మహాకవి జగద్ధర భట్టు విరచించిన 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని మూడవ స్తోత్రమైన 'ఆశీర్వాద స్తోత్రం' లోని శ్లోకములకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు
నిత్యం
నిరావృతి నిజానుభవైకమాన- మానన్దధామ జగదఙ్కురబీజమేకమ్ । దిగ్దేశకాలకలనాదిసమస్తహస్త-
మర్దాసహం దిశతు శర్మ మహన్మహో నః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
నిత్యం = ముక్కాలములలో సత్తారూపముతో నుండునట్టిదియు, నిరావృతి = అజ్ఞానము అను ఆవరణము లేనిదియు, నిజ + అనుభవ + ఏక + మానమ్ = తన అనుభవమే ఏకైక సాక్ష్యముగా కలదియు, ఆనన్ద + ధామ = పరమానందమునకు స్థానమైనదియు, జగత్ +
అఙ్కుర + బీజమ్ = సమస్త భువనములకు మూలకారణమైనట్టిదియు, ఏకమ్
= అద్వితీయమైనదియు, దిక్ + దేశ + కాల + కలనా + ఆది =
దిక్కులు, ప్రదేశములు, కాలము మొదలగు
నియమములచే, సమస్త + హస్తమర్ద + అసహమ్ = పట్టుబడనిదియు
(స్పర్శకు సాధ్యము కానిదియు), మహత్ + మహః = గొప్పదైన ఆ
పరమజ్యోతి, నః = మనకు, శర్మ = మంగళమును,
దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఎల్లప్పుడూ సత్యముగా వెలుగొందుచు, అజ్ఞానమునకు
అతీతమై, కేవలము స్వానుభవము చేతనే తెలుసుకోదగినదియు, సకల జగత్తుకు మూలమైనదియు, దేశకాలములకు అతీతమై ఎవరికీ
లొంగనిదియు అయిన ఆ పరమశివ జ్యోతి మనకు శుభములను చేకూర్చుగాక.
విశేషములు:
- పరమేశ్వరుడు
దేశకాల పరిచ్ఛేదము లేనివాడు. సాధారణ వస్తువులు (కుండ వంటివి) హస్తముతో
పట్టుకోవడానికి వీలవుతాయి, కానీ పరమాత్మ అనంతత్వము వల్ల
పట్టుబడడు.
- జగత్తులోని 224 భువనములకు
ఆ పరమాత్మయే బీజప్రాయుడు.
రెండవ
శ్లోకము
వ్యోమ్నీవ
నీరదభరః సరసీవ వీచి- వ్యూహః సహస్రమహసీవ సుధాంశుధామ । యస్మిన్నిదం
జగదుదేతి చ లీయతే చ తచ్ఛాంభవం భవతు వైభవమృద్ధయే నః ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
నీరద + భరః = మేఘముల సమూహము, వ్యోమ్ని
+ ఇవ = ఆకాశమునందు వలె, వీచి + వ్యూహః = అలల సమూహము, సరసి + ఇవ = సరస్సునందు వలె, సుధాంశు + ధామ =
చంద్రుని కాంతి, సహస్రమహసి + ఇవ = సూర్యుని యందు వలె,
ఇదమ్ + జగత్ = ఈ ప్రపంచము, యస్మిన్ = ఏ
పరమాత్మ యందు, ఉదేతి చ = పుట్టుచున్నదో, లీయతే చ = లీనమగుచున్నదో, తత్ = అట్టి, శాంభవమ్ = శంభుని సంబంధమైన, వైభవమ్ = విభూతి,
నః = మన యొక్క, ఋద్ధయే = వృద్ధి కొరకు,
భవతు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
ఆకాశములో మేఘములు, సరస్సులో తరంగములు,
సూర్యునిలో చంద్రకాంతి ఏ విధంగా లీనమై ఉంటాయో, అలాగే ఈ జగత్తంతా ఏ పరమేశ్వరుని నుండి ఉద్భవించి, మరల
ఆయన యందే కలిసిపోతుందో, అట్టి శంభుని వైభవము మనకు సర్వ
శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు:
- ఇక్కడ జగత్తు
మరియు పరమాత్మకు గల సంబంధాన్ని మేఘము-ఆకాశము, తరంగము-సరస్సు వంటి
దృష్టాంతాలతో వివరించడం జరిగింది.
- జగత్తు యొక్క
సృష్టి, స్థితి, లయములు ఆ పరమేశ్వరుని అధీనములోనే
ఉన్నాయని దీని భావము.
మూడవ
శ్లోకము
లోకత్రయస్థితిలయోదయకేలికారః కార్యేణ
యో హరిహరద్రుహిణత్వమేతి । దేవః స విశ్వజనవాఙ్మనసాతివృత్త- శక్తిః
శివం దిశతు శశ్వదనశ్వరం వః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
లోకత్రయ + స్థితి + లయ + ఉదయ + కేలికారః = ముల్లోకముల యొక్క స్థితి, లయ మరియు సృష్టులను లీలగా చేయువాడును, యః
= ఎవడు, కార్యేణ = పరోపకారార్థము (సృష్టి కార్యము కొరకు),
హరి + హర + ద్రుహిణత్వమ్ = విష్ణు, శివ,
బ్రహ్మ రూపములను, ఏతి = పొందుచున్నాడో,
విశ్వజన + వాక్ + మనః + అతివృత్త + శక్తిః = సమస్త జనుల మాటలకు,
మనస్సులకు అందని శక్తి కలవాడో, సః + దేవః =
అట్టి దేవుడు, వః = మీకు, శశ్వత్ =
ఎల్లప్పుడూ, అనశ్వరమ్ = నాశనము లేని, శివమ్
= మంగళమును (మోక్షమును), దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము:
జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయములను ఒక క్రీడగా భావించి చేసేవాడును, ఆయా
కార్యముల కొరకు బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర
రూపములను ధరించేవాడును, సామాన్య జనుల మనోవాక్కులకు అందని
శక్తిమంతుడైన ఆ పరమేశ్వరుడు మీకు శాశ్వతమైన శ్రేయస్సును అనుగ్రహించుగాక.
విశేషములు:
- పరమేశ్వరుడు
ఒక్కడే అయినా కార్యభేదము చేత త్రిమూర్తి స్వరూపములను పొందుతున్నాడని ఇక్కడ
తెలుపబడింది.
- 'ద్రుహిణ'
అనగా అసురులను ద్రుహింపజేసేవాడు (శిక్షించేవాడు) - బ్రహ్మ అని
అర్థము.
నాలుగవ శ్లోకము
సర్వః
కిలాయమవశః పురుషాణుకర్మ- కాలాదికారణగణో యదనుగ్రహేణ । విశ్వప్రపఞ్చరచనాచతురత్వమేతి
స త్రాయతాం త్రిభువనైకమహేశ్వరో వః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
త్రిభువన + ఏక + మహేశ్వరః =
ముల్లోకములకు ఏకైక ప్రభువైన, సః = ఆ పరమేశ్వరుడు, వః
= మిమ్ములను, త్రాయతామ్ = రక్షించుగాక. అయమ్ = ఈ, సర్వః = సమస్తమైన, పురుష + అణు + కర్మ + కాల + ఆది +
కారణ + గణః = పురుషుడు (జీవాత్మ), పరమాణువులు, కర్మలు (శుభాశుభములు), కాలము మొదలైన కారణముల సమూహము,
అవశః = స్వతంత్రత లేనిదై (పరతంత్రమైనదై), యత్
+ అనుగ్రహేణ = ఏ పరమేశ్వరుని అనుగ్రహము చేత, విశ్వ + ప్రపఞ్చ
+ రచనా + చతురత్వమ్ = ప్రపంచమును సృష్టించుటలో నైపుణ్యమును, ఏతి
= పొందుచున్నదో.
తాత్పర్యము:
జీవాత్మ, పరమాణువులు,
శుభాశుభ కర్మలు, కాలము వంటి కారణములన్నీ
స్వతంత్రంగా ఏ పనినీ చేయలేవు. ఏ పరమేశ్వరుని అనుగ్రహము వల్ల ఇవన్నీ కలిసి ఈ
జగత్తును సృష్టించే సామర్థ్యాన్ని పొందుతున్నాయో, అట్టి
త్రిలోకాధిపతి మిమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- కుమ్మరి (కర్త) లేనిదే మట్టి (ఉపాదాన కారణం), దండము
(నిమిత్త కారణం), చక్రము (సహకారి కారణం) కుండను తయారు
చేయలేవు.
- అలాగే పరమశివుడు కుమ్మరి వంటివాడు, పరమాణువులు
మట్టి వంటివి, కర్మలు దండము వంటివి, కాలము చక్రము వంటివి. ఈశ్వరేచ్ఛ లేనిదే సృష్టి అసంభవమని ఇక్కడ
వివరించబడింది.
ఐదవ శ్లోకము
ఏకస్య
యస్య సకలః కరణానపేక్ష- జ్ఞానక్రియస్య పురతః స్ఫురతి ప్రపఞ్చః ।
పశ్యఞ్జగత్కరతలామలకీఫలాభం లాభం స పుష్యతు పరం పరమేశ్వరో వః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సకల + కరణ + అనపేక్ష + జ్ఞాన
+ క్రియస్య = సమస్తమైన ఇంద్రియముల (సాధనముల) సహాయము కోరని జ్ఞానము మరియు క్రియలు
కలిగినట్టియు, ఏకస్య = అద్వితీయుడైన, యస్య = ఏ పరమేశ్వరుని యొక్క,
పురతః = ఎదుట, ప్రపఞ్చః = ఈ ప్రపంచము, స్ఫురతి = ప్రకాశించుచున్నదో, జగత్ = ఈ జగత్తును,
కరతల + ఆమలకీ + ఫల + ఆభమ్ = అరచేతిలోని ఉసిరికాయ వలె (స్పష్టముగా),
పశ్యన్ = చూచుచున్నట్టి, సః + పరమేశ్వరః = ఆ
పరమేశ్వరుడు, వః = మీకు, పరమ్ + లాభమ్
= మోక్షమనే గొప్ప లాభమును, పుష్యతు = చేకూర్చుగాక.
తాత్పర్యము:
సాధారణ జీవులకు జ్ఞానము
కలగాలన్నా లేదా ఒక పని చేయాలన్నా ఇంద్రియములు, సాధనములు అవసరము. కానీ ఏ విధమైన
సాధనముల సహాయము లేకుండానే సహజమైన జ్ఞానక్రియలు కలిగి, అరచేతిలోని
ఉసిరికాయ వలె ఈ జగత్తునంతటినీ స్పష్టముగా దర్శించే ఆ పరమేశ్వరుడు మీకు
అత్యున్నతమైన శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు:
- 'కరతలామలకము' అనేది ఒక సామెత.
అరచేతిలో ఉసిరికాయ ఎంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుందో, పరమేశ్వరునికి
ఈ అనంత విశ్వము అంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుందని భావము.
