జగద్ధరభట్టు విరచితమైన స్తుతికుసుమాంజలి లోని ఏకోనవింశ (19వ) స్తోత్రమైన 'శ్రీభగవద్వర్ణనము' ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు ఇక్కడ ఇవ్వబడినవి.
1వ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్తే పరం వరద రూపమతీతమేవ మార్గం గిరాం తదిహ కః క్షమతే గృణాతుమ్ । అగ్రాహి
యత్తు నతలోకమనుగ్రహీతుం బాలేందులక్ష్మ భవతా తదిదం గృణామి ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
వరద = వరములను ఇచ్చే ఓ స్వామీ!, తే = నీయొక్క, యత్ =
ఏ, పరం = శ్రేష్ఠమైన/నిష్కళమైన, రూపం =
స్వరూపము, గిరాం = వాక్కుల యొక్క, మార్గం
= మార్గమును (అనగా వాక్కులకు), అతీతమ్ + ఏవ = అందనిదే అయి
ఉన్నదో, తత్ = అట్టి ఆ రూపమును, ఇహ = ఈ
లోకమునందు, గృణాతుమ్ = స్తుతించుటకు, కః
= ఎవడు, క్షమతే = సమర్థుడు?, తు =
అయితే, నత + లోకం = నమస్కరించు భక్తులను, అనుగ్రహీతుమ్ = అనుగ్రహించుట కొరకు, భవతా = నీచేత,
బాల + ఇందు + లక్ష్మ = బాలచంద్రుడే చిహ్నముగా కలిగిన
(చంద్రకళాధరమైన), యత్ = ఏ (సకళ) రూపము, అగ్రాహి = స్వీకరించబడినదో, తత్ + ఇదమ్ = అట్టి ఈ
రూపమును, గృణామి = (నేను) స్తుతించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ వరప్రదాతవైన మహేశ్వరా! నీ పరరూపము (నిర్గుణ రూపము) వాక్కులకు మరియు మనస్సుకు
అందనిది. బ్రహ్మాదులకు కూడా ఆ రూపమును స్తుతించుట సాధ్యము కాదు. కానీ, నిన్ను
నమ్ముకున్న భక్తులను అనుగ్రహించుటకై నీవు ధరించిన చంద్రకళాధరమైన దివ్యమంగళ
స్వరూపాన్ని (సగుణ రూపమును) నా శక్తిమేరకు నేను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- ఇక్కడ పరరూపము అనగా 'అవాఙ్మనసగోచరము'
అని అర్థము. అనగా మాటలకు, ఆలోచనలకు అందని
పరబ్రహ్మ తత్వము.
- 'గృ'
ధాతువు స్తుతించుట అనే అర్థంలో వాడబడింది.
- భక్తులపై గల కరుణతోనే
భగవంతుడు ఒక ఆకారాన్ని (సకళ రూపం) స్వీకరిస్తాడని కవి భావన.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆస్తాం పరం యదపరం తదపి త్వదీయం దివ్యం వపుర్నహి మహేశ విమర్శయోగ్యమ్ ।
యత్కించిదేవ తు వికల్పవికల్ప్యమాన- మానందధామ తదపీహ భవార్తిభాజామ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మహేశ = ఓ మహేశ్వరా!, పరం = నీ పరరూపము (విషయము), ఆస్తాం =
అది అట్లే ఉండనిమ్ము (దాని గురించి చెప్పనవసరము లేదు), త్వదీయం
= నీదైన, యత్ = ఏ, అపరం = పరము కాని
(సగుణమైన), దివ్యం = దివ్యమైన, వపుః =
శరీరము/రూపము కలదో, తత్ + అపి = అది కూడా, విమర్శ + యోగ్యం = విచారించుటకు వీలైనది, న + హి =
కాదు కదా!, తు = కానీ, వికల్ప +
వికల్ప్యమానం = బుద్ధి చేత రకరకములుగా ఊహించబడే (త్రిణేత్ర జటాజూటధారిగా
భావించబడే), యత్ + కించిత్ + ఏవ = ఏ కొంచెం రూపమైనా, తత్ + అపి = అది కూడా, ఇహ = ఈ లోకమున, భవ + ఆర్తి + భాజామ్ = సంసార దుఃఖములను అనుభవించే వారికి, ఆనంద + ధామ = ఆనందమునకు నిలయము.
తాత్పర్యము:
ఓ మహేశ్వరా! నీ పరరూపము గురించి ఇక చెప్పేదేముంది, అది ఎలాగూ వర్ణనాతీతము. కానీ నీ
దివ్యమైన సగుణ రూపము కూడా చర్మచక్షువులకు లేదా సామాన్య బుద్ధికి అందేది కాదు.
అయినప్పటికీ, భక్తులు తమ బుద్ధితో త్రిణేత్రుడిగా, జటాధారిగా ఏ రూపాన్ని అయితే ఊహించి ధ్యానిస్తారో, ఆ
కించిత్ రూపమే సంసార బాధల్లో ఉన్నవారికి పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
విశేషములు:
- భగవంతుని రూపం
దివ్యచక్షువులకు మాత్రమే సాధ్యమని, చర్మచక్షువులకు కాదని ఇక్కడ స్పష్టం
చేయబడింది.
- భక్తులు తమ హృదయంలో
నిలుపుకునే శివుని రూపం సంసార తాపాలను హరించే ఒక 'ఆనందధామం'
వంటిది.
3వ శ్లోకము
శ్లోకము: మూర్తిర్ధ్రువం తవ శివామృతవర్తిరేనా- మాసాద్య యత్కతిచిదశ్రులవాః
పతంతి । నశ్యత్యఘౌఘపటలం తిమిరం వ్యపైతి రాగః ప్రశామ్యతి దృశః ప్రథతే ప్రసాదః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
శివ = ఓ మంగళకరుడైన పరమేశ్వరా!, తవ = నీయొక్క, మూర్తిః
= స్వరూపము, ధ్రువం = నిశ్చయముగా, అమృత
+ వర్తిః = అమృతముతో కూడిన ఔషధపు వత్తి వంటిది, యత్ =
ఎందుకనగా, ఏనామ్ = ఈ నీ మూర్తిని, ఆసాద్య
= ఆశ్రయించి/దర్శించి, కతిచిత్ = కొన్ని, అశ్రు + లవాః = ఆనంద బాష్ప బిందువులు, పతంతి =
రాలుతాయో, (అప్పుడు), అఘ + ఓఘ + పటలం =
పాప సమూహము అనే పొర (నేత్ర రోగము), నశ్యతి = నశిస్తుంది,
తిమిరం = మోహమనే అజ్ఞానము (చీకటి/రేచీకటి రోగము), వ్యపైతి = తొలగిపోతుంది, రాగః = విషయ వాంఛల పట్ల
ఆసక్తి (కంటి ఎరుపు), ప్రశామ్యతి = శాంతిస్తుంది, దృశః = జ్ఞాన నేత్రమునకు (కంటికి), ప్రసాదః =
నిర్మలత్వము, ప్రథతే = కలుగుతుంది.
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! నీ దివ్య మంగళ విగ్రహము ఒక అమృతపు అంజనము (కంటి మందు) వంటిది. నిన్ను
దర్శించిన వెంటనే భక్తుడి కళ్ల నుండి ఆనంద బాష్పాలు రాలుతాయి. ఆ అంజన ప్రభావం వల్ల
పాప సమూహమనే పొరలు నశిస్తాయి, మోహమనే అజ్ఞానాంధకారం తొలగిపోతుంది,
విషయాలపై రాగ ద్వేషాలనే ఎరుపు తగ్గుతుంది, చివరికి
బుద్ధికి ప్రసన్నత, జ్ఞాన దృష్టి కలుగుతాయి. (ఇక్కడ శివ
స్వరూపాన్ని కంటి వ్యాధులను నయం చేసే దివ్యౌషధంతో కవి పోల్చారు).
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో
శ్లేషాలంకారం ద్వారా భక్తి మరియు వైద్య శాస్త్రం రెండింటినీ జోడించారు.
- 'పటలం',
'తిమిరం', 'రాగము' అనేవి
ఒకవైపు ఆధ్యాత్మిక దోషాలను, మరోవైపు కంటి వ్యాధులను
సూచిస్తాయి.
- 'అమృతవర్తి'
అనగా అమృతంతో తయారుచేసిన ఔషధ గుళిక అని అర్థం.
