకాల అర్థ దోషాలు లేని నిర్మలమైన పదములతో.
• అనర్గలైః = గంగా తరంగాల వలె అడ్డులేని ప్రవాహం కలవి.
• జీవనైః = (నది పరంగా) ప్రాణాధారమైన జలములతో; (స్తుతి పరంగా) సంసారమనే ఎడారిలో తిరిగి అలసిపోయిన వారిని బతికించే జీవము వంటి పదములతో.
• అఘహరైః = (నది పరంగా) పాపాలను హరించేవి; (స్తుతి పరంగా) శ్రోతల, కర్తల పాపాలను మరియు వాతవ్యాధి వంటి మహారోగాలను (మయూర కవి సూర్యశతకం వలె) తొలగించేవి.
• నవైః = నూతనమైనవి (ఎప్పటికప్పుడు కొత్తగా అనిపించే స్తోత్రములు).
• క్లమ-శమ-క్షమైః = (నది పరంగా) ప్రయాణ మార్గంలోని అలసటను తీర్చగలిగేవి; (స్తుతి పరంగా) అవిద్య మొదలైన ఐదు క్లేశాలను, సంసార తాపాన్ని ఉపశమింపజేయడానికి సమర్థమైనవి.
• స్వామినః (శ్రీ శివభట్టారకస్య) = సర్వేశ్వరుడైన ఆ శివుని యొక్క.
• మనః = మనస్సును.
• క్షణం రోద్ధుమ్ = క్షణకాలం పాటు నిలిపి ఉంచడానికి (వశం చేసుకోవడానికి).
• అర్హతి = తగినదై ఉన్నది.

---

తాత్పర్యము

నిర్మలమైనవి, పాపహరమైనవి, అలసటను తీర్చి ఆహ్లాదాన్ని పంచే జీవనదులు ఏ విధంగా యజమాని (స్వామి) మనస్సును రంజింపజేసి ఆకర్షిస్తాయో, అదేవిధంగా—దోషరహితమై, వినగానే పరమానందాన్ని కలిగిస్తూ, భవ బంధాలను తొలగించే నా యొక్క ఈ నూతన స్తోత్ర రూప వాణి (సరస్వతి), ఆ పరమశివుని మనస్సును క్షణకాలం పాటు నా వైపు నిలిపి ఉంచగలదని కవి భావిస్తున్నారు.

---

విశేషములు

1. శ్లేషాలంకారం: ఇక్కడ 'సరస్వతీ' మరియు 'జీవన' వంటి పదాల ద్వారా నదికి, వాక్కుకు (స్తుతికి) రెండింటికీ అన్వయించేలా అద్భుతమైన శ్లేషను కవి ప్రయోగించారు.
2. ధ్వని: 'ఇవా' వంటి పదాలు వాడకపోయినా, శబ్ద శక్తి ద్వారా నదితో పోలిక రావడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమా ధ్వని ఉన్నదని వ్యాఖ్యాత పేర్కొన్నారు.
3. హ్లాద పదం: కావ్యప్రకాశ కర్త మమ్మటుడు చెప్పినట్లుగా, సాధారణంగా 'హ్లాద' వంటి పదాలు శ్రుతికటువుగా (వినడానికి కఠినంగా) అనిపించినా, భక్తి రస విషయాల్లో అటువంటివి దోషాలు కావు, పైగా గుణాలుగా పరిగణించబడతాయి.
4. మయూర కవి ప్రస్తావన: భక్తి స్తోత్రాల వల్ల వ్యాధులు తగ్గుతాయని చెప్పడానికి సూర్యశతక కర్త మయూర భట్టు కుష్టు వ్యాధి నుండి విముక్తుడైన చారిత్రక ఉదాహరణను వ్యాఖ్యానంలో వివరించారు.
5. ఛందస్సు: ఈ శ్లోకం రథోద్ధతా వృత్తంలో ఉన్నది. దీని లక్షణం: "రాన్నరౌ లఘుగురూ రథోద్ధతా" (ర-గణం, న-గణం, ర-గణం, ఒక లఘువు, ఒక గురువు).

స్వామినః స్థిరగుణా సవక్రిమా కర్ణయోరమృతవర్షిణీ మనః ।
కర్తుమర్హతి ముహూర్తముజ్ఝితస్వైరచాపలమియం సరస్వతీ ॥ ౨ ॥
శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, కవి తన వాక్కు (సరస్వతి) ఆయన మనస్సును ప్రసన్నం చేయాలని కోరుకుంటున్న శ్లోకం ఇది. మీ అభ్యర్థన మేరకు ఈ శ్లోకానికి ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

ప్రతిపదార్థము

ఇయం = ఈ నాదైన, సరస్వతీ = వాక్కు (సరస్వతీ నది లేదా వీణ వంటిది), స్థిర + గుణా = స్థిరమైన ఓజస్సు+ ప్రసాద+ మాధుర్య గుణములతో కూడినది (వీణ పక్షమున: స్థిరమైన తంత్రులు కలిగినది), సవక్రిమా = శ్లేష+ ఉపచార వక్రోక్తులతో కూడిన వైచిత్రి కలిగినది (వీణ పక్షమున: వంకరగా ఉన్న దండము కలిగినది), కర్ణయోః = వినేవారి చెవులలో, అమృత + వర్షిణీ = అమృతమును కురిపించునట్టిది, స్వామినః = నా ప్రభువైన శ్రీ శివభట్టారకుని యొక్క, మనః = మనస్సును, ముహూర్తమ్ = ఒక ముహూర్త కాలము పాటు (రెండు ఘడియలు లేదా పగలు+ రాత్రిలో పదిహేనవ భాగము), ఉజ్ఝిత + స్వైర + చాపలమ్ = వదలబడిన+ స్వేచ్ఛా+ చంచలత్వము కలదానినిగా (స్థిరమైన దానినిగా), కర్తుమ్ = చేయుటకు, అర్హతి = తగియున్నది.

---

తాత్పర్యము

నా యొక్క ఈ వాక్కు (సరస్వతి) గుణత్రయ సంపన్నమైనది, వక్రోక్తి వైచిత్రితో అలరారుతున్నది మరియు వినేవారి చెవులకు అమృత తుల్యమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇటువంటి నా వాక్కు, నా స్వామియైన శివభట్టారకుని యొక్క మనస్సును కనీసం ఒక ముహూర్త కాలమైనా అన్యచింతలు లేని నిశ్చల స్థితిలో నిలిపి ఉంచడానికి సమర్థవంతమైనది. వీణ ఏ విధంగానైతే మధురమైన ధ్వనితో మనస్సును కట్టిపడేస్తుందో, నా కవిత్వం కూడా అలాగే స్వామి మనస్సును రంజింపజేయాలని భావము.

---

విశేషములు

• గుణత్రయము: కావ్యంలో ఓజస్సు (తేజస్సు), ప్రసాదము (స్పష్టత), మాధుర్యము (తీపి) అనే మూడు గుణాలను కవి ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.
• వక్రోక్తి: ఇక్కడ 'వక్రిమా' అనగా కేవలం వంకర అని అర్థం కాదు, కుంతకుడు చెప్పినట్లు 'ఉపచార వక్రత' లేదా శబ్ద వైచిత్రి అని అర్థం. ఉదాహరణకు 'పాపాన్ని హరించు' అనడానికి బదులుగా 'పాపాన్ని లఘువు చేయు (తక్కువ చేయు)' అని వాడటం ఒక రకమైన చమత్కారం.
• ముహూర్త కాలము: జ్యోతిష శాస్త్ర రీత్యా పగలు లేదా రాత్రిలో 15వ భాగాన్ని ముహూర్తం అంటారు. సామాన్య వ్యవహారంలో రెండు ఘడియల కాలాన్ని (48 నిమిషాలు) ముహూర్తంగా పరిగణిస్తారు.
• శ్లేషాలంకారము: 'సరస్వతీ' అనే పదానికి కవి వాక్కు మరియు వీణ అనే రెండర్థాలు స్ఫురిస్తున్నాయి. అలాగే 'గుణ' అనగా కావ్య గుణము మరియు వీణ తంతి అని కూడా అర్థము.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, కవి తన వాక్కును ఒక ప్రియురాలితో పోలుస్తూ చెప్పిన మూడవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

రమ్యరీతిరనఘా గుణోజ్జ్వలా చారువృత్తరుచిరా రసాన్వితా ।

రఞ్జయత్వియమలంకృతా మనః స్వామినః ప్రణయినీ సరస్వతీ ॥ ౩ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

ఇయం = ఈ నాదైన, సరస్వతీ = వాక్కు (ప్రియురాలు), స్వామినః = ప్రభువైన శివభట్టారకుని (భర్త యొక్క), మనః = మనస్సును, రఞ్జయతు = రంజింపజేయుగాక (సంతోషపెట్టుగాక), కింభూతా = ఎటువంటిదంటే, రమ్య + రీతిః = రమ్యమైన వైదర్భీ రీతితో కూడినది (ప్రియురాలి పక్షమున: రమ్యమైన ప్రవర్తన లేదా స్వభావము కలిగినది), అనఘా = దోషము లేనిది (నిష్పాపమైనది), గుణ + ఉజ్జ్వలా = ఓజః ప్రసాదాది గుణములతో ప్రకాశించునది (ప్రియురాలి పక్షమున: లావణ్యము, దయ, దాక్షిణ్యాది గుణములతో ఒప్పారునది), చారు + వృత్త + రుచిరా = మనోహరమైన వసంతతిలకాది ఛందస్సులతో సుందరముగా ఉన్నది (ప్రియురాలి పక్షమున: ఉత్తమమైన చారిత్రముతో ప్రకాశించునది), రస + అన్వితా = శాంతము మొదలైన రసములతో కూడినది (ప్రియురాలి పక్షమున: భర్తపై అనురాగముతో కూడినది), అలంకృతా = ఉపమాది అర్థాలంకారములతో, వక్రోక్త్యాది శబ్దాలంకారములతో అలంకరింపబడినది (ప్రియురాలి పక్షమున: హారములు మొదలైన ఆభరణములు ధరించినది), ప్రణయినీ = కోరికను కోరునట్టిది (ప్రేమవతియైన కామిని).

---

తాత్పర్యము

నా ప్రభువైన శివభట్టారకుని మనస్సును ఈ నా సరస్వతీ వాక్కు రంజింపజేయుగాక. నా కవిత్వము వైదర్భీ రీతితో, నిర్దోషముగా, ఓజఃప్రసాదాది గుణములతో, మనోహరమైన వృత్త ఛందస్సులతో, నవరసములతో మరియు రమ్యమైన అలంకారములతో కూడి ఉన్నది. ఇది ఎలా ఉన్నదంటే - చక్కని ప్రవర్తన కలిగి, దోషరహితమై, సౌందర్య గుణములతో శోభిస్తూ, ఉత్తమ చారిత్రము కలిగి, భర్తపై అమితమైన అనురాగముతో, ఆభరణములను ధరించిన ఒక ప్రియురాలు తన భర్తను ఏ విధంగా అలరిస్తుందో, నా కవిత్వం కూడా పరమేశ్వరుని అలా అలరించాలని భావము.

---

విశేషములు

• రీతి: కావ్యశాస్త్రం ప్రకారం వైదర్భి, గౌడి మొదలైన రీతులు ఉంటాయి. అమరకోశం ప్రకారం 'రీతి' అనగా ప్రచారము లేదా వ్యవహారము అని కూడా అర్థం ఉంది. ప్రియురాలి విషయంలో ఆమె ఉత్తమ కులశీలాచారాలను ఇది సూచిస్తుంది.
• వృత్తము: కవిత్వంలో ఇది ఛందస్సును సూచిస్తుంది. మంఖుని ప్రకారం 'వృత్తము' అనగా చదువు, పద్యము, చారిత్రము (నడవడిక) అని అర్థాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ కవిత్వం పద్యమయమైతే, కామిని చారిత్రవతి అని అర్థం.
• రసము: కావ్యంలో ఇది శృంగార, శాంతాది రసాలను సూచిస్తే, లౌకిక అర్థంలో 'రసము' అనగా రాగము లేదా అనురాగము అని అర్థము.
• అలంకారము: కావ్యానికి అలంకారాలు శబ్దార్థ వైచిత్రిని కలిగిస్తే, స్త్రీకి అలంకారాలు హార నూపురాది ఆభరణాలు.
• ఈ శ్లోకంలో సమాసోక్తి మరియు శ్లేష అలంకారాల ద్వారా కవిత్వాన్ని, ప్రియురాలిని అభేదంగా వర్ణించడం జరిగింది.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, కవి తన వాక్కును పరమేశ్వరుని మనస్సులో ప్రవేశించమని వేడుకుంటున్న నాలుగవ శ్లోక వివరణ ఇక్కడ ఉంది. ఈ శ్లోకంలో సరస్వతిని (వాక్కును) ఒక హంసతో పోల్చడం జరిగింది.

శ్లోకము:

సత్త్వధామ వరలాభయాచితశ్లాఘ్యవర్ణవిశదా విశత్వియమ్ ।

నిర్మలం సఘనకాలవిప్లవా మానసం స్మరజితః సరస్వతీ ॥ ౪ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

ఇయం = ఈ నాదైన, సరస్వతీ = వాక్కు (హంస), స్మరజితః = మన్మథుని జయించిన శివుని యొక్క, నిర్మలమ్ = స్వచ్ఛమైన, సత్త్వ + ధామ = సత్త్వగుణమునకు (ధైర్యమునకు) నిలయమైన, మానసమ్ = మనస్సును (మానస సరోవరమును), విశతు = ప్రవేశించుగాక, కింభూతా = ఎటువంటిదంటే, వర + లాభ + యాచిత + శ్లాఘ్య + వర్ణ + విశదా = ఇష్టదైవమును ప్రార్థించి పొందిన వరము చేత శ్లాఘనీయమైన అక్షరములతో (వర్ణములతో) నిర్మలమైనది (హంస పక్షమున: కాంతిచే నిండిన శ్లాఘనీయమైన తెల్లని రంగుతో ప్రకాశించునది), సఘన + కాల + విప్లవా = దట్టమైన యమభయమును (మృత్యువును) తొలగించునది (హంస పక్షమున: మేఘములతో కూడిన వర్షాకాలపు ఆపదతో కూడినది - అనగా వర్షాకాలంలో హంసలు మానస సరోవరానికి వెళ్తాయని భావము).