- పరమశివుని జ్ఞానము మరియు క్రియలు స్వతంత్రమైనవి, అవి
ఇంద్రియాల మీద ఆధారపడవు.
ఆరవ శ్లోకము
యః కన్దుకైరివ
పురందరపద్మసద్మ- పద్మాపతిప్రభృతిభిః ప్రభురప్రమేయః । ఖేలత్యలఙ్ఘ్యమహిమా
స హిమాద్రికన్యా- కాన్తః కృతాన్తదలనో లఘయత్వఘం వః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కృతాన్త + దలనః = యముని
శిక్షించినవాడును, హిమాద్రి + కన్యా + కాన్తః = పార్వతీదేవికి ప్రాణనాథుడును,
అప్రమేయః = బ్రహ్మాదులకు కూడా కొలవశక్యము కానివాడును, అలఙ్ఘ్య + మహిమా = అతిక్రమింపరాని మహిమ కలవాడును, ప్రభుః
= సమర్థుడైన, సః = ఆ పరమశివుడు, పురందర
+ పద్మసద్మ + పద్మాపతి + ప్రభృతిభిః = ఇంద్రుడు, బ్రహ్మ,
విష్ణువు మొదలైన దేవతలతో, కన్దుకైః + ఇవ =
బంతులతో వలె, యః = ఎవడైతే, ఖేలతి =
క్రీడించుచున్నాడో, (అట్టివాడు) వః = మీ యొక్క, అఘమ్ = పాపమును, లఘయతు = పోగొట్టుగాక (నిశ్శేషము
చేయుగాక).
తాత్పర్యము:
యముడిని దండించినవాడు, పార్వతీదేవి
మనోహరుడు, బ్రహ్మాది దేవతలచేత కూడా అపరిచ్ఛేద్యుడైన ఏ
పరమేశ్వరుడు ఇంద్ర, బ్రహ్మ, విష్ణువు
మొదలైన దేవతలను బంతుల వలె ఆడిస్తూ (సృష్టి స్థితి లయ కార్యములలో నియోగిస్తూ)
క్రీడిస్తాడో, అట్టి లఘువు కాని మహిమ గల దేవుడు మీ పాపములను
పోగొట్టి రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- 'లఘయతు' అనగా చిన్నదిగా చేయుట అని
అర్థమున్నా, ఇక్కడ పాపములను పూర్తిగా హరించుట అనే
అర్థమును తీసుకోవాలి.
- లోకపాలకులు, త్రిమూర్తులు కూడా ఆ పరమశివుని క్రీడా
పరికరములే అని ఈ శ్లోక భావము.
ఏడవ శ్లోకము
సేవానమన్నిఖిలఖేచరమౌలిరత్న- రశ్మిచ్ఛటాపటలపాటలపాదపీఠః
। పుణ్ణాతు ధామ కపిశీకృతశైలశృఙ్గ- త్వఙ్గన్మృగాఙ్కమధురాకృతిరీశ్వరో
వః ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సేవా + నమత్ + నిఖిల + ఖేచర
+ మౌలి + రత్న + రశ్మి + ఛటా + పటల + పాటల + పాదపీఠః = సేవించుటకై నమస్కరించుచున్న
సమస్త దేవతల కిరీటములలోని రత్నకాంతుల సమూహము చేత ఎర్రబడిన పాదపీఠము కలవాడును, కపిశీకృత +
శైల + శృఙ్గ + త్వఙ్గత్ + మృగాఙ్క + మధుర + ఆకృతిః = ధాతువుల (గైరికము మొదలైనవి)
చేత ఎరుపు రంగుగా మారిన పర్వత శిఖరముపై ప్రకాశించు చంద్రుని వలె మధురమైన ఆకారము
కలవాడును, సః + ఈశ్వరః = ఆ పరమేశ్వరుడు, వః = మిమ్ములను, పుణ్ణాతు = పవిత్రులను చేయుగాక
(రక్షించుగాక).
తాత్పర్యము:
దేవతలందరూ పరమశివునికి
నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, వారి కిరీట రత్నముల కాంతి సోకి ఆయన పాదపీఠము ఎర్రగా
ప్రకాశిస్తున్నది. గైరిక శిలల వల్ల ఎర్రబడిన కొండపై తెల్లని చంద్రుడు ఎలా
వెలుగుతాడో, రత్నప్రభల వల్ల ఎర్రబడిన పాదపీఠముపై శివుడు అలా
ప్రకాశిస్తున్నాడు. అట్టి మనోహర మూర్తి మిమ్ములను పునీతులను చేయుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు భగవంతుని పాదపీఠము మరియు ఆయన స్వరూపమును
గైరికమయ పర్వతము మరియు చంద్రబింబముతో పోల్చుట మిక్కిలి మనోహరముగా ఉన్నది.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
అఙ్గం
భుజంగరచితాఙ్గదభఙ్గి తుఙ్గం త్వఙ్గత్తరఙ్గగగనాఙ్గనసఙ్గిగఙ్గమ్ । బిభ్రద్విభుర్విహితరఙ్గదనఙ్గభఙ్గ-
మఙ్గీకరోత్వరమభఙ్గురమిఙ్గితం వః ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భుజంగ + రచిత + అఙ్గద +
భఙ్గి = సర్పములచే (శేషువు మొదలైనవి) అలంకరింపబడిన కేయూరముల (భుజకీర్తుల) అందము
కలిగిన, తుఙ్గమ్ = ఉన్నతమైన బాహువులు కలదియు, త్వఙ్గత్ +
తరఙ్గ + గగన + అఙ్గన + సఙ్గి + గఙ్గమ్ = అలలతో కూడిన ఆకాశగంగను తన శిరస్సున
ధరించినదియు, విహిత + రఙ్గత్ + అనఙ్గ + భఙ్గమ్ = నృత్యము
చేయుచున్న మన్మథుని దహించి (ఓడించి) నట్టి లలాటము (నుదురు) కలదియు అయిన, అఙ్గమ్ = శరీరమును, బిభ్రత్ = ధరించిన, విభుః = సర్వవ్యాపియైన శివుడు, వః = మీ యొక్క,
అభఙ్గురమ్ = విచ్ఛిన్నము కాని (స్థిరమైన), ఇఙ్గితమ్
= కోరికను, అరమ్ = శీఘ్రముగా, అఙ్గీకరోతు
= ఆమోదించుగాక (తీర్చుగాక).
తాత్పర్యము:
పాములను భుజకీర్తులుగా
ధరించి, శిరస్సున ఆకాశగంగను ధరించి, మన్మథుని గర్వమును
అణిచిన ఆ పరమేశ్వరుడు మీ మనస్సులోని సత్సంకల్పములను, కోరికలను
ఆలస్యము చేయకుండా నెరవేర్చుగాక.
విశేషములు:
- 'అఙ్గమ్' అనే పదాన్ని ఇక్కడ బాహువులు,
శిరస్సు మరియు లలాటము అనే మూడు భాగములకు అన్వయించుకోవాలి.
- 'అభఙ్గురమ్' అనగా ఎన్నటికీ చెడిపోని
మోక్షము వంటి పరమ పురుషార్థము అని భావము.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము: యః
కుణ్డమణ్డలకమణ్డలుమన్త్రముద్రా- ధ్యానార్చనస్తుతిజపాద్యుపదేశయుక్త్యా। భోగాపవర్గదమనుగ్రహమానతానాం
వ్యానఞ్జ రఞ్జయతు స త్రిజగద్గురుర్వః ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, కుణ్డ +
మణ్డల + కమణ్డలు + మన్త్ర + ముద్రా + ధ్యాన + అర్చన + స్తుతి + జప + ఆది =
అగ్నికుండము, యాగమండలము, కలశోపయోగమైన
కమండలువు, నిష్కల సకల రూపమైన మంత్రము, ఆవాహనాది
ముద్రలు, తదేకచిత్తత అనే ధ్యానము, పూజ
రూపమైన అర్చన, స్తవరాజ పాఠము వంటి స్తుతి, మానసోపాంశు విహితమైన జపము మొదలగువాటి యొక్క, ఉపదేశ +
యుక్త్యా = ఉపదేశ క్రమము ద్వారా (గురుముఖముగా), ఆనతానాం =
నమస్కరించిన భక్తులపై, భోగ + అపవర్గదమ్ = భోగములను మరియు
మోక్షమును ప్రసాదించునట్టి, అనుగ్రహమ్ = అనుగ్రహమును
(ప్రసాదమును), వ్యానఞ్జ = ప్రకటించెనో, సః = అట్టి, త్రిజగద్గురుః = ముల్లోకములకు గురువైన
మహేశ్వరుడు, వః = మిమ్ములను, రఞ్జయతు =
సంతోషపెట్టుగాక (రక్షించుగాక).
తాత్పర్యము: అగ్నికుండము, యాగమండలము,
కమండలువు, మంత్రము, ముద్రలు,
ధ్యానము, అర్చన, స్తుతి
మరియు జపము వంటి అనేక ఆధ్యాత్మిక మార్గాలను గురుముఖముగా ఉపదేశించి, తనను ఆశ్రయించిన భక్తులకు ఇహలోక సుఖములను (భోగములను), పరలోక ముక్తిని (అపవర్గమును) ప్రసాదించే ఆ ముల్లోక గురువైన పరమశివుడు
మిమ్ములను ఎల్లప్పుడూ అనుగ్రహించుగాక.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివుడు 'దైశిక' లేదా గురు
రూపంలో భక్తులను అనుగ్రహిస్తాడని వివరించబడింది.
- సాధనలో బాహ్య పూజలైన కుండ మండలాల నుండి అంతర సాధనలైన
ధ్యాన జపాల వరకు ఉన్న క్రమము ఇక్కడ సూచించబడింది.
- శివుడు కేవలం మోక్షదాతయే కాక, భక్తుల
కోరికల మేరకు భోగములను కూడా ఇచ్చేవాడని 'భోగాపవర్గదమ్'
అనే పదము స్పష్టం చేస్తోంది.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము: శంభోరదభ్రశరదభ్రతుషారశుభ్రం
భ్రాజిష్ణుభూతిరభశీభరభాస్వరాభమ్ । దిశ్యాద్వపుర్భసలనీలగలం కలఙ్కా- లంకారశారదశశాఙ్కనిభం
శుభం వః ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: అదభ్ర = దట్టమైన
(తక్కువ కాని),
శరత్ + అభ్ర = శరత్కాలపు మేఘము వలెను, తుషార =
మంచు వలెను, శుభ్రమ్ = తెల్లనైనదియు, భ్రాజిష్ణు
= ప్రకాశించుచున్న, భూతి + భర = భస్మ సమూహము యొక్క, శీభర = ఎగసిపడుతున్న కణముల చేత, భాస్వర + ఆభమ్ =
వెలుగుతున్న కాంతి గలదియు, భసల = తుమ్మెద వలె, నీల + గలమ్ = నల్లనైన కంఠము కలదియు, కలఙ్క + అలంకార
= మచ్చయే ఆభరణముగా గల, శారద + శశాఙ్క + నిభమ్ = శరత్కాలపు
చంద్రునితో సమానమైనదియునైన, శంభోః = శివుని యొక్క, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, శుభమ్
= శ్రేయస్సును, దిశ్యాత్ = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: శరత్కాలపు మేఘము
వలె, మంచు వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించేది, దట్టముగా
పూయబడిన విభూతి రేణువుల చేత మెరిసిపోయేది, తుమ్మెద వలె
నల్లనైన కంఠముతో ఒప్పారుతున్నది, మచ్చనే ఆభరణముగా కలిగిన
శరత్కాల చంద్రుని పోలి ఉన్నది అయిన పరమశివుని దివ్య మంగళ విగ్రహము మీకు శుభములను
చేకూర్చుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారము అద్భుతముగా వాడబడింది. శివుని
తెల్లని శరీరము శరత్కాల చంద్రునితోను, ఆయన కంఠములోని నలుపు (గరళము)
చంద్రునిలోని మచ్చ (కలంకము) తోను పోల్చబడింది.
- 'అదభ్ర' అనగా తక్కువ కానిది లేదా
దట్టమైనది అని అర్థము. నీరు లేని శరత్కాల మేఘాలు తెల్లగా ఉంటాయని కవి ఇక్కడ
వర్ణించారు.
- 'భసల' అనగా తుమ్మెద. శివుని నీలకంఠము
తుమ్మెద వలె నల్లగా ఉంటుందని భావము.
11వ శ్లోకము
శ్లోకము: యేనోపదిష్టమనపాయముపాయమాప్య
స్వర్గాపవర్గవిభవైర్విభవో భవన్తి । దేవః స వః సకలకర్మఫలోపలమ్భ- విస్రమ్భభూమిరభివాఞ్ఛితసిద్ధయేఽస్తు
॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: యేన = ఏ
పరమేశ్వరుని చేత, ఉపదిష్టమ్ = ఉపదేశించబడినట్టి (దైశిక ముఖముగా అనగా గురువు
ద్వారా), అనపాయమ్ = నాశము లేనిదియు (నిత్యమైనదియు), ఉపాయమ్ = ఉపాయమును (శ్రీ స్వచ్ఛంద తంత్రము మొదలగు ఆగమ శాస్త్రోక్త
మార్గమును), ఆప్య = పొంది (భక్తులు), స్వర్గ
+ అపవర్గ + విభవైః = స్వర్గము, మోక్షము మరియు అణిమాది
అష్టసిద్ధులనే సంపదలతో, విభవః = ఐశ్వర్యవంతులుగా
(పూర్ణులుగా), భవన్తి = అవుతున్నారో, సకల
+ కర్మ + ఫల + ఉపలమ్భ = సమస్తమైన శుభాశుభ కర్మల యొక్క ఫల ప్రాప్తికి, విస్రమ్భ + భూమిః = నమ్మకమైన స్థానమో (ఆధారమో), సః +
దేవః = అట్టి ప్రకాశ స్వరూపుడైన పరమేశ్వరుడు, వః = మీకు,
అభివాఞ్ఛిత + సిద్ధయే = కోరుకున్న కోరికల సిద్ధి కొరకు, అస్తు = ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ పరమేశ్వరుడు గురు
రూపంలో ఆగమ శాస్త్రోక్తమైన నిత్యమైన ఉపాయమును ఉపదేశించగా, దానిని
పొంది భక్తులు స్వర్గము, మోక్షము మరియు అష్టసిద్ధులతో
వైభవోపేతులుగా మారుతున్నారో, సమస్త కర్మఫలములను ఇచ్చే
నమ్మకమైన ఆధారమైన ఆ దేవదేవుడు మీ కోరికలను సిద్ధంపేయుగాక.
విశేషములు:
- శివుడు కేవలం ఫలితాన్ని ఇచ్చేవాడే కాదు, ఆ
ఫలితాన్ని పొందే మార్గాన్ని (ఉపాయాన్ని) కూడా ఉపదేశించే గురువు అని ఇక్కడ
వర్ణించబడింది.
- 'విస్రమ్భభూమిః' అనగా ఆశ్వాసన
స్థానమని, కర్మఫలాల పట్ల భక్తులకు నమ్మకాన్ని
కలిగించేవాడని అర్థము.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము: మూలోజ్ఝితేన
కలికాకలితేన తాప- శాన్తిక్షమేణ నమతామవిపల్లవేన । సద్యఃఫలేన సుమనోభిరుపాసితేన స్థాణుః
శ్రియేఽస్తు భవతాం వపుషాద్భుతేన ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: (శివ
పక్షమున): మూల + ఉజ్ఝితేన = అందరికీ మూలకారణమైనవాడు అగుటచే తనకంటూ వేరే మూలము
(కారణము) లేనివాడును, కలికా + కలితేన = చంద్రకళ చేత
ప్రకాశించువాడును, నమతామ్ = నమస్కరించు భక్తుల యొక్క,
తాప + శాన్తి + క్షమేణ = ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక,
ఆదిదైవిక తాపత్రయములను పోగొట్టగలవాడును, అ +
విపల్లవేన = ఆపదలు లేనివాడును (లేక అష్టసిద్ధులు దాసీలుగా గలవాడును), సద్యః + ఫలేన = నమస్కరించిన వెంటనే శుభఫలములను ఇచ్చువాడును, సుమనోభిః = దేవతల చేత లేదా పండితుల చేత, ఉపాసితేన =
పూజించబడినవాడును, అద్భుతేన = ఆశ్చర్యకరమైన, వపుషా = శరీరముతో కూడిన, స్థాణుః = ప్రళయకాలమందును
స్థిరముగా ఉండు శివుడు, భవతామ్ = మీకు, శ్రియే = సంపద (శ్రేయస్సు) కొరకు, అస్తు = ఉండుగాక.
(వృక్ష
పక్షమున - స్థాణువు అనగా కొట్టబడిన చెట్టు మొద్దు): మూల + ఉజ్ఝితేన = వేరు
లేనిదియు (వేరు లేని మొద్దు చిగురించుట అద్భుతము), కలికా +
కలితేన = మొగ్గలతో కూడినదియు, నమతామ్ = ఆశ్రయించిన వారి,
తాప + శాన్తి = ఎండ వేడిని పోగొట్టుటకు, క్షమేణ
= సమర్థమైనదియు, అ + విపల్లవేన = పల్లవములు (చిగుళ్లు)
లేనిది కానట్టిది (అనగా చిగుళ్లతో కూడినది), సద్యః + ఫలేన =
వెంటనే పండ్లను ఇచ్చునదియు, సుమనోభిః = పుష్పములతో, ఉపాసితేన = కూడినదియునైన, అద్భుతేన + వపుషా =
ఆశ్చర్యకరమైన రూపముతో ఉన్న, స్థాణుః = వృక్ష విశేషము,
భవతామ్ = మీకు, శ్రియే + అస్తు = శుభమును
చేకూర్చుగాక.
తాత్పర్యము: తనకు వేరే కారణము
లేనివాడు, చంద్రకళాధరుడు, భక్తుల తాపత్రయములను హరించువాడు,
ఆపదలు లేనివాడు, సత్వరమే ఫలితమిచ్చువాడు మరియు
దేవతలచే పూజితుడైన ఆ పరమశివుడు (స్థాణువు) మీకు ఐశ్వర్యమును ప్రసాదించుగాక.
(శ్లేషార్థంలో: వేరు లేకపోయినా మొగ్గలు, పండ్లు, పూలు, చిగుళ్లతో నిండి బాటసారుల అలసట తీర్చే
అద్భుతమైన వృక్షము వలె శివుడు రక్షించుగాక అని భావము).
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకము 'శ్లేషాలంకారము' లో
ఉన్నది. 'స్థాణు' అనే పదము
శివునికి మరియు కొట్టబడిన చెట్టు మొద్దుకు వర్తిస్తుంది.
- సాధారణంగా వృక్షపు మొద్దుకు వేరు, చిగుళ్లు,
పూలు, మొగ్గలు ఉండవు. కానీ ఇక్కడ శివుడనే
అద్భుత స్థాణువు వీటన్నిటితో ప్రకాశిస్తున్నాడని కవి వర్ణన.
- 'సుమనస్' అనగా దేవతలు, పండితులు మరియు పువ్వులు అని కూడా అర్థములు ఉన్నాయి.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము: దివ్యాపగాప్లవనపావకసేవనాభ్యాం
బిభ్రత్తనుం శుచిమపేతకలఙ్కశఙ్కామ్ । దోషానుషఙ్గరహితస్తిమిరోపశాన్త్యై భూయాద్విజాధిపతిరీశ్వరవన్దితో
వః ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము: (చంద్ర
పక్షమున): దివ్య + ఆపగా + ఆప్లవన = ఆకాశగంగ (దివ్యాపగ) యందు మునుగుట (లేక దాని
సమీపమున ఉండుట వల్ల కలిగే జలకణముల స్పర్శ), పావక +
సేవనాభ్యామ్ = (శివుని మూడవ కన్ను అను) అగ్నిని సేవించుట (సమీపమున ఉండుట) అనే ఈ
రెండింటి ద్వారా, శుచిమ్ = నిర్మలమైనదియు, అపేత + కలఙ్క + శఙ్కామ్ = కలంకము (మచ్చ) ఉన్నదనే శంకను పోగొట్టునట్టి
(పరిపూర్ణమైన), తనుమ్ = శరీరమును, బిభ్రత్
= ధరించువాడును, దోష + అనుషఙ్గ + రహితః = 'దోష' అనగా రాత్రి యొక్క సంబంధము లేనివాడును
(ప్రకాశరూపుడు), ఈశ్వర + వన్దితః = పరమేశ్వరుని చేత
(శిరస్సున ధరించుట ద్వారా) గౌరవింపబడినవాడును, ద్విజ +
అధిపతిః = నక్షత్రములకు ప్రభువైన చంద్రుడు, వః = మీ యొక్క,
తిమిర + ఉపశాన్త్యై = అజ్ఞానము మరియు చీకటి యొక్క శాంతి కొరకు,
భూయాత్ = అగుగాక.
(బ్రాహ్మణ
శ్రేష్ఠుని పక్షమున): దివ్య + ఆపగా + ఆప్లవన = గంగానదిలో త్రిసంధ్యలయందు స్నానము
చేయుట, పావక + సేవనాభ్యామ్ = అగ్నిహోత్రమును సేవించుట అనే ఈ
రెండింటి ద్వారా, శుచిమ్ = బాహ్యాంతర శుద్ధి కలిగిన, అపేత + కలఙ్క + శఙ్కామ్ = ఎటువంటి పాపము లేదా మచ్చ లేని, తనుమ్ = శరీరమును, బిభ్రత్ = ధరించువాడును, దోష + అనుషఙ్గ + రహితః = మనశ్చాంచల్యము వంటి దోషముల ఆసక్తి లేనివాడును,
ఈశ్వర + వన్దితః = రాజుల చేత పూజింపబడినవాడును, ద్విజ + అధిపతిః = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడు, వః = మీ
యొక్క, తిమిర + ఉపశాన్త్యై = అజ్ఞానము మరియు తాపత్రయముల
శాంతి కొరకు, భూయాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము: ఆకాశగంగలో స్నానము
మరియు శివుని నయనానిల సేవనము చేత అత్యంత పవిత్రమైన శరీరమును ధరించి, మచ్చలేని
వాడై, చీకటిని పోగొట్టే చంద్రుడు మీకు శుభములను ఇచ్చుగాక.
అలాగే గంగాస్నానము, అగ్నిహోత్ర సేవనము చేస్తూ, దోషరహితుడై అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే బ్రాహ్మణోత్తముని వలె ఉన్న ఆ
చంద్రుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- ఇక్కడ 'ద్విజాధిపతి' మరియు
'దోష' వంటి పదముల ద్వారా
శ్లేషాలంకారము చక్కగా నిర్వహించబడింది. చంద్రుడు నక్షత్రాలకు రాజు, బ్రాహ్మణుడు ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడు.
- 'తిమిర' అనగా అజ్ఞానము మరియు చీకటి
అని రెండు అర్థములు.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: దానామ్బునిర్భరకరస్తనయః
స యస్య శ్రీమాన్స యస్య ధనదః సవిధే విధేయః । యః సంశ్రితః శిరసి ముక్తకరేణ రాజ్ఞా పుష్ణాతు
వః కనకవర్షఘనః స దేవః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ దేవుని
యొక్క, తనయః = కుమారుడు (వినాయకుడు), దాన + అమ్బు + నిర్భర
+ కరః = మదజలముతో నిండిన తొండము (కరము) కలవాడో (మరియు దానము చేయుటకై ఉదకమును
పట్టిన హస్తము కలవాడో), యస్య = ఎవరి యొక్క, సవిధే = సమీపమున, శ్రీమాన్ = సంపన్నడైన, సః + ధనదః = ఆ కుబేరుడు, విధేయః = ఆజ్ఞాకారిగా
(భృత్యునిగా) ఉన్నాడో, యః = ఎవరు, ముక్త
+ కరేణ = కిరణములను ప్రసరించుచున్న (లేక దానము కొరకు హస్తమును చాచిన), రాజ్ఞా = చంద్రుని చేత (లేక రాజు చేత), శిరసి =
శిరస్సుపై, సంశ్రితః = ఆశ్రయింపబడెనో, సః
+ దేవః = ఆ పరమేశ్వరుడు, కనక + వర్ష + ఘనః = బంగారు వర్షమును
కురిపించు మేఘము వలె, వః = మిమ్ములను, అభివాఞ్ఛిత
+ సిద్ధయే = కోరికల సిద్ధి కొరకు, పుష్ణాతు = పోషించుగాక
(రక్షించుగాక).
తాత్పర్యము: ఎవరి కుమారుడైన
వినాయకుడు నిరంతర దానగుణము (మదజలము) కలవాడో, ఎవరికి ధనాధిపతియైన కుబేరుడు సేవకుడో,
ఎవరిని చంద్రుడు తన కిరణములతో శిరస్సుపై ఆశ్రయించి ఉన్నాడో, అట్టి బంగారు వర్షాన్ని కురిపించే మేఘము వంటి పరమేశ్వరుడు మిమ్ములను
రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- 'కనకవర్షఘనః' అనగా మరుత్త మహారాజు
ఇంట్లో ఏడు రోజుల పాటు బంగారు వర్షాన్ని కురిపించిన మేఘము వంటివాడని పురాణ
గాథా సూచన.
- శివుని వైభవాన్ని ఆయన పరివారము (కుమారుడు గణపతి, మిత్రుడు
కుబేరుడు, శిరోభూషణము చంద్రుడు) ద్వారా ఇక్కడ కవి
స్తుతించారు. 'రాజా' అనగా ఇక్కడ
చంద్రుడు మరియు క్షత్రియ రాజు అని అర్థము.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: నిర్మత్సరౌ నివసతః
సమమర్కచన్ద్రౌ నీరానలావమృతహాలహలౌ చ యత్ర। రాజ్ఞా నవేన తదధిష్ఠితముజ్జ్వలేన శార్వం
వపుర్భవతు వాఞ్ఛితసిద్ధయే వః ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ శివుని
శరీరమందు, అర్క + చన్ద్రౌ = సూర్య చంద్రులును, నీర + అనలౌ =
గంగాజలము మరియు నేత్రాగ్నియు, అమృత + హాలహలౌ + చ = అమృతము
మరియు హాలాహల విషమును, నిర్మత్సరౌ = ఒకరిపై ఒకరికి పగ
(మత్సరము) లేకుండా, సమమ్ = ఏకకాలమందు కలిసి, నివసतः = నివసిస్తున్నారో, నవేన = నూతనమైన (అభినవమైన), ఉజ్జ్వలేన = ప్రకాశవంతుడైన, రాజ్ఞా = చంద్రుని చేత
(లేక రాజు చేత), అధిష్ఠితమ్ = అధిష్ఠింపబడిన, తత్ = అట్టి, శార్వమ్ = శివునికి సంబంధించిన,
వపుః = శరీరము, వః = మీ యొక్క, వాఞ్ఛిత + సిద్ధయే = కోరికల సిద్ధి కొరకు, భవతు =
అగుగాక.
తాత్పర్యము: సహజంగా విరోధము
కలిగిన సూర్యచంద్రులు, నీరు-నిప్పు, అమృతము-విషము వంటివి ఏ
పరమేశ్వరుని శరీరంలో ఎటువంటి ద్వేషం లేకుండా కలిసి ఉంటున్నాయో, నూతన చంద్రకళాధరుడైన ఆ శివుని దివ్య శరీరము మీ కోరికలను నెరవేర్చుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో శివుని 'సమన్వయ కర్త'గా వర్ణించారు. సూర్యుడు పగలుకు, చంద్రుడు
రాత్రికి అధిపతులు కాబట్టి వారిద్దరికీ సహజంగా విరోధం ఉంటుంది. అలాగే నీరు
అగ్నిని చల్లారుస్తుంది, అమృతం విషాన్ని హరిస్తుంది.
కానీ శివుని శరీరంలో ఇవన్నీ అద్భుతముగా కలిసి ఉన్నాయి.
- 'రాజ్ఞా నవేన' అనే పదము శ్లేషార్థంలో
వాడబడింది. కొత్తగా రాజ్యానికి వచ్చిన రాజు పాలనలో ప్రజల మధ్య వైషమ్యాలు
ఉండవు అన్నట్టుగా, నూతన చంద్రకళను ధరించిన శివుని యందు
ఈ విరుద్ధ శక్తులు వైరం లేకుండా ఉన్నాయి.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: వక్తా చ యః సుఖయితా
చ విభుః శ్రుతీనాం వక్షః కరం చ వహతే కమలాఙ్కితం యః । యో మూర్ధ్ని వర్ష్మాణి చ
హైమవతీం బిభర్తి త్రైధం భవన్భవతు వః స శివః శివాయ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, త్రైధమ్ =
మూడు రూపములను (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర
రూపములను), భవన్ = పొందుతూ, విభుః =
ప్రభువై, శ్రుతీనామ్ = వేదములకు, వక్తా
+ చ = వక్తగా (బ్రహ్మ రూపంలో) ఉన్నాడో, శ్రుతీనామ్ =
(విద్వాంసుల) చెవులకు, సుఖయితా + చ = సుఖమును కలిగించువాడో,
యః = ఎవడు, కమలా + అఙ్కితమ్ = లక్ష్మీదేవి
చిహ్నము గల (లేక లక్ష్మీదేవి ఆశ్రయించిన), వక్షః =
వక్షస్థలమును (విష్ణు రూపంలో), కమల + అఙ్కితమ్ = పద్మము
గుర్తు గల, కరమ్ + చ = హస్తమును, వహతే
= ధరించి ఉన్నాడో, యః = ఎవడు, మూర్ధ్ని
= శిరస్సుపై, హైమవతీమ్ = హిమవంతుని పుత్రికయైన గంగను,
వర్ష్మాణి + చ = శరీరమందు (వామభాగమున), హైమవతీమ్
= హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతిని, బిభర్తి = ధరించి ఉన్నాడో,
సః + శివః = అట్టి శివుడు, వః = మీకు, శివాయ = మంగళము (శ్రేయస్సు) కొరకు, భవతు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: బ్రహ్మగా వేదాలను
పలికేవాడు, విష్ణువుగా వక్షస్థలంలో లక్ష్మీదేవిని ధరించేవాడు, రుద్రుడుగా
శిరస్సున గంగను, శరీరంలో పార్వతిని ధరించేవాడు అయిన ఆ
త్రిమూర్తి స్వరూపుడైన పరమశివుడు మీకు శుభములను చేకూర్చుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకము శివుని త్రిమూర్తి తత్త్వాన్ని
వివరిస్తోంది. 'శ్రుతి' అంటే వేదము మరియు చెవి అని
రెండు అర్థములు ఉన్నాయి.
- 'హైమవతీ' అనే పదం గంగకు మరియు
పార్వతికి చెల్లుతుంది. గంగ హిమవత్పర్వతం నుండి పుట్టినది కాబట్టి ఆమె హైమవతి,
పార్వతి హిమవంతుని కూతురు కాబట్టి ఆమె కూడా హైమవతి. ఒకరిని
శిరస్సుపై, మరొకరిని అర్ధాంగిగా శరీరంలో ధరించడం శివుని
విశిష్టత.
[^౧]. 'ఈశ్వరేణ' ఇతి క-పాఠ: .
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: తాపత్రయాపహృతయే
త్రిశిఖం త్రివర్గ- సిద్ధయే త్రిధామలయనం నయనత్రయం చ । త్రిఃస్త్రోతసోఽపి సలిలం
త్రిమలాపనుత్యై భూయాత్రిలోకమహితం త్రిపురద్విషో వః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్రిపుర + ద్విషః =
త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుని యొక్క, త్రిలోక + మహితమ్ = మూడు లోకముల చేత
పూజింపబడిన, త్రిశిఖమ్ = మూడు అగ్రములు (కొనలు) కలిగిన
త్రిశూలము, వః = మీ యొక్క, తాపత్రయ +
అపహృతయే = ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవికము
అనే మూడు తాపముల నివృత్తి కొరకును; త్రిధామ + లయనమ్ =
సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని అనే
ముగ్గురు తేజోమూర్తులకు నివాసస్థానమైన, నయనత్రయం + చ = మూడు
కన్నులును, త్రివర్గ + సిద్ధయే = ధర్మ, అర్థ, కామములను మూడు పురుషార్థముల సిద్ధి కొరకును;
త్రిఃస్త్రోతసః + అపి = మూడు మార్గములలో ప్రవహించు గంగానది యొక్క,
సలిలమ్ = జలము, త్రిమల + అపనుత్యై = ఆణవ,
మాయీయ, కార్మములను మూడు మలముల (అశుద్ధముల)
నాశనము కొరకును, భూయాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము: ముల్లోకముల చేత
పూజింపబడే త్రిపురాంతకుని త్రిశూలము మీ తాపత్రయములను హరించుగాక! సూర్యచంద్రాగ్ని
స్వరూపమైన ఆయన ముక్కన్నులు మీకు ధర్మార్ధకామములను ప్రసాదించుగాక! ఆయన శిరస్సున
ఉన్న గంగాజలము మీలోని ఆణవ, మాయీయ, కార్మ మలములను తొలగించుగాక!
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో 'త్రి' (మూడు) అనే
సంఖ్యతో కూడిన శివుని వైభవం వర్ణించబడింది.
- త్రిశిఖం (త్రిశూలం) తాపత్రయాలను, నయనత్రయం
త్రివర్గాలను, త్రిపథగ (గంగ) త్రిమలాలను హరిస్తాయని
చెప్పడం ద్వారా శివుని సర్వశక్తిమత్త్వం వెల్లడవుతోంది.
- త్రిమలములు అనగా శైవ సిద్ధాంతం ప్రకారం జీవుడిని
బంధించే ఆణవ, మాయీయ, కార్మ మలములు.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము: యద్దర్శనామృతసుఖానుభవేన
ధన్యా నేత్రోత్పలాని చిరమర్ధనిమీలితాని । దృఙ్మార్గేగోచరరవీన్దుకరప్రసఙ్గ- భఙ్గ్యేవ
బిభ్రతి శివః శివదః స వోఽస్తు ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ + దర్శన + అమృత
+ సుఖ + అనుభవేన = ఏ పరమేశ్వరుని దర్శనమనే అమృతతుల్యమైన సుఖానుభూతి చేత, ధన్యాః =
ధన్యులైన భక్తుల యొక్క, నేత్ర + ఉత్పలాని = కలువల వంటి
కన్నులు, చిరమ్ = ఎక్కువ కాలము, అర్ధ +
నిమీలితాని = సగము మూయబడినవై, దృక్ + మార్గ + గోచర = దృష్టి
పదమునందు ఉన్నటువంటి, రవి + ఇన్దు + కర + ప్రసఙ్గ = సూర్య
చంద్రుల కిరణముల యొక్క ప్రసారము వల్ల కలిగిన, భఙ్గ్యా + ఇవ =
రీతి వలె (భ్రమ వలె), బిభ్రతి = ఉన్నవో, సః + శివః = అట్టి మంగళస్వరూపుడైన శివుడు, వః = మీకు,
శివదః = మోక్షమును (మంగళమును) ఇచ్చువాడు, అస్తు
= అగుగాక.
తాత్పర్యము: ఎవరిని దర్శించిన
సుఖానుభూతిలో మునిగిపోయిన భక్తుల కన్నులు సగము మూతపడి ఉంటాయో, ఆ స్థితి
సూర్యచంద్రుల కిరణాలు ఏకకాలంలో సోకడం వల్ల పద్మాలు (లేక కలువలు) వికసించాలో
ముడుచుకోవాలో తెలియక సగము విచ్చుకున్నట్లుగా భ్రమింపజేస్తుందో, అట్టి మంగళప్రదుడైన శివుడు మీకు శుభములను ఇచ్చుగాక.
విశేషములు:
- ధ్యానంలో ఉన్న భక్తుల కళ్లు 'అర్ధనిమీలితమై'
(సగం మూసి) ఉండటాన్ని కవి ఇక్కడ ఉత్పలములతో పోల్చారు.
- సూర్యకిరణాల వల్ల పద్మాలు వికసిస్తాయి, చంద్రకిరణాల
వల్ల ముడుచుకుంటాయి (కలువలు దీనికి విరుద్ధం). శివుని కన్నులలో సూర్యచంద్రులు
ఇద్దరూ ఉండటం వల్ల, భక్తుల కళ్లనే పద్మాలు వికసించాలో,
ముడుచుకోవాలో తెలియక సగం మూతపడి ఉన్నట్లుగా ఇక్కడ 'హేతూత్ప్రేక్షాలంకారం' వాడబడింది.
- 'ఉత్పల' శబ్దానికి పద్మము మరియు కలువ
అనే సామాన్య అర్థాలు ఉన్నాయని వ్యాఖ్యానంలో వివరించబడింది.
19వ శ్లోకము
శ్లోకము: కాలం దృశైవ
శమయన్సఫలప్రయాసం యః శ్వేతముత్తమచమత్కృతికృచ్చకార । శ్వేతం యశః ప్రశమయన్నసతాం సతాం
చ కాలం కృతార్థయతి యః స శివోఽవతాద్వః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, ఉత్తమ +
చమత్కృతి + కృత్ = శ్రేష్ఠమైన చమత్కారమును చేయువాడై, దృశైవ =
కేవలము తన (మూడవ) కంటి చూపుతోనే, కాలమ్ = యముడిని
(కాలాంతకుడిని), శమయన్ = అణచివేస్తూ, శ్వేతమ్
= శ్వేతుడనే రాజును, సఫల + ప్రయాసమ్ = (మృత్యువు నుండి
తప్పించుకోవాలనే) ప్రయత్నము సఫలమగునట్లుగా, చకార = చేసెనో;
యః = ఎవడు, అసతామ్ = దుష్టుల యొక్క, శ్వేతమ్ = తెల్లనైన (నిర్మలమైన), యశః = కీర్తిని,
ప్రశమయన్ = నశింపజేస్తూ (నలుపు చేస్తూ), సతామ్
+ చ = సత్పురుషుల యొక్క, కాలమ్ = సమయమును (కాలమును), కృతార్థయతి = ధన్యము చేయునో (వారి కాలాన్ని సఫలం చేయునో), సః + శివః = అట్టి శివుడు, వః = మిమ్ములను, అవతాత్ = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: అద్భుతమైన
చమత్కారములను చేసే ఏ పరమేశ్వరుడు తన కంటి చూపుతోనే యముడిని గెలిచి శ్వేతమహారాజు
ప్రాణాలను కాపాడి అతడి ప్రయత్నాన్ని సఫలం చేశాడో, ఏ దేవుడు దుష్టుల కీర్తిని
పోగొట్టి సత్పురుషుల కాలాన్ని సార్థకం చేస్తాడో, అట్టి
పరమశివుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో శివుని స్వాతంత్య్రము మరియు చమత్కార వైఖరి
వర్ణించబడింది. పూర్వార్ధంలో 'కాలమును' (యముడిని)
అణచి 'శ్వేతుడిని' (రాజును)
అనుగ్రహించాడు. ఉత్తరార్ధంలో దీనికి విరుద్ధంగా 'శ్వేతమును'
(దుష్టుల కీర్తిని) అణచి 'కాలమును'
(సత్పురుషుల సమయాన్ని) సఫలం చేశాడు.
- శివుడు కాలాన్ని శాసించగలవాడని, భక్త
పక్షపాతి అని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
20వ శ్లోకము
శ్లోకము: బభ్రుర్బిభర్త్యలికపావకసౌహృదం
యో యత్రాహిరేతి శిఖినా సహ సామరస్యమ్ । జూటః స వః సమమరాతిభిరప్యమర్ష - ముక్తాం
స్థితిం ప్రథయతు ప్రమథాధిపస్య ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ జటాజూటము, అలిక + పావక
+ సౌహృదమ్ = లలాటమందలి అగ్నితో (నేత్రాగ్నితో) చెలిమిని (దగ్గరగా ఉండుటను),
బిభర్తి = కలిగి ఉన్నదో; బభ్రుః = కపిల వర్ణము
(గోధుమ రంగు) కలిగినదో; యత్ర = ఏ జటాజూటమందు, అహిః = పాము (వాసుకి), శిఖినా + సహ = అగ్నితోను
(మరియు నెమలితోను), సామరస్యమ్ = మైత్రిని (సమరస భావమును),
ఏతి = పొందుచున్నదో; సః = అట్టి, ప్రమథ + అధిపస్య = ప్రమథ గణములకు నాథుడైన శివుని యొక్క, జూటః = జటాజూటము, అరాతిభిః + సమమ్ + అపి =
శత్రువులతో సహా, అమర్ష + ముక్తామ్ = క్రోధము లేని (శాంతమైన),
స్థితిమ్ = స్థితిని, వః = మీకు, ప్రథయతు = విస్తరింపజేయుగాక (కలిగించుగాక).
తాత్పర్యము: ఎర్రని రంగులో ఉండి, నుదుటిపై
ఉన్న అగ్నితో స్నేహంగా ఉంటూ, తనలో ఉన్న పాములకు అగ్నితోను
(మరియు నెమలితోను) వైరము లేకుండా సామరస్యాన్ని కలిగించే ప్రమథనాథుని జటాజూటము,
మీకు మీ శత్రువుల పట్ల కూడా క్రోధము లేని శాంతియుత స్థితిని
ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో 'విరోధాభాస అలంకారము' ఉన్నది. 'బభ్రు' అనగా
ముంగిస అని కూడా అర్థము. ముంగిసకు అగ్నితో స్నేహం ఉండదు, కానీ ఇక్కడ శివుని జటలు (బభ్రువు) అగ్నితో స్నేహంగా ఉన్నాయి.
- అలాగే పాముకు (అహి), నెమలికి (శిఖి)
పుట్టుకతోనే శత్రుత్వం ఉంటుంది. కానీ శివుని జటాజూటంలో ఇవన్నీ సామరస్యంతో
ఉండటం శివుని యోగశక్తికి నిదర్శనం.
- 'అలికము' అనగా లలాటము (నుదురు).
·
21వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అవ్యాత్స వః శిరసి యస్య విలోచనాగ్ని- జ్వాలావలీఢసురసిన్ధుజలోపగూఢః। అద్యాపి
వాడవశిఖాపరిణద్ధముగ్ధ- దుగ్ధాబ్ధిమధ్యగ ఇవ శ్రితమేతి చన్ద్రః ॥ 21 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ పరమేశ్వరుని యొక్క, శిరసి = శిరస్సునందు, చన్ద్రః = చంద్రుడు, విలోచన + అగ్ని + జ్వాలా +
అవలీఢ = (శివుని మూడవ) కంటి మంటల చేత వ్యాపింపబడిన, సురసిన్ధు + జల + ఉపగూఢః =
ఆకాశగంగా జలముతో చుట్టబడినవాడై, అద్యాపి = ఇప్పటికీ, వాడవ + శిఖా + పరిణద్ధ =
బడబాగ్ని జ్వాలలతో చుట్టబడిన, ముగ్ధ + దుగ్ధ + అబ్ధి + మధ్యగః + ఇవ = మనోహరమైన
క్షీరసముద్రము మధ్యలో ఉన్నాడా అన్నట్లుగా, శ్రియమ్ + ఏతి = శోభను
పొందుచున్నాడో, సః = అట్టి మహేశ్వరుడు, వః = మిమ్ములను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
·
తాత్పర్యము: శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుడు, ఒకవైపు శివుని మూడవ కంటి అగ్ని జ్వాలల మధ్య, మరోవైపు గంగా జలాల మధ్య
ఉన్నాడు. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, పూర్వం సముద్ర మథన సమయంలో క్షీరసముద్రంలో పుట్టిన
చంద్రుడు, ఇప్పటికీ బడబాగ్ని జ్వాలలు గల ఆ పాలసముద్రం మధ్యలోనే
ఉన్నాడా అన్నట్లుగా అత్యంత శోభాయమానంగా ఉన్నాడు. అట్టి పరమశివుడు మిమ్ములను
రక్షించుగాక.
·
22వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అవ్యాత్స వః సుకృతినామలికేషు ధూలీ- పట్టీకృతేషు పదరేణుభరేణ యస్య । ధాతాక్షరాణి లిఖతి
క్షితిపాలమౌలి- మాలార్చితాఙ్ఘ్రికమలో భవితా భువీతి ॥ 22 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, పద + రేణు + భరేణ = పాద
ధూళి సమూహము చేత, ధూలీ + పట్టీకృతేషు = ధూళి పూయబడిన పలకల వలె ఉన్నట్టి, సుకృతినామ్ = పుణ్యాత్ములైన భక్తుల యొక్క, అలికేషు = లలాటములందు
(నుదుటిపై), ధాతా = బ్రహ్మదేవుడు, భువి = ఈ భూమిపై, క్షితిపాల + మౌలి + మాల + అర్చిత + అఙ్ఘ్రి + కమలః = రాజుల కిరీటములలోని
పూదండల చేత పూజింపబడిన పాదపద్మములు కలవాడు (చక్రవర్తి), భవితా = కాగలడు, ఇతి = అని, అక్షరాణి = అక్షరములను, లిఖతి = రాస్తున్నాడో, సః = అట్టి పరమేశ్వరుడు, వః = మిమ్ములను, అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.
·
తాత్పర్యము: భక్తులు శివుని పాదాలపై పడి దండవత్ ప్రణామం
చేసినప్పుడు, వారి నుదుటికి శివుని పాదధూళి అంటుకుంటుంది. అప్పుడు
వారి నుదురు ధూళి చల్లిన పలకలా మారుతుంది. అది చూసి బ్రహ్మదేవుడు "ఈ భక్తుడు
భవిష్యత్తులో భూమండలానికి చక్రవర్తి అవుతాడు" అని వారి నుదుటిపై తిరిగి
రాస్తున్నట్లుగా ఉంది. అట్టి భక్త సులభుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక.
·
23వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: శైవీ శివం దిశతు శీతమరీచిలేఖా జూటాహిరత్నキరణచ్ఛురణారుణా వః । దేవీ నవీననఖలక్ష్మధియా పిధత్తే యత్సంక్రమం కుచతటే
పటపల్లవేన ॥ 23 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: జూటా + అహి + రత్న + కిరణ + ఛురణ + అరుణా =
జటాజూటమునందలి పాముల శిరోరత్న కాంతులు ప్రసరించుట వల్ల ఎర్రబడినట్టి, శైవీ = శివునికి సంబంధించిన, శీత + మరీచి + లేఖా = చంద్రకళ, వః = మీకు, శివమ్ = మంగళమును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక; దేవీ = పార్వతీదేవి, కుచతటే = తన వక్షస్థలముపై, యత్ + సంక్రమమ్ = ఏ చంద్రకళ యొక్క ప్రతిబింబము పడినదో, (దానిని) నవీన + నఖ + లక్ష్మ + ధియా = కొత్తగా కలిగిన నఖక్షతము (గోటి గాటు) అనే
భ్రమతో, పట + పల్లవేన = తన పైట అంచుతో, పిధత్తే = కప్పివేస్తున్నదో.
·
తాత్పర్యము: శివుని జటలలోని పాముల మణుల కాంతి తగిలి ఎర్రగా
మెరుస్తున్న చంద్రకళ మీకు శుభములను ఇచ్చుగాక. ఆ ఎర్రని చంద్రకళ ప్రతిబింబం
పార్వతీదేవి వక్షస్థలముపై పడగా, ఆమె దానిని చూసి 'నఖక్షతము' అని భ్రమించి, చెలికత్తెలు చూస్తారేమో అన్న సంకోచంతో తన పైట కొంగుతో
కప్పివేస్తోంది. అట్టి మనోహరమైన చంద్రకళ మీకు మంగళము చేకూర్చుగాక.
·
24వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: దేవ్యాస్తదస్తు కుచచూచుకమిన్దుమౌలి- దేహార్ధబద్ధవసతేరమృతాప్తయే వః । అభ్యేతి
యన్మదనపూజ్యసువర్ణపీఠ- షష్ఠప్రతిష్ఠితహరిన్మణిలిఙ్గభఙ్గిమ్ ॥ 24 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: ఇన్దు + మౌలి = చంద్రశేఖరుని యొక్క, దేహ + అర్ధ + బద్ధ + వసతేః = శరీరమున సగభాగమున (వామభాగమున) నివసించే, దేవ్యాః = పార్వతీదేవి యొక్క, తత్ = ఆ ప్రసిద్ధమైన, కుచ + చూచుకమ్ =
స్తనాగ్రము, వః = మీ యొక్క, అమృత + ఆప్తయే = మోక్ష
ప్రాప్తి కొరకు, అస్తు = అగుగాక; యత్ = ఏ కుచాగ్రము, మదన + పూజ్య = మన్మథునిచే పూజింపబడే, సువర్ణ + పీఠ = బంగారు
పీఠము వంటి వక్షస్థలమున, షష్ఠ + ప్రతిష్ఠిత = (ఆరవదిగా) ప్రతిష్ఠింపబడిన, హరిన్మణి + లిఙ్గ + భఙ్గిమ్ = ఇంద్రనీలమణి లింగము యొక్క శోభను, అభ్యేతి = పొందుచున్నదో.
·
తాత్పర్యము: శివుని అర్ధాంగియైన పార్వతీదేవి కుచాగ్రము మీకు
మోక్షమును ప్రసాదించుగాక. ఆ కుచాగ్రము ఎలా ఉందంటే, మన్మథుడు పూజించే బంగారు
పీఠముపై ప్రతిష్ఠించిన ఇంద్రనీలమణి లింగము వలె ప్రకాశిస్తోంది. (ఇక్కడ వక్షస్థలము
బంగారు పీఠముగా, కుచాగ్రము నీలమణి లింగముగా వర్ణించబడింది).
·
25వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యాః క్షీరసిన్ధులహరీవృతమన్దరాద్రి- ముద్రామనఙ్గదమనస్య నయన్తి జూటమ్ । ద్విర్భావితావిరలసిద్ధసరిత్తరఙ్గా- స్తా లఙ్ఘయన్త్వఘమఘర్మరుచో రుచో వః ॥ 25 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: అఘర్మ + రుచః = వేడి కిరణములు లేనివాడైన (చల్లని
కిరణములు గల) చంద్రుని యొక్క, యాః + రుచః = ఏ కిరణములు, అనఙ్గ + దమనస్య = మన్మథుని అణచిన శివుని యొక్క, జూటమ్ = జటాజూటమును, క్షీర + సిన్ధు + లహరీ + వృత + మన్దర + అద్రి + ముద్రామ్ = క్షీరసముద్రపు అలల
చేత చుట్టబడిన మందర పర్వతము యొక్క ఆకృతిని (ముద్రను), నయన్తి = పొందిస్తున్నాయో; ద్విర్భావిత + అవిరల + సిద్ధ + సరిత్ + తరఙ్గాః =
దట్టమైన గంగానది తరంగములను రెట్టింపు చేస్తున్నాయో, తాః = అట్టి చంద్ర
కిరణములు, వః = మీ యొక్క, అఘమ్ = పాపమును, లఘయన్తు = పోగొట్టుగాక (తగ్గించుగాక).
·
తాత్పర్యము: శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని వెన్నెల కిరణాలు
జటాజూటంపై పడుతుంటే, ఆ జటలలోని గంగమ్మ అలలు రెట్టింపు కాంతితో
మెరుస్తున్నాయి. ఆ దృశ్యం ఎలా ఉందంటే, క్షీరసముద్రపు అలల మధ్య
మందర పర్వతం ఉన్నట్లుగా ఉంది. అట్టి పవిత్రమైన చంద్ర కిరణాలు మీ పాపాలను
హరించుగాక.
·
26వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: లోకత్రయాభ్యుదయజన్మమహీ మహీయః- స్థానాధిరోహణవిధావధిరోహిణీ యా । సా
చన్ద్రచూడముకుటధ్వజవైజయన్తీ జహ్నోరనిహుతనయా
తనయావతాద్వః ॥ 26 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యా = ఏ గంగానది, లోక + త్రయ + అభ్యుదయ +
జన్మ + మహీ = మూడు లోకముల శుభములకు పుట్టిననిల్లో (జన్మభూమియో), మహీయః + స్థాన + అధిరోహణ + విధౌ = అత్యున్నతమైన పదవిని (మోక్షమును)
అధిరోహించుటలో, అధిరోహిణీ = నిచ్చెన వంటిదో; సా = అట్టి, చన్ద్ర + చూడ + ముకుట + ధ్వజ + వైజయన్తీ =
చంద్రశేఖరుని మకుటము అనే ధ్వజమునకు కట్టిన వైజయన్తి (పతాక) వంటిదియు, అనిహుత + నయా = వెల్లడి చేయబడిన నీతి (ధర్మము) కలదియునైన, జహ్నోః + తనయా = జహ్ను మహర్షి పుత్రికయైన గంగ, వః = మిమ్ములను, అవతాత్ = రక్షించుగాక.
·
తాత్పర్యము: ముల్లోకములకు శుభాలను ప్రసాదించే జన్మభూమి వంటిది, భక్తులను ఉత్తమ లోకాలకు చేర్చే నిచ్చెన వంటిది, శివుని మకుటంపై పతాకంలా
ప్రకాశించేది అయిన జహ్ను మహర్షి పుత్రిక గంగానది మిమ్ములను రక్షించుగాక.
·
27వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: భాలాగ్నికీలకలితాఖిలరన్ధ్రభాగం భర్గస్య వో దిశతు శర్మ శిరఃకపాలమ్ । యత్కాలవహ్నివపుషః పచతః
ప్రభూత- భూతవ్రజం వ్రజతి తస్య మహానసత్వమ్ ॥ 27 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: భర్గస్య = శివుని యొక్క, యత్ + శిరః + కపాలమ్ = ఏ శిరః కపాలము (తల పుర్రె), కాల + వహ్ని + వపుషః = ప్రళయకాల అగ్ని స్వరూపుడై, ప్రభూత + భూత + వ్రజమ్ = సమస్త ప్రాణి సమూహమును, పచతః = వండుచున్న
(దహిస్తున్న), తస్య = ఆ పరమేశ్వరునికి, మహానసత్వమ్ = వంటశాల (పాకశాల) యొక్క రూపమును, వ్రజతి = పొందుచున్నదో; భాల + అగ్ని + కీల + కలిత + అఖిల + రన్ధ్ర + భాగమ్ = నుదుటి అగ్ని జ్వాలల చేత
నింపబడిన అన్ని రంధ్రములు గల ఆ కపాలము, వః = మీకు, శర్మ = మోక్ష సుఖమును, దిశతు = ఇచ్చుగాక.
·
తాత్పర్యము: ప్రళయకాలంలో శివుడు కాలాగ్ని రుద్రుడై సమస్త
ప్రాణులను సంహరిస్తున్నప్పుడు, ఆయన ధరించిన కపాలం ఒక వంటశాల వలె మారుతుంది. నుదుటి
మంటలు ఆ కపాలంలోని రంధ్రాల ద్వారా ప్రసరిస్తూ వంటకు ఉపయోగపడే అగ్నిలా కనిపిస్తాయి.
అట్టి శివుని శిరః కపాలము మీకు మోక్షమును ప్రసాదించుగాక.
·
28వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: చాన్ద్రం చ ధామ సురనిర్ఝరిణీజలం చ హస్తస్థహేమకలశామృతజీవనం చ। స్నిగ్ధం చ దృగ్విలసితం
హసితం సితం చ యుష్మాకమూష్మశమనాయ భవన్తు శంభోః ॥ 28 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: శంభోః = శివుని యొక్క, చాన్ద్రమ్ + ధామ + చ =
చంద్రుని సంబంధమైన వెలుగును, సుర + నిర్ఝరిణీ + జలమ్ + చ = ఆకాశగంగా జలమును, హస్త + స్థ + హేమ + కలశ + అమృత + జీవనమ్ + చ = చేతిలో ఉన్న బంగారు కలశమందలి
అమృతమనే జలమును, స్నిగ్ధమ్ = కరుణతో నిండిన, దృక్ + విలసితమ్ + చ = కటాక్ష వీక్షణమును, సితమ్ + హసితమ్ + చ =
తెల్లనైన మందహాసమును; (ఇవన్నీ) యుష్మాకమ్ = మీ యొక్క, ఊష్మ + శమనాయ = తాపములను (సంసార తాపత్రయములను) చల్లార్చుటకు, భవన్తు = అగుగాక.
·
తాత్పర్యము: పరమశివుని చంద్రకాంతి, గంగాజలము, హస్తమందలి అమృతకలశము, కరుణాదృష్టి మరియు నిర్మలమైన చిరునవ్వు - ఇవన్నీ
అత్యంత శీతలాలు. ఇవి మీ సంసార తాపత్రయాలనే వేడిని పోగొట్టి మీకు శాంతిని
చేకూర్చుగాక.
29వ శ్లోకము
శ్లోకము: మూర్ధ్ని
ద్యుసిన్ధుధవలే ధవలేన్దులేఖా కైలాసశైలశిఖరే ధవలశ్చ వాహః । నీహారహారిణి వపుష్యపి
భూతిరేషా పుష్ణాతు వః సదృశసంఘటనా శివస్య ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: ద్యుసిన్ధు + ధవలే
= ఆకాశగంగ (దేవనది) చేత తెల్లనైన, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, ధవలా + ఇన్దులేఖా = తెల్లని చంద్రకళయు; కైలాస + శైల
+ శిఖరే = తెల్లని స్ఫటిక పర్వతమైన కైలాస శిఖరముపై, ధవలః +
వాహః + చ = తెల్లనైన వాహనము (వృషభము)ను; నీహార + హారిణి =
మంచు వలె మనోహరముగా (తెల్లగా) ఉన్న, వపుషి + అపి =
శరీరమునందు, ఏషా + భూతిః = ఈ విభూతియు (భస్మమును); (ఇలా) శివస్య = శివుని యొక్క, సదృశ + సంఘటనా = ఒకే
విధమైన (తెల్లని) వస్తువుల కలయిక, వః = మిమ్ములను, పుష్ణాతు = పోషించుగాక (రక్షించుగాక).
తాత్పర్యము: తెల్లని గంగ ఉన్న
శిరస్సుపై తెల్లని చంద్రవంక, తెల్లని కైలాస పర్వతంపై తెల్లని నంది వాహనం,
తెల్లని శరీరముపై తెల్లని విభూతి - ఇలా అన్నీ తెల్లని వస్తువులనే
అమర్చుకున్న శివుని ఆ అద్భుతమైన సదృశ సంఘటన మీ భక్తిని పోషించుగాక.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం
ఇది ఒకే రకమైన గుణము (తెల్లదనము) కలిగిన వస్తువుల కలయిక. కైలాసమును 'కేలాసము'
(స్ఫటికమయమైనది) అని కూడా అంటారు. శివుడు ధవళ వర్ణ ప్రియుడని ఇక్కడ
స్పష్టమవుతోంది.
30వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉత్తప్తహేమరుచి
చన్ద్రకలా కలాపే బాలప్రవాలరుచిరే చ కరే కపాలమ్ । తామ్రేఽధరే చ హసితం సితమద్రుతేయం విచ్ఛిత్తిరిన్దుశిరసః
కుశలం క్రియాద్వః ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఉత్తప్త + హేమ +
రుచి = బాగా కాల్చిన బంగారము వంటి రంగు గల, కలాపే = జటాజూటమందు, చన్ద్రకలా
= (తెల్లని) చంద్రకళయు; బాల + ప్రవాల + రుచిరే = లేత పగడము
వలె ఎర్రగా ఉన్న, కరే + చ = హస్తమునందు, కపాలమ్ = (తెల్లని) కపాలమును; తామ్రే = ఎర్రనైన,
అధరే + చ = పెదవిపై, సితమ్ + హసితమ్ = తెల్లని
చిరునవ్వును; ఇన్దుశిరసః = చంద్రమౌళి యొక్క, ఇయమ్ + అద్భుతా = ఈ ఆశ్చర్యకరమైన, విచ్ఛిత్తిః =
వర్ణ వైవిధ్యము (శోభ), వః = మీకు, కుశలమ్
= క్షేమమును (మోక్షమును), క్రియాత్ = కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము: బంగారు రంగు జటలలో
తెల్లని చంద్రవంక, ఎర్రని చేతిలో తెల్లని కపాలము, ఎర్రని
పెదవులపై తెల్లని చిరునవ్వు - ఇలా విరుద్ధమైన వర్ణాల కలయికతో శోభిల్లే పరమశివుని
దివ్యరూపము మీకు మోక్షమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఒక రంగుపై మరొక
విరుద్ధమైన రంగు కలిసినప్పుడు కలిగే అందాన్ని 'విచ్ఛిత్తి' అంటారు. మునుపటి శ్లోకంలో ఒకే రకమైన రంగుల (ధవళ) కలయికను వర్ణించగా,
ఇక్కడ రంగుల వైవిధ్యాన్ని కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు.
31వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రేయః ప్రయచ్ఛతు
పరం సువిశుద్ధవర్ణా పూర్ణాభిలాషవిబుధాధిపవన్దనీయా। పుణ్యా కవిప్రవరవాగివ
బాలచన్ద్ర- చూడామణేశ్వరణరేణుకణావలీ వః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము: సువిశుద్ధ + వర్ణా
= మిక్కిలి పవిత్రమైన రంగు (ధవళ వర్ణము) కలిగినదియు; పూర్ణ + అభిలాష + విబుధ + అధిప
+ వన్దనీయా = కోరికలు తీరిన ఇంద్రాది దేవతల చేత నమస్కరింపబడునదియు; పుణ్యా = పవిత్రమైనదియునైన; బాల + చన్ద్ర + చూడ +
మణేః = బాలచంద్రుడిని శిరోమణిగా కలిగిన శివుని యొక్క; చరణ +
రేణు + కణ + ఆవలీ = పాదధూళి కణముల సమూహము; కవి + ప్రవర +
వాక్ + ఇవ = మహాకవుల వాక్కు వలె; వః = మీకు; పరమ్ + శ్రేయః = అత్యున్నతమైన శ్రేయస్సును (మోక్షమును), ప్రయచ్ఛతు = ఇచ్చుగాక.
తాత్పర్యము: మహాకవుల వాక్కు ఏ
విధంగా అయితే పవిత్రమైన అక్షరములతో (వర్ణములతో) కూడి, పండితుల చేత
(విబుధుల చేత) కొనియాడబడి, పుణ్యప్రదంగా ఉంటుందో, అలాగే పరమశివుని పాదధూళి కూడా తెల్లని రంగుతో ప్రకాశిస్తూ, దేవతల చేత పూజింపబడుతూ, భక్తులను పవిత్రులను
చేస్తుంది. అట్టి శివ పాదధూళి మీకు మోక్షమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఇక్కడ 'వర్ణ'
మరియు 'విబుధ' శబ్దాలతో
శ్లేషాలంకారం వాడబడింది.
- పాదధూళి పక్షంలో: వర్ణ = రంగు; విబుధ
= దేవతలు.
- కవి వాక్కు పక్షంలో: వర్ణ = అక్షరము; విబుధ
= పండితులు.
32వ శ్లోకము
శ్లోకము: హారీకృతోల్బణఫణీన్ద్రఫణేన్ద్రనీల-
నీలచ్ఛవిచ్ఛురణశారమురఃస్థలం వః । పుష్ణాతు నిహ్నుతనగేన్ద్రసుతాకుచాగ్ర- కస్తూరికామకరికాకిణమిన్దుమౌలేః
॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఇన్దు + మౌలేః =
చంద్రశేఖరుడైన శివుని యొక్క; హారీకృత = హారముగా ధరించబడిన; ఉల్బణ = కఠినమైన/గొప్పదైన; ఫణీన్ద్ర = పాములకు రాజైన
వాసుకి యొక్క; ఫణ = పడగలందలి; ఇన్ద్రనీల
= ఇంద్రనీలమణుల యొక్క; నీల + ఛవి = నల్లని కాంతి; ఛురణ = వ్యాపించుట చేత; శారమ్ = మచ్చలు కలిగినట్లుగా
(చిత్రవర్ణముగా) ఉన్నట్టియు; నిహ్నుత = దాచబడిన (కప్పబడిన);
నగేన్ద్ర + సుతా = హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతి యొక్క; కుచ + అగ్ర = స్తనాగ్రములందలి; కస్తూరికా + మకరికా =
కస్తూరితో రాసిన మకరికా పత్రముల యొక్క; కిణమ్ = గుర్తు
(గాటు) కలిగినట్టియు; ఉరఃస్థలమ్ = వక్షస్థలము; వః = మిమ్ములను; పుష్ణాతు = పోషించుగాక
(రక్షించుగాక).
తాత్పర్యము: చంద్రమౌళియైన
పరమశివుడు వాసుకి అనే సర్పరాజాన్ని హారంగా ధరించాడు. ఆ వాసుకి పడగలపై ఉన్న
ఇంద్రనీలమణుల నల్లని కాంతి శివుని వక్షస్థలంపై ప్రసరించడం వల్ల అది వింత శోభతో
మెరుస్తోంది. ఆ కాంతి వల్ల, పార్వతీదేవిని ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు శివుని రొమ్ముపై అంటిన
ఆమె కస్తూరి మకరికా పత్రాల గుర్తులు కూడా కలిసిపోయి దాచబడినట్లుగా ఉన్నాయి. అట్టి
మనోహరమైన శివుని వక్షస్థలము మీకు భక్తిని ప్రసాదించి రక్షించుగాక.
33వ శ్లోకము
శ్లోకము: యుష్మాకమస్తు
నవనీలసరోజదామ- శ్యామద్యుతిః సుమతయే శితికణ్ఠకణ్ఠః । యః కేతకీధవలవాసుకిభోగయోగా- ద్గాఙ్గౌఘభిన్నగగనాఙ్గనభఙ్గిమేతి
॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము: నవ + నీల + సరోజ +
దామ = కొత్తదైన నల్లకలువల మాల వలె; శ్యామ + ద్యుతిః = నల్లని కాంతి గల;
శితికణ్ఠ + కణ్ఠః = గరళకంఠుడైన శివుని యొక్క మెడ; యుష్మాకమ్ = మీ యొక్క; సుమతయే = శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి
కొరకు; అస్తు = అగుగాక; యః = ఏ కంఠము;
కేతకీ + ధవల = మొగలి పువ్వు వలె తెల్లనైన; వాసుకి
+ భోగ = వాసుకి సర్పము యొక్క శరీరముతో; యోగాత్ = కలయిక వలన;
గాఙ్గ + ఓఘ = గంగానది ప్రవాహము చేత; భిన్న =
వేరు చేయబడిన (రెండుగా చీలిన); గగన + అఙ్గన = ఆకాశమనే
ప్రాంగణము యొక్క; భఙ్గిమ్ = శోభను; ఏతి
= పొందుచున్నదో.
తాత్పర్యము: నల్లకలువల మాల వలె
శ్యామ వర్ణంతో మెరిసే పరమశివుని కంఠము మీకు సద్బుద్ధిని ఇచ్చుగాక. ఆ నల్లని కంఠము
చుట్టూ తెల్లని వాసుకి పాము చుట్టుకొని ఉండటం ఎలా ఉందంటే—నీలి రంగులో ఉన్న ఆకాశమనే
అంగణమును తెల్లని గంగానది ప్రవాహము రెండుగా చీల్చుకుంటూ వెళ్తున్నట్లుగా అత్యంత అద్భుతంగా
ఉంది.
విశేషములు: ఇక్కడ శివుని
నల్లని కంఠము ఆకాశముతోను, ఆయన మెడలోని తెల్లని వాసుకి సర్పము గంగా ప్రవాహముతోను
పోల్చబడ్డాయి.
34వ శ్లోకము
శ్లోకము: క్షీరార్ణవస్య
చరణాబ్జతలే నివాస- మాసేదుషస్తనయమప్రతిమప్రసాదః। యో మూర్ధ్ని లాలయతి బాలమసౌ
దయాబ్ధి- ర్దేవస్తనోతు ముదమాశ్రితవల్లభో వః ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము: అప్రతిమ + ప్రసాదః
= సాటిలేని అనుగ్రహము కలిగినవాడును; దయా + అబ్ధిః = దయా సముద్రుడును; ఆశ్రిత + వల్లభః = ఆశ్రయించిన భక్తులకు ప్రియుడైనవాడును అగు; యః + దేవః = ఏ పరమేశ్వరుడు; చరణ + అబ్జ + తలే = తన
పాదపద్మముల చెంత; నివాసమ్ = నివాసమును; ఆసేదుషః = పొందినట్టి (పాద సేవ చేసే); క్షీర +
ఆర్ణవస్య = క్షీరసముద్రము యొక్క; తనయమ్ = కుమారుడైన; బాలమ్ = బాలుని (చంద్రకళను); మూర్ధ్ని = తన
శిరస్సుపై; లాలయతి = ప్రేమతో లాలిస్తున్నాడో; అసౌ = అట్టి దేవదేవుడు; వః = మీకు; ముదమ్ = ఆనందమును; తనోతు = విస్తరింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: పరమశివుడు గొప్ప
దయామయుడు. తన పాదాల చెంత నివసిస్తూ సేవ చేసే పాలసముద్రుని మీద ఉన్న ప్రేమతో, ఆ సముద్రుని
కుమారుడైన చంద్రుని (బాలచంద్రుని) తన శిరస్సుపై ధరించి లాలిస్తున్నాడు.
ఆశ్రితవత్సలుడైన అట్టి పరమేశ్వరుడు మీకు పరమానందమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: చంద్రుడు
క్షీరసముద్ర మథనంలో పుట్టాడు కాబట్టి సముద్రుని కుమారుడు. సముద్రుడు శివుని పాదాల
వద్ద ఉంటే, అతని కొడుకైన చంద్రుడిని శివుడు నెత్తిన పెట్టుకొని గౌరవిస్తున్నాడని
భక్తవత్సలతను కవి ఇక్కడ చమత్కరించారు.
35వ శ్లోకము
శ్లోకము: యా
రాజహంసశిఖిసంభృతకాన్తిరేతి సద్యస్తిరోహితఘనావరణా ప్రసాదమ్ । సా
ప్రావృడన్తశరదాదిదినేష్వివ ద్యౌః శంభోరభీష్టఫలపాకకృదస్తు దృగ్వః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము: రాజ + హంస + శిఖి +
సంభృత + కాన్తిః = రాజ అనగా చంద్రుడు, హంస అనగా సూర్యుడు, శిఖి
అనగా అగ్ని—వీరి ముగ్గురి చేత నింపబడిన కాంతి కలిగినదియు; సద్యః
= వెంటనే; తిరోహిత + ఘన + ఆవరణా = అజ్ఞానమనే దట్టమైన ఆవరణను
తొలగించునదియు; ప్రసాదమ్ = నిర్మలత్వమును (అనుగ్రహమును);
ఏతి = పొందునదియునైన; శంభోః = శివుని యొక్క;
సా + దృక్ = ఆ నేత్రత్రయము; ప్రావృత్ + అన్త +
శరత్ + ఆది + దినేషు = వర్షాకాలము ముగిసి శరదృతువు ప్రారంభమయ్యే రోజులలోని;
ద్యౌః + ఇవ = ఆకాశము వలె; వః = మీకు; అభీష్ట + ఫల + పాక + కృత్ = కోరుకున్న ఫలితములను పండించునది
(సిద్ధింపజేయునది); అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: సూర్య, చంద్ర,
అగ్ని స్వరూపములతో ప్రకాశించే పరమశివుని కన్నులు మీకు కోరిన
ఫలితాలను ఇచ్చుగాక. శరదృతువు ప్రారంభంలో ఆకాశం ఎలాగైతే మేఘాల ఆవరణ తొలగి
ప్రసన్నంగా ఉండి, పంటలు పండటానికి కారణమవుతుందో, అలాగే శివుని కన్నులు భక్తుల అజ్ఞానమనే మేఘాలను తొలగించి అనుగ్రహాన్ని
కురిపిస్తాయి.
విశేషములు: ఇక్కడ
శ్లేషాలంకారము ద్వారా శివుని కన్నులను, శరత్కాల ఆకాశమును పోల్చారు.
- శివ పక్షంలో: రాజ (చంద్రుడు), హంస
(సూర్యుడు), శిఖి (అగ్ని).
- ఆకాశ పక్షంలో: రాజహంసలు (పక్షులు), శిఖి
(నెమళ్లు). శరత్కాలంలో మేఘాలు (ఘన) తొలగి ఆకాశం నిర్మలంగా (ప్రసాదము)
ఉంటుంది.
36వ శ్లోకము
శ్లోకము: అన్తర్ధృతాహిమకరజ్వలనోదితేన్దుః
స్వఃసిన్ధుసఙ్గసుభగా పరమేశ్వరస్య । ఔదన్వతీవ తనురస్తు గజాశ్వరత్న- శ్రీలాభకృత్సుమనసామమృతాయ
దృగ్వః ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము: అన్తః + ధృత +
అహిమకర + జ్వలన + ఉదిత + ఇన్దుః = లోపల సూర్యుని (అహిమకర), అగ్నిని
(జ్వలన), ఉదయించిన చంద్రుని (ఇన్దు) ధరించినదియు; స్వఃసిన్ధు + సఙ్గ + సుభగా = ఆకాశగంగ సంబంధము చేత మనోహరమైనదియు; సుమనసామ్ = పండితులకు (లేక దేవతలకు); గజ + అశ్వ +
రత్న + శ్రీ + లాభ + కృత్ = ఏనుగులు, గుర్రములు, రత్నములు, సంపదలను కలిగించునదియు; అమృతాయ = మోక్షము (లేక అమృతము) కొరకు; పరమేశ్వరస్య =
శివుని యొక్క; సా + దృక్ = ఆ నేత్రము (త్రయము); ఔదన్వతీ = సముద్రము యొక్క; తనుః + ఇవ = శరీరము వలె;
వః = మీకు (శ్రేయస్కరము); అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: సూర్యచంద్రాగ్నులను
కళ్లుగా కలిగిన పరమేశ్వరుని దృష్టి మీకు మోక్షమును, సకల సంపదలను ప్రసాదించుగాక.
సముద్రము నుండి ఎలాగైతే ఐరావతము (గజము), ఉచ్చైశ్రవము
(అశ్వము), కౌస్తుభము (రత్నము), లక్ష్మి
(శ్రీ) మరియు అమృతము ఉద్భవించాయో, శివుని అనుగ్రహ దృష్టి వలన
భక్తులకు అట్టి సర్వ వైభవములు సిద్ధించును.
విశేషములు: సముద్ర మథన గాథను
శివుని అనుగ్రహానికి ఇక్కడ అన్వయించారు.
- సముద్రునిలో అహులు (పాములు), మకరములు
(మొసళ్లు), వడబాగ్ని (జ్వలన), చంద్రుడు
ఉంటారు. శివునిలో సూర్యుడు, అగ్ని, చంద్రుడు ఉంటారు.
- 'సుమనస్' అనగా పండితులు మరియు దేవతలు
అని రెండర్థాలు. దేవతలకు సముద్రం సంపదలిస్తే, భక్తులకు
శివుని కంటిచూపు సంపదలిస్తుంది.
·
37వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యత్రాగ్నిరీప్సతి కణం న వివృత్య జిహ్వాం నైతి ప్రతిక్షపమపేతవసుస్తమర్కః । క్షీణస్తమిన్దురపి న
శ్రయతి శ్రియేఽస్తు శ్రీధామ తత్పురరిపోర్నయనత్రయం వః ॥ 37 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: శ్రీ + ధామ = సంపదకు (శోభకు) నిలయమైనట్టి, తత్ + పుర + రిపోః = ఆ త్రిపురాంతకుడైన శివుని యొక్క, నయన + త్రయమ్ = మూడు కన్నులు, వః = మీకు, శ్రియే = మోