జగద్ధరభట్టు స్తుతి కుసుమాంజలిలోని ద్వితీయ స్తోత్రమయిన నమస్కార స్తోత్రానికి శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యవిశేషములు
నమస్కార స్తోత్రము - మొదటి శ్లోకము
శ్లోకము:
ఓం నమః పరమార్థైకరూపాయ పరమాత్మనే ।
స్వేచ్ఛావభాసితాసత్యభేదభిన్నాయ శంభవే ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము
ఓం = మంగళాచరణము లేదా శుభప్రదమైన అక్షరము, నమః = నమస్కారము (కర్తకు సమర్పణము), పరమాత్మనే = జీవాత్మ కంటె అత్యున్నతుడైనవాడు +
సర్వవ్యాపకుడు + చిదానందఘన స్వరూపుడైన పరమాత్మ కొరకు, పరమ
+ అర్థ + ఏక + రూపాయ = పరమ అంటే ఉత్కృష్టమైన + అర్థము
అంటే మోక్షము అనబడే పురుషార్థమే + ఏకైక రూపముగా కలవాని కొరకు (అనగా ఆనంద
స్వరూపుడని అర్థము, 'బ్రహ్మము యొక్క రూపము ఆనందము, అది మోక్షమునందు ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నది' అని శ్రుతి
వచనము) లేదా పరమాణు స్వరూపుడైన వాని కొరకు లేదా పరమార్థము అనగా సంవిత్తు (జ్ఞానము)
ఏకైక రూపముగా కలవాని కొరకు (శ్రీ ఉత్పలదేవ విరచిత స్తోత్రావళిలో చెప్పబడినట్లు
సంవిన్మయుడైన వాని కొరకు, అనగా తన స్వాతంత్ర్యముచేత సమస్త
విశ్వమును ప్రకాశింపజేయువాని కొరకు) లేదా పరమార్థముగా (నిజముగా) ఏకైక రూపము కలిగి
సామాన్యుడు కాని పరమశివుని కొరకు, స్వ + ఇచ్ఛా + అవభాసిత
+ అసత్య + భేద + భిన్నాయ = తన యొక్క సంకల్పము చేతనే +
ప్రకాశింపజేయబడిన (ప్రకటించబడిన) + అసత్యమైన (మాయాజనితమైన) + ద్వైత భేదము కంటె +
వేరై (విలక్షణముగా) ఉన్నవాని కొరకు, శంభవే = సర్వ శుభములను కలిగించు ఆ శంభుని కొరకు నమస్కారము అగుగాక.
తాత్పర్యము
పరమశివుడు మోక్ష
స్వరూపుడు, పరమానంద స్వరూపుడు మరియు
సంవిన్మయుడు. ఆయన తన స్వతంత్ర ఇచ్ఛాశక్తి ద్వారానే ఈ జగత్తులోని నానావిధ భేదాలను
ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. ప్రకాశిస్తున్న ఈ భేదాలన్నీ అసత్యములే (ప్రతిబింబ
ప్రాయములే) అయినప్పటికీ, ఆయన మాత్రం ఆ భేదాలకు అతీతుడై,
విలక్షణమైన ఏకైక తత్త్వముగా విరాజిల్లుతున్నాడు. అట్టి పరమాత్మయైన
శంభునకు నమస్కారము.
విశేషములు
- సంవిన్మయత్వం: పరమశివుడు
కేవల జ్ఞాన స్వరూపుడు. ఆయన స్వాతంత్ర్య శక్తి వల్లనే ఈ విశ్వమంతా
భాసిస్తోంది. భట్టనారాయణుడు 'స్తవ చింతామణి'లో
చెప్పినట్లుగా, వందలాది కల్పనలతో ఈ త్రైలోక్యాన్ని
సృష్టిస్తున్నప్పటికీ ఆయన నిర్వికల్పుడు, అజుడు మరియు
ఏకైకుడు.
- ప్రతిబింబవాదము: అభినవగుప్తాచార్యులు
'పరమార్థసారము'లో వివరించినట్లుగా, ఒక స్వచ్ఛమైన స్ఫటికము తన సమీపంలో ఉన్న రంగులను బట్టి ఎలా
కనిపిస్తుందో, అలాగే పరమేశ్వరుడు కూడా తన మాయా శక్తిచే
దేవ, మానవ, పశు, వృక్షాది రూపాల్లో భేదమున్నట్లు కనిపిస్తాడు. కానీ వాస్తవానికి ఆయన
ఒక్కడే.
- శ్రుతి
ప్రమాణము: "ఆనందో బ్రహ్మణో రూపం" అను శ్రుతి వాక్యము
ద్వారా బ్రహ్మము యొక్క ఆనంద స్వరూపమే మోక్షమని ఇక్కడ సమర్థించబడింది.
నమః శివాయ నిఃశేషక్లేశప్రశమశాలినే
। త్రిగుణగ్రన్థిదుర్భేదభవబన్ధవిభేదినే ॥
ప్రతిపదార్థము: నిఃశేష = సమస్తమైన, క్లేశ =
అవిద్య, అస్మిత, రాగ, ద్వేష, అభినివేశములను ఐదు క్లేశముల యొక్కయు, ప్రశమ = అత్యంతికమైన అభావముతో (శాంతింపజేయుటతో), శాలినే
= ఒప్పియున్నవాడును, త్రిగుణ = సత్త్వరజస్తమస్సులనెడి మూడు
గుణములే, గ్రన్థి = పరమతత్త్వమును గ్రహించనివ్వని ముడి
అగుటచే, దుర్భేద = భేదించుటకు వీలుకాని, భవ + బన్ధ = దేహేంద్రియ విషయ సంబంధ రూపమైన సంసారమనెడి బంధమును, విభేదినే = నశింపజేయువాడును అయిన, శివాయ =
మంగళప్రదుడైన పరమేశ్వరుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అవిద్య మొదలైన ఐదు రకముల
క్లేశములను సంపూర్ణముగా తొలగించి శాంతిని ప్రసాదించువాడును, భేదించుటకు
సాధ్యము కాని ముప్పేట గుణముల ముడితో కూడిన సంసార బంధమును తెంచివేయువాడును అయిన ఆ
పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు పరమశివుడు క్లేశములకు దూరమైనవాడని
(క్లేశకర్మవిపాకాశయైరపరామృష్టః) చెప్పబడినది.