---

తాత్పర్యము

మన్మథ సంహారియైన శివుని యొక్క సత్త్వగుణ సంపన్నమైన, నిర్మలమైన మనస్సులోకి నా వాక్కు ప్రవేశించుగాక. ఈ నా స్తుతి (సరస్వతి) భగవంతుని ప్రార్థించి పొందిన వరప్రసాదము వంటి శ్రేష్ఠమైన అక్షరములతో కూడి, అత్యంత స్వచ్ఛముగా ఉన్నది. యమభయమును లేదా మృత్యు భీతిని పోగొట్టే శక్తి దీనికి ఉన్నది. ఇది ఎలా ఉన్నదంటే - వర్షాకాలపు మేఘాల రాకను గమనించి, తన తెల్లని శరీర కాంతితో శోభిస్తూ, జలచరాలకు నిలయమైన నిర్మలమైన మానస సరోవరంలోకి ప్రవేశించే హంస వలె, నా వాక్కు శివుని మనస్సులో లీనమవ్వాలని భావము.

---

విశేషములు

• మానసము: దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. ఒకటి శివుని 'మనస్సు', రెండవది హిమాలయాలలోని 'మానస సరోవరము'.
• వరలా: హంస యొక్క భార్యను (ఆడ హంసను) 'వరల' అని కూడా అంటారు.
• సత్త్వధామ: శివుని మనస్సు సత్త్వగుణానికి నిలయం. అలాగే మానస సరోవరం సత్త్వములైన (జలచరాలైన) చేపలు, మొసళ్లు వంటి ప్రాణులకు నిలయం.
• కాలవిప్లవము: 'కాలము' అనగా యముడు. యమ భయం నుండి రక్షణ పొందడమే ఈ స్తుతి యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం అని కవి ఇక్కడ సూచించారు.
• వర్ణము: కవిత్వంలో ఇది 'అక్షరాన్ని' సూచిస్తే, హంస విషయంలో 'రంగును' (తెలుపు) సూచిస్తుంది.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, తన వాక్కును పార్వతీదేవితో (సర్వమంగళతో) పోలుస్తూ కవి చెప్పిన ఐదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

భక్తితః సపది సర్వమఙ్గలా బోధితా నిజధియైవ మేనయా ।

ఆరిరాధయిషతీశ్వరం వరం లబ్ధుమీప్సితమియం సరస్వతీ ॥ ౫ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

ఇయం = ఈ నాదైన, సరస్వతీ = వాక్కు (పార్వతీదేవి), ఈప్సితమ్ = కోరుకున్న, వరమ్ = శ్రేష్ఠమైన ఫలమును (శ్రేష్ఠుడైన భర్తను), లబ్ధుమ్ = పొందుటకు, ఈశ్వరమ్ = పరమేశ్వరుని, ఆరిరాధయిషతి = ఆరాధింపగోరుచున్నది, కింభూతా = ఎటువంటిదంటే, భక్తితః = భక్తితో, సపది = వెంటనే, సర్వ + మఙ్గలా = సమస్త మంగళములు కలది (పార్వతీదేవి), మే + అనయా = నా యొక్క ఈ, నిజ + ధియా = స్వంత బుద్ధి చేత, బోధితా = ప్రేరేపింపబడినది (పార్వతీదేవి పక్షమున: మేనయా = మేనాదేవి అను తన తల్లిచేత, నిజధియా = తన బుద్ధికి తగినట్లుగా బోధింపబడినది).

---

తాత్పర్యము

నా యొక్క ఈ సరస్వతీ వాక్కు పరమేశ్వరుని ఆరాధించాలని కోరుకుంటోంది. సమస్త మంగళ స్వరూపమైన నా వాక్కు, నా బుద్ధి ద్వారా ప్రేరేపించబడి, కోరుకున్న వరమును పొందుటకై ఈశ్వరుని సేవించుటకు సిద్ధమైనది. ఇది ఎలా ఉన్నదంటే - సర్వమంగళయైన పార్వతీదేవి, తన తల్లియైన మేనాదేవి బోధనల ప్రకారం, తన బుద్ధిని అనుసరించి, శ్రేష్ఠుడైన ఈశ్వరుని భర్తగా పొందుటకై ఏ విధంగా తపస్సు (ఆరాధన) చేసినదో, నా వాక్కు కూడా అలాగే ఈశ్వరుని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని భావము.

---

విశేషములు

• సరస్వతీ - సర్వమంగళ: కవి తన వాక్కును 'సరస్వతి' అని, పార్వతీదేవిని 'సర్వమంగళ' అని పేర్కొంటూ రెండింటికీ సామ్యం కుదిర్చారు. పార్వతీదేవి ఈశ్వరుని భర్తగా పొందితే, కవి వాక్కు ఈశ్వరుని నుండి వరమును (మోక్షము లేదా అనుగ్రహము) కోరుతోంది.
• మేనయా: ఇక్కడ పదచ్ఛేదంలో చమత్కారం ఉంది. వాక్కు విషయంలో 'మే + అనయా' (నా యొక్క ఈ బుద్ధిచే) అని, పార్వతి విషయంలో 'మేనయా' (మేనాదేవి అనే తల్లిచే) అని అర్థం వస్తుంది.
• వరం: 'వర' శబ్దానికి భర్త అని మరియు కోరుకున్న కోరిక (శ్రేష్ఠమైనది) అని రెండర్థాలు ఉన్నాయి.
• భక్తితః: పార్వతీదేవి తపస్సు భక్తితో కూడినది, అలాగే కవి కవిత్వం కూడా కేవలం పాండిత్యం కాక భక్తితో నిండినదని ఇక్కడ తాత్పర్యం. పార్వతికి శివుడు లభించినట్లే, తన స్తుతి ద్వారా శివుని అనుగ్రహం తప్పక లభిస్తుందని కవి నమ్మకం.

---

ఈ ఐదు శ్లోకాలతో కవి తన కావ్యావతారికలో వాక్చమత్కారాన్ని, భక్తిని చక్కగా ప్రదర్శించారు.

స్తుతిప్రస్తావన అనే ఈ మొదటి స్తోత్రంలో ఆరవ శ్లోకం పరమాత్మ స్వరూపమైన ఓంకార (ప్రణవ) నాదాన్ని ఉపాసిస్తూ సాగుతుంది.

శ్లోక వివరణ

ఓమితి స్ఫురదురస్యనాహతం గర్భగుమ్ఫితసమస్తవాఙ్మయమ్ ।

దన్ధ్వనీతి హృది యత్పరం పదం తత్సదక్షరముపాస్మహే మహః ॥ ౬ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏదయితే, పరమ్ = అత్యుత్కృష్టమైన, పదమ్ = ఓమితి = 'ఓం' అనే ప్రణవ స్వరూపమైనదో, ఉరసి = వక్షఃస్థలమునందు, స్ఫురత్ = ప్రకాశించునదో, హృది = హృదయాకాశమునందు, అనాహతమ్ = దేనిచేతను ఉచ్చరింపబడకుండానే (అనాహత ధ్వనిగా), దన్ధ్వనీతి = మిక్కిలి ధ్వనించుచున్నదో, గర్భ + గుమ్ఫిత + సమస్త + వాఙ్మయమ్ = తన గర్భమునందే (లోపలనే) సమస్త విద్యలను, వాఙ్మయమును దాచుకున్నదో, తత్ = అటువంటి, సత్ = సత్యమైన (నిత్యమైన), అక్షరమ్ = నాశనము లేని, మహః = పరజ్యోతి స్వరూపమును, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసించుచున్నాము.

---

తాత్పర్యము

సమస్త వాఙ్మయమును (చతుర్దశ విద్యలను) తన గర్భమునందే నిలుపుకున్నట్టిది, హృదయాకాశంలో ఎటువంటి బాహ్య ప్రయత్నం లేకుండానే 'అనాహత' ధ్వనిగా నిరంతరం మ్రోగుతున్నట్టిది, ఉరస్సునందు ప్రకాశించేది అయిన పరమేశ్వరుని 'ఓంకార' స్వరూపమైన పరమపదమును మేము ఉపాసిస్తున్నాము. ఆ పరమ జ్యోతియే సత్యమైనది మరియు క్షయము లేనిది (అక్షరము).

---

విశేషములు

• అనాహత ధ్వని: సాధారణంగా శబ్దం కలగాలంటే రెండు వస్తువులు ఒకదానితో ఒకటి తగలాలి (ఆహతం). కానీ యోగశాస్త్రం ప్రకారం హృదయ చక్రంలో ఎటువంటి సంఘర్షణ లేకుండానే ధ్వనించే నాదాన్ని 'అనాహత నాదం' అంటారు. ఇది పరమాత్మ స్వరూపం.
• ఓం తత్సత్: భగవద్గీతలో చెప్పబడినట్లు 'ఓం తత్సత్' అనేది బ్రహ్మమును సూచించే త్రివిధ నామము. కవి ఇక్కడ ఆ పదాలను శ్లోకంలో అత్యంత నేర్పుతో నిక్షిప్తం చేశారు.
• బహువచనం (ఉపాస్మహే): కవి ఇక్కడ 'ఉపాసే' (నేను ఉపాసిస్తున్నాను) అనకుండా 'ఉపాస్మహే' (మేము ఉపాసిస్తున్నాము) అని బహువచనాన్ని వాడారు. ఇది భక్తి పారవశ్యంలో తనను తాను భగవంతునితో ఏకం చేసుకున్న స్థితిని లేదా తన శిష్యగణంతో కూడి చేస్తున్న ప్రార్థనను సూచిస్తుంది.
• వాఙ్మయము: అకారోకారమకారాల కలయిక అయిన ఓంకారంలోనే సమస్త శబ్ద ప్రపంచం, వేదాలు, విద్యలు అంతర్లీనమై ఉన్నాయని దీని భావం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, సూర్యచంద్రాగ్నుల కన్నా మిన్నయైన ఆత్మజ్యోతిని వర్ణించే ఏడవ శ్లోక వివరణ

శ్లోక వివరణ

భానునా తుహినభానునా బృహద్భానునా చ వినివర్తితం న యత్ ।

యేన తజ్ఝగితి శాన్తిమాన్తరం ధ్వాన్తమేతి తదుపాస్మహే మహః ॥ ౭ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

భానునా = సూర్యుని చేతను, తుహిన + భానునా = చల్లని కిరణములు కల చంద్రుని చేతను, చ = మరియు, బృహత్ + భానునా = గొప్ప కాంతి కలిగిన అగ్ని చేతను, యత్ = ఏ (అజ్ఞానమనే చీకటి), వినివర్తితమ్ + న = పూర్తిగా నివారించబడలేదో, యేన = ఏ పరజ్యోతి చేత, తత్ = ఆ, ఆన్తరమ్ = లోపల ఉన్న (హృదయగతమైన), ధ్వాన్తమ్ = చీకటి (అజ్ఞానము), ఝగితి = వెనువెంటనే (శీఘ్రముగా), శాన్తిమ్ + ఏతి = నశించిపోవునో (శాంతించునో), తత్ = అటువంటి, మహః = పరమ జ్యోతి స్వరూపమును, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

సూర్యుడు పగటి చీకటిని, చంద్రుడు రాత్రి చీకటిని, అగ్ని బాహ్యమైన చీకటిని మాత్రమే పోగొట్టగలరు. కానీ హృదయంలో పేరుకుపోయిన 'అజ్ఞానం' అనే గాఢాంధకారాన్ని ఇవి ఏవీ తొలగించలేవు. ఏ దివ్యమైన కాంతిని పొందితే మనస్సులోని అజ్ఞానమనే చీకటి తక్షణమే నశించిపోతుందో, అటువంటి సర్వోత్కృష్టమైన ఆత్మజ్యోతి స్వరూపాన్ని (శివతేజస్సును) మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• ఆన్తరం ధ్వాన్తమ్: బాహ్య చీకటి కంటికి కనబడకుండా చేస్తే, అంతర చీకటి (అజ్ఞానము) వివేకాన్ని నశింపజేస్తుంది. దీనిని కేవలం జ్ఞానాగ్ని లేదా పరమాత్మ జ్యోతి మాత్రమే తొలగించగలదు.
• త్రినేత్రములు: సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని పరమేశ్వరుని మూడు కన్నులుగా చెప్పబడతారు. అయితే ఈ శ్లోకంలో ఈ మూడింటికన్నా అతీతమైన, వీటి వెనుక ఉన్న మూల కాంతిని (పరబ్రహ్మమును) కవి ఉద్దేశించారు.
• శ్రుతి ప్రమాణము: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'న తత్ర సూర్యో భాతి...' అనే ఉపనిషత్తు మంత్రాన్ని ఉదహరించారు. అనగా - అక్కడ సూర్యుడు ప్రకాశించడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, మెరుపులు కూడా ప్రకాశించవు; ఇక అగ్ని గురించి చెప్పేదేముంది? ఆ పరమాత్మ ప్రకాశిస్తుంటేనే ఇవన్నీ ఆయన వెనుక ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆయన కాంతి వలనే ఈ జగత్తంతా వెలుగుతోంది.
• ఝగితి: అజ్ఞానము తొలగడానికి ఎంతో కాలం పట్టదు, జ్ఞానోదయం (దైవ దర్శనం) కలగగానే అది వెనువెంటనే మటుమాయం అవుతుందని అర్థం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, పరమాత్మ యొక్క సర్వవ్యాపకత్వాన్ని మరియు ఏకత్వాన్ని అద్భుతమైన దృష్టాంతాలతో వివరించే ఎనిమిదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

కీచకాదికుహరేష్వివామ్బరం బిమ్బమమ్బరమణేరివోర్మిషు ।

ఏకమేవ చిదచిత్స్వనేకధా యఞ్చకాస్తి తదుపాస్మహే మహః ॥ ౮ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ పరమాత్మ స్వరూపము, ఏకమ్ + ఏవ = ఒక్కటే అయినప్పటికిని, చిత్ + అచిత్సు = చేతన (ప్రాణమున్నవి), అచేతన (జడము) పదార్థములందు, అనేకధా = అనేక రూపములలో, కీచక + ఆది + కుహరేషు = రంధ్రములతో కూడిన వెదురు బొంగులు మొదలైనవాటి రంధ్రములందు, అమ్బరమ్ + ఇవ = ఆకాశము వలెను, ఊర్మిషు = నీటి అలలందు, అమ్బర + మణేః = ఆకాశమణి అయిన సూర్యుని యొక్క, బిమ్బమ్ + ఇవ = ప్రతిబింబము వలెను, చకాస్తి = ప్రకాశించుచున్నదో, తత్ = అటువంటి, మహః = పరమ జ్యోతి స్వరూపమును, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