4వ శ్లోకము
శ్లోకము: సత్యం మహార్ధగుణరత్ననిధానమేత దాలంబనం తవ వపుర్విపదర్దితానామ్ । నో
చేన్నఖాంశుభరకేసరితం కిమత్ర పాదాభిధం యుగపడుద్గతమబ్జయుగ్మమ్ ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
విభో = ఓ స్వామీ!, విపత్ + అర్దితానామ్ = ఆపదలచేత పీడించబడిన వారికి, ఆలంబనం = ఆధారమైన, ఏతత్ = ఈ, తవ
= నీయొక్క, వపుః = శరీరము, మహార్ధ =
అమూల్యమైన, గుణ = గుణములనే (సర్వజ్ఞత్వము మొదలైనవి), రత్న = రత్నములకు, నిధానమ్ = నిధి వంటిది, (ఇది) సత్యం = నిజము, నో + చేత్ = ఒకవేళ
కాకపోయినట్లయితే, అత్ర = ఇక్కడ, నఖ +
అంశు + భర = గోళ్ల యొక్క కిరణముల సమూహము అనే, కేసరితం =
కింజల్కములు (కేసరములు) కలిగిన, పాద + అభిధం = పాదములు అని
పేరు గల, అబ్జ + యుగ్మం = తామరల జంట, యుగపత్
= ఒకేసారి, కిం = ఎలా, ఉద్గతం =
పుట్టినది?.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! నీ దివ్య శరీరము ఆపదలలో ఉన్నవారికి గొప్ప ఆశ్రయము. నీ శరీరము సకల
కల్యాణ గుణములనే రత్నములకు ఒక నిధి వంటిది. ఇది నిశ్చయము. ఎందుకంటే, రత్న నిధులు
ఉన్న చోటనే పద్మాలు పుడతాయని లోకోక్తి. నీ పాదములు అనే పద్మద్వయం నీ శరీరము అనే
నిధి వద్దనే ఉద్భవించాయి. ఆ పాద పద్మములలోని గోళ్ల కాంతులే పద్మములకు ఉండే
కేసరములుగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషములు:
- ఇక్కడ 'అనుమానాలంకారం'
ఉపయోగించబడింది. పాద పద్మాలు ఉన్నాయి కాబట్టి, దానికి ఆధారమైన శరీరం గుణరత్న నిధి అని కవి నిరూపిస్తున్నారు.
- భగవంతుని పాదాలను
పద్మాలతో పోల్చడం ద్వారా ఆయన సౌందర్యాన్ని, ఆశ్రయ గుణాన్ని
కీర్తించారు.
5వ శ్లోకము
శ్లోకము: పాదద్వయం తవ భవ ప్రణతిప్రకర్ష- హర్షాశ్రుబిందుభరదంతురితాంగులీకమ్ । నీహారశీకరపరిష్కృతపత్రపంక్తి
పంకేరుహద్వితయకాంతి భజంతి ధన్యాః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భవ = ఓ సంసార హేతువైన/ముక్తినిచ్చే శంభూ!, ప్రణతి + ప్రకర్ష = అమితమైన భక్తితో చేసే
నమస్కారముల యొక్క ఆధిక్యము వల్ల కలిగిన, హర్ష + అశ్రు +
బిందు + భర = ఆనంద బాష్ప బిందువుల సమూహము చేత, దంతురిత +
అంగులీకమ్ = నిండిన (తడిసిన) వేళ్లు కలిగినట్టియు, నీహార +
శీకర = మంచు బిందువుల చేత, పరిష్కృత = అలంకరించబడిన, పత్ర + పంక్తి = రేకుల వరుస కలిగిన, పంకేరుహ +
ద్వితయ = పద్మముల జంట యొక్క, కాంతి = కాంతి వంటి కాంతి
కలిగిన, తవ = నీయొక్క, పాద + ద్వయమ్ =
పాదముల జంటను, ధన్యాః = పుణ్యాత్ములు, భజంతి
= సేవిస్తున్నారు.
తాత్పర్యము:
ఓ భవ! పరమశివా! భక్తులు నీకు సాష్టాంగ నమస్కారములు చేస్తున్నప్పుడు, వారి కళ్ల
నుండి రాలిన ఆనంద బాష్ప బిందువులు నీ పాదములపై పడి ఆ వేళ్లను తడుపుతున్నాయి. ఆ
దృశ్యం ఎలా ఉన్నదంటే, తెల్లవారుజామున మంచు బిందువులతో
అలంకరించబడిన తామర రేకుల వలె నీ పాద పద్మములు ప్రకాశిస్తున్నాయి. అట్టి నీ దివ్య
పాద ద్వయాన్ని పుణ్యాత్ములైన వారు మాత్రమే సేవించగలరు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ భక్తుల ఆనంద
బాష్పాలను మంచు బిందువులతో (నీహార శీకర), శివుని పాదాలను పద్మములతో
కవి పోల్చారు.
- భగవంతుని పాద సేవ చేసే
భాగ్యం కేవలం ధన్యాత్ములకు మాత్రమే దక్కుతుందని దీని అంతరార్థం.
6వ శ్లోకము
శ్లోకము: భస్మోజ్జ్వలం త్రిదశశేఖర పద్మరాగ- దీప్రప్రభారుణితమంఘ్రిసరోజయుగ్మమ్
। వందామహే ఘుసృణరేణుపరాగగర్భ- కర్పూరపాంసుభిరివ చ్ఛురితం స్మరారేః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
స్మరారేః = మన్మథుని శత్రువైన ఓ శివా!, భస్మ + ఉజ్జ్వలమ్ = విభూతి ధారణ చేత
తెల్లగా ప్రకాశించుచున్నట్టియు, త్రిదశ + శేఖర = దేవతల యొక్క
కిరీటములలోని, పద్మరాగ = పద్మరాగ మణుల యొక్క, దీప్ర + ప్రభా = దేదీప్యమానమైన కాంతుల చేత, అరుణితమ్
= ఎర్రబడినట్టియు, అంఘ్రి + సరోజ + యుగ్మమ్ = పాద పద్మముల
జంటను, ఘుసృణ + రేణు + పరాగ + గర్భ = కుంకుమ పూవు రేణువుల
పొడిని లోపల కలిగిన, కర్పూర + పాంసుభిః + ఇవ = పచ్చకర్పూరపు
పొడి చేత అన్నట్లుగా, ఛురితమ్ = పూయబడిన దానిని, వందామహే = మేము నమస్కరిస్తున్నాము.
తాత్పర్యము:
ఓ మన్మథాంతకా! నీ పాద పద్మములకు దేవతలు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, వారి
కిరీటములలోని ఎర్రని పద్మరాగ మణుల కాంతి నీ పాదాలపై పడి వాటిని ఎర్రగా
మారుస్తోంది. అదే సమయంలో నీ పాదాలపై ఉన్న విభూతి ధవళ వర్ణంలో ఉంది. ఈ ఎరుపు-తెలుపు
రంగుల కలయిక ఎలా ఉందంటే, ఎర్రని కుంకుమ పొడి కలిసిన తెల్లని
కర్పూరపు పొడిని నీ పాదములకు పూసినట్లుగా ఉన్నది. అట్టి నీ పాదములకు మేము వందనము
చేస్తున్నాము.
విశేషములు:
- కవి సమయం (సంప్రదాయం)
ప్రకారం దేవతలను పాదాల నుండి వర్ణించాలి, మనుష్యులను ముఖం నుండి
వర్ణించాలి. ఇక్కడ కవి ఆ సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తూ పాద వర్ణన చేశారు.
- విభూతి తెలుపును
కర్పూరంతో, మణి కాంతుల ఎరుపును కుంకుమతో పోల్చడం ద్వారా శివుని
పాదాల రంగుల సమ్మేళనాన్ని అద్భుతంగా చిత్రించారు.
7వ శ్లోకము
శ్లోకము: జంఘాలతాయుగలమాశ్రితగుల్ఫమూల- భోగీంద్రభోగసుభగాభినవాలవాలమ్ । శంభోరభీష్టఫలదం
భవతాపతాంతి- శాంతిక్షమం శమయితుం విపదం శ్రయామి ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
శమయితుమ్ = ఉపశమింపజేయుటకు, విపదమ్ = ఆపదలను, శ్రయామి = (నేను)
ఆశ్రయిస్తున్నాను, జంఘా + లతా + యుగలమ్ = పిక్కలు అనే తీగెల
జంటను, శంభోః = శంభునియొక్క, ఆశ్రిత =
ఆశ్రయించిన, గుల్ఫ + మూల = మడమల మొదలునందు, భోగీంద్ర + భోగ = సర్పరాజైన వాసుకి యొక్క శరీరము (పాము పడగ) అనే, సుభగ = అందమైన, అభినవ + ఆలవాలమ్ = కొత్త పాదు (మొక్క
మొదలున పోసే నీటి గుంట) కలిగినట్టియు, అభీష్ట + ఫలదమ్ =
కోరిన కోర్కెలను ఇచ్చేటియు, భవ + తాప = సంసార తాపము వల్ల
కలిగిన, తాంతి = అలసటను/గ్లానిని, శాంతి
+ క్షమమ్ = శాంతింపజేయుటకు సమర్థమైనది.