- బ్రహ్మాదులకు సైతం మాయా సంబంధము ఉంటుంది కానీ, పరమశివుడు
అనవచ్ఛిన్న ప్రకాశ ఆనంద స్వతంత్ర రూపుడు.
- అలంకారము: వృత్త్యనుప్రాసాలంకారము.
శ్లోకము 3
నమః
సమస్తగీర్వాణకిరీటఘటితాఙ్ఘ్రయే । జగన్నగరనిర్మాణనర్మశర్మదకర్మణే
॥
ప్రతిపదార్థము: సమస్త = అందరైన, గీర్వాణ =
దేవతల యొక్క, కిరీట = మకుటములతో, ఘటిత
= స్పృశింపబడిన (కలిసిన), అఙ్ఘ్రయే = పాదములు కలవాడును,
జగత్ + నగర = జగత్తు అనేడి నగరము యొక్క, నిర్మాణ
= సృష్టి చేయుటయే, నర్మ = విలాసముగా (క్రీడగా) కలిగినవాడును,
శర్మద = సుఖమును (కల్యాణమును) ప్రసాదించు, కర్మణే
= పనులు కలవాడును అయిన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: సమస్త దేవతలు తమ కిరీటములు
తగిలేలా ఎవరి పాదములకు నమస్కరిస్తున్నారో, అట్టి పాదములు కలవాడును, ఈ జగత్తు అనే నగరమును కేవలము ఒక క్రీడగా (లీలగా) నిర్మిస్తూ లోకమునకు
శుభములను చేకూర్చే పనులు చేసేవాడును అయిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- భగవంతునికి జగత్తును సృష్టించడం అనేది ఎంతో శ్రమతో
కూడిన పని కాదు, అది ఆయనకు ఒక లీల లేదా వినోదం (నర్మ) వంటిది.
- దేవతలందరూ ఆయనకు లోబడి ఉంటారని 'గీర్వాణకిరీటఘటితాఙ్ఘ్రయే'
అనే పదము సూచిస్తోంది.
శ్లోకము 4
నమస్తమస్వతీకాన్తఖణ్డమణ్డితమౌలయే
। తాపాన్ధకారనిర్వేదఖేదవిచ్ఛేదవేదినే ॥
ప్రతిపదార్థము: తమస్వతీ + కాన్త + ఖణ్డ =
చీకటి గల రాత్రికి ప్రభువైన చంద్రుని యొక్క కళతో (చంద్రఖండముతో), మణ్డిత =
అలంకరింపబడిన, మౌలయే = జటాజూటము కలవాడును, తాప = ఆధ్యాత్మిక, ఆధిదైవిక, ఆధిభౌతికము
లనెడి త్రివిధ తాపముల వల్లయు, అన్ధకార = మోహము అనెడి
అజ్ఞానాంధకారము వల్లయు కలిగిన, నిర్వేద = వైరాగ్యముతో కూడిన,
ఖేద = దుఃఖము యొక్క, విచ్ఛేద = నాశనమును,
వేదినే = తెలిసినవాడును (చేయగలిగినవాడును) అయిన శివుని కొరకు,
నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: తన శిరస్సుపై చంద్రకళను
ధరించినవాడును,
సంసారులకు లేదా భక్తులకు త్రివిధ తాపముల వల్ల మరియు అజ్ఞానము వల్ల
కలిగే దుఃఖమును ఎలా తొలగించాలో తెలిసినవాడును అయిన ఆ పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- 'తమస్వతీకాన్త' అనగా చంద్రుడు. ఆయనను
ధరించినవాడు శివుడు.
- సంసార తాపత్రయాల నుండి విముక్తిని ప్రసాదించగల
సమర్థుడు పరమశివుడు మాత్రమేనని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
శ్లోకము 5
నమః సమస్తసంకల్పకల్పనాకల్పశాఖినే
। వికాసికలికాకాన్తకలాపాయ స్వయంభువే ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము: సమస్త = ఐహిక ఆముష్మికములతో
కూడిన అన్ని, సంకల్ప = భక్త జనుల కోరికల యొక్క, కల్పనా =
నెరవేర్చుటలో (నిష్పత్తిలో), కల్పశాఖినే = కల్పవృక్షము
వంటివాడును, వికాసి = వికసించిన, కలికా
= చంద్రకళ చేత (పుష్ప మొగ్గ వంటి చంద్రకళ చేత), కాన్త =
మనోహరమైన, కలాపాయ = జటాజూటము (సముదాయము) కలవాడును, స్వయంభువే = తనంతట తానుగా ఆవిర్భవించిన స్థాణువునకు (శివునకు), నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: భక్తుల కోరికలన్నింటినీ
కల్పవృక్షము వలె నెరవేర్చువాడును, వికసించిన చంద్రకళతో ప్రకాశించే జటాజూటము
కలవాడును అయిన స్వయంభువునకు నమస్కారము. కల్పవృక్షము ఏ విధంగా పూల మొగ్గలతో
శోభిస్తూ కోరికలను తీరుస్తుందో, శివుడు కూడా అలాగే చంద్రకళతో
శోభిస్తూ భక్తుల అభీష్టములను నెరవేరుస్తున్నాడు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివుడు కల్పవృక్షముతో పోల్చబడినాడు.
- అలంకారము: వృత్త్యనుప్రాసాలంకారము.
శ్లోకము 6
నమస్తమఃపరాభూతభూతవర్గానుకమ్పినే । శ్వేతభానుబృహద్భానుభానుభాసితచక్షుషే
॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: తమః = అవిద్య అనెడి
అజ్ఞానాంధకారము చేత, పరాభూత = తిరస్కరింపబడిన (బాధింపబడిన), భూతవర్గ
= ప్రాణి సమూహముపై, అనుకమ్పినే = దయ చూపువాడును (దయగలవాడును),
శ్వేతభాను = చంద్రుడు, బృహద్భాను = అగ్ని,
భాను = సూర్యుడు అను, భాసిత = వీరి చేత
ప్రకాశింపబడే (వీరే నేత్రములుగా గల), చక్షుషే = నేత్రములు
కలవాడును అయిన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అజ్ఞానముచేత పీడింపబడుతున్న
సకల ప్రాణికోటిపై అపారమైన కరుణను చూపేవాడును; చంద్రుడు, అగ్ని,
సూర్యుడు అనే మూడు నేత్రములతో ప్రకాశించువాడును అయిన పరమశివునకు
నమస్కారము.
శ్లోకము 7
నమః శమనహుంకారకాతరాతురహర్షిణే । భవాయ
భవదావాగ్నివివిగ్నామృతవర్షిణే ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: శమన = యముని యొక్క, హుంకార =
భయంకరమైన హుంకారము చేత, కాతర = భయపడిన, ఆతుర = బాధితులైన (భక్తులైన) వారిని, హర్షిణే =
సంతోషపెట్టువాడును, భవ + దావాగ్ని = సంసారమనెడి అడవి నిప్పు
చేత, వివిగ్న = భయపడిన (వ్యాకులపడిన) వారిపై, అమృత = మోక్షమనెడి అమృతమును, వర్షిణే =
కురిపించువాడును అయిన, భవాయ = శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: యముని హుంకారముతో భయపడి
ఆర్తులైన భక్తులను ఆనందపరచువాడును, సంసారమనెడి దావాగ్నిలో చిక్కుకొని
అల్లాడుతున్న వారిపై అమృత వర్షమును కురిపించి చల్లబరుచువాడును అయిన భవునకు
నమస్కారము.
శ్లోకము 8
నమః సమదకందర్పదర్పజ్వరభరచ్ఛిదే । దుర్వారభవరుగ్భఙ్గభిషజే
వృషలక్ష్మణే ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: సమద = మదముతో కూడిన, కందర్ప =
మన్మథుని యొక్క, దర్ప = గర్వమనెడి, జ్వరభర
= జ్వర భారమును, ఛిదే = నశింపజేయువాడును, దుర్వార = నివారింపశక్యము కాని, భవ + రుక్ =
సంసారమనెడి రోగము యొక్క, భఙ్గ = నాశనమునందు, భిషజే = వైద్యుడును, వృషలక్ష్మణే = వృషభము చిహ్నముగా
కలవాడును (శివుని) కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: మదోన్మత్తుడైన మన్మథుని
గర్వమనే జ్వరమును హరించినవాడును, ఎవరికీ సాధ్యము కాని సంసార వ్యాధిని నయము
చేసే గొప్ప వైద్యుడును, వృషభ ధ్వజుడును అయిన పరమశివునకు
నమస్కారము.
విశేషములు:
- సంసారమును ఇక్కడ ఒక విషమ జ్వరము లేదా రోగముతో
పోల్చడమైనది.
- శివుడు 'విశ్వ చికిత్సకుడు' (లోక వైద్యుడు). కిరాత రూపము దాల్చిన శివుడు కిరాత తిక్త (నేలవేము)
వలె సంసార జ్వరమును హరించువాడు.
- అపస్మారము (మూర్ఛరోగము) వంటి సంసార రోగమును శివుని
దయాదృష్టి మాత్రమే పోగొట్టగలదు.
- సంసారమనెడి శూల వ్యాధిని 'త్రిశూలి'
అయిన శివుడు మాత్రమే చికిత్స చేసి శాంతింపజేయగలడు.
నమో
జన్మజరామృత్యుభీతిసాతఙ్కపాలినే । కరుణామృతసంపర్కపేశలాయ కపాలినే
॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: జన్మ = పుట్టుక, జరా =
ముసలితనము, మృత్యు = మరణము అనెడి, భీతి
= భయము చేత కలిగిన, సాతఙ్క = దుఃఖముతో కూడిన వారిని, పాలినే = రక్షించువాడును, కరుణా + అమృత = కరుణ అనెడి
అమృతము యొక్క, సంపర్క = సంబంధము చేత, పేశలాయ
= కోమలుడైనవాడును (మృదు స్వభావుడును), కపాలినే =
బ్రహ్మకపాలమును ధరించినవాడును అయిన శివుని కొరకు, నమః =
నమస్కారము.
తాత్పర్యము: పుట్టుక, ముసలితనము
మరియు మరణము అనే భయాల వల్ల కలిగే దుఃఖములతో అలమటించే వారిని రక్షించేవాడును,
అమృతము వంటి కరుణతో నిండిన మృదువైన హృదయము కలవాడును, కపాలమును ధరించినవాడును అయిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- శివుడు భయంకరమైన కపాలమును ధరించినప్పటికీ, భక్తుల
పట్ల ఆయన హృదయము అత్యంత కోమలమైనది (పేశలాయ).
శ్లోకము 10
నమో
నిసర్గనిర్విఘ్నప్రసాదామృతసిన్ధవే । సంసారమరుసంతాపతాపితాపన్నబన్ధవే
॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిసర్గ = సహజముగనే, నిర్విఘ్న =
ఆటంకములు లేని, ప్రసాద = అనుగ్రహము అనెడి, అమృత = అమృతమునకు, సిన్ధవే = సముద్రము వంటివాడును,
సంసార = సంసారమనెడి, మరు = ఎడారి యందలి,
సంతాప = ఆధ్యాత్మిక, ఆధిదైవిక, ఆధిభౌతికములనెడి ముప్పేట తాపముల చేత, తాపిత =
తపింపబడిన (బాధింపబడిన), ఆపన్న = ఆపదలో నున్నవారికి (శరణు
వేడిన వారికి), బన్ధవే = బంధువు వంటివాడును అయిన శివుని
కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: స్వభావము సిద్ధముగానే
ఎటువంటి ఆటంకములు లేని అనుగ్రహము అనే అమృతమునకు సముద్రము వంటివాడును, సంసారమనే
ఎడారిలోని ఎండల తాపానికి తపిస్తున్న ఆర్తులకు బంధువు వంటివాడును అయిన పరమశివునకు
నమస్కారము.
శ్లోకము 11
నమః
సాన్ద్రామృతస్యన్దిఘనధ్వనితశోభినే । మహాకాలాయ
భీష్మోష్మభవగ్రీష్మక్లమచ్ఛిదే ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: సాన్ద్ర = దట్టమైన, అమృత =
కృపామృతమును, స్యన్ది = కురిపించు, ఘన
+ ధ్వనిత = భక్తులకు అభయమిచ్చే ప్రసాద వాక్యములనెడి మేఘ గర్జనలతో, శోభినే = ప్రకాశించువాడును, భీష్మ + ఊష్మ = భయంకరమైన
వేడి గల, భవ + గ్రీష్మ = సంసారమనెడి వేసవి కాలము వల్ల కలిగిన,
క్లమ = అలసటను (ఖేదమును), ఛిదే =
నశింపజేయువాడును అయిన, మహాకాలాయ = మహాకాలుడైన శివుని కొరకు,
నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: దట్టమైన కృపామృతమును
కురిపిస్తూ, భక్తులకు అభయమిచ్చే వాక్కులనే మేఘగర్జనలతో ప్రకాశించేవాడును, సంసారమనే భయంకరమైన గ్రీష్మ తాపాన్ని పోగొట్టేవాడును అయిన మహాకాలుడైన
శివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివుడిని వర్షాకాల మేఘముతో పోల్చడమైనది. మేఘము
గర్జించి వర్షమును కురిపించి గ్రీష్మ తాపాన్ని ఎలా పోగొడుతుందో, శివుడు
కూడా తన అనుగ్రహ భాషణములతో సంసార తాపాన్ని అలానే పోగొడుతాడు.
శ్లోకము 12
నమో వాఙ్మనసాతీతమహిమ్నే
పరమేష్ఠినే । త్రిగుణాష్టగుణానన్తగుణనిర్గుణమూర్తయే ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: వాక్ + మనస = మాటలకు మరియు
మనస్సుకు, అతీత = అందని, మహిమ్నే = మహిమ కలవాడును, పరమే + స్థినే = పరమ పదమునందు (ఉత్తమ స్థితిలో) ఉండువాడును, త్రిగుణ = సత్త్వరజస్తమస్సులనెడి మూడు గుణములు కలవాడును, అష్టగుణ = దయ, క్షమ మొదలైన ఎనిమిది ఆత్మ గుణములు
(లేదా బుద్ధి గుణములు) కలవాడును, అనన్త + గుణ = లెక్కలేనన్ని
కళ్యాణ గుణములు కలవాడును, నిర్గుణ = ఏ గుణములు లేని (నిర్గుణ
బ్రహ్మము), మూర్తయే = స్వరూపము కలవాడును అయిన పరమేష్ఠికి,
నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: వాక్కుకు, మనస్సుకు
అందని గొప్ప మహిమ కలవాడును, పరమ పదమునందు నివసించువాడును,
త్రిగుణములకు మూలమైనవాడును, ఎనిమిది రకముల
ఆత్మ గుణములు (దయ, క్షాంతి, అనసూయ,
శౌచము, అనాయాసము, మంగళము,
అకార్పణ్యము, అస్పృహ) కలవాడును, అనంతమైన గుణములకు నిలయమైనవాడును మరియు ఏ గుణములు అంటని నిర్గుణ రూపము
కలవాడును అయిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- శివుడు గుణములతో కూడిన సగుణ రూపుడు మరియు గుణాతీతమైన
నిర్గుణ రూపుడు కూడా అని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
- ఆయన పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ) స్వరూపుడు కూడా.
శ్లోకము 13
హంసాయ
దీర్ఘదోషాన్తకారిణేఽమ్బరచారిణే । స్వమహోమహిమధ్వస్తసమస్తతమసే
నమః ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము: దీర్ఘ = సుదీర్ఘమైన, దోష +
అన్తకారిణే = శివాభేద జ్ఞానము లేకపోవుట అనేడి దోషములను (లేదా రాత్రులను) అంతము
చేయువాడును, అమ్బరచారిణే = హృదయాకాశమునందు సంచరించువాడును
(లేదా గగనమున సంచరించువాడును), స్వ = తనదైన, మహో = తేజస్సు యొక్క, మహిమ = ప్రభావము చేత, ధ్వస్త = నశింపజేయబడిన, సమస్త = సమస్తమైన, తమసే = అజ్ఞానాంధకారము కలవాడును అయిన, హంసాయ =
పరమాత్మ స్వరూపుడైన (లేదా సూర్య స్వరూపుడైన) శివుని కొరకు, నమః
= నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అజ్ఞానమనే సుదీర్ఘమైన
దోషాలను రూపుమాపేవాడును, హృదయాకాశంలో పరమజ్యోతి రూపంలో వెలిగేవాడును, తన తేజోమహిమతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని పారద్రోలేవాడును అయిన పరమహంస (పరమాత్మ)
స్వరూపుడైన శివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- 'హంస' శబ్దము ఇక్కడ పరమాత్మకు మరియు
సూర్యునికి రెండింటికీ వర్తిస్తుంది (శ్లేష). సూర్యుడు రాత్రిని
పోగొట్టినట్లు, శివుడు అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతాడు.
శ్లోకము 14
యః సువర్ణేన చన్ద్రేణ
గాఙ్గేయేనాగ్నిజన్మనా । కాంచనేనశ్రియం ధత్తే తస్మై స్మరజితే నమః
॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడైతే, సువర్ణేన =
మంచి వర్ణము (కాంతి) కలిగినట్టియు, చన్ద్రేణ = ఆహ్లాదకరమైన
చంద్రుని చేతను, గాఙ్గేయేన = గంగలో పుట్టిన గణపతి చేతను,
అగ్నిజన్మనా = అగ్ని నుండి ఉద్భవించిన కుమారస్వామి చేతను, కాంచనేన = బంగారుమయమైన (లేదా అనిర్వచనీయమైన), ఇనశ్రియం
= ప్రభువు యొక్క శోభను (కాంతిని), ధత్తే = ధరించుచున్నాడో,
తస్మై = అట్టి, స్మరజితే = మన్మథుని జయించిన
శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: మనోహరమైన చంద్రునితోను, పుత్రులైన
వినాయక కుమారస్వాములతోను కూడి, అపూర్వమైన ప్రభావిశేషముతో
ప్రకాశించే మన్మథ విజేత అయిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో 'పునరుక్తవదాభాస' అలంకారం
ఉన్నది. సువర్ణ, చంద్ర, గాఙ్గేయ,
కాంచన పదాలు పైకి పర్యాయపదాలుగా అనిపించినా, అర్థ వివరణలో విభిన్న అర్థాలను (చంద్రుడు, గణపతి,
కుమారస్వామి) సూచిస్తాయి.
శ్లోకము 15
నిజాఙ్గభఙ్గభఙ్గ్యాపి
భక్తానుగ్రహకారిణే । నమః స్తమ్భితజమ్మారిభుజస్తమ్భాయ శంభవే ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిజ = తనదైన, అఙ్గ = శరీర
భాగము యొక్క (లింగము యొక్క), భఙ్గ = విరుపు (ఖండనము) అనేడి,
భఙ్గ్యా + అపి = నెపము చేత కూడా, భక్త =
భక్తులకు, అనుగ్రహకారిణే = అనుగ్రహమును ప్రసాదించువాడును,
స్తమ్భిత = స్తంభింపజేయబడిన, జమ్మారి =
ఇంద్రుని యొక్క, భుజస్తమ్భాయ = స్తంభము వంటి భుజము కలవాడును
అయిన, శంభవే = శంభుని కొరకు, నమః =
నమస్కారము.
తాత్పర్యము: ముని శాపం వల్ల తన లింగము
భంగమైనా, ఆ నెపముతోనే భూమండలంలో లింగార్చనను ప్రవృత్తింపజేసి భక్తులను
అనుగ్రహించేవాడును, గర్వించిన ఇంద్రుని బాహువును
స్తంభింపజేసినవాడును అయిన శంభునకు నమస్కారము.
శ్లోకము 16
నిఃసామాన్యాయ మాన్యాయ
న్యాయమార్గోపదేశినే । మూర్ధన్యాయ వదాన్యాయ ధన్యాయ స్వామినే నమః
॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిఃసామాన్యాయ = సాటిలేని
వాడును (అసాధారణుడైన వాడును), మాన్యాయ = పూజింపదగినవాడును, న్యాయమార్గ = సత్యమార్గమును (ధర్మమార్గమును), ఉపదేశినే
= బోధించువాడును, మూర్ధన్యాయ = అందరికంటే శ్రేష్ఠుడును
(శిరోధార్యుడును), వదాన్యాయ = గొప్ప దాతయు, ధన్యాయ = ధన్యుడైనవాడును అయిన, స్వామినే = ప్రభువైన
శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అసమానుడు, పూజ్యుడు,
భక్తులకు సన్మార్గమును ఉపదేశించేవాడు, సర్వశ్రేష్ఠుడు
మరియు అడిగిన కోర్కెలు తీర్చే గొప్ప దాత అయిన నా స్వామి పరమశివునకు నమస్కారము.
శ్లోకము 17
నమః సంహృతకాలాయ కాలాయసగలత్విషే । గఙ్గాధౌతకలాపాయ
కలాపాయమవిన్దతే ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: సంహృత = సంహరింపబడిన
(దహించిన), కాలాయ = యముడు కలవాడును (శ్వేత మహారాజును రక్షించుటకై యముని
జయించినవాడును), కాలాయస = నల్లని ఇనుము వంటి, గలత్విషే = కంఠకాంతి కలవాడును (నీలకంఠుడును), గఙ్గా
= గంగానది చేత, ధౌత = కడుగబడిన, కలాపాయ
= జటాజూటము కలవాడును, కలా + అపాయమ్ = తన శిరస్సుపై నున్న
చంద్రకళకు నాశనమును, అవిన్దతే = పొందనివాడును (శాశ్వతముగా
ధరించువాడును) అయిన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: మార్కండేయ శ్వేతాది భక్తుల
కోసం యముడినే జయించినవాడును, కాలకూట విషము వల్ల నల్లని ఇనుము వలె
ప్రకాశించే కంఠము కలవాడును, గంగాజలంతో కడుగబడిన జటలు
కలవాడును, తనలోని చంద్రకళకు ఎన్నటికీ తరుగుదల లేనివాడును
అయిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- 'కలాప' అనగా జటాజూటము. శివుని జటలు
గంగమ్మతో నిరంతరం అభిషేకింపబడుతుంటాయి.
- 'కలాపాయమవిన్దతే' అనగా తనలోని
శక్తికి (కళకు) ఎన్నడూ నాశనము లేనివాడు అని అర్థము.
శ్లోకము 18
జిష్ణునా జిష్ణునా లోకాన్విష్ణునా
ప్రభవిష్ణునా । బ్రహ్మణా బ్రహ్మణాద్యేన స్తుతాయ స్వామినే
నమః ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: లోకాన్ = లోకములను, జిష్ణునా =
జయించునట్టియు, జిష్ణునా = ఇంద్రుని చేతను, ప్రభవిష్ణునా = సమర్థుడైన (ప్రభావము గల), విష్ణునా =
విష్ణువు చేతను, ఆద్యేన = మొదటివాడైన (లేదా వేద స్వరూపమైన),
బ్రహ్మణా = బ్రహ్మ దేవుని చేతను, బ్రహ్మణా =
వేదోపనిషత్తుల చేతను, స్తుతాయ = కొనియాడబడిన, స్వామినే = ప్రభువైన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: లోకవిజేత అయిన ఇంద్రుడు, సర్వసమర్థుడైన
విష్ణుమూర్తి, సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు మరియు సనాతనమైన
వేదోపనిషత్తుల చేత నిరంతరము స్తుతింపబడే నా ప్రభువు పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు 'జిష్ణు' మరియు 'బ్రహ్మ' పదములు రెండు అర్థములలో వాడబడినవి.
ఇంద్రునికి జిష్ణువు అని పేరు, అలాగే జయశీలుడు అని
అర్థము. బ్రహ్మ అనగా చతుర్ముఖ బ్రహ్మ మరియు వేదము అని అర్థము.
శ్లోకము 19
కులశైలదలం
పూర్ణసువర్ణగిరికర్ణికమ్ । నమోఽధితిష్ఠతేఽనన్తనాలం కమలవిష్టరమ్ ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: కులశైల = హిమవంతుడు, వింధ్యుడు
మొదలైన కులపర్వతములే, దలమ్ = రేకులుగా కలిగినట్టియు, పూర్ణ = గొప్పదైన, సువర్ణగిరి = బంగారు కొండయైన మేరు
పర్వతమే, కర్ణికమ్ = మధ్యభాగముగా (బొడ్డుగా) కలిగినట్టియు,
అనన్త = ఆదిశేషుడే, నాలమ్ = కాడగా కలిగిన,
కమల + విష్టరమ్ = భూమండలమనెడి పద్మపీఠమును, అధితిష్ఠతే
= అధిష్ఠించి ఉన్న (ఆశ్రయించిన), శివాయ = బ్రహ్మరూపుడైన
మహేశ్వరుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: కులపర్వతములు రేకులుగా, మేరు
పర్వతము మధ్యభాగముగా, ఆదిశేషుడు కాడగా ఉన్న 'భూమండలము' అనే పద్మమును తన ఆసనముగా చేసుకొని,
సృష్టి కార్యము కొరకు బ్రహ్మరూపమును దాల్చిన ఆ పరమేశ్వరునకు
నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఇక్కడ భూమండలము ఒక పద్మముగా వర్ణించబడినది (కువలయము).
- ఆదిశేషుడు భూమిని మోస్తున్నాడు కాబట్టి, ఆయనను
పద్మము యొక్క కాడ (నాలము) తో పోల్చడమైనది.
- సృష్టి స్థితి లయ కారకుడైన శివుడే బ్రహ్మరూపముతో
భూమిని అధిష్ఠించి ఉన్నాడని భావము.
తాత్పర్యం: ఎటువంటి కారణము
లేకపోయినప్పటికీ, పాపపు బురదలో
చిక్కుకున్న సామాన్య జనులను రక్షించి వారికి అభయమును ప్రసాదించుటలో ఎల్లప్పుడూ
నిమగ్నమై ఉండే ఆ సర్వవ్యాపికి, సృష్టి స్థితి కొరకు
విష్ణు రూపాన్ని ధరించిన ఆ పరమశివునికి నమస్కారము.🕉️🙏
నమః
సోమార్ధదేహాయ సోమార్ధకృతమౌలయే ।
శ్వేతాభయసముద్భూతశ్వేతాభయశసే
నమః ॥
ప్రతిపదార్థము
సహ + ఉమయా = ఉమాదేవితో కూడి
ఉన్న, సోమార్ధదేహాయ = సగభాగము శరీరము కలవానికి (పార్వతీపరమేశ్వర స్వరూపునికి),
సోమస్య + అర్థం = చంద్రుని యొక్క సగభాగమును (చంద్రకళను), మౌలౌ = శిరస్సునందు (జటాజూటమునందు), కృత =
ధరించినవానికి, నమః = నమస్కారము, శ్వేత
+ నామ్నః = శ్వేతుడనే పేరుగల, నృపతేః = రాజునకు, కృతాన్తాత్ = యముని నుండి, అభయం = రక్షణను ఇచ్చుట
ద్వారా, సముద్భూత = పుట్టినట్టియు, శ్వేతాభం
= తెల్లని కాంతితో కూడిన (నిర్మలమైన), యశసే = కీర్తి
కలవానికి, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము
ఉమాదేవి తన శరీరములో
సగభాగముగా కలిగినవాడు, చంద్రకళను శిరస్సుపై అలంకారముగా ధరించినవాడు అయిన శివునకు
నమస్కారము. శ్వేతుడనే మహారాజును యముని భయము నుండి రక్షించి, ఆ
కారణము చేత లోకమంతటా వ్యాపించిన నిర్మలమైన కీర్తిని పొందిన పరమశివునకు నమస్కారము.
విశేషములు
- అర్థనారీశ్వర తత్వము: "సోమార్ధదేహాయ"
అను పదము ద్వారా శివుడు ఉమాదేవికి తన శరీరములో సగభాగమును ఇచ్చి
అర్ధనారీశ్వరుడిగా కొలువబడుతున్నాడని స్పష్టమగుచున్నది. ఇక్కడ 'సోమ' అనగా 'స + ఉమ'
(ఉమతో కూడినవాడు) అని అర్థము.
- చంద్రశేఖరుడు: శివుడు తన జటాజూటమున ద్వితీయ చంద్రకళను
ధరించి 'సోమార్ధకృతమౌలి' గా పిలువబడుతున్నాడు.
- శ్వేతరాజ రక్షణ: శ్వేతుడనే భక్తుని మృత్యువు నుండి
రక్షించుటకై పరమశివుడు యముని సంహరించిన (కాల సంహార మూర్తి) గాథ ఇక్కడ
సూచింపబడినది. దీనివల్ల శివుడు భక్త సులభుడని, మృత్యుంజయుడని
అర్థమగుచున్నది.
- భాషా విశేషము: ఈ శ్లోకములో 'సోమార్ధ'
మరియు 'శ్వేతాభ' అనే
పదములు వేర్వేరు అర్థములతో రెండుసార్లు ప్రయోగింపబడి శబ్దాలంకార చమత్కారాన్ని
కలిగిస్తున్నాయి.
వినతానన్దనం
నాగవిగ్రహోగ్రముఖం దృశా । వినాయకముపాసీనం భజతే స్వామినే నమః ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము: వినతా + ఆనన్దనమ్ =
వినత యొక్క ప్రాణములకు సంతోషమును కలిగించువాడును (వినాయకుని పక్షమున), వినతాయైన
పార్వతీదేవికి పుత్రుడై హర్షమును ఇచ్చువాడును (గరుడుని పక్షమున), నాగ + విగ్రహ + ఉగ్ర + ముఖమ్ = ఏనుగు దేహముతో (గజముఖముతో) భయంకరమైన ముఖము
కలవాడును (వినాయకుని పక్షమున), పాములతో విరోధము (విగ్రహము
అనగా యుద్ధము/వైరము) కారణముగా తీక్షణమైన ముఖము కలవాడును (గరుడుని పక్షమున),
దృశా = ప్రసన్నమైన చూపుతో, ఉపాసీనమ్ = తనను
సేవించుచున్న, వినాయకమ్ = వినాయకుని మరియు గరుత్మంతుని (వీ
అనగా పక్షి, పక్షులకు నాయకుడు), భజతే =
అనుగ్రహించుచున్న, స్వామినే = ప్రభువైన (విష్ణు రూపమును
దాల్చిన) శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: వినత (పార్వతి)
పుత్రుడు, గజముఖుడు అయిన వినాయకుని; అలాగే వినత పుత్రుడు,
సర్పములతో వైరము కలిగి పక్షులకు నాయకుడైన గరుత్మంతుని - తనను
సేవించుచున్న ఈ ఇరువురిని ప్రసన్న దృష్టితో అనుగ్రహించే స్వామియైన పరమశివునకు
నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు 'వినతానన్దన', 'నాగవిగ్రహ',
'వినాయక' పదములలో శ్లేష అలంకారము ఉన్నది.
ఇవి వినాయకునికి మరియు గరుత్మంతునికి సమానముగా వర్తిస్తాయి.
- కార్యార్థం శివుడు ఇక్కడ విష్ణురూపముతో
అనుగ్రహించుచున్నాడని వ్యాఖ్యానము.
శ్లోకము
23
నమో
బ్రహ్మహరిత్ర్యక్షశ్రవసే భవసేతవే । జగత్సస్థితిహ్రాసహేతవే
వృషకేతవే ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: బ్రహ్మ + హరి +
త్ర్యక్ష + శ్రవసే = బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రులనెడి
ముగ్గురి రూపములలో వినబడే (శ్రవః అనగా కీర్తి) యశస్సు కలవాడును, భవ + సేతవే = సంసారమనెడి సముద్రమును దాటించుటకు వంతెన వంటివాడును, జగత్ = విశ్వము యొక్క, సర్గ + స్థితి + హ్రాస =
సృష్టి, స్థితి, లయములకు, హేతవే = కారణమైనవాడును, వృషకేతవే = వృషభము ధ్వజముగా
కలవాడును అయిన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: బ్రహ్మ, విష్ణు,
మహేశ్వరుల కీర్తి స్వరూపుడును, సంసార
సాగరాన్ని దాటించే సేతువు వంటివాడును, జగత్తు యొక్క సృష్టి
స్థితి లయలకు మూల కారణమైనవాడును, వృషభ ధ్వజుడును అయిన
పరమశివునకు నమస్కారము.
శ్లోకము
24
కర్ణికాదిష్వివ
స్వర్ణమర్ణవాదిష్వివోదకమ్ । భేదిష్వభేది యత్తస్మై పరస్మై మహసే నమః ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము: కర్ణికా + ఆదిషు =
కుండలములు, కంకణములు మొదలైన ఆభరణముల యందు, స్వర్ణమ్ + ఇవ =
బంగారము ఏ విధముగా ఒక్కటే అయి ఉన్నదో, అర్ణవ + ఆదిషు =
సముద్రములు, నదులు, చెరువులు మొదలైన
వాటి యందు, ఉదకమ్ + ఇవ = నీరు ఏ విధముగా (పేరుకు భిన్నమైనా)
ఒక్కటే అయి ఉన్నదో, భేదిషు = దేవ, నర,
పశు, పక్ష్యాది భేదములు గల చరాచర జగత్తునందు,
అభేది = భేదము లేని ఏకైక తత్త్వమై, యత్ = ఏది
ఉన్నదో, తస్మై = అట్టి, పరస్మై =
శ్రేష్ఠమైన, మహసే = తేజోస్వరూపుడైన శివుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: ఆభరణములు వేరైనా
వాటిలోని బంగారము ఒక్కటే అయినట్లు, జలాశయములు వేరైనా వాటిలోని నీరు ఒక్కటే
అయినట్లు, రూపములు వేరైన ఈ జగత్తులో అంతటా నిండియున్న ఏకైక
పరమాత్మ తత్త్వమైన ఆ పరమ జ్యోతి స్వరూప శివునకు నమస్కారము.
శ్లోకము
25
యమేకమేవ
శ్రయతో న జాయతే స్పృహా పరస్మై మహతేఽపి నాకినే । నమః
సమస్తాపదుపేతపాలనవ్రతాయ తస్మై విభవే పినాకినే ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము: యమ్ + ఏకమ్ + ఏవ =
ఏ ఒక్క ప్రభువును (శివుని), శ్రయతః = ఆశ్రయించిన భక్తునికి, మహతే +
అపి = గొప్పవాడైనను, పరస్మై = ఇతర, నాకినే
= దేవతపై (ఇంద్రాదులపై), స్పృహా = కోరిక (లోభము), న + జాయతే = కలుగదో, సమస్త + ఆపద్ + ఉపేత = సమస్తమైన
ఆపదలలో చిక్కుకున్న వారిని, పాలన = రక్షించుటయే, వ్రతాయ = వ్రతముగా కలవాడును, విభవే = సర్వవ్యాపి
అయిన ప్రభువును, పినాకినే = పినాకమనెడి ధనస్సు ధరించినవాడును
అయిన, తస్మై = అట్టి శివుని కొరకు, నమః
= నమస్కారము.
తాత్పర్యము: ఏ ఒక్క పరమశివుని
ఆశ్రయిస్తే, ఇతర దేవతల అనుగ్రహము కావాలనే కోరిక కూడా భక్తునికి కలుగదో, ఆపదలో ఉన్న వారిని రక్షించడమే తన వ్రతముగా పెట్టుకున్న సర్వవ్యాపి,
పినాకధారి అయిన ఆ పరమేశ్వరునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- శివుని సేవించువానికి ఇంద్రాది దేవతల భోగములపై సైతం
స్పృహ (కోరిక) ఉండదని, ఆయనే సర్వస్వమని భావము.
శ్లోకము
26
విధౌ
జగత్సర్గవిధౌ యదాహితం ప్రతిష్ఠితం యత్స్థితికారణే విధౌ । సమూఢమూఢార్ధవిధౌ
లయే చ యత్పరాయ తస్మై మహసే నమో నమః ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము: జగత్ + సర్గవిధౌ =
జగత్తు యొక్క సృష్టి విధానము నిమిత్తమై, విధౌ = బ్రహ్మ దేవుని యందు, యత్ = ఏ శక్తి అయితే, ఆహితమ్ = ఉంచబడినదో
(ప్రేరేపించబడినదో), స్థితికారణే = లోక రక్షణ నిమిత్తమై,
విధౌ = విష్ణువు నందు, యత్ = ఏ శక్తి అయితే,
ప్రతిష్ఠితమ్ = ప్రతిష్ఠింపబడినదో, లయే + చ =
ప్రళయము నందును, ఊఢ + అర్ధవిధౌ = అర్ధచంద్రుని ధరించిన (శివ)
రూపమునందు, యత్ = ఏ శక్తి అయితే, సమూఢమ్
= చక్కగా ధరింపబడినదో, తస్మై = అట్టి, పరాయ
= శ్రేష్ఠమైన, మహసే = తేజోమూర్తికి, నమః
+ నమః = నమస్కారములు.
తాత్పర్యము: బ్రహ్మ రూపముతో
సృష్టిని, విష్ణు రూపముతో స్థితిని (రక్షణను), అర్ధచంద్ర
శేఖరుడైన రుద్ర రూపముతో లయమును గావించే ఆ పరమ తేజో స్వరూపుడైన శివునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు 'విధి' శబ్దము
బ్రహ్మకు, 'విధు' శబ్దము
విష్ణువుకు మరియు చంద్రునికి వాడబడినవి.
శ్లోకము
27
నమః
సముత్పాదితతారకద్విషే నమస్త్రిధామాశ్రితతారకత్విషే । నమో
జగత్తారకపుణ్యకర్మణే నమో నమస్తారకరాజమౌలయే ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము: సముత్పాదిత + తారక
+ ద్విషే = తారకాసురుని శత్రువైన కుమారస్వామిని ఉద్భవింపజేసిన వానికిని, త్రిధామ =
సూర్య చంద్ర అగ్నులనెడి మూడు తేజస్సుల యందు, ఆశ్రిత + తారక +
త్విషే = కంటి పాపల వలె వెలిగే కాంతి కలవానికిని, జగత్ +
తారక = జగత్తును తరింపజేయు, పుణ్య + కర్మణే = పవిత్రమైన
పనులు కలవానికిని, తారకరాజ + మౌలయే = నక్షత్ర రాజైన చంద్రుని
శిరస్సుపై ధరించిన వానికిని, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: కుమారస్వామిని
సృష్టించి తారకాసురుని సంహరింపజేసిన వానికి, సూర్య చంద్ర అగ్నులనే మూడు కన్నుల ద్వారా
లోకమును కనిపెట్టే వానికి, జగత్తునుద్ధరించే పుణ్యమూర్తికి,
చంద్రమౌళికి నమస్కారము.
శ్లోకము
28
నమో
నమస్తేఽమృతభానుమౌలయే నమో నమస్తేఽమృతసిద్ధిదాయినే । నమో
నమస్తేఽమృతకుమ్భపాణయే నమో నమస్తేఽమృతభైరవాత్మనే ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము: అమృతభాను + మౌలయే =
అమృత కిరణుడైన చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన ఓ స్వామీ!, తే = నీ కొరకు, నమః + నమః = నమస్కారము, అమృత + సిద్ధి + దాయినే =
మోక్షమనెడి అమృత సిద్ధిని ప్రసాదించు వానికిని, అమృత + కుమ్భ
+ పాణయే = అమృత కలశమును చేత ధరించిన వానికిని, అమృత + భైరవ +
ఆత్మనే = అమృతేశ్వర భైరవ స్వరూపుడైన వానికిని, నమః =
నమస్కారము.
తాత్పర్యము: చంద్రమౌళివి, మోక్షప్రదాతవు,
అమృత కలశ హస్తుడవు మరియు యోగుల హృదయాలలో భైరవ రూపముతో వెలిగే ఓ
పరమేశ్వరా! నీకు ఇవే మా నమస్కారములు.
శ్లోకము
29
నమస్తమః
పారపరార్ధ్యవృత్తయే నమః సమస్తాధ్వవిభక్తశకయే । నమః
క్రమవ్యస్తసమస్తమూర్తయే నమః శమస్థార్పితభక్తిముక్తయే ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: తమః + పార =
అజ్ఞానమునకు ఆవల నున్న, పరార్ధ్య + వృత్తయే = అత్యున్నతమైన స్థితి కలవానికిని,
సమస్త + అధ్వ = పదాధ్వ, వర్ణాధ్వ మొదలైన ఆరు
మార్గములలో (షడధ్వాలలో), విభక్త + శకయే = విభజింపబడిన శక్తి
కలవానికిని, క్రమ + వ్యస్త = క్రమముగా (బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన రూపాలలో) వేరు చేయబడిన, సమస్త +
మూర్తయే = అన్ని రూపములు కలవానికిని, శమస్థ = శాంతిని పొందిన
వారి యందు, అర్పిత = ఉంచబడిన, భక్తి +
ముక్తయే = భక్తి మోక్షములు కలవానికిని, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అజ్ఞానమునకు అందని
వాడును, షడధ్వాలలో తన శక్తిని నింపిన వాడును, బ్రహ్మ విష్ణు
రుద్రాది రూపాలతో వెలిగే వాడును మరియు శాంత స్వభావులైన భక్తులకు భక్తి ముక్తులను
ప్రసాదించే వాడును అయిన శివునకు నమస్కారము.
శ్లోకము
30
విజయజయప్రదాయ
శబరాయ వరాయ నమః సకలకలఙ్కసంకరహరాయ హరాయ నమః । జగదగదప్రగల్భవిభవాయ
భవాయ నమః ప్రవరవరప్రకాశితశివాయ శివాయ నమః ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము: విజయ = అర్జునునికి, జయ + ప్రదాయ
= విజయమును (పాశుపతమును) ప్రసాదించిన, వరాయ = శ్రేష్ఠుడైన,
శబరాయ = కిరాత రూపునికి, నమః = నమస్కారము,
సకల + కలఙ్క = సమస్త పాపములనెడి మలినముల యొక్క, సంకర = సముదాయమును, హరాయ = హరించు హరునకు, నమః = నమస్కారము, జగత్ + అగద = లోకమును వ్యాధి
రహితము చేయుటలో, ప్రగల్భ + విభవాయ = సమర్థమైన వైభవము గల
భవునకు, నమః = నమస్కారము, ప్రవర + వర =
గొప్పవైన వరముల ద్వారా, ప్రకాశిత = వెల్లడింపబడిన, శివాయ = మంగళ స్వరూపుడైన శివునకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము: అర్జునునికి
జయాన్నిచ్చిన కిరాత రూపునికి, పాపాలను హరించే హరునికి, లోక బాధలను తొలగించే భవునికి మరియు మంగళప్రదుడైన శివునకు నమస్కారము.
శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన
స్తుతి కుసుమాంజలిలోని రెండవ స్తోత్రమయిన నమస్కారస్తోత్రము సమాప్తము
No comments:
Post a Comment