పరమాత్మ ఒక్కడే అయినప్పటికీ, ఈ సృష్టిలోని చైతన్యం ఉన్న ప్రాణులందు, చైతన్యం లేని జడ పదార్థములందు అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తుంటాడు. ఇది ఎలా ఉన్నదంటే - ఆకాశం ఒక్కటే అయినా, గాలి వీచినప్పుడు శబ్దం చేసే వెదురు బొంగుల రంధ్రాల్లోనూ, ఇతర ఖాళీ ప్రదేశాల్లోనూ వేర్వేరుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. అలాగే ఆకాశంలో సూర్యుడు ఒక్కడే అయినా, నీటి అలల మీద ప్రతిబింబించినప్పుడు అనేక సూర్యులు ఉన్నట్లు కనిపిస్తాడు. అట్లే సర్వవ్యాప్తమై, ఏకమై ఉండి కూడా అనేకంగా భాసించే ఆ పరమ జ్యోతిని మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• కీచకాదులు: గాలి సోకినప్పుడు మధురమైన ధ్వనిని చేసే రంధ్రాలు గల వెదురు బొంగులను 'కీచకములు' అంటారు. ఆకాశం (శూన్యం) ఆ రంధ్రాల పరిమాణాన్ని బట్టి వేర్వేరుగా అనిపించినా, నిజానికి ఆకాశం అంతటా ఒక్కటే. ఇది పరమాత్మ సర్వవ్యాపకత్వానికి నిదర్శనం.
• అమ్బరమణి: ఆకాశానికి మణి వంటివాడు సూర్యుడు. సూర్యబింబం నీటి తరంగాలపై పడినప్పుడు 'బిమ్బ-ప్రతిబిమ్బ' న్యాయం ప్రకారం అనేకంగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ నీరు (ఉపాధి) వేరువేరుగా ఉండటం వల్ల సూర్యుడు వేరుగా కనిపిస్తున్నాడు కానీ, మూల సూర్యుడు ఒక్కడే.
• చిదచిత్: 'చిత్' అంటే ప్రాణమున్న చేతన వస్తువులు, 'అచిత్' అంటే జడ పదార్థాలు. ఈ రెండింటిలోనూ అంతర్యామిగా ఉన్నది ఆ ఒక్క పరమాత్మే అని అద్వైత భావనను కవి ఇక్కడ వివరించారు.
• ఈ శ్లోకంలో ఉదాహరణ అలంకారం ద్వారా పరమాత్మ తత్త్వాన్ని సామాన్యులకు కూడా అర్థమయ్యే రీతిలో కవి చిత్రించారు.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, తర్కానికి అందని మరియు కేవలం అనుభవం ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోదగిన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని వర్ణించే తొమ్మిదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

తర్కకర్కశగిరామగోచరం స్వానుభూతిసమయైకసాక్షిణమ్ ।

మీలితాఖిలవికల్పవిప్లవం పారమేశ్వరముపాస్మహే మహః ॥ ౯ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

తర్క + కర్కశ + గిరామ్ = తర్కము (వాదోపవాదములు) అనే కఠినమైన వాక్కులకు, అగోచరమ్ = అందనట్టిది (తెలియబడనట్టిది), స్వ + అనుభూతి + సమయ + ఏక + సాక్షిణమ్ = తన యొక్క సొంత అనుభవము (అనుభూతి) కలిగే సమయమే ఏకైక సాక్షిగా కలిగినట్టిది, మీలిత + అఖిల + వికల్ప + విప్లవమ్ = అణచివేయబడిన (నశించిన) సమస్తమైన మనో వికారములు లేదా సందేహములు కలిగినట్టిది, పారమేశ్వరమ్ = పరమేశ్వరుని సంబంధమైన, మహః = పరమ జ్యోతి స్వరూపమును, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

వాదోపవాదాలతో కూడిన కఠినమైన తర్కము ద్వారా పరమేశ్వరుని తత్త్వాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోలేరు. ఆయన కేవలం తనను తాను అనుభూతి చెందే సమయంలో కలిగే స్వయం అనుభవం ద్వారా మాత్రమే సాక్షాత్కరించును. సమస్తమైన మనో వికారాలను, వికల్పాలను హరించివేసే ఆ పరమేశ్వర జ్యోతి స్వరూపాన్ని మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• తర్కము: పరమేశ్వరుని ఐశ్వర్యం అతర్క్యమైనది. ఆయనకు ఆధారం ఏది? శరీరం ఏది? ఆయన చేసే సృష్టికి ఉపాయం ఏది? అని మూఢులు చేసే తర్కానికి దేవుడు చిక్కడు. 'యతో వాచో నివర్తంతే అప్రాప్య మనసా సహ' అన్నట్లు వాక్కుకు, మనస్సుకు అందడని భావం.
• స్వానుభూతి: పరమపదాన్ని శాస్త్రాల ద్వారా కూడా పూర్తిగా వర్ణించలేము. అది కేవలం ఒక వ్యక్తి తన అంతరాత్మలో పొందే అనుభూతికి మాత్రమే పరిమితం. ఆ అనుభవ సమయమే దానికి ఏకైక సాక్షి.
• వికల్పవిప్లవము: ధ్యానంలో చిత్తవృత్తులన్నీ నిరోధింపబడినప్పుడు (మీలిత), అంటే మనసులోని ఆలోచనా తరంగాలు శాంతించినప్పుడు మాత్రమే ఆ పరమ జ్యోతి దర్శనమిస్తుంది.
• పారమేశ్వరము: ఈ జ్యోతి పరమేశ్వరుని స్వరూపమని లేదా పరమేశ్వరునికి సంబంధించినదని అర్థం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, ఈ జగత్తు అంతా పరమాత్మ ప్రకాశమేనని, మాయ ద్వారా అది భిన్నంగా కనిపిస్తోందని వివరించే పదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

స్వావభాసమయమేవ మాయయా యేన భిన్నమవభాస్యతే జగత్ ।

చిత్రమిన్ద్రధనురభ్రలేఖయా భాస్వతేవ తదుపాస్మహే మహః ॥ ౧౦ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ పరమాత్మ చేత, మాయయా = మాయ అనే శక్తి (కరణము) ద్వారా, స్వ + అవభాస + మయమ్ + ఏవ = తన స్వయం ప్రకాశ స్వరూపమే అయినటువంటి, జగత్ = ఈ జగత్తు, భిన్నమ్ = వేర్వేరు రూపములు కలిగినదిగా (భేదముతో), అవభాస్యతే = ప్రకాశింపజేయబడుచున్నదో (కనిపింపజేయబడుచున్నదో), అభ్ర + లేఖయా = మేఘ మాల ద్వారా, భాస్వతా = సూర్యుని చేత, చిత్రమ్ = రంగురంగుల, ఇన్ద్రధనుః + ఇవ = ఇంద్రధనుస్సు వలె, తత్ = అటువంటి, మహః = పరమ జ్యోతి స్వరూపమును, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

సూర్యుడు తన కాంతిని మేఘమాలపై ప్రసరింపజేసినప్పుడు, ఆ తెల్లని కాంతి మాయాజాలంలా రంగురంగుల ఇంద్రధనుస్సుగా ఎలా కనిపిస్తుందో, అలాగే పరమేశ్వరుడు తన స్వయం ప్రకాశాన్నే 'మాయ' అనే ఉపాధి ద్వారా ఈ వైవిధ్యభరితమైన జగత్తుగా (దేవతలు, మనుషులు, జంతువులు మొదలైన భేదాలతో) ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. వాస్తవానికి జగత్తు అంతా ఆ పరమాత్మ ప్రకాశమే తప్ప వేరు కాదు. అటువంటి అద్భుతమైన పరమ జ్యోతిని మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• మాయ: 'పరాప్రావేశిక' అనే గ్రంథం ప్రకారం, స్వస్వరూపమైన వస్తువులందు భేద బుద్ధిని కలిగించేదే మాయ. ఏకమైన పరమాత్మను అనేకంగా చూపించే శక్తి ఇది.
• దృష్టాంతము: సూర్యకాంతి ఒక్కటే అయినా నీటి బిందువులతో కూడిన మేఘం (అభ్రలేఖ) వల్ల అది ఏడు రంగుల ఇంద్రధనుస్సుగా మారుతుంది. ఇక్కడ సూర్యుడు పరమాత్మకు, మేఘం మాయకు, ఇంద్రధనుస్సు ఈ చిత్ర విచిత్రమైన జగత్తుకు సంకేతాలు.
• స్వావభాసమయమేవ: జగత్తులోని ప్రతి అణువులోనూ వెలుగుతున్నది పరమాత్మ ప్రకాశమే. ఉపాధిని బట్టి రూపాలు వేరైనా, మూలంలో ఉన్నది ఆ ఒక్క జ్యోతియే అని అద్వైత సత్యం ఇక్కడ వెల్లడించబడింది.
• ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారం ద్వారా మాయా తత్త్వాన్ని కవి కళ్లకు కట్టినట్లు వివరించారు.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, పరమాత్మను ఒక అద్భుతమైన 'చిన్మయ దీపం'తో పోలుస్తూ చెప్పిన  రెండు శ్లోకాల (యుగ్మము) వివరణ. ఈ దీపానికి, లౌకిక దీపానికి మధ్య ఉన్న విరోధాభాస చమత్కారాన్ని కవి చక్కగా వివరించారు.

శ్లోకములు:

హృద్గుహాగహనగేహగూహితం భాసితాఖిలజగత్రయోదరమ్ ।

కన్దకందరదరీముఖోద్గతప్రాణమారుతకృతస్థిరస్థితిమ్ ॥ ౧౧ ॥

త్యక్తసర్వదశమక్షయోదయం రూపవర్జితమభిత్తిసంశ్రయమ్ ।

యం నిరఞ్జనమనక్షగోచరం దీపమద్భుతముశన్తి తం స్తుమః ॥ ౧౨ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యం = ఏ పరమాత్మను, జ్ఞానినః = జ్ఞానులు, అద్భుతమ్ = ఆశ్చర్యకరమైన, దీపమ్ = దీపముగా, ఉశన్తి = వర్ణిస్తున్నారో (కోరుకుంటున్నారో), తమ్ = అటువంటి వానిని, స్తుమః = మేము స్తుతిస్తున్నాము.

ఆ దీపం (పరమాత్మ) ఎటువంటిదంటే:

హృత్ + గుహా + గహన + గేహ + గూహితమ్ = హృదయము అనే గుహ వంటి దట్టమైన ఇంట్లో దాగి ఉన్నవాడు, అపి = అయినప్పటికీ (దాగి ఉన్నా కూడా), భాసిత + అఖిల + జగత్ + త్రయ + ఉదరమ్ = మూడు లోకముల గర్భమును ప్రకాశింపజేయువాడు, కన్ద + కందర + దరీము ఖ + ఉద్గత + ప్రాణ + మారుత + కృత + స్థిర + స్థితిమ్ = కన్దము (నాభి కింద ఉండే భాగము) అనే గుహ నుండి వెలువడిన ప్రాణవాయువు చేతనే స్థిరమైన స్థితిని పొందినవాడు, త్యక్త + సర్వ + దశమ్ = సమస్తమైన దశలను (బాల్యాది అవస్థలను లేదా దీపపు వత్తులను) వదిలినవాడు, అక్షయ + ఉదయమ్ = క్షయము (తరుగుదల), ఉదయము (పుట్టుక) లేనివాడు, రూప + వర్జితమ్ = రూపము లేనివాడు, అభిత్తి + సంశ్రయమ్ = భిత్తి (గోడ లేదా ఆధారము) లేకపోయినా నిలిచి ఉండువాడు, నిరఞ్జనమ్ = అంజనము (కాటుక లేదా దోషము) లేనివాడు, అనక్ష + గోచరమ్ = అక్షములకు (ఇంద్రియములకు) గోచరము కానివాడు.

---

తాత్పర్యము

జ్ఞానులు ఏ పరమాత్మను ఒక అద్భుతమైన దివ్య దీపముగా కీర్తిస్తున్నారో, ఆ శివుని మేము స్తుతిస్తున్నాము. ఈ చిన్మయ దీపం హృదయమనే ఏకాంత గృహంలో దాగి ఉన్నప్పటికీ, విశ్వమంతటినీ ప్రకాశింపజేస్తుంది. సాధారణ దీపం గాలి తగిలితే ఆరిపోతుంది, కానీ ఈ అద్భుత దీపం 'ప్రాణవాయువు' (యోగ సాధన) చేతనే మరింత స్థిరంగా వెలుగుతుంది. దీనికి పుట్టుక, పెరుగుదల, తరుగుదల వంటి వికారాలు లేవు. ఇది ఏ ఆధారము (గోడ) లేకపోయినా హృదయాకాశంలో వెలుగుతూ, ఇంద్రియాలకు అందకుండా కేవలం ఆత్మజ్ఞానానికి మాత్రమే సాక్షాత్కరిస్తుంది.

---

విశేషములు

ఈ రెండు శ్లోకాలలో విరోధాభాస అలంకారం ద్వారా పరమాత్మ తత్త్వాన్ని, లౌకిక దీపానికి ఉన్న వ్యత్యాసం ఇది

గూహితం - భాసితం: సాధారణంగా ఒక వస్తువును ఇంట్లో దాచిపెడితే (గూహితం), అది బయట వెలుగును ఇవ్వలేదు. కానీ ఈ దీపం హృదయంలో దాగి ఉండి కూడా ముల్లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తుంది.

• మారుతకృత స్థిరస్థితి: గాలి (మారుతము) తగిలితే దీపం ఆరిపోతుంది. కానీ యోగశాస్త్రం ప్రకారం ప్రాణవాయువును నియంత్రించడం వల్ల (ప్రాణాయామం) ఈ జ్ఞానదీపం మరింత స్థిరంగా ప్రకాశిస్తుంది.
• దశ: లౌకిక దీపానికి 'దశలు' (వత్తులు) ఉంటాయి. మనిషికి బాల్య, యౌవన దశలు ఉంటాయి. కానీ పరమాత్మకు ఇవేవీ లేవు.
• అభిత్తి సంశ్రయమ్: దీపం వెలగాలంటే గోడ లేదా ఒక ఆధారం కావాలి. కానీ నిరాకారమైన ఈ దీపానికి ఎటువంటి భౌతిక ఆధారం అవసరం లేదు.
• నిరఞ్జనమ్: నూనె దీపం వెలిగితే 'అంజనము' (కాటుక) వస్తుంది. కానీ ఈ జ్ఞానదీపం నిర్మలమైనది, ఎటువంటి మాలిన్యం లేనిది.
• కన్దము: యోగశాస్త్రం ప్రకారం నాభికి రెండు అంగుళాల కింద ఉండే భాగాన్ని 'కన్దము' అంటారు. ఇక్కడి నుండే ప్రాణశక్తి ఉద్భవిస్తుంది.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, ఆయన పాదపద్మముల గొప్పదనాన్ని వివరించే పదమూడవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

యస్య శస్యమహసో నిరర్గలం యోగమాప్య చరణాబ్జరేణుభిః ।

అద్భుతాం దధతి నీరజస్కతాం తం జగత్పతిముమాపతిం స్తుమః ॥ ౧౩ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

శస్య + మహసః = స్తుతించదగిన (శ్రేష్ఠమైన) కాంతి కలిగిన, యస్య = ఏ పరమేశ్వరుని యొక్క, చరణ + అబ్జ + రేణుభిః = పాదపద్మముల ధూళితో (పాదరేణువులతో), నిరర్గలమ్ = అడ్డంకి లేని (నిరంతర), యోగమ్ + ఆప్య = సంబంధమును పొంది (కలిసి), అద్భుతామ్ = ఆశ్చర్యకరమైన, నీరజస్కతామ్ = రజోగుణము లేని స్థితిని (నిర్మలత్వాన్ని), దధతి = ధరిస్తున్నారో (పొందుతున్నారో), తమ్ = అటువంటి, జగత్ + పతిమ్ = లోకనాథుడైన, ఉమాపతిమ్ = పార్వతీవల్లభుని (శివుని), స్తుమః = మేము స్తుతిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

స్తుతించదగిన దివ్యతేజస్సు కలిగినవాడు, జగత్ప్రభువు, ఉమాపతి అయిన పరమేశ్వరుని మేము స్తుతిస్తున్నాము. ఎవరైతే ఆయన పాదపద్మముల రేణువులతో నిరంతర సంబంధాన్ని పొందుతారో (ఆయన పాద సేవ చేస్తారో), వారు అద్భుతమైన 'నీరజస్కత'ను పొందుతారు. అనగా, పాదధూళి (రజస్సు) సోకినప్పటికీ వారు ధూళి లేని వారుగా (రజోగుణము లేని సాత్త్వికులుగా/ముక్తులుగా) మారుతున్నారు. ఈ పరమశివుని అనుగ్రహం అజ్ఞానమనే రజస్సును పోగొట్టి నిర్మలమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

---

విశేషములు

• నీరజస్కతా (విరోధాభాస): 'రజస్సు' అనే పదానికి ధూళి మరియు రజోగుణము అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా ఒకరి పాదాల ధూళి (రజస్సు) తగిలితే ఆ వ్యక్తి 'స-రజస్క' (ధూళి కలిగినవాడు) అవ్వాలి. కానీ శివుని పాదరేణువుల సోకితే భక్తులు 'నీరజస్క' (ధూళి/రజోగుణము లేనివారు) అవుతున్నారు. ఇది ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక వైచిత్రి.
• రజోగుణము: మంఖుని ప్రకారం 'రజస్సు' అంటే రజోగుణము, ధూళి అని అర్థాలు. భక్తులు శివపాద సేవ ద్వారా రజస్తమో గుణాలను వదిలి శుద్ధ సాత్త్విక స్థితిని పొందుతారని దీని అంతరార్థం.
• శస్యమహసః: శస్యము అంటే స్తుతించదగినది. శివుని కాంతి సర్వులచే కొనియాడదగినదని భావం.
• భక్తివిషయం: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'చరణాబ్జరజోభిః' అని వాడితే యతి భంగం కలుగుతుందని భావించి 'రేణుభిః' అని వాడటం జరిగినదని, భక్తి పూర్వకమైన కవిత్వంలో ఇటువంటి చిన్న చిన్న మార్పులు దోషాలు కావని పేర్కొన్నారు.

 

 

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, శివునికి మరియు నెమలికి (నీలకంఠుడు) మధ్య ఉన్న విలక్షణమైన పోలికలను, వైరుధ్యాలను శ్లేషాలంకారంతో వివరించే పద్నాలుగవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

చారుచన్ద్రకలయోపశోభితం భోగిభిః సహ గృహీతసౌహృదమ్ ।

అభ్యుపేతఘనకాలశాత్రవం నీలకణ్ఠమతికౌతుకం స్తుమః ॥ ౧౪ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

వయమ్ = మేము, అతి + కౌతుకమ్ = అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైనవాడును, నీలకణ్ఠమ్ = నీలకంఠుడైన పరమేశ్వరుని (నెమలిని), స్తుమః = స్తుతిస్తున్నాము.

పరమేశ్వరుని పరంగా:

చారు + చన్ద్ర + కలయా = అందమైన చంద్రకళ చేత, ఉపశోభితమ్ = అలంకరింపబడిన వానిని, భోగిభిః + సహ = పాములతో (వాసుకి మొదలైన సర్పములతో), గృహీత + సౌహృదమ్ = స్నేహమును కలిగిన వానిని, అభ్యుపేత + ఘనకాల + శాత్రవమ్ = భయంకరమైన యమునితో (కాలముతో) శత్రుత్వమును వహించిన వానిని (మృత్యుంజయుని).

నెమలి పరంగా:

చారు + చన్ద్రక + లయా = అందమైన నెమలి పింఛములోని 'చంద్రక' (కన్నుల వంటి ఆకృతుల) యొక్క లయతో (అందముతో) శోభిల్లునది, భోగిభిః + సహ = పాములతో, గృహీత + సౌహృదమ్ = స్నేహమును కలిగినది (ఇది ఆశ్చర్యం - నెమలి పాములను తింటుంది, కానీ ఇక్కడ స్నేహం అంటున్నాడు), అభ్యుపేత + ఘనకాల + శాత్రవమ్ = వర్షాకాలముతో (ఘనకాలము) శత్రుత్వము కలది (ఇదీ ఆశ్చర్యం - నెమలికి వర్షమంటే ఇష్టం, కానీ ఇక్కడ శత్రుత్వం అంటున్నాడు).

---

తాత్పర్యము

అత్యంత అద్భుతమైన నీలకంఠుడిని (శివుడిని) మేము స్తుతిస్తున్నాము. ఆయన శిరస్సుపై చంద్రకళను ధరించి ప్రకాశిస్తున్నాడు, పాములను ఆభరణాలుగా ధరించి వాటితో స్నేహంగా ఉంటున్నాడు, మరియు యముడిని (కాలమును) జయించి మృత్యువుకు శత్రువయ్యాడు.

అదే సమయంలో 'నీలకంఠం' అనగా నెమలి అని కూడా అర్థం. నెమలి పక్షంలో ఈ వర్ణన అత్యంత ఆశ్చర్యకరం (కౌతుకం). ఎందుకంటే - నెమలి చంద్రకళను ధరించదు (కానీ దాని పింఛంలోని కన్నులను చంద్రకళలుగా కవి చమత్కరించాడు), నెమలి పాములకు సహజ శత్రువు (కానీ ఇక్కడ స్నేహం అంటున్నాడు), నెమలికి వర్షాకాలం అంటే అత్యంత ప్రీతి (కానీ ఇక్కడ శత్రుత్వం అంటున్నాడు). ఈ విధంగా శ్లేష ద్వారా శివుని మహత్తును కవి వర్ణించారు.

---

విశేషములు

• నీలకణ్ఠః: 'నీలకణ్ఠో భుజంగభుక్' అని అమరకోశం. అనగా నెమలి అని అర్థం. శివుడు విషమును మింగి నీలకంఠుడయ్యాడు.
• భోగి: పాములకు 'భోగులు' అని పేరు. శివుడు పాములను కౌగిలించుకుని (స్నేహంతో) ఉంటాడు. కానీ నెమలి పాములను వేటాడుతుంది. శత్రువులతో కూడా స్నేహంగా ఉండటం శివుని యొక్క ఆశ్చర్యకరమైన గుణం.
• ఘనకాలము: దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. 1. భయంకరమైన యమకాలము (మృత్యువు), 2. మేఘాలతో కూడిన వర్షాకాలము. శివుడు యముని జయించినవాడు (మృత్యుంజయ శత్రువు). నెమలి వర్షాకాలంలో నాట్యం చేస్తుంది కాబట్టి అది దానికి మిత్రుడు. కానీ శ్లోకంలో శత్రువు అని చెప్పడం ద్వారా కవి ఒక వింతను (అద్భుతాన్ని) సృష్టించారు.
• అలంకారము: ఇక్కడ శ్లేష మరియు వ్యతిరేక అలంకారాల మేళవింపు కనిపిస్తుంది. సహజ సిద్ధమైన ధర్మాలకు విరుద్ధంగా చెప్పడం వల్ల ఇది 'అతి కౌతుకాన్ని' (ఆశ్చర్యాన్ని) కలిగిస్తోంది.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, ఎటువంటి బాహ్య సాధనాలు లేకుండా కేవలం తన సంకల్పం (ఇచ్ఛ) చేతనే సృష్టిని గావించే పరమేశ్వరుని వైభవాన్ని వర్ణించే పదిహేనవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

ఇచ్ఛయైవ భువనాని భావయన్యః ప్రియోపకరణగ్రహోఽపి సన్ ।

అప్రియోపకరణగ్రహోఽభవత్తం స్వశక్తిసచివం శివం స్తుమః ॥ ౧౫ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, ఇచ్ఛయా + ఏవ = తన సంకల్ప మాత్రము చేతనే (ఇచ్ఛాశక్తి చేతనే), భువనాని = (కాలాగ్ని రుద్రుని నుండి శివ భువనం వరకు గల 224) భువనాలను, భావయన్ = సృష్టించుచున్నాడో, ప్రియ + ఉపకరణ + గ్రహః + అపి + సన్ = (లోకంలో శిల్పి వంటి వారికి) పనిముట్లపై మక్కువ (ప్రీతి) ఉన్నప్పటికిని, అప్రియ + ఉపకరణ + గ్రహః = ఎటువంటి బాహ్య సాధనములను (పనిముట్లను) గ్రహించని వాడు (అనగా ఏ పరికరాల సహాయం లేకుండానే సృష్టించేవాడు), అభవత్ = ఆయెనో, స్వ + శక్తి + సచివమ్ = తనదైన శక్తియే (ఇచ్ఛాశక్తియే) మంత్రిగా (సహాయకారిగా) కలిగినట్టి, తమ్ = అటువంటి, శివమ్ = శివుని, స్తుమః = మేము స్తుతిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

తన స్వశక్తియే (ఇచ్ఛాశక్తి) తనకు సహాయకారిగా ఉండగా, కేవలం తన సంకల్పం చేతనే సమస్త భువనాలను సృష్టించే పరమశివుని మేము స్తుతిస్తున్నాము. సాధారణంగా ఈ లోకంలో ఏదైనా వస్తువును తయారుచేసే శిల్పికి లేదా వడ్రంగికి వాసి (రంపము) వంటి పనిముట్లు (ఉపకరణములు) అవసరమవుతాయి. వారికి ఆ పరికరాల మీద మక్కువ (ప్రీతి) ఉంటుంది. కానీ పరమేశ్వరుడు అద్భుతమైన సృష్టికర్త అయ్యుండి కూడా, ఎటువంటి బాహ్య ఉపకరణాలను ఆశ్రయించకుండానే (అప్రియోపకరణగ్రహుడు) కేవలం తన ఇచ్ఛ చేతనే జగత్తును నిర్మించాడు.

---

విశేషములు

• స్వశక్తి సచివమ్: శివతత్త్వంలో 'శక్తి' అనేది శివుని నుండి విడదీయలేనిది. జగత్తును సృష్టించాలనే భగవంతుని ప్రథమ సంకల్పమే ఇచ్ఛాశక్తి. ఈ శక్తియే ఆయనకు మంత్రి (సచివుడు) వలె ఉండి సృష్టి కార్యంలో తోడ్పడుతుంది.
• భువనములు: 'శ్రీ స్వచ్ఛంద తంత్రం' ప్రకారం సృష్టిలో 5 కలలు, 36 తత్త్వాలు మరియు 224 భువనాలు ఉన్నాయి. వీటన్నింటినీ ఆయన లీలామాత్రంగా సృజించాడు.
• విరోధాభాస అలంకారము: ఇక్కడ 'ప్రియోపకరణగ్రహుడు' మరియు 'అప్రియోపకరణగ్రహుడు' అనే పదాల మధ్య విరోధం కనిపిస్తుంది. ఉపకరణాలను ఇష్టపడేవాడు, ఉపకరణాలను స్వీకరించనివాడు ఎలా అవుతాడు? అనేది ప్రశ్న. అయితే, ఆయన సృష్టికర్త కాబట్టి ఉపకరణాలు ఉండటం సహజమనిపించినా, ఆయన దివ్యశక్తి సంపన్నుడు కావడం వల్ల బాహ్య పరికరాల అవసరం లేదని చెప్పడం ద్వారా ఈ విరోధం తొలగిపోతుంది.
• శిల్పి దృష్టాంతము: లోకంలో వడ్రంగి (తక్షుడు) వస్తువులను చెక్కడానికి పనిముట్లను ఎలా వాడతాడో, భగవంతుడు అటువంటివేమీ లేకుండానే సృష్టి చేయడం ఆయన అతీత శక్తికి నిదర్శనం.

---

శ్రీ శివభట్టారకుని పాద పద్మాలను బ్రహ్మ, విష్ణు, సూర్యులు ఏ విధంగా సేవిస్తున్నారో వర్ణించే పదహారవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

పద్మసద్మకరమర్దలాలితం పద్మనాభనయనాబ్జపూజితమ్ ।

పద్మబన్ధుముకుటాంశురఞ్జితం పాదపద్మయుగమైశ్వరం స్తుమః ॥ ౧౬ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

పద్మ + సద్మ + కర + మర్ద + లాలితమ్ = పద్మమే నివాసముగా కలిగిన బ్రహ్మదేవుని (పద్మసద్మ) హస్తములతో (కర) ఒత్తుట (మర్ద) చేత లాలించబడినదియు, పద్మనాభ + నయన + అబ్జ + పూజితమ్ = విష్ణుమూర్తి (పద్మనాభుడు) తన నేత్రము అనే పద్మముతో (నయనాబ్జ) పూజించినదియు, పద్మబన్ధు + ముకుటా + అంశు + రఞ్జితమ్ = పద్మములకు బంధువైన సూర్యుని (పద్మబన్ధు) కిరీటము యొక్క కాంతుల (ముకుటాంశు) చేత రంజింపబడినదియు (ప్రకాశింపబడినదియు) అయిన, ఐశ్వరమ్ = ఈశ్వరుని సంబంధమైన, పాద + పద్మ + యుగలమ్ = పాదపద్మముల జంటను, స్తుమః = మేము స్తుతిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల ఐక్యతను మరియు శివుని పాదాల గొప్పదనాన్ని కవి ఇక్కడ కొనియాడారు. బ్రహ్మదేవుడు తన హస్తాలతో శివుని పాదాలను సుకుమారంగా ఒత్తుతూ సేవిస్తున్నాడు. పూర్వం విష్ణుమూర్తి వేయి పద్మాలతో శివుని అర్చిస్తూ, ఒక పద్మం తక్కువైనప్పుడు తన కంటినే పద్మంగా సమర్పించి పూజించాడు, అటువంటి విష్ణువు నేత్రకమలంచే పూజింపబడినవి ఈ పాదాలు. అలాగే, సూర్యుడు శివునికి నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, ఆయన కిరీటంలోని మణుల కాంతులు ఆ పాదాలపై పడి వాటిని మరింత శోభాయమానం చేస్తున్నాయి. అటువంటి దివ్యమైన ఈశ్వర పాదపద్మాలకు మేము నమస్కరిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• పద్మసద్మ: పద్మము (తామర) సద్మము (ఇల్లు) గా కలవాడు బ్రహ్మదేవుడు. ఆయన శివుని పాదాలకు సంవాహనము (మర్దనము) చేస్తున్నాడని కవి వర్ణన.
• నేత్రకమల పూజ: విష్ణుమూర్తి శివుని వేయి నామాలతో (శివ సహస్రనామము) అర్చిస్తున్నప్పుడు, శివుడు ఆయన భక్తిని పరీక్షించడానికి ఒక పద్మాన్ని మాయం చేస్తాడు. అప్పుడు విష్ణువు ఏమాత్రం తడబడకుండా తన నేత్రాన్నే (కమల నయనం) పద్మంగా భావించి శివుని పాదాలపై ఉంచుతాడు. ఈ ప్రసిద్ధ పురాణ గాథను వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ గుర్తుచేశారు.
• పద్మబంధువు: సూర్యుడు ఉదయించగానే పద్మాలు వికసిస్తాయి కాబట్టి ఆయనను 'పద్మబంధువు' అంటారు. సూర్యుడు శివుని పాదాలకు ప్రణామం చేస్తున్నప్పుడు ఆయన కిరీట కాంతులు పాదాలపై పడటం గొప్ప అలంకారంగా వర్ణించబడింది.
• శ్లేష చమత్కారం: ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పాదంలోనూ 'పద్మ' శబ్దాన్ని వాడుతూ శివ పాదాలను కూడా 'పాదపద్మాలు' అని పిలవడం ద్వారా శబ్దాలంకార వైచిత్రిని కవి ప్రదర్శించారు.

---

శ్రీ శివభట్టారకుని పాదములు, వక్షఃస్థలము మరియు శిరస్సు ఏ విధంగా ప్రకాశిస్తున్నాయో వర్ణించే పదిహేడవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అఙ్ఘ్రియుగ్మమమరేశమస్తకస్త్రగ్భిరుజ్జ్వలమురశ్చ భస్మభిః ।

శేఖరం చ హిమరశ్మిరశ్మిభిర్యో బిభర్తి తముపాస్మహే విభుమ్ ॥ ౧౭ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అమరేశ + మస్తక + స్రగ్భిః = దేవరాజైన ఇంద్రుని యొక్క శిరస్సుపైనున్న పూలమాలల చేత (నమస్కరించునప్పుడు), ఉజ్జ్వలమ్ = ప్రకాశించునట్టి, అఙ్ఘ్రి + యుగ్మమ్ = పాదముల జంటను, భస్మభిః = విభూతి రేఖల చేత (భస్మము చేత), ఉజ్జ్వలమ్ = ప్రకాశించునట్టి, ఉరః + చ = వక్షఃస్థలమును, హిమరశ్మి + రశ్మిభిః = చల్లని కిరణములు గల చంద్రుని యొక్క వెన్నెల కిరణముల చేత (శోభిల్లునట్టి), శేఖరమ్ + చ = శిరస్సును (కిరీటమును), బిభర్తి = ధరించుచున్నాడో, తమ్ = అటువంటి, విభుమ్ = సర్వవ్యాపకుడైన ప్రభువును, వయమ్ = మేము, ఉపాస్మహే = ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

ఏ పరమేశ్వరుడు ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు తన పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు వారి కిరీటములలోని పూలమాలల తాకిడి చేత ప్రకాశించే పాదద్వంద్వాన్ని కలిగి ఉన్నాడో, విభూతి ధారణ చేత తెల్లగా మెరిసిపోయే వక్షఃస్థలమును కలిగి ఉన్నాడో, తన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని వెన్నెల కిరణాలతో శోభిల్లే జటాజూటాన్ని కలిగి ఉన్నాడో, అటువంటి సర్వవ్యాపకుడైన శివప్రభువును మేము భక్తితో ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

• అమరేశ మస్తక స్రగ్భిః: ఇక్కడ 'అమరేశ' అనగా ఇంద్రుడు. ఇంద్రుడు శివునికి ప్రణామం చేస్తున్నప్పుడు ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న పారిజాతాది పుష్పమాలలు శివుని పాదాలను తాకుతాయి. ఆ పూల మకరందం, రంగుల వల్ల శివుని పాదాలు మరింత ఉజ్జ్వలంగా కనిపిస్తున్నాయని కవి చమత్కారం.
• భస్మ: శివుని వక్షఃస్థలం భస్మలేపనం చేత తెల్లగా, పవిత్రంగా ప్రకాశిస్తోంది. ఇది వైరాగ్యానికి చిహ్నం.
• హిమరశ్మి: చంద్రునికి 'హిమరశ్మి' (చల్లని కిరణములు గలవాడు) అని పేరు. శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ నుండి వెలువడే వెన్నెల కిరణాలు ఆయన జటలను, ముఖాన్ని దివ్యమైన కాంతితో ముంచెత్తుతున్నాయి.
• శేఖరము: సాధారణంగా కిరీటాన్ని శేఖరం అంటారు, కానీ శివుని విషయంలో చంద్రుడే ఆయనకు శిరోభూషణము లేదా శేఖరము.

శ్రీ శివభట్టారకుని మహిమను, గంగాధర తత్త్వాన్ని మరియు ఆయన శౌర్య ప్రతాపాలను వివరిస్తూ మూడు శ్లోకములతో కూడిన ఈ 'తిలకము' (విశేషకము) యొక్క వివరణ

శ్లోకములు:

మూర్ధ్ని చన్ద్రకరసున్దరత్విషం ఫేనపిణ్డపరిపాణ్డురస్మితామ్ ।

దేహినాం వహతి తాపహారిణీం సిద్ధసిన్ధుమతనుం తనుం చ యః ॥ ౧౮ ॥

కర్తుముత్సహత ఏవ సేవకో యస్య కస్య న మనః సకౌతుకమ్ ।

నైతి శాన్తనవవిగ్రహోఽపి సన్భీష్మతాం న చ విచిత్తవీర్యతామ్ ॥ ౧౯ ॥

ఆపతన్తమయమం యమం పురో యః సవిగ్రహమవిగ్రహం వ్యధాత్ ।

దర్పకం వ్యధిత యోఽప్యదర్పకం తం విషాదమవిషాదమాశ్రయే ॥ ౨౦ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, చన్ద్ర + కర + సున్దర + త్విషమ్ = చంద్రకిరణముల వలె సుందరమైన కాంతి కలిగినట్టి, సిద్ధ + సిన్ధుమ్ = గంగానదిని, అతనుమ్ = గొప్పదైన (విశాలమైన), తనుమ్ + చ = దేహమును (మూర్తిని), వహతి = ధరించుచున్నాడో, (ఆ దేహము ఎటువంటిదంటే), ఫేన + పిణ్డ + పరిపాణ్డుర + స్మితామ్ = నీటి బురగ వలె తెల్లనైన మందహాసము కలిగినదియు, దేహినామ్ = ప్రాణుల యొక్క, తాప + హారిణీమ్ = తాపత్రయములను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక తాపములను) హరించునదియు, యస్య = ఏ ప్రభువు యొక్క, సేవకః = సేవకుడు, కస్య + న + మనః = ఎవరి మనస్సును, సకౌతుకమ్ = ఆశ్చర్యముతో కూడినదానిగా, కర్తుమ్ + ఉత్సహత + ఏవ = చేయుటకు ఉత్సాహపడునో (సమర్థుడో), శాన్త + నవ + విగ్రహః + అపి + సన్ = ప్రశాంతమైన, నూతనమైన దేహము (శత్రుత్వము లేనివాడు) కలిగినవాడై ఉండి కూడా, భీష్మతామ్ = భయంకరత్వమును, న + ఏతి = పొందడో, విచిత్త + వీర్యతామ్ + చ + న = మనోబలము తగ్గటమును పొందడో, యః = ఎవడు, పురః = ఎదుట, ఆపతన్తమ్ = మీదకు వచ్చుచున్న, యమమ్ = యమధర్మరాజును, అయమమ్ = నియమము లేనివానిగా (శక్తిహీనునిగా), సవిగ్రహమ్ = దేహముతో (శత్రుత్వముతో) ఉన్నవానిని, అవిగ్రహమ్ = దేహము లేనివానిగా (అశరీరిగా), వ్యధాత్ = చేసెనో, యః + అపి = ఎవడైతే, దర్పకమ్ = మన్మథుని, అదర్పకమ్ = గర్వము లేనివానిగా (అశరీరిగా), వ్యధిత = చేసెనో, తమ్ = అటువంటి, విషాదమ్ = విషమును తిన్నవానిని (శివుని), అవిషాదమ్ = దుఃఖము లేనివానిని (ఆనంద స్వరూపుని), ఆశ్రయే = నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.

---

తాత్పర్యము

చంద్రకిరణాల వలె మెరిసిపోయే గంగానదిని శిరస్సుపై ధరించి, ప్రాణుల తాపత్రయాలను పోగొట్టే విశాలమైన దేహము కలిగిన శివుని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఆయన చిరునవ్వు నీటి బురగ వలె తెల్లగా, స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది. అటువంటి ప్రభువును సేవించే భక్తుడు ఎవరినైనా ఆశ్చర్యపరచగలడు. శివుడు ప్రశాంతమూర్తి అయినప్పటికీ శత్రువులకు భయంకరుడు కాదు (భీష్ముడు కాదు), అలాగే ఎల్లప్పుడూ ధైర్యము కలిగినవాడు (విచిత్తవీర్యుడు కాదు). తన భక్తుడైన శ్వేతమునిని రక్షించుటకై ఎదురువచ్చిన యముని జయించినవాడు, మన్మథుని గర్వమణచి అశరీరిని చేసినవాడు, సముద్ర మథనంలో పుట్టిన విషాన్ని భక్షించి కూడా నిరంతరం పరమానందంలో ఉండే ఆ నీలకంఠుని నేను శరణు వేడుతున్నాను.

---

విశేషములు

ఈ మూడు శ్లోకములలో కవి విరోధాభాస అలంకారమును అత్యంత చమత్కారంగా ఉపయోగించారు:

• విషాద - అవిషాద: 'విషాద' అనగా విషమును భక్షించువాడు (విషం + అత్తి). లౌకిక అర్థంలో విషాదం అంటే దుఃఖం. దుఃఖం కలిగించే విషాన్ని తిన్నా ఆయన 'అవిషాద' (దుఃఖం లేని ఆనంద స్వరూపుడు).
• మహాభారత పాత్రల శ్లేష: 19వ శ్లోకంలో శాంతనవుడు (భీష్ముడు), విచిత్రవీర్యుడు అనే పేర్లను శ్లేషగా వాడారు. శివుడు శాంతమైన దేహము (శాంత-నవ-విగ్రహం) కలిగినవాడు కాబట్టి ఆయన భయంకరుడు (భీష్ముడు) కాడు. అలాగే ఆయన వీర్యం (పరాక్రమం) ఎన్నటికీ తగ్గదు (విచిత్తవీర్యుడు కాడు). కానీ భారతం ప్రకారం శాంతనవుడే భీష్ముడు మరియు విచిత్రవీర్యుని సోదరుడు. ఇక్కడ విరోధాభాస కనిపిస్తుంది.
• యమ - అయమ: శ్వేతముని రక్షణ కోసం శివుడు యముని దహించి 'అశరీరిని' (అవిగ్రహం) చేశాడు.
• దర్పక - అదర్పక: మన్మథునికి (దర్పకుడు) గర్వం ఎక్కువ. శివుడు ఆయనను దహించి గర్వం లేనివానిగా (అదర్పకుడు) మార్చాడు.
• సిద్ధసిన్ధు: గంగానది దేవనది కాబట్టి ఆమెను సిద్ధసింధువు అంటారు. చంద్రుని వెన్నెలలో గంగమ్మ అలలు పాలవలె తెల్లగా మెరుస్తాయని కవి వర్ణన.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని మరియు దివ్యాలంకరణలను వర్ణించే ఇరవై ఒకటవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అమ్బరేణ గగనేన సంవృతం జీవనైః శిరసి వారిభిః శ్రితమ్ ।

భోగిభిశ్చ భుజగైర్విభూషితం శంకరం శుభకరం భజామహే ॥ ౨౧ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

వయమ్ = మేము, శంకరమ్ = లోకమునకు మేలు చేయువానిని (మోక్షప్రదాతను), శుభకరమ్ = శుభములను (మంగళములను) కలిగించువానిని, భజామహే = సేవిస్తున్నాము.

ఆ శంకరుడు ఎటువంటివాడంటే:

గగనేన = ఆకాశము అనే, అమ్బరేణ = వస్త్రముచేత (దిగంబరుడు), సంవృతమ్ = చుట్టబడినవాడు, జీవనైః = ప్రాణకోటిని బ్రతికించునట్టి, వారిభిః = (గంగా) జలములచేత, శిరసి = తలపైన, శ్రితమ్ = ఆశ్రయింపబడినవాడు, భోగిభిః = పాములతో (వాసుకి మొదలైన సర్పములతో), భుజగైః + చ = భుజములపై సంచరించునట్టి (అలంకారములతో), విభూషితమ్ = అలంకరింపబడిన వానిని.

---

తాత్పర్యము

సమస్త శుభాలను చేకూర్చే శంకరుని మేము భజిస్తున్నాము. ఆయన ఆకాశమునే వస్త్రముగా ధరించిన దిగంబరుడు (వ్యోమకేశుడు). ప్రాణాధారమైన గంగా జలాలను తన శిరస్సుపై దాల్చినవాడు. ఎనిమిది భుజములపై సర్పములను ఆభరణములుగా ధరించి ప్రకాశించే ఆ పరమేశ్వరుని మేము మనసారా ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి పునరుక్తవదాభాస అనే అలంకారాన్ని ప్రయోగించారు. అనగా మొదటిసారి విన్నప్పుడు ఒకే అర్థం వచ్చే పదాలు మళ్ళీ వాడబడ్డాయని అనిపించినా (పౌనరుక్త్యం), లోతుగా పరిశీలిస్తే వేర్వేరు అర్థాలు స్ఫురిస్తాయి:

• అమ్బరేణ గగనేన: అంబరము మరియు గగనము అంటే సాధారణంగా ఆకాశమే. కానీ ఇక్కడ 'గగనము' అనే ఆకాశమే ఆయనకు 'అంబరము' (వస్త్రము) అని అర్థం. అంటే ఆయన దిగంబరుడు.
• జీవనైః వారిభిః: జీవనము మరియు వారి అంటే నీరే. కానీ ఇక్కడ 'జీవనైః' అనగా దాహంతో ఉన్నవారిని బ్రతికించేవి (ప్రాణాధారమైనవి) అయిన 'వారిభిః' (నీటితో) అని విశేషణంగా వాడబడింది.
• భోగిభిః భుజగైః: భోగి మరియు భుజగము అంటే పాములే. ఇక్కడ 'భుజములపై సంచరించేవి' (భుజగాః) కాబట్టి అవి 'భోగులు' (పాములు) అని అర్థం. శివుడు తన అష్టాదశ భుజాలపై (పద్దెనిమిది చేతులపై) సర్పాలను ధరిస్తాడని స్వచ్ఛంద తంత్రం చెబుతోంది.
• శంకరం శుభకరం: 'శం' అంటే సుఖము లేదా మోక్షము. దానిని కలిగించేవాడు శంకరుడు. శుభములను ఇచ్చేవాడు శుభకరుడు.

శ్రీ శివభట్టారకుని మూడు కన్నుల దివ్యత్వాన్ని, అవి అగ్ని-సూర్య-చంద్ర స్వరూపాలని వర్ణించే ఇరవై రెండవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

పావకేన శిఖినోపశోభితం భాసితం సితరుచా హిమాంశునా ।

భాస్వతా చ రవిణా విరాజితం లోచనత్రయముపాస్మహే విభోః ॥ ౨౨ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

పావకేన = పవిత్రము చేయునట్టి, శిఖినా = అగ్ని చేత, ఉపశోభితమ్ = అలంకరింపబడినదియు (లలాట నేత్రము), సిత + రుచా = తెల్లని కాంతి కలిగిన, హిమాంశునా = చల్లని కిరణములు గల చంద్రుని చేత (ఎడమ కన్ను), భాసితమ్ = ప్రకాశింపజేయబడినదియు, భాస్వతా = మిక్కిలి ప్రకాశము కలిగిన, రవిణా + చ = సూర్యుని చేత (కుడి కన్ను), విరాజితమ్ = విరాజిల్లెడి, విభోః = విభువైన పరమేశ్వరుని యొక్క, లోచన + త్రయమ్ = మూడు కన్నులను, ఉపాస్మహే = మేము ఉపాసిస్తున్నాము.

---

తాత్పర్యము

పవిత్రము చేయునట్టి అగ్ని స్వరూపమైన లలాట నేత్రముతోను, తెల్లని వెన్నెల కురిపించే చంద్ర స్వరూపమైన వామ (ఎడమ) నేత్రముతోను, తేజోవంతమైన సూర్య స్వరూపమైన దక్షిణ (కుడి) నేత్రముతోను విరాజిల్లే పరమశివుని త్రినేత్రాలను మేము భక్తితో ఉపాసిస్తున్నాము.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కూడా కవి పునరుక్తవదాభాస అనే అలంకారాన్ని ప్రయోగించారు. ఒకే అర్థం ఇచ్చే పదాలను వాడినట్లు అనిపించినా, వాటికి విశేష అర్థాలు ఉన్నాయి:

• పావకేన శిఖినా: 'పావక' మరియు 'శిఖి' రెండును అగ్నిని సూచించేవే. అయితే 'పావక' అనగా పవిత్రము చేయునది అని అర్థము. అగ్ని వంటి లలాట నేత్రము అజ్ఞానమును దహించి పవిత్రతను ఇస్తుందని భావము.
• సితరుచా హిమాంశునా: 'సితరుచి' మరియు 'హిమాంశువు' రెండును చంద్రుని పేర్లే. తెల్లని కాంతి కలిగిన చంద్రుడు ఎడమ కన్నుగా ఉండి శాంతిని ఇస్తాడని తాత్పర్యము.
• భాస్వతా రవిణా: 'భాస్వతుడు' మరియు 'రవి' సూర్యుని పేర్లు. అత్యంత కాంతివంతమైన సూర్యుడు కుడి కన్నుగా ఉండి జగత్తును నడిపిస్తున్నాడని భావము.

వ్యాఖ్యాత ఈ శ్లోక భావమును అనుసరించి తనదైన ఒక శ్లోకాన్ని కూడా ఇక్కడ ఉదహరించారు. భక్తుల అంతరంగంలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని (తమోధ్వాంతము) హరించి, మన్మథుని గర్వమణచిన ఆ గిరిజాపతి త్రినేత్రాలకు వందనమని ఆ శ్లోక సారాంశము.* ('భక్తిప్రహ్వజనస్య యత్కిల తమోధ్వాన్తం నిహత్యాన్తరందృష్ట్యంశేన యమాన్తకారిమదనం నిర్దర్పకం

యద్వ్యధాత్ । భాస్వద్భాస్కరపావకాగ్నిశశభృచ్ఛీతాంశుసంభూషితం తన్నేత్రత్రి-తయం సదా గిరిసుతాకాన్తస్య

వన్దామహే ॥')

శ్రీ శివభట్టారకుని త్రినేత్రాలను మరియు ఆయన ధరించిన త్రిశూల శిఖరాలను పోలుస్తూ, వాటి దివ్యత్వాన్ని వర్ణించే ఇరవై మూడవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అభయంకరమాశ్రితం స్వరూపం దధదుద్దామసమగ్రధామయోగమ్ ।

శుచితారకమీశ్వరస్య నేత్రత్రితయం శూలశిఖాత్రయం చ వన్దే ॥ ౨౩ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

అహమ్ = నేను, ఈశ్వరస్య = పరమేశ్వరుని యొక్క, నేత్ర + త్రితయమ్ = మూడు కన్నులను, చ = మరియు, శూల + శిఖా + త్రయమ్ = త్రిశూలము యొక్క మూడు అగ్రములను (కొనలను), వన్దే = నమస్కరిస్తున్నాను.

(నేత్రత్రితయము మరియు శూలశిఖాత్రయము రెండింటికీ వర్తించే విశేషణములు):

అభయంకరమ్ = (నేత్రాల పక్షమున) భయమును పోగొట్టి అభయమును ప్రసాదించునట్టిది (శూలము పక్షమున: శత్రువుల నుండి భయము లేనిదియు, చేతిని ఆశ్రయించినదియు), ఆశ్రిత + స్వరూపమ్ = తనను ఆశ్రయించిన భక్తులను కాపాడే స్వరూపము కలది, ఉద్దామ + సమగ్ర + ధామ + యోగమ్ = (నేత్రాల పక్షమున) సూర్య+చంద్ర+అగ్ని రూపములతో కూడిన ప్రచండమైన తేజస్సు కలది (శూలము పక్షమున: అత్యంత తీక్షణమైన కాంతితో కూడినది), శుచి + తారకమ్ = (నేత్రాల పక్షమున) పరిశుద్ధమైన కంటిపాపలు (తారకలు) కలిగినది (శూలము పక్షమున: నిర్మలమైనదియు మరియు దేవతలను కష్టాల నుండి తరింపజేయునదియు/తారకము).

---

తాత్పర్యము

పరమేశ్వరుని యొక్క మూడు కన్నులకు మరియు ఆయన చేతిలోని త్రిశూలము యొక్క మూడు కొనలకు నేను వందనము చేస్తున్నాను. శివుని కన్నులు భక్తులకు అభయాన్ని ఇస్తాయి, సూర్యచంద్రాగ్నుల తేజస్సుతో వెలుగుతాయి మరియు పవిత్రమైన కంటిపాపలను కలిగి ఉంటాయి. అలాగే, ఆయన త్రిశూల శిఖరాలు శత్రువులకు అజేయమైనవి, శివుని హస్తమును ఆశ్రయించి ఉండేవి, ప్రచండమైన కాంతిని చిమ్మేవి మరియు దేవతలను రాక్షస భయం నుండి తరింపజేసేవి (రక్షించేవి) అయి ఉన్నాయి.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి శ్లేషాలంకారాన్ని ఉపయోగించి నేత్రత్రితయానికి, శూలశిఖాత్రయానికి సమానమైన విశేషణాలను అన్వయించారు:

• అభయంకరమ్: నేత్రాల విషయంలో ఇది భయాన్ని పోగొట్టేది (అభయ+కర). శూలము విషయంలో దీనిని 'అభయం' (భయం లేనిది) మరియు 'కరం' (హస్తమును) ఆశ్రయించినది అని విడదీసి అర్థం చెప్పుకోవాలి.
• ఉద్దామసమగ్రధామయోగమ్: శివుని మూడు కన్నులు మూడు జ్యోతులు (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని). త్రిశూలము కూడా అటువంటి తీక్షణమైన తేజస్సును కలిగి ఉంటుంది.
• శుచితారకమ్: నేత్రాల పక్షంలో 'తారక' అనగా కంటిపాప. శూలము పక్షంలో 'తారక' అనగా సంసార సాగరం నుండి లేదా ఆపదల నుండి తరింపజేసేది (రక్షించేది) అని అర్థం.
• ఈ వర్ణన ద్వారా శివుని అంగములు మరియు ఆయుధములు రెండూ భక్తులను రక్షించేవే అని కవి భావన.

---

శ్రీ శివభట్టారకుని ధ్యానంలో మునిగిపోయిన భక్తుల స్థితిని, వారి ఆనంద బాష్పాలను వర్ణిస్తూ చెప్పిన ఇరవై నాలుగవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

మీలద్విలోచనసముద్గసముద్గతాశ్రుస్త్రోతఃస్త్రుతిస్త్రపితమూలకపోలభాగాః ।

దేవం శశాఙ్కశకలాకలితావతంసం శంసన్తి సన్త ఇహ శంకర శంకరేతి ॥ ౨౪ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

ఇహ = ఈ లోకమునందు, సన్తః = సజ్జనులు (జ్ఞానులైన భక్తులు), మీలత్ + విలోచన = (శివ ధ్యానమునందు) నిమీలితమైన (మూతబడిన) కన్నులు అనే, సముద్గ = సంపుటముల (చిన్న భరిణల) నుండి, సముద్గత = బయటకు వచ్చిన, అశ్రు + స్త్రోతః = కన్నీటి ప్రవాహము యొక్క, స్త్రుతి = స్రవించుట చేత (కారటము చేత), స్త్రపిత + మూల = తడపబడిన మొదలు కలిగిన, కపోల + భాగాః = బుగ్గల ప్రదేశము కలవారై, శశాఙ్క + శకల + ఆకలిత + అవతంసమ్ = చంద్రఖణ్డమును శిరోభూషణముగా ధరించిన, దేవమ్ = ప్రకాశ స్వరూపుడైన శివుని, శంకర శంకర + ఇతి = "శంకరా! శంకరా!" అని, శంసన్తి = కీర్తిస్తున్నారు.

---

తాత్పర్యము

ఈ లోకంలో సజ్జనులు శివధ్యానంలో మైమరచిపోతున్నారు. ఆ ధ్యానమునందు వారి కన్నులు సగం మూతబడి, భరిణల వలె కనిపిస్తున్నాయి. ఆ కను-భరిణల నుండి ఉబికివస్తున్న ఆనంద బాష్పాలు (కన్నీరు) కాలువలై ప్రవహిస్తూ వారి బుగ్గలను తడుపుతున్నాయి. అటువంటి పరవశ స్థితిలో ఉన్న ఆ భక్తులు, చంద్రకళను శిరస్సున ధరించిన ఆ పరమేశ్వరుని "శంకరా! ఓ శంకరా!" అని భక్తితో స్తుతిస్తున్నారు.