తాత్పర్యము:
నా ఆపదలు తొలగిపోవడానికి పరమశివుని పిక్కలు అనే కల్పలతా జంటను నేను
ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఆ తీగెలకు మొదలులో మడమల వద్ద చుట్టుకొని ఉన్న సర్పరాజుల పడగలే
అందమైన పాదుల వలె కనిపిస్తున్నాయి. ఆ దివ్యమైన పిక్కలు అనే తీగెలు భక్తుల
కోర్కెలను ఫలాల రూపంలో ప్రసాదిస్తాయి మరియు సంసార తాపత్రయాల వల్ల కలిగే అలసటను
పోగొట్టి శాంతిని చేకూరుస్తాయి.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివుని జంఘలను
(పిక్కలను) కల్పవృక్షపు తీగెలతో పోల్చారు. సాధారణంగా తీగెకు మొదలులో పాదు
(ఆలవాలము) ఉంటుంది. శివుని పాదాల వద్ద ఉన్న సర్పాలే ఆ పాదులుగా కవి
వర్ణించారు.
- 'భవతాపము'
అనగా ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక తాపత్రయములు.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము: వందే యుగాంతసమయోషితసప్తలోకం లోకోత్తరం జఠరమీశ్వరభైరవస్య । యత్రైతి
నాభికుహరం జగదాదిసర్గ- నిర్యజ్జనౌఘనవనిర్గమమార్గభంగిమ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
వందే = నమస్కరిస్తున్నాను, యుగాంత + సమయ = ప్రళయ కాలమునందు, ఉషిత =
నివసించిన (దాచబడిన), సప్త + లోకమ్ = ఏడు లోకములు
కలిగినట్టియు, లోక + ఉత్తరమ్ = లోకాతీతమైన (దివ్యమైన),
జఠరమ్ = ఉదరమును (కడుపును), ఈశ్వర + భైరవస్య =
భైరవ రూపుడైన ఈశ్వరుని యొక్క, యత్ర = దేనియందైతే, నాభి + కుహరమ్ = నాభి రంధ్రము (బొడ్డు), జగత్ + ఆది
+ సర్గ = జగత్తు యొక్క సృష్టి ఆదియందు, నిర్యత్ = బయటకు
వస్తున్న, జన + ఓఘ = జనుల సమూహమునకు, నవ
+ నిర్గమ + మార్గ + భంగిమ్ = కొత్తదైన నిష్క్రమణ మార్గము యొక్క రీతిని, ఏతి = పొందుచున్నదో.
తాత్పర్యము:
ప్రళయ కాలమునందు ఏడు లోకాలను తనలో దాచుకున్న భైరవమూర్తి యొక్క దివ్యమైన ఉదరమునకు
నేను నమస్కరిస్తున్నాను. సృష్టి ఆరంభమైనప్పుడు సమస్త ప్రాణికోటి బయటకు రావడానికి ఆ
స్వామి యొక్క నాభి రంధ్రమే ఒక కొత్త రాజమార్గము వలె కనిపిస్తున్నది.
విశేషములు:
- పరమశివుడు ప్రళయకర్త
మాత్రమే కాదు, సృష్టికర్త కూడా అని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.
- భగవంతుని సంకల్పం మేరకే
ఆయన నాభి నుండి సమస్త భువనాలు ఉద్భవిస్తాయని ఇక్కడి అంతరార్థం.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము: సిందూరితామరమతంగజకుంభశోభి
సంధ్యాభితామ్రశరదంబుధరానుకారి । వందే ఫణీంద్రఫణరత్నరుచారుణాభం భస్మౌఘభాస్వరమురః
పురశాసనస్య ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: పురశాసనస్య = త్రిపురాసురులను
సంహరించిన శివునియొక్క, భస్మ + ఓఘ + భాస్వరమ్ = విభూతి
సమూహము చేత తెల్లగా ప్రకాశించుచున్నట్టియు, ఫణీంద్ర + ఫణ +
రత్న + రుచి + అరుణ + ఆభమ్ = సర్పరాజైన వాసుకి పడగలపై నున్న రత్నముల కాంతి చేత
ఎర్రని ఛాయ కలిగినట్టియు, సిందూరిత + అమర + మతంగజ + కుంభ +
శోభి = సిందూరము పూయబడిన ఐరావతము (దేవతా గజము) యొక్క కుంభస్థలము వలె
శోభిల్లుచున్నట్టియు, సంధ్యా + అభి + తామ్ర + శరత్ + అంబుధర
+ అనుకారి = సంధ్యా కాలమున ఎర్రబడిన శరత్కాలపు మేఘమును పోలి ఉన్నట్టియు, ఉరః = వక్షస్థలమును, వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుని వక్షస్థలము
విభూతి పూత వల్ల తెల్లగా మెరుస్తోంది. ఆయన ధరించిన సర్పాల పడగలపై గల రత్నాల కాంతి
ఆ వక్షస్థలంపై పడటం వల్ల అది అక్కడక్కడ ఎర్రగా కనిపిస్తోంది. ఈ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, సహజంగా తెల్లగా ఉండే ఐరావతం యొక్క కుంభస్థలంపై సిందూరం పూస్తే
ఎంత అందంగా ఉంటుందో, లేదా తెల్లని శరన్మేఘం సంధ్యా కాంతి
వల్ల ఎలా ఎర్రబడుతుందో అలా ఉన్న శివుని వక్షస్థలానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వామిన్నమీ తవ భుజా
భుజగాధిరాజ- భోగోపగూఢవపుషో హృదయం మదీయమ్ । ఆనందయంతి బత భీమభవోపతాప- నిర్వాపణేన
విటపా ఇవ చందనస్య ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ నాథా!, భుజగ + అధిరాజ + భోగ + ఉపగూఢ + వపుషః = సర్పరాజ దేహముల చేత
చుట్టబడిన శరీరము కలిగిన, తవ = నీయొక్క, అమీ = ఈ, భుజాః = భుజములు, భీమ
+ భవ + ఉపతాప + నిర్వాపణేన = భయంకరమైన సంసార తాపమును చల్లార్చుట ద్వారా, మదీయమ్ = నా యొక్క, హృదయమ్ = హృదయమును, చందనస్య = చందన వృక్షము యొక్క, విటపాః + ఇవ = కొమ్మల
వలె, ఆనందయంతి = ఆనందింపజేస్తున్నాయి.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! సర్పరాజులు చుట్టుకొని ఉన్న నీ
బాహువులు చందన వృక్షపు కొమ్మల వలె ఉన్నాయి. పాములు చుట్టుకున్న చందన వృక్షం తన
చల్లదనంతో ఎలాగైతే తాపాన్ని హరిస్తుందో, అలాగే నీ
భుజములు కూడా భయంకరమైన నా సంసార దుఃఖాలను తొలగించి నా హృదయానికి పరమానందాన్ని
ప్రసాదిస్తున్నాయి.
11వ శ్లోకము
శ్లోకము: మధ్యస్థితేరుభయపార్శ్వగతా
చకాస్తి హస్తస్య మేరుపరిమర్శవినాకృతేయమ్ । అవ్యాహతగ్రహవశాహితయోగసిద్ధి- ర్నక్షత్రపంక్తిరివ
దేవ తవాక్షమాలా ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవ = ఓ పరమేశ్వరా!, మధ్యస్థితేః = మధ్యలో ఉన్నట్టి, హస్తస్య
= నీ చేతికి (హస్తా నక్షత్రానికి), ఉభయ + పార్శ్వ + గతా =
రెండు పక్కలా ఉన్నట్టియు, మేరు + పరిమర్శ + వినాకృతా = మేరు
పూసను తాకకుండా (మేరు పర్వతాన్ని తాకకుండా), ఇయమ్ = ఈ,
తవ = నీయొక్క, అక్షమాలా = రుద్రాక్ష మాల,
అవ్యాహత + గ్రహ + వశ + ఆహిత + యోగ + సిద్ధిః = నిరంతరమైన పట్టు
(జపము) వల్ల యోగ సిద్ధులను ఇచ్చునదై, నక్షత్ర + పంక్తిః + ఇవ
= నక్షత్రముల వరుస వలె, చకాస్తి = ప్రకాశిస్తున్నది.
తాత్పర్యము: ఓ దేవా! నీ చేతిలో ఉన్న రుద్రాక్ష మాల
నక్షత్ర మండలం వలె ప్రకాశిస్తోంది. జప మాలలోని మేరు పూసను ఎలాగైతే దాటరో, అలాగే నక్షత్రాలు కూడా మేరు పర్వతాన్ని తాకవు. నీ చేతి పట్టు
వల్ల ఈ మాల యోగ సిద్ధులను ఇస్తోంది. సూర్యుడికి హస్తా నక్షత్రం ఎలాగో, నీ హస్తానికి ఇరువైపులా ఈ అక్షమాల నక్షత్ర సమూహం వలె శోభిస్తోంది.
విశేషము: రుద్రాక్ష మాలలోని పూసలు 108. ఇవి అక్షర మాలికకు (అ నుండి క్ష వరకు) సంకేతము. తంత్ర
శాస్త్రం ప్రకారం ఇవి శివశక్తి స్వరూపాలు.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వం కాలభైరవవపుర్జ్వలితానలాశ్రి లోలాంగులీవలనమండలితం
దధానః । సంహారరాత్రిషు నినర్తిషురీశ శూలం బాలార్కచుంబితనవాంబుదభంగిమేషి ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ = ఓ సర్వేశ్వరా!, సంహార + రాత్రిషు = ప్రళయ కాలపు రాత్రులందు,
నినర్తిషుః = నృత్యము చేయగోరినవాడవై, కాలభైరవ
+ వపుః = నల్లని భయంకరమైన కాలభైరవ శరీరాన్ని కలిగిన నీవు, జ్వలిత
+ అనల + ఆశ్రి = మండుచున్న అగ్ని వంటి అంచులు కలిగినట్టియు, లోల
+ అంగులీ + వలన + మండలితమ్ = కదులుచున్న వ్రేళ్లతో త్రిప్పుట వల్ల గుండ్రముగా
మారినట్టియు, శూలమ్ = త్రిశూలమును, దధానః
= ధరించినవాడవై, బాల + ఆర్క + చుంబిత + నవ + అంబుద + భంగిమ్
= బాలసూర్యునిచే తాకబడిన కొత్త మేఘము యొక్క రీతిని, ఏషి =
పొందుచున్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! ప్రళయ కాలమున నీవు కాలభైరవ రూపాన్ని ధరించి తాండవము
చేయునప్పుడు, నీ వేళ్లతో త్రిశూలాన్ని వేగంగా త్రిప్పుతావు. అప్పుడు ఆ శూలపు అంచుల
నుండి వెలువడే అగ్నిజ్వాలలు గుండ్రని మండలము వలె కనిపిస్తాయి. నల్లని నీ దేహముపై ఆ
ఎర్రని అగ్నిజ్వాలలు ఎలా ఉన్నాయంటే, నల్లని శ్యామల మేఘాన్ని
ఉదయసూర్యుని కాంతి తాకినప్పుడు కలిగే అద్భుతమైన దృశ్యం వలె ఉన్నది.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము: శాణోపలోత్కషణశుద్ధనవేంద్రనీల- నీలద్యుతిర్ణయతి తే
శితికంఠ కంఠః । యస్మిన్ఘనాంజనరుచిర్భుజగః కలింద- కన్యాహ్రదాంతరితకాలియభంగిమేతి ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము: శితికంఠ = నల్లని కంఠము కలవాడా!, శాణ + ఉపల + ఉత్కషణ + శుద్ధ =
శాణెపు రాయిపై రుద్దబడటం చేత శుద్ధమైన, నవ + ఇంద్రనీల =
కొత్త ఇంద్రనీల మణి యొక్క, నీల + ద్యుతిః = నల్లని కాంతి
వంటి కాంతి కలిగిన, తే = నీయొక్క, కంఠః
= కంఠము, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా ప్రకాశించుచున్నది,
యస్మిన్ = ఏ కంఠమునందైతే, ఘన + అంజన + రుచిః =
దట్టమైన కాటుక వంటి కాంతి కలిగిన, భుజగః = సర్పము (వాసుకి),
కలింద + కన్యా + హ్రద + అంతరిత = యమునా నది మడుగులో దాగియున్న,
కాలియ + భంగిమ్ = కాలియ సర్పము యొక్క ఛాయను, ఏతి
= పొందుచున్నదో.
తాత్పర్యము: ఓ శితికంఠా! గీటురాయిపై రుద్దిన ఇంద్రనీల మణిలాగా మెరిసే నీ
నల్లని కంఠము అత్యంత సుందరముగా ఉన్నది. ఆ కంఠము చుట్టూ ఉన్న నల్లని పాము ఎలా
ఉందంటే, నల్లని యమునా నది జలములలో నివసించే కాలియ సర్పము వలె భ్రమను కలిగిస్తోంది.
నీ కంఠము యమునా నదిలాగా, ఆ పాము కాలియుడిలాగా పోలికను
పొందుతున్నాయి.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: కంఠో వహన్నపి విషం విషమం తవైవ సద్యః శ్రియం సృజతి
యద్వచసాశ్రితేషు । స్వామిన్నతస్త్రిభువనప్రథితప్రతిష్ఠం శ్రీకంఠ ఇత్యుచితమేవ
తవాభిధానమ్ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ నాథా!, తవ = నీయొక్క, కంఠః =
కంఠము, విషమమ్ = భయంకరమైన, విషమ్ =
కాలకూట విషమును, వహన్ + అపి = మోస్తున్నప్పటికీ, యత్ + వచసా = ఏ వాక్కు చేత (అనగా నీ అనుగ్రహ భాషణము చేత), ఆశ్రితేషు = ఆశ్రయించిన భక్తులందు, సద్యః = వెంటనే,
శ్రియమ్ = సంపదను/లక్ష్మిని, సృజతి =
కలిగిస్తున్నదో, అతః = అందువలన, త్రిభువన
+ ప్రథిత + ప్రతిష్ఠమ్ = మూడు లోకములలో ప్రసిద్ధి పొందిన, శ్రీకంఠః
+ ఇతి = 'శ్రీకంఠుడు' అనే, తవ = నీయొక్క, అభిధానమ్ = నామము, ఉచితమ్ + ఏవ = మిక్కిలి తగినది.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీ కంఠము లోకాలను దహించే హాలాహలాన్ని ధరించి
ఉన్నప్పటికీ, అదే కంఠము నుండి వచ్చే నీ అమృత వాక్కుల ద్వారా భక్తులకు వెంటనే ఐశ్వర్యము
(శ్రీ) కలుగుతోంది. విషము ఉన్నప్పటికీ సంపదను ప్రసాదించే గుణము ఉండటం వల్లే,
నీకు 'శ్రీకంఠుడు' (శ్రీ
అనగా లక్ష్మి/సంపద కంఠమున కలవాడు) అనే పేరు లోక ప్రసిద్ధమైనది. ఇది నిజంగా సార్థక
నామము.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: అంతర్విమృశ్య గరలేన గలే సలీల- మాలింగితం
విమలమాననమిందుమౌలేః । హృష్యామి హంత ముహురంబురుహభ్రమాప్త- రోలంబడంబరవిడంబనపండితేన ॥
15 ॥
ప్రతిపదార్థము: హంత = ఆహా! (హర్షముతో), ఇందుమౌలేః = చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన
శివునియొక్క, గలే = కంఠమునందు, గరలేన =
కాలకూట విషము చేత, సలీలమ్ = విలాసముగా, ఆలింగితమ్ = కౌగిలించుకొనబడిన (చుట్టబడిన), విమలమ్ =
నిర్మలమైన, ఆననమ్ = ముఖమును, అంతః =
మనస్సునందు, విమృశ్య = తలచుకొని, ముహుః
= పదే పదే, హృష్యామి = సంతోషించుచున్నాను, అంబురుహ = పద్మము అనే, భ్రమ = భ్రాంతి చేత, ఆప్త = చేరిన, రోలంబ = తుమ్మెదల యొక్క, డంబర = సమూహము యొక్క, విడంబన = అనుకరించుటలో,
పండితేన = నేర్పరియైన (ఆ విషమును ఉద్దేశించి).
తాత్పర్యము: ఆహా! చంద్రశేఖరుని నిర్మలమైన ముఖమును ఆయన కంఠమునందున్న నల్లని
విషము విలాసముగా ఆలింగనము చేసుకున్నట్లు ఉన్నది. ఆ దృశ్యాన్ని మనస్సులో ధ్యానించి
నేను పరమానందము పొందుతున్నాను. తెల్లని ముఖము పద్మము వలె ఉండగా, దాని కింద
ఉన్న నల్లని విషము ఎలా ఉందంటే—ఆ పద్మము యొక్క సువాసనకు ఆకర్షితమై చుట్టూ ముసిరిన
తుమ్మెద సమూహము వలె ఉన్నది. అట్టి మనోహరమైన రూపాన్ని తలచుకొని నేను
పులకిస్తున్నాను.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: యద్వద్విషం సదమృతం శిరసి ప్రసిద్ధ- మంభస్తవేశ
విశదం సుమనఃస్రవంత్యాః । మన్యే తథైవ భగవన్భవతో గలస్థం సంపద్యతేऽమృతమిదం నతసాంత్వనేషు ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ = ఓ సర్వేశ్వరా!, సుమనః + స్రవంత్యాః = దేవనదియైన గంగ యొక్క,
విశదమ్ = నిర్మలమైన, అంభః = జలము (విషము -
జలమునకు విషమని కూడా పేరు), తవ = నీయొక్క, శిరసి = శిరస్సుపై, విషం + సత్ = నీటి రూపమున ఉన్నదై
(విషమై ఉన్నదై), అమృతమ్ = అమృతముగా (చావు లేనిదిగా), యద్వత్ = ఏ విధముగా, ప్రసిద్ధమ్ = ప్రసిద్ధి
చెందినదో, భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!, తథా +
ఏవ = అదే విధముగా, భవతః = నీయొక్క, గలస్థమ్
= కంఠమునందున్న, ఇదమ్ = ఈ (కాలకూట), విషమ్
= విషము కూడా, నత + సాంత్వనేషు = నమస్కరించిన భక్తులను
ఓదార్చునప్పుడు, అమృతమ్ = అమృతముగా, సంపద్యతే
= మారుచున్నదని, మన్యే = నేను తలచుచున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీ శిరస్సుపై ఉన్న గంగా జలమును 'విషము'
(జలమునకు ఒక పేరు) అని పిలిచినప్పటికీ, అది
పవిత్రమైన అమృతముగానే లోకప్రసిద్ధమైనది. అదేవిధముగా, నీ
కంఠమునందున్న భయంకరమైన కాలకూట విషము కూడా, నీవు భక్తులను
అనుగ్రహిస్తూ పలికే ఓదార్పు మాటల ప్రభావము చేత అమృతముగా మారిపోతుందని నేను
భావిస్తున్నాను. నీ సాన్నిధ్యంలో విషము కూడా అమృతత్వమును పొందుతోంది.
విశేషములు:
- 'విషం'
అనే పదానికి జలము మరియు గరలము అనే రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
ఇక్కడ కవి శ్లేషాలంకారము ద్వారా శివుని మహత్తును కొనియాడారు.
- భక్తుల పట్ల
భగవంతుని కరుణ ఎంతటి దోషమునైనా గుణముగా మారుస్తుందని దీని భావము.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: తద్యుక్తమీశ వదనాద్భవతః సుధాచ్ఛ- కాంతేర్యదగ్నిరపతద్వపుషి
స్మరస్య । యో లంఘనం త్రిభువనైకగురోర్విధిత్సు - రుల్కా న కిం పతతి చంద్రమసోऽపి తస్య ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ = ఓ సర్వేశ్వరా!, సుధా + అచ్ఛ + కాంతేః = అమృతము వలె
నిర్మలమైన కాంతి కలిగినట్టియు, భవతః = నీయొక్క, వదనాత్ = ముఖము నుండి (మూడవ కన్ను నుండి), అగ్నిః =
అగ్ని జ్వాల, స్మరస్య = మన్మథుని యొక్క, వపుషి = శరీరముపై, యత్ = ఏ విధముగా, అపతత్ = పడినదో, తత్ = అది, యుక్తమ్
+ ఏవ = మిక్కిలి తగినదే, యః = ఏ మన్మథుడైతే, త్రిభువన + ఏక + గురోః = మూడు లోకములకు ఏకైక గురువైన నీయొక్క, లంఘనమ్ = అతిక్రమణమును (పరాభవమును), విధిత్సుః =
చేయగోరినాడో, తస్య = అట్టి వానిపై, చంద్రమసః
+ అపి = చంద్రుని నుండి కూడా, ఉల్కా = నిప్పుకణము/ఉల్క,
న + కిం + పతతి = పడదా ఏమి? (తప్పక పడును).
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! అమృతము వలె చల్లని, నిర్మలమైన కాంతి గల నీ ముఖము
నుండి అగ్ని ఉద్భవించి మన్మథుని దహించివేయుట అత్యంత సమంజసము. ఎందుకనగా, మూడు లోకములకు గురువైన నిన్నే పరాభవించాలని చూసిన వానికి శిక్ష తప్పదు.
అమృతమయుడైన చంద్రుని నుండి కూడా ఒక్కోసారి లోక వినాశకారియైన ఉల్కలు పడతాయి. అలాగే
ప్రశాంతమూర్తివైన నీ నుండి మన్మథుని నాశనం చేసే క్రోధాగ్ని వెలువడటంలో ఆశ్చర్యము
లేదు.
విశేషములు:
- చంద్రుని వంటి
ముఖము నుండి అగ్ని రావడం అనే విరోధాన్ని, మన్మథుని అపరాధము ద్వారా
కవి సమర్థించారు.
- భగవంతుడు
భక్తులకు అమృతమయుడైనా, ధర్మ విరోధులకు కాలాగ్ని వంటివాడని భావము.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము: దిష్ట్యా విరుద్ధజనతా దమయంత్యపియం దృష్టిస్తవేశ్వర
బిభర్త్యనలాశ్రితత్వమ్ । దృష్ట్యా వనైకరతిరప్యవనైకసక్తి- రేకస్వమద్భుతనిధే
భగవన్నమస్తే ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ్వర = ఓ పరమేశ్వరా!, దిష్ట్యా = నా అదృష్టవశమున (సంతోషము),
విరుద్ధ + జనతా = విరోధులైన (నాస్తిక) జనులను, దమయంతీ + అపి = అణచివేయునదైనప్పటికీ, తవ = నీయొక్క,
ఇయం = ఈ, దృష్టిః = (మూడవ) కన్ను, అనల + ఆశ్రితత్వమ్ = అగ్నిని ఆశ్రయించి ఉండుటను, బిభర్తి
= కలిగి ఉన్నది, భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!, అద్భుత
+ నిధే = ఆశ్చర్యములకు నిలయమైనవాడా!, వన + ఏక + రతిః + అపి =
అరణ్యమునందు (ఏకాంతమునందు) మాత్రమే ఆసక్తి కలిగినవాడవైనప్పటికీ, అవన + ఏక + సక్తిః = (లోకములను) రక్షించుట యందు అమితమైన ఆసక్తి
కలిగినవాడవు, ఏకః = అద్వితీయుడవు, త్వమ్
= నీవు, తే = నీకు, నమః + అస్తు =
నమస్కారము కలుగుగాక.
తాత్పర్యము: ఓ అద్భుతనిధీ! నీవు నాస్తికులను శిక్షించేవాడవు. నీ నేత్రము
అగ్నిమయమైనది. ఇక్కడ ఒక వింత ఉన్నది—నీవు అరణ్యవాసము (వనరతి) కోరుకునే
వైరాగ్యశాలివైనప్పటికీ, లోక రక్షణ (అవనము) లో ఎంతో ఆసక్తిని చూపిస్తావు. లోకాతీతమైన
అద్భుత గుణములు కలిగిన నీకు నా నమస్కారములు.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో 'విరోధాభాస
అలంకారము' ఉన్నది.
- 'దమయంతి'
మరియు 'అనల (నల)' పదాల
ద్వారా పురాణ ప్రసిద్ధమైన నల-దమయంతుల కథను స్ఫురింపజేస్తూ, శివుని విషయంలో అవి విరుద్ధార్థాలను ఇస్తున్నట్లు కవి చమత్కరించారు.
- 'వన'
(అడవి) మరియు 'అవన' (రక్షణ) పదాల మధ్య గల శబ్ద చమత్కారం శివుని వైరాగ్య, రక్షణ గుణాలను ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తోంది.
·
19వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
ధన్యస్య యస్య వపుషి గ్లపితే తపోభిః స్వామిన్పతంతి
విషమాణి తవేక్షణాని । ముష్ణంతి ముగ్ధమృగశావదృశాం న ధైర్య- సర్వస్వమస్య విషమాణి
విలోచనాని ॥ 19 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
స్వామిన్ = ఓ నాథా!, తపోభిః =
తపస్సుల చేత, గ్లపితే = కృశించిన, యస్య
= ఏ, ధన్యస్య = పుణ్యాత్ముని యొక్క, వపుషి
= శరీరముపై, తవ = నీయొక్క, విషమాణి =
బేసి సంఖ్యలో ఉన్న (మూడు), ఈక్షణాని = కన్నులు, పతంతి = ప్రసరిస్తాయో, అస్య = అట్టి వానియొక్క,
ధైర్య + సర్వస్వమ్ = ధైర్యమనే సర్వస్వమును, ముగ్ధ
+ మృగ + శావ + దృశామ్ = లేత జింక పిల్ల కళ్ళ వంటి కళ్ళు గల స్త్రీల యొక్క, విషమాణి = తీక్ష్ణమైన (మన్మథ బాణముల వంటి), విలోచనాని
= చూపులు, న + ముష్ణంతి = దొంగిలించలేవు (చలింపజేయలేవు).
·
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! కఠినమైన తపస్సుతో శరీరాన్ని కృశింపజేసుకున్న ఏ పుణ్యాత్మునిపై నీ మూడు
కళ్ళ చూపులు ప్రసరిస్తాయో, అతడు
ధన్యుడు. నీ అనుగ్రహం పొందిన అట్టి యోగి యొక్క ధైర్యాన్ని, జింకపిల్లల
వంటి కళ్ళు గల అందగత్తెల తీక్ష్ణమైన చూపులు కూడా ఏమీ చేయలేవు. నీ ధ్యానంలో
మునిగిపోయిన వానికి ప్రాపంచికమైన మన్మథ వికారాలు దరిచేరవు.
·
20వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: సత్యేవ దృగ్విలసితే కరుణామృతౌఘ- శీతే జరామరణహారిణి
తావకీనే । నాథ వ్యధాయి విబుధైరబుధైర్ముధైవ దుగ్ధోదధిప్రమథనేऽనవధిః ప్రయాసః ॥ 20 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
నాథ = ఓ నాథా!, కరుణా +
అమృత + ఓఘ + శీతే = కరుణ అనే అమృత ప్రవాహము చేత మిక్కిలి చల్లనైనదియు, జరా + మరణ + హారిణి = ముసలితనమును మరియు మరణమును హరించునదియునైన, తావకీనే = నీదైన, దృక్ + విలసితే = కటాక్ష వీక్షణము,
సతి + ఏవ = ఉండగా, అబుధైః = తెలివిలేని,
విబుధైః = దేవతల చేత, దుగ్ధ + ఉదధి + ప్రమథనే
= పాలసముద్రాన్ని మధించుట యందు, ముధా + ఏవ = వ్యర్థముగానే,
అనవధిః = అంతులేని, ప్రయాసః = శ్రమ, వ్యధాయి = చేయబడినది.
·
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రాణనాథా! నీ ఒక్క కటాక్షం ఉంటే చాలు, అది కరుణామృతంతో చల్లగా ఉండి జన్మజరామరణాలనే రోగాలను నయం చేస్తుంది.
అటువంటి నీ దివ్య దృష్టి ఉండగా, ఈ దేవతలు తెలివి తక్కువవారై
అమృతం కోసం పాలసముద్రాన్ని చిలికి అనవసరంగా అంత శ్రమ పడ్డారు. నీ చూపు ఇచ్చే
మోక్షం ముందు ఆ అమృతం చాలా అల్పమైనది.
·
21వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
శ్వేతే విషం యదసృజద్రవిజే చ వహ్ని- మేకైవ దృక్తవ తయోః
స నిజః స్వభావః । ఇక్షౌ సుధావిషముషాణఫలే చ సార్థం యద్వర్ధతే కిమపరాధ్యతి తత్ర
వృష్టిః ॥ 21 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
ఈశ్వర = ఓ ఈశ్వరా!, తవ =
నీయొక్క, ఏకా + ఏవ = ఒక్కటే అయిన, దృక్
= దృష్టి, శ్వేతే = శ్వేతరాజునందు (భక్తుని యందు), అమృతమ్ = అమృతమును (దయను), యత్ = ఏ విధంగా, అసృజత్ = కురిపించినదో, రవిజే + చ = యముని యందు
(శత్రువు నందు), వహ్నిమ్ = అగ్నిని (క్రోధమును), (అలాగే కురిపించినది), సః = అది, తయోః = వారిద్దరి, నిజః = సొంత, స్వభావః = స్వభావమే (కానీ నీ దృష్టి దోషం కాదు), ఇక్షౌ
= చెరకు గడలో, సుధా = తీయని రసము, విషముషాణ
+ ఫలే + చ = విషపూరితమైన ఉషాణ ఫలము నందు (మిరియాల వంటివి), విషమ్
= విషము, సార్థమ్ = ఒకేసారి, యత్ = ఏ
విధంగా, వర్ధతే = పెరుగుతాయో, తత్ర =
అచ్చట, వృష్టిః = వర్షము, కిమ్ +
అపరాధ్యతి = ఏమి అపరాధం చేసినట్లు?
·
తాత్పర్యము:
ఓ శంభో! నీవు కరుణా సముద్రుడవు. నీ దృష్టి ఒక్కటే అయినప్పటికీ అది శ్వేతరాజుపై
అమృతాన్ని, యముడిపై
అగ్నిని కురిపించింది. ఇది నీ తప్పు కాదు, అది స్వీకరించే
వారి స్వభావం. ఆకాశం నుండి పడే వర్షం ఒక్కటే అయినా, అది
చెరకు గడలో తీపిని, విషపు మొక్కలో విషాన్ని ఎలా పెంచుతుందో,
అలాగే నీ అనుగ్రహం కూడా పాత్రతను బట్టి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
వర్షానికి ఏ పాపము లేనట్లే, నీ సమదృష్టికి కూడా ఎటువంటి
పక్షపాతము లేదు.
·
22వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
నూనం పయోధిమథనావసరే పరేశ పీతం త్వయా తదమృతం న తు
కాలకూటమ్ । అద్యాపి యద్వసతి తే వచనక్రమే చ దృగ్విభ్రమే చ తరుణే కరుణారసే చ ॥ 22 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
పరేశ = ఓ పరమేశ్వరా!, పయోధి +
మథన + అవసరే = సముద్ర మథన సమయమునందు, త్వయా = నీచేత, తత్ = ఆ (ప్రసిద్ధమైన), అమృతమ్ + ఏవ = అమృతమే,
పీతమ్ = తాగబడినది, న + తు = అంతే తప్ప,
కాలకూటమ్ = కాలకూట విషము, న = కాదు, (ఇది) నూనమ్ = నిశ్చయము, యత్ = ఎందుకనగా, అద్యాపి = ఇప్పటికీ, తే = నీయొక్క, వచన + క్రమే + చ = సంభాషణలోనూ, దృక్ + విభ్రమే + చ =
నేత్ర విలాసమునందునూ (చూపులోనూ), తరుణే = నూతనమైన, కరుణా + రసే + చ = కరుణా రసమునందునూ, (అమృతము) వసతి
= నివసించుచున్నది.
·
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! క్షీరసాగర మథన సమయంలో నీవు కాలకూట విషాన్ని తాగావని అందరూ అంటారు.
కానీ నాకైతే నీవు అమృతాన్నే తాగావనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే, ఇప్పటికీ నీ మాటలలో అమృతము వంటి తీపి, నీ
చూపులలో అమృతము వంటి చల్లదనము, నీ కరుణలో అమృతము వంటి జీవము
ప్రవహిస్తున్నాయి. నీవు విషం తాగి ఉంటే నీలో ఇన్ని అమృత గుణాలు ఎలా ఉంటాయి?
·
23వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
సత్యం ప్రసాదసమయే చపలత్వమేతి ధత్తేऽధికం చ కుటిలత్వమియం తవ భ్రూః । ఏతాం వినా
పునరనర్గలకాలపాశ- పాతే పరాస్తి న గతిర్భయవిహ్వలానామ్ ॥ 23 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
విభో = ఓ స్వామీ!, తవ =
నీయొక్క, ఇయమ్ = ఈ, భ్రూః = కనుబొమ్మ,
ప్రసాద + సమయే = భక్తులను అనుగ్రహించే సమయమున, చపలత్వమ్ = చంచలత్వమును (కదలికను), ఏతి =
పొందుచున్నది, అధికమ్ = ఎక్కువగా, కుటిలత్వమ్
+ చ = వంకరతనమును కూడా, ధత్తే = కలిగియున్నది, (ఇది) సత్యమ్ = నిజము, పునః = కానీ, అనర్గల = అడ్డులేని, కాలపాశ + పాతే = మృత్యువు అనే
పాశము పడునప్పుడు, భయ + విహ్వలానామ్ = భయముతో వణికిపోయే
వారికి, ఏతామ్ + వినా = ఈ (కనుబొమ్మ కదలిక) తప్ప, పరా = వేరొక, గతిః = దిక్కు, న
+ అస్తి = లేదు.
·
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! నీ కనుబొమ్మ కదలికలో వంకరతనము (కుటిలత్వము) మరియు చపలత్వము ఉన్నాయన్నది
నిజమే. సాధారణంగా వంకరతనం దోషం, కానీ నీ కనుబొమ్మ వంకరగా కదిలిందంటే అది ఒక భక్తునిపై నీకు కలిగిన
అనుగ్రహానికి సంకేతం. అడ్డులేని యమపాశం మెడకు చుట్టుకున్నప్పుడు భయపడే దీనులకు,
నీ కనుబొమ్మ ఇచ్చే ఆ చిన్న సంజ్ఞే (అభయమే) ఏకైక శరణ్యం.
·
24వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
ఆపూరితః సురసరిత్పయసామృతాయ జూటః
ప్రతప్తతపనీయపిశంగకాంతిః । స్వామిన్నసౌ తవ నవాతపతామ్రవేలా- శైలోపగూఢ ఇవ
దుగ్ధనిధిర్న కస్య ॥ 24 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
స్వామిన్ = ఓ నాథా!, ప్రతప్త +
తపనీయ + పిశంగ + కాంతిః = బాగా కరిగించిన బంగారము వంటి ఎర్రని కాంతి కలిగినట్టియు,
సుర + సరిత్ + పయసా = గంగా నదీ జలము చేత, ఆపూరితః
= నిండినట్టియు, అసౌ = ఈ, తవ = నీయొక్క,
జూటః = జటాజూటము, నవ + ఆతప + తామ్ర + వేలా +
శైల + ఉపగూఢః = ప్రాతఃకాలపు ఎండ చేత ఎర్రబడిన తీర ప్రాంతపు కొండల చేత చుట్టబడిన,
దుగ్ధనిధిః + ఇవ = పాలసముద్రము వలె, కస్య =
ఎవరికి, అమృతాయ = అమృతము కొరకు (ఆనందము కొరకు), న = కాదు? (అనగా అందరికీ ఆనందదాయకమే).
·
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ జటాజూటం కరిగించిన బంగారంలా మెరిసిపోతోంది. దానిలో తెల్లని గంగానది
ప్రవహిస్తోంది. ఈ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే—ఉదయకాలపు లేత ఎండ తగిలి ఎర్రగా ప్రకాశిస్తున్న
తీర ప్రాంత పర్వతాల మధ్యలో ఉన్న పాలసముద్రంలా ఉన్నది. అద్భుతమైన ఈ నీ జటాజూట
దర్శనం ఎవరికి మాత్రం అమృతమయమైన ఆనందాన్ని ఇవ్వదు?
·
25వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
స్వామిన్సుధావదవదాతరుచిస్తవేయ- మాభాతి హంత ముకుటే
నృకపాలమాలా । జూటాంతరాలవిలసత్సురసింధుతీర- లీలావిహారరసికేవ మరాలమాలా ॥ 25 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
స్వామిన్ = ఓ నాథా!, హంత = ఆహా
(ఆశ్చర్యము)!, తవ = నీయొక్క, ముకుటే =
మకుటమునందు, సుధావత్ = అమృతము వలె (లేదా వెన్నెల వలె),
అవదాత + రుచిః = స్వచ్ఛమైన కాంతి కలిగిన, ఇయమ్
= ఈ, నృకపాల + మాలా = నరకపాలముల మాల, జూటాంతరాల
= జటాజూటము మధ్య, విలసత్ = ప్రకాశించుచున్న, సురసింధు = గంగానది యొక్క, తీర = ఒడ్డున, లీలా + విహార + రసికా = విలాసముగా విహరించుటలో ఆసక్తి కలిగిన, మరాల + మాలా + ఇవ = హంసల సమూహము వలె, ఆభాతి =
ప్రకాశించుచున్నది.
·
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ శిరస్సుపై ఉన్న ఈ కపాలమాల అమృతము వలె తెల్లని కాంతితో మెరిసిపోతోంది.
ఇది ఎలా ఉందంటే, నీ జటలలో
ప్రవహిస్తున్న గంగానది ఒడ్డున విహరించడానికి వచ్చిన తెల్లని హంసల సమూహం వలె
కనిపిస్తోంది. భయంకరమైన కపాలమాల నీ శిరస్సుపై అంతటి శోభను సంతరించుకోవడం
ఆశ్చర్యకరం.
·
26వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: బ్రహ్మాదిభిస్తవ జగద్గురుభిః శిరాంసి యాన్యర్పితాని
పరమేశ్వర పాదపీఠే । తాన్యేవ మూర్ధని యదాభరణీకరోషి స ప్రౌఢిమా జయతి కోऽపి కృతజ్ఞతాయాః ॥ 26 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
పరమేశ్వర = ఓ పరమేశ్వరా!, జగద్గురుభిః
= లోకమునకు పూజ్యులైన, బ్రహ్మాదిభిః = బ్రహ్మ మొదలైన వారిచేత,
తవ = నీయొక్క, పాదపీఠే = పాదపీఠము నందు,
యాని = ఏ, శిరాంసి = శిరస్సులు, అర్పితాని = అర్పించబడినవో (ప్రళయ కాలమున నీ పాదాల వద్ద రాలినవో), తాని + ఏవ = వాటినే, యత్ = ఏ కారణము చేతైతే, మూర్ధని = నీ శిరస్సున, ఆభరణీకరోషి = అలంకారములుగా
చేసుకుంటున్నావో, సః = అట్టి, కోऽపి =
అనిర్వచనీయమైన, కృతజ్ఞతాయాః
= నీ కృతజ్ఞతా భావము యొక్క, ప్రౌఢిమా = అతిశయము, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా ఉన్నది.
·
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! మహా ప్రళయ కాలమున బ్రహ్మాదులు తమ దేహాలను త్యజించి నీ పాదాల చెంత
శిరస్సులను అర్పించారు. నిన్ను సేవించిన వారి పట్ల నీవు ఎంతటి కృతజ్ఞత కలిగి
ఉన్నావంటే, వారు
అర్పించిన ఆ శిరస్సులనే (కపాలములను) నీవు ఆభరణాలుగా చేసుకుని నీ తలపై ధరించావు.
సేవకుల పట్ల నీకున్న ఈ అనురాగము, కృతజ్ఞత ఎన్నదగినవి.
·
27వ శ్లోకము
·
శ్లోకము:
నిర్వాణమేతి న జలైరపి యత్ర వహ్ని- ర్యత్రైష నో పచతి
తాని మహాశిఖోऽపి । మాంద్యం
న విందతి తమీరమణః కృశోऽపి తాభ్యామసౌ
విజయతే శితికంఠ జూటః ॥ 27 ॥
·
ప్రతిపదార్థము:
శితికంఠ = ఓ నీలకంఠా!, యత్ర = ఏ
జటాజూటము నందైతే, వహ్నిః = అగ్ని (ఫాలనేత్రాగ్ని), జలైః + అపి = (గంగా) జలము చేత కూడా, నిర్వాణమ్ =
శాంతిని, న + ఏతి = పొందదో, మహాశిఖః +
అపి = గొప్ప జ్వాలలు కలిగినదైనప్పటికీ, ఏషః = ఈ (అగ్ని),
తాని = ఆ జలములను, నో + పచతి = ఇంకింపజేయదో
(వండదో), కృశః + అపి = (ఒక్క కళతో) చిన్నగా ఉన్నప్పటికీ,
తమీరమణః = చంద్రుడు, తాభ్యామ్ = ఆ అగ్ని మరియు
జలముల వల్ల, మాంద్యమ్ = కాంతిహీనతను, న
+ విందతి = పొందడో, అసౌ = అట్టి, జూటః
= జటాజూటము, విజయతే = సర్వోత్కృష్టముగా ప్రకాశించుచున్నది.
·
తాత్పర్యము:
ఓ శితికంఠా! నీ జటాజూటం అత్యంత విలక్షణమైనది. అక్కడ గంగాజలం ఉన్నా పక్కనే ఉన్న
అగ్ని ఆరదు. అగ్ని అంత తీక్ష్ణంగా ఉన్నా ఆ గంగాజలాన్ని ఇంకింపజేయదు. ఇక మంచు వంటి
చల్లని గంగ, వేడి
అగ్ని మధ్య ఉన్నప్పటికీ చిన్నవాడైన చంద్రుడు తన కాంతిని కోల్పోడు. పరస్పర విరుద్ధ
స్వభావం గల అగ్ని, నీరు, చంద్రులను
ఏకకాలంలో భరిస్తున్న నీ జటాజూటం అద్భుతమైనది.
28వ శ్లోకము
శ్లోకము: భాలస్థలే హుతవహం వహతో జలం చ చంద్రం చ మూర్ధ్ని
వికటం చ కపాలఖండమ్ । ఏకత్ర ముండమపరత్ర సుధాఘటం చ హస్తే చకాస్తి భవతోऽద్భుత ఏష వేషః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!, భాల + స్థలే = లలాట భాగమునందు, హుతవహమ్ = అగ్నిని, వహతః = ధరించినట్టియు, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, జలమ్ + చ = (గంగా) జలమును,
చంద్రమ్ + చ = చంద్రుని, వికటమ్ =
భయంకరమైన/విశాలమైన, కపాల + ఖండమ్ + చ = కపాల శకలమును
(ధరించినట్టియు), ఏకత్ర = ఒక (హస్తమునందు), ముండమ్ = (బ్రహ్మ) కపాలమును, అపరత్ర = మరొక, హస్తే = చేతియందు, సుధా + ఘటమ్ + చ = అమృత కలశమును
(ధరించినట్టి), భవతః = నీయొక్క, ఏషః =
ఈ, అద్భుతః = ఆశ్చర్యకరమైన, వేషః =
అలంకారము/రూపము, చకాస్తి = ప్రకాశిస్తున్నది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ రూపము అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన విరుద్ధాంశాల నిలయము.
నీ నుదుటిపై మండుతున్న అగ్ని ఉంటే, తలపై చల్లని గంగాజలము మరియు చంద్రుడు
ఉన్నారు. అదే శిరస్సుపై అమృతమయమైన చంద్రునితో పాటు భయంకరమైన కపాలము ఉన్నది. నీ ఒక
చేతిలో మృత దేహము యొక్క కపాలము ఉంటే, మరొక చేతిలో
ప్రాణప్రదమైన అమృత కలశము ఉన్నది. ఇన్ని వైవిధ్యములతో కూడిన నీ దివ్య మంగళ స్వరూపము
ఎంతో మనోహరముగా ప్రకాశిస్తోంది.
29వ శ్లోకము
శ్లోకము: దానేన దీనముపకల్పయతః సహర్ష- మాక్రమ్య గామనుపమాం
గతిమాస్థితస్య । నాగేంద్రసంభృతమహాకటకస్య కస్య శస్యం వినాత్వదిహ రాజశిరోమణిత్వమ్ ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!, వినా + త్వత్ = నీవు తప్ప, ఇహ = ఈ లోకమున, దానేన = దానము చేత (లేదా క్షీరసముద్ర
దానము చేత), దీనమ్ = దీనులను (లేదా న + దీనమ్ = సముద్రుని),
సహర్షమ్ = సంతోషముతో, ఉపకల్పయతః =
అనుగ్రహించువానికి, గామ్ = వృషభమును (లేదా భూమిని), ఆక్రమ్య = అధిరోహించి (లేదా ఆక్రమించి), అనుపమామ్ =
సాటిలేని, గతిమ్ = వేగమును/స్థితిని, ఆస్థితస్య
= పొందినవానికి, నాగేంద్ర = సర్పరాజుల చేత (లేదా శ్రేష్ఠమైన
ఏనుగుల చేత), సంభృత = అలంకరించబడిన/కలిగియున్న, మహా + కటకస్య = గొప్ప కంకణములు కలిగినవానికి (లేదా గొప్ప సైన్యము
కలిగినవానికి), కస్య = ఎవరికి, రాజ +
శిరోమణిత్వమ్ = చంద్రుని శిరస్సున ధరించినవాడు (లేదా రాజులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే
బిరుదు, శస్యమ్ = తగినది/శ్లాఘనీయము?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీవు తప్ప 'రాజశిరోమణి' అనే
పేరుకు త్రిలోకాలలో ఎవరు అర్హులు? (ఇక్కడ శివునికి, ఒక సార్వభౌమునికి అన్వయిస్తూ శ్లేష చెప్పబడింది).
- శివ పక్షము: ఉపమన్యువు
కోరగా క్షీరసముద్రాన్నే (నదీనము) దానముగా ఇచ్చినవాడవు, వృషభాన్ని
(గామ్) వాహనముగా చేసుకున్నవాడవు, సర్పరాజులను
కంకణములుగా (కటక) ధరించినవాడవు. చంద్రుని (రాజ) శిరస్సున ధరించిన వాడవు నీవే.
- రాజ పక్షము: దానములతో
దీనులను రక్షించేవాడు, భూమిని (గామ్) పాలించేవాడు, ఏనుగులతో
కూడిన గొప్ప సైన్యము (కటక) గలవాడు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన
చక్రవర్తి నీవే. కాబట్టి, ఈ రెండు విధాలైన 'రాజశిరోమణిత్వము' నీకే చెల్లుతుంది.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు 'శబ్దశ్లేషాలంకారము'
అద్భుతముగా నిర్వహించబడింది.
- ఒకే పదము
శివుని పరముగాను, గొప్ప రాజు పరముగాను వేర్వేరు అర్థాలను ఇస్తోంది.
30వ శ్లోకము
శ్లోకము: కంఠే విషం విషభృతోऽపి విభూషణాని గాత్రేషు మూర్ధని విషం విబుధస్రవంత్యాః । ఇత్థం
విషైకవసతేరపి తే చకాస్తి కర్ణామృతం సుకృతినాముమృతేషనామ ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!, తే = నీయొక్క, కంఠే =
గొంతునందు, విషమ్ = కాలకూట విషము, (చకాస్తి
= ఉన్నది), గాత్రేషు = శరీర అవయవములందు, విషభృతః + అపి = విషాన్ని ధరించే సర్పములు కూడా, విభూషణాని
= అలంకారములుగా ఉన్నాయి, మూర్ధని = శిరస్సునందు, విబుధ + స్రవంత్యాః = దేవనదియైన గంగానది యొక్క, విషమ్
= జలము (విష మనగా జలము అని అర్థము), (ఉన్నది), ఇత్థమ్ = ఈ విధముగా, విష + ఏక + వసతేః + అపి =
విషములకు (మరియు జలములకు) ఏకైక నిలయమైనవాడవు అయినప్పటికీ, సుకృతినామ్
= పుణ్యాత్ములకు, అమృతేష + నామ = 'అమృతేషుడు'
(అమృతమునకు ప్రభువు) అనే నీ నామము, కర్ణ +
అమృతమ్ = చెవులకు అమృతము వలె, చకాస్తి = ప్రకాశించుచున్నది
(వినసొంపుగా ఉన్నది).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ కంఠంలో విషం ఉంది, నీ దేహం నిండా విష సర్పాలే
ఆభరణాలుగా ఉన్నాయి, నీ తలపై 'విషం'
(జలం) అని పిలవబడే గంగ ఉన్నది. ఇలా అన్ని వైపులా విషముతోనే నిండి
ఉన్నప్పటికీ, నిన్ను 'అమృతేషుడు'
(మోక్షప్రదాత లేదా అమృతానికి ప్రభువు) అని పిలుస్తారు. ఈ పేరు
పుణ్యాత్ముల చెవులకు అమృతంలా అనిపించడం నీ దివ్య లీలయే.
విశేషములు:
- 'విష'
పదానికి గరలము మరియు జలము అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. శివుడు
విషమును, జలమును రెండింటినీ ధరించాడు.
- విషములతో
నిండిన స్వామికి 'అమృతేషుడు' అనే పేరు ఉండటం ఇక్కడ
గొప్ప చమత్కారం.
31వ శ్లోకము (ఉపసంహారము)
శ్లోకము: క్షతవిభవవిశేషాః ప్రాణమాత్రావశేషా విపదమనుభవామః కర్మపాకో హి వామః । తదిహ
భుజగహారః క్లుప్తమోహాపహారః స భవతి గతిరేకః కృత్తశోకాతిరేకః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్షత + విభవ + విశేషాః = నశించిన ఐశ్వర్యము కలవారమై, ప్రాణ +
మాత్ర + అవశేషాః = కేవలం ప్రాణములే మిగిలి ఉన్నవారమై, విపదమ్
= ఆపదను (జన్మ జరా మరణ దుఃఖములను), అనుభవామః =
అనుభవిస్తున్నాము, హి = ఏలయనగా, కర్మ +
పాకః = పూర్వ కర్మల ఫలితము, వామః = మాకు ప్రతికూలముగా ఉన్నది,
తత్ = అందువలన, ఇహ = ఈ లోకమున, క్లుప్త + మోహ + అపహారః = అజ్ఞానమును (మోహమును) పోగొట్టేవాడును, కృత్త + శోక + అతిరేకః = మిక్కిలిగా ఉన్న దుఃఖమును ఛేదించువాడును అయిన,
భుజగ + హారః = సర్పములను హారముగా ధరించిన, సః
= ఆ పరమశివుడు, ఏకః = ఒక్కడే, గతిః =
దిక్కు/శరణము, భవతి = అవుతున్నాడు.
తాత్పర్యము: దురదృష్టవశాత్తు మా పూర్వ కర్మలు ప్రతికూలంగా ఉండటం వల్ల మా
ఐశ్వర్యమంతా నశించింది. ఇప్పుడు కేవలం ప్రాణాలు మాత్రమే మిగిలి, అనేక
కష్టాలను అనుభవిస్తున్నాము. ఇటువంటి దయనీయ స్థితిలో, మా
అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టి, అంతులేని సంసార దుఃఖాలను రూపుమాపగలిగే
సర్పహారుడైన ఆ పరమశివుడు ఒక్కడే మాకు ఏకైక శరణ్యం.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకముతో 19వ
స్తోత్రమైన 'శ్రీభగవద్వర్ణనము' ముగుస్తుంది.
- భక్తుడు తన
నిస్సహాయ స్థితిని వివరించి, శివుని పాదాలే గతి అని శరణాగతిని
పొందుతున్నాడు.
ఇతి శ్రీకాశ్మీరక మహాకవి శ్రీజగద్ధరభట్ట విరచిత స్తుతికుసుమాంజలి యందలి
శ్రీభగవద్వర్ణనము అను ఏకోనవింశ స్తోత్రము సంపూర్ణము.