---

విశేషములు

• రూపకాలంకారము: కవి ఇక్కడ భక్తుల కన్నులను 'సముద్గ' (సంపుటము లేదా భరిణ) తో పోల్చారు. భరిణలో దాచబడిన రత్నాల వలె, భక్తుల కన్నులలో దాగి ఉన్న భక్తిరసం కన్నీటి రూపంలో బయటకు వస్తోందని భావం.
• శంకర శంకరేతి: భక్తులు భక్తి పారవశ్యంలో ఉండి, మాటిమాటికీ భగవన్నామ స్మరణ చేయడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. 'శం' అంటే మోక్షము లేదా సుఖము, దానిని ప్రసాదించేవాడు శంకరుడు.
• శశాఙ్క శకల: శివుడు తన శిరస్సుపై తృతీయ విదియ చంద్రుని (ఖండ చంద్రుని) ధరించడం ఆయన సౌమ్యత్వానికి, అనుగ్రహానికి గుర్తు.
• కవిత్వ చమత్కారం: 'సముద్గ-సముద్గత', 'స్త్రోతః-స్త్రుతి-స్త్రపిత' వంటి పదాల ప్రయోగం వల్ల ఈ శ్లోకంలో అనుప్రాసాలంకారం ఏర్పడి, చదవడానికి ఎంతో శ్రవణసుభగంగా ఉంది.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, సంసారమనే మార్గంలో పడిన అలసటను శివస్తుతి ద్వారా ఎలా పోగొట్టుకోవచ్చో వివరించే ఇరవై ఐదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

భ్రాన్తోఽస్మి వైశసమయే సమయేఽహమత్ర మిథ్యైవ దిగ్భ్రమహతో మహతోఽపమార్గాన్ ।

విశ్రమ్య నన్దనవనే నవనే శివస్య ఖేదస్తు సంప్రతి సమేతి స మేఽవసానమ్ ॥ ౨౫ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

అహమ్ = నేను, అత్ర = ఈ లోకమునందు, వైశ + సమయే = దుఃఖమయమైన కాలమునందు (కలియుగమున లేదా వృద్ధాప్యమున), దిక్ + భ్రమ + హతః = దిక్కు తెలియని భ్రాంతిచే కొట్టబడినవాడనై, మహతః = పెద్దవైన, అపమార్గాన్ = కుమార్గములను (అన్య శాస్త్రోపదేశములను), మిథ్యైవ = వ్యర్థముగానే, భ్రాన్తః + అస్మి = తిరిగినవాడనై ఉన్నాను, శివస్య = పరమశివుని యొక్క, నవనే = స్తుతించుట అనే, నన్దన + వనే = నందనవనమునందు (దేవోద్యానవనమున), విశ్రమ్య = విశ్రాంతిని పొంది, సంప్రతి = ఇప్పుడు, మే = నా యొక్క, సః + ఖేదః = ఆ (సంసార) దుఃఖము, అవసానమ్ = ముగింపును, సమేతి = పొందుచున్నది.

---

తాత్పర్యము

ఈ సంసారారణ్యంలో దిక్కు తెలియని వాడిలా, పనికిరాని కుమార్గాలలో (అన్య శాస్త్రాలలో) తిరుగుతూ ఇన్నాళ్ళూ వృథాగా అలసిపోయాను. ఇప్పుడు శివుని స్తుతించడం అనే 'నందనవనం' నాకు దొరికింది. ఈ స్తోత్రపాఠం అనే చల్లని తోటలో విశ్రాంతి తీసుకోవడం వల్ల, ఇన్నాళ్ళూ నేను పడ్డ శ్రమ, అలసట మరియు దుఃఖం అంతా ఇప్పుడే తొలగిపోతున్నాయి.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి రూపక అలంకారాన్ని మరియు యమక చమత్కారాన్ని అద్భుతంగా ప్రదర్శించారు:

• యమకము: శ్లోకంలో ఒకే విధమైన అక్షరముల గుంపు వేర్వేరు అర్థాలతో మళ్ళీ మళ్ళీ వాడబడింది.
• 'సమయే - సమయే' (సమయమందు - కాలమునందు)
• 'నవనే - నవనే' (నందనవనము - స్తుతించుట)
• నవనే నన్దనవనే: శివ స్తుతిని (నవనము) నందనవనంతో పోల్చారు. నందనవనంలో చేరగానే బాటసారికి అలసట ఎలా తీరుతుందో, శివ స్తుతి చేయగానే భక్తుని సంసార తాపం అలా తగ్గుతుందని భావం.
• అపమార్గాన్: శివతత్త్వాన్ని బోధించని ఇతర శాస్త్రాలను కవి ఇక్కడ 'కుమార్గాలు' లేదా 'గొయ్యి ఉన్న దారులు' అని పేర్కొన్నారు.

శ్రీ శివభట్టారకుని అనుగ్రహం వల్ల మలినమైన మనస్సులో కూడా సరస్వతీ దేవి ఎలా నివసిస్తుందో వివరించే ఇరవై ఆరవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

యత్పార్వణేన్దుకరసున్దరవాహహంససంవాసదుర్లలితయాపి వచోధిదేవ్యా ।

విశ్రమ్యతే మనసి నః సమలే సలీలం తత్సౌభగం భగవతో జయతీన్దుమౌలేః ॥ ౨౬ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

పర్వణి + భవః = పూర్ణిమ నాడు పుట్టిన (పార్వణ), ఇన్దు + కర = చంద్ర కిరణముల వలె, సున్దర = అందమైన, వాహ + హంస = వాహనమైన హంస యొక్క, సంవాస = నిరంతర నివాసము చేత, దుర్లలితయా + అపి = అలవాటు పడినదైనప్పటికీ (సుఖము మరిగినదైనప్పటికీ), వచోధిదేవ్యా = వాగ్దేవత అయిన సరస్వతి చేత, సమలే = మాలిన్యముతో కూడిన (కలుషితమైన), నః = మా యొక్క, మనసి = మనస్సునందు, సలీలమ్ = విలాసముగా (లీలగా), యత్ = ఏ కారణము చేత, విశ్రమ్యతే = విశ్రాంతి తీసుకోబడుచున్నదో, భగవతః = భగవంతుడైన, ఇన్దుమౌలేః = చంద్రశేఖరుని యొక్క, తత్ + సౌభగమ్ = ఆ సౌభాగ్యము (మహిమ), జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా వర్ధిల్లుచున్నది.

---

తాత్పర్యము

సరస్వతీ దేవి వాహనమైన హంస పూర్ణిమ చంద్రుని కిరణాల వలె బాగా తెల్లగా, నిర్మలంగా ఉంటుంది. అటువంటి పరమ పవిత్రమైన హంసపై నివసించడం అలవాటైన సరస్వతీ దేవి, సాధారణంగా మలినమైన చోట నివసించదు. కానీ, చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుని మహిమ వల్ల, ఆమె మాలిన్యముతో (రాగద్వేషాలతో) కూడిన మా మనస్సులలో కూడా ఎంతో విలాసంగా వచ్చి విశ్రమిస్తోంది. మా వంటి వారు శివ స్తోత్రాలు చేయగలుగుతున్నారంటే, అది కేవలం ఆ పరమేశ్వరుని సౌభాగ్యమే (మహిమయే).

---

విశేషములు

• భగవతః: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'భగ' శబ్దానికి అర్థాన్ని వివరించారు. ఐశ్వర్యము, ధర్మము, యశస్సు, శ్రీ, వైరాగ్యము, మోక్షము - ఈ ఆరు గుణాలు కలవానిని భగవంతుడు అంటారు. ఇవన్నీ పూర్ణంగా ఉన్న శివుని మహిమ వల్లనే వాగ్దేవి అనుగ్రహం లభిస్తుంది.
• దుర్లలితయా: సరస్వతీ దేవికి హంస వాహనంపై నివసించడం వల్ల పవిత్రత పట్ల ఒక విధమైన మక్కువ (అలవాటు) ఏర్పడింది. అటువంటి దేవి మలినమైన మనస్సులోకి రావడం ఆశ్చర్యం. ఇక్కడ మనస్సును 'మలినమైన సరోవరం' తోనూ, సరస్వతిని 'హంస' తోనూ పోల్చవచ్చు.
• సమలే మనసి: సాధకుని మనస్సు ఇంకా పూర్ణంగా పవిత్రం కాకపోయినా, శివధ్యానంలో నిమగ్నమవ్వడం వల్ల (శివైకతా ధ్యానం), ఆ శివుని అనుగ్రహం తోడై వాగ్దేవత అక్కడ నివాసం చేస్తోంది.
• సౌభాగ్యం: ఒక గొప్ప వ్యక్తి (శివుడు) తన భక్తుని మనస్సులో ఉన్నప్పుడు, ఆ వ్యక్తి యొక్క గౌరవార్థం లక్ష్మీసరస్వతులు కూడా అక్కడకు వచ్చి చేరుతారనేది ఇక్కడి అంతరార్థం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, మనస్సును ఉద్దేశించి శివ నామస్మరణ చేయమని ప్రబోధించే ఇరవై ఏడవ శ్లోక వివరణ ఇక్కడ ఉంది:

శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

యం భూషయన్తి కమనీయమహీనభోగాః స్తుత్వా భవన్తి కృతినో యమహీనభోగాః ।

చిత్తోచితం తమపహాయ మహీనభోగాః కర్తుం పరత్ర ధృతసంయమ హీ న భో గాః ॥ ౨౭ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యమ్ = ఏ పరమేశ్వరుని, కమనీయ = అందమైన, అహీన + భోగాః = సర్పరాజైన వాసుకి మొదలైనవారి దేహములు (పాముల పడగలు), భూషయన్తి = అలంకరిస్తున్నాయో; యమ్ = ఏ శివుని, స్తుత్వా = స్తుతించి, కృతినః = ధన్యులైన వారు (జ్ఞానులు), అహీన + భోగాః = తక్కువ కాని (పరిపూర్ణమైన) భోగములను పొందినవారు, భవన్తి = అవుతున్నారో; ధృత + సంయమ = ఓ శాంతిని వహించిన, చిత్త = మనసా!, తమ్ = అటువంటి పరమశివుని, అపహాయ = వదిలిపెట్టి, పరత్ర = ఇతర విషయములందు, మహీ + నభః + గాః = భూమిని ఆకాశాన్ని తాకే (అత్యంత గొప్పవైన), గాః = వాక్కులను (స్తుతులను), కర్తుమ్ = చేయుటకు, ఉచితం + న = తగదు, భోః = ఓయీ!, హీ = అయ్యో (ఖేదము).

---

తాత్పర్యము

ఓ మనసా! ఏ పరమేశ్వరుని శరీరాన్ని గొప్ప సర్పరాజైన వాసుకి తన దేహంతో అలంకరిస్తున్నాడో, ఎవరిని స్తుతించడం వల్ల భక్తులు ఇహపరాలలో పరిపూర్ణమైన భోగాలను పొందుతున్నారో, అటువంటి శివుని వదిలిపెట్టి ఇతర ప్రాకృత విషయాలను లేదా అల్పులైన మనుష్యులను పొగుడుతూ నీ వాక్కులను వృథా చేయడం తగదు. శాంతిని వహించి, కేవలం ఆ శివునినే ఆశ్రయించు.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి పాదాత్యమకము (ప్రతి పాదం చివర ఒకే విధమైన అక్షరాల కలయిక) అనే శబ్దాలంకారాన్ని మరియు శ్లేషను అత్యంత ప్రతిభావంతంగా ఉపయోగించారు:

• అహీనభోగాః: దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
1. మొదటి పాదంలో: 'అహీనామ్' (సర్పముల యొక్క) 'భోగాః' (శరీరములు లేదా పడగలు).
2. రెండో పాదంలో: 'న హీనాః' (తక్కువ కాని) 'భోగాః' (అనుభవములు). శివుని కొలిచే భక్తులు అత్యున్నత భోగాలను పొందుతారని భావం.
• మహీనభోగాః: 'మహీ' (భూమి), 'నభః' (ఆకాశము) - అంతటా వ్యాపించే 'గాః' (వాక్కులు/స్తుతులు). అంటే లోకంలో మనుష్యులను ఆకాశానికెత్తుతూ చేసే స్తుతులని అర్థం.
• చిత్తోచితం: మనస్సును సంబోధిస్తూ, అల్పమైన విషయాల కోసం నీ శక్తిని ఖర్చు చేయవద్దని కవి హితవు పలుకుతున్నారు. 'భోః' మరియు 'హీ' అనే పదాలు కవి యొక్క ఆవేదనను, మనస్సు పట్ల గల ఆత్మీయ గద్దింపును సూచిస్తాయి.
• శబ్ద చమత్కారం: 'అహీనభోగాః', 'యమహీనభోగాః', 'మహీనభోగాః', 'న భో గాః' - ఈ పదాలన్నీ వినడానికి ఒకేలా ఉన్నా, అర్థాలు వేరుగా ఉండటం కవి యొక్క పాండిత్యానికి నిదర్శనం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, శివధ్యానం వల్ల వాక్కు ఎలా సఫలమవుతుందో వివరించే ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అవాప్య గురుభిర్గుణైర్జగతి గౌరవం ధ్యాయత-

స్తమీరమణశేఖరం భవతి గౌరవన్ధ్యా యతః ।

అతస్తముమయా సమం కృతమహావిలాసం ప్రతి

స్తుతౌ విరచితా మయా మతిరనావిలా సంప్రతి ॥ ౨౮ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

యతః = ఏ కారణము చేత, గురుభిః = గొప్పవైన, గుణైః = (పాండిత్యం, కవిత్వం మొదలైన) గుణముల చేత, జగతి = లోకమునందు, గౌరవమ్ = గౌరవమును, అవాప్య = పొంది, తమీరమణ + శేఖరమ్ = చంద్రుని శిరోభూషణముగా కలిగిన శివుని, ధ్యాయతః = ధ్యానించువానికి, గౌః = వాక్కు (సరస్వతి), అవన్ధ్యా = సఫలము (నిష్ఫలము కానిది), భవతి = అగుచున్నదో; అతః = ఆ కారణము వలన, సంప్రతి = ఇప్పుడు, మయా = నా చేత, ఉమయా + సమమ్ = పార్వతీదేవితో కూడి, కృత + మహా + విలాసమ్ = గొప్ప లీలను (విలాసమును) చేయుచున్న, తమ్ + ప్రతి = ఆ పరమేశ్వరుని గురించి, అనావిలా = నిర్మలమైన, మతిః = బుద్ధి (స్తుతి), విరచితా = రచింపబడినది.

---

తాత్పర్యము

లోకంలో పాండిత్యం, కవిత్వం వంటి గొప్ప గుణాల వల్ల గౌరవం పొంది, చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుని ధ్యానించే భక్తుని యొక్క వాక్కు (సరస్వతి) ఎన్నటికీ వ్యర్థం కాదు, అది సఫలమవుతుంది. అందువల్లనే, పార్వతీదేవితో కూడి దివ్య విలాసాలు చేసే ఆ పరమేశ్వరుని స్తుతించడం కోసం, నేను ఇప్పుడు నా నిర్మలమైన బుద్ధితో ఈ స్తోత్రమును రచిస్తున్నాను.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కూడా కవి పాదాత్యమకము అనే శబ్దాలంకార చమత్కారాన్ని కొనసాగించారు:

• యమకము:
• 'గౌరవం - గౌరవన్ధ్యా' (గౌరవము - వాక్కు సఫలమగుట)
• 'మహావిలాసం - అనావిలా సంప్రతి' (విలాసము - నిర్మలమైన ఇప్పుడు)
• తమీరమణశేఖరమ్: 'తమీ' అంటే రాత్రి, 'రమణుడు' అంటే ప్రియుడు. రాత్రికి ప్రియుడైన చంద్రుని శిఖరమున (జటాజూటమున) ధరించినవాడు అని అర్థం.
• గౌరవన్ధ్యా: ఇక్కడ 'గౌః' అంటే వాక్కు, 'అవన్ధ్యా' అంటే వంధ్య (వ్యర్థం) కానిది అని అర్థం. శివస్తుతి చేసే వారి కవిత్వం లేదా వాక్కు సార్థకమవుతుందని కవి భావం.
• అనావిలా మతిః: కవి తన భక్తిని 'అనావిల' (మాలిన్యం లేని/నిర్మలమైన) బుద్ధిగా పేర్కొన్నారు. భగవంతుని స్తుతించాలంటే చిత్తం నిర్మలంగా ఉండాలని దీని అంతరార్థం.

శ్రీ శివభట్టారకుని స్తుతిస్తూ, వివేకము కలిగిన ధన్యులైన భక్తులు శివుని ఎలా అర్చిస్తారో వివరించే ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

మత్వా సద్యః సుకృతసుహృదం దుర్లభం జీవలోకం

లబ్ధ్వా సర్వవ్యసనశమనం మిత్రమేకం వివేకమ్ ।

ధన్యాః కేచిత్కృతకుముదినీకాన్తలేఖావతంసం

హంసం శంసన్త్యమలమధురైర్భక్తిసిక్తైర్వచోభిః ॥ ౨౯ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

సుకృత + సుహృదమ్ = పుణ్యమునకు మిత్రుడైనట్టి (పుణ్యఫలముగా లభించిన), దుర్లభమ్ = పొందుటకు కష్టమైన, జీవలోకమ్ = ఈ మానవ జన్మను, సద్యః = తక్షణమే, మత్వా = గుర్తించి (తెలుసుకొని); సర్వ + వ్యసన + శమనమ్ = సమస్తమైన దుఃఖములను (లేదా చెడు అలవాట్లను) అణచివేసే, ఏకమ్ = సాటిలేని, మిత్రమ్ = మిత్రుడైన, వివేకమ్ = వివేకమును, లబ్ధ్వా = పొంది; కృత + కుముదినీకాన్త + లేఖా + అవతంసమ్ = కలువలకు ప్రియుడైన చంద్రుని యొక్క కళను శిరోభూషణముగా ధరించిన, అమలమ్ = నిర్మలమైన, హంసమ్ = పరమాత్మ స్వరూపుడైన శివుని, అమల + మధురైః = స్వచ్ఛమైనవి, తియ్యనైనవియు, భక్తి + సిక్తైః = భక్తి రసముతో తడిసినవియు అయిన, వచోభిః = వాక్కులతో (స్తోత్రములతో), కేచిత్ = కొందరు, ధన్యాః = ధన్యాత్ములు, శంసన్తి = కీర్తిస్తున్నారు.

---

తాత్పర్యము

ఈ మానవ జన్మ ఎంతో పుణ్యం చేస్తేగాని లభించదు. అటువంటి దుర్లభమైన జన్మ లభించిందని గుర్తించి, సమస్త వ్యసనాలను పోగొట్టి సరైన మార్గము చూపే 'వివేకము' అనే మిత్రుని అండ పొంది, కొందరు ధన్యాత్ములు మాత్రమే పరమశివుని ధ్యానిస్తారు. వారు చంద్రకళను అలంకారముగా కలిగిన ఆ పరమహంస (పరమాత్మ) స్వరూపుని, భక్తిరసంతో నిండిన మధురమైన వాక్కులతో నిరంతరం కీర్తిస్తూ ధన్యులవుతున్నారు.

---

విశేషములు

• హంస: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'హంస' శబ్దానికి ఉన్న అనేక అర్థాలను వివరించారు. హంస అంటే పక్షి మాత్రమే కాదు, సూర్యుడు, విష్ణువు, యోగ మంత్రము మరియు 'పరమాత్మ' అని కూడా అర్థం. ఇక్కడ శివుని పరమాత్మ స్వరూపమైన హంసగా వర్ణించారు.
• వివేకము: సంసారంలోని వ్యసనాలను, కష్టాలను పోగొట్టే ఏకైక మిత్రుడు వివేకం. వివేకం ఉన్నవాడే మానవ జన్మ యొక్క విలువను గ్రహించి భగవంతుని వైపు మళ్లుతాడు.
• సుకృత సుహృదమ్: మానవ జన్మ పుణ్యం (సుకృతం) వల్ల వస్తుంది, అలాగే మానవ జన్మలో ఉంటేనే మరింత పుణ్యాన్ని సంపాదించుకోవచ్చు. అందుకే జన్మకు, పుణ్యానికి ఉన్న స్నేహాన్ని కవి ఇక్కడ సూచించారు.
• భక్తిసిక్తైర్వచోభిః: కేవలం మాటలతో కాకుండా, భక్తి అనే అమృత రసంలో తడిసిన (సిక్తమైన) మనోహరమైన వాక్కులతో స్తుతించడం శ్రేష్ఠమని భావం.
• కుముదినీకాన్తలేఖ: 'కుముదినీకాంత' అంటే కలువల ప్రియుడైన చంద్రుడు. ఆయన కళను (లేఖ) అవతంసముగా (కిరీటముగా) ధరించినవాడు శివుడు.

శ్రీ శివభట్టారకునికి తన కావ్యాన్ని సమర్పిస్తూ, అందులో దోషాలు ఉన్నప్పటికీ భక్తి అనే గుణం వల్ల అది ఎలా స్వీకార్యమో వివరించే ముప్పైయవ శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అన్తః శూన్యం గుణవిరహితం నీరసం సర్గహీనం

కావ్యం హృద్యం నను సుమనసాం న స్థలామ్భోరుహాభమ్ ।

తత్రాపీశః శ్రవణపులినే గాఢరాగానుబన్ధ-

ప్రోద్యద్భక్తిప్రగుణితమదః కర్తుమర్హత్యగర్హమ్ ॥ ౩౦ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

అన్తః + శూన్యమ్ = లోపల (అర్థం/సారం) లేనిదియు, గుణ + విరహితమ్ = (ఓజస్సు, ప్రసాదం వంటి) కావ్య గుణములు లేనిదియు, నీరసమ్ = రసము (శృంగారాది రసములు) లేనిదియు, సర్గ + హీనమ్ = సర్గలు (అధ్యాయములు) లేనిదియునైన, కావ్యామ్ = కావ్యము; స్థల + అమ్భోరుహ + ఆభమ్ = నేల తామర (స్థలపద్మము) వలె, సుమనసామ్ = పండితులకు (లేదా పుష్పములకు), హృద్యమ్ = ఇష్టమైనది, న + నను = కానే కాదు గదా!; తత్రాపి = అయినప్పటికీ, ఈశః = పరమేశ్వరుడు, గాఢ + రాగ + అనుబన్ధ = మిక్కిలి అనురాగముతో కూడిన, ప్రోద్యత్ = పుట్టుచున్న, భక్తి = భక్తి చేత, ప్రగుణితమ్ = గుణవంతముగా చేయబడిన, అదః = ఈ (నా కావ్యాన్ని), అగర్హమ్ = నింద లేని దానిగా (దోషరహితంగా), శ్రవణ + పులినే = తన చెవి అనే ఒడ్డున, కర్తుమ్ + అర్హతి = ఉంచుకొనదగియున్నాడు.

---

తాత్పర్యము

పండితులకు (సుమనసులకు) అంతఃసారం లేని, గుణాలు లేని, రసం లేని కావ్యం ఏమాత్రం నచ్చదు. ఇది నీటిలో కాకుండా నేల మీద పూసే తామర (స్థలపద్మము) వంటిది. స్థలపద్మానికి సువాసన, మకరందం ఉండవు కాబట్టి అది ఇతర పుష్పములకు (సుమనసులకు) సాటి రాదు. నా కావ్యం కూడా అటువంటిదే కావచ్చు. కానీ, పరమశివుడు నాపై గల గాఢమైన భక్తిని చూసి, ఈ కావ్యాన్ని దోషరహితమైనదిగా భావించి, తన కర్ణేంద్రియములతో ఆలకించి నన్ను అనుగ్రహించాలి.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి శ్లేషాలంకారాన్ని ఉపయోగించి కావ్యాన్ని 'స్థలపద్మము'తో పోల్చారు:

• కావ్యం పరంగా:
• అన్తః శూన్యం: కావ్యం లోపల లక్ష్యార్థం, వ్యంగ్యార్థం లేకపోవడం.
• గుణ విరహితం: ఓజస్సు, ప్రసాదము, మాధుర్యము అనే కావ్య గుణాలు లేకపోవడం.
• నీరసం: నవరసములు లేకపోవడం.
• సర్గహీనం: మహాకావ్య లక్షణమైన సర్గలు (అధ్యాయాలు) లేకపోవడం.
• స్థలపద్మము (నేల తామర) పరంగా:
• అన్తః శూన్యం: పువ్వు మధ్యలో ఉండే కర్ణిక (seed pod) లేకపోవడం.
• గుణ విరహితం: పువ్వు లోపల ఉండే సన్నని నూగు (fibers) లేకపోవడం.
• నీరసం: నీటితో సంబంధం లేకపోవడం (స్థలంలో పుట్టడం వల్ల).
• సర్గహీనం: నీటి కలయిక (సంసర్గం) లేకపోవడం.
• సుమనసామ్: దీనికి రెండు అర్థాలు - 1. పండితులు, 2. పుష్పములు.
• భక్తి మహిమ: తన కావ్యం పాండిత్యం పరంగా తక్కువైనప్పటికీ, 'భక్తి' అనే గుణం చేత అది పవిత్రం చేయబడింది (ప్రగుణితం) అని కవి వినయంగా చెప్పుకుంటున్నారు. భగవంతుడు అలంకారాల కంటే భక్తుని భావాన్ని, భక్తినే స్వీకరిస్తాడని ఇక్కడి భావం.

శ్రీ శివభట్టారకునికి సమర్పించిన ఈ ప్రథమ స్తోత్రంలోని చివరి శ్లోక వివరణ

శ్లోకము:

అథవామృతబిన్దువర్షిణీన్దుద్యుతిరానన్దమమన్దమర్పయన్తీ ।

నయతి ధ్రువమార్ద్రతామియం గీర్గిరిజాజీవితనాథమిన్దుకాన్తమ్ ॥ ౩౧ ॥

---

ప్రతిపదార్థము

అథవా = లేదా (మరో పక్షంలో), అమృత + బిన్దు + వర్షిణీ = అమృత బిందువులను కురిపించునట్టియు, ఇన్దు + ద్యుతిః = చంద్రుని వంటి కాంతి కలిగినట్టియు, అమన్దమ్ = అధికమైన, ఆనన్దమ్ = ఆనందమును, అర్పయన్తీ = ఇచ్చునట్టియు, ఇయమ్ = ఈ, గీః = నా వాక్కు (స్తోత్రము), ఇన్దుకాన్తమ్ = చంద్రునిచేత అందమైనవాడును (చంద్రకాంత మణి వంటివాడును), గిరిజా + జీవిత + నాథమ్ = పార్వతీ దేవి ప్రాణనాథుడైన శివుని, ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా, ఆర్ద్రతామ్ = ద్రవీభావమును (కరుణను), నయతి = పొందించును.

---

తాత్పర్యము

నా ఈ స్తోత్రము అమృత బిందువులను కురిపించే చంద్రుని వెన్నెల వంటిది. ఇది అమితమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. చంద్రుని వెన్నెల సోకగానే 'చంద్రకాంత మణి' ఎలా కరిగి నీరవుతుందో (ద్రవిస్తుందో), అలాగే చంద్రశేఖరుడైన ఆ పరమేశ్వరుడు కూడా నా భక్తిపూర్వకమైన ఈ వాక్కులను విని, మనస్సు కరిగి (ఆర్ద్రత చెంది) నాపై తప్పక కరుణ చూపిస్తాడు.

---

విశేషములు

ఈ శ్లోకంలో కవి ఉపమాలంకారాన్ని మరియు శ్లేషను అద్భుతంగా మేళవించారు:

• వాక్కు - వెన్నెల: కవి తన స్తోత్రపాఠాన్ని (గీః) చంద్రుని కాంతితో పోల్చారు. వెన్నెల ఎలాగైతే చల్లదనాన్ని, ఆనందాన్ని ఇస్తుందో, ఈ స్తోత్రం కూడా వినేవారికి, చదివేవారికి అపారమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
• శివుడు - చంద్రకాంత మణి: చంద్రకాంత మణికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంది - చంద్రుని కిరణాలు సోకగానే అది కరిగి నీరు కారుస్తుంది. ఇక్కడ శివుడు 'ఇందుకాంతం' (చంద్రునిచే శోభించేవాడు). కవి తన వాక్కులనే వెన్నెల కిరణాలతో శివుడనే చంద్రకాంత మణిని కరిగించి, ఆయనలో 'ఆర్ద్రత' (కరుణ)ను పుట్టిస్తున్నారు.
• గిరిజాజీవితనాథుడు: శివుడు పార్వతీ ప్రాణవల్లభుడు. ఆమె ప్రాణేశ్వరుని స్తుతించడం ద్వారా ఆయనను సులభంగా ప్రసన్నం చేసుకోవచ్చని కవి భావన.

---

ఉపసంహారం

దీనితో మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని స్తుతి ప్రస్తావన అనే మొదటి స్తోత్రము సంపూర్ణమైనది. ఈ స్తోత్రానికి రాజానక రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యానం చక్కని అర్థాలను జోడించింది.

ఈ 31 శ్లోకాల ద్వారా కవి తన భక్తిని, శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, మరియు తన కవిత్వం పట్ల తనకున్న వినయాన్ని ఎంతో అద్భుతంగా చాటుకున్నారు.

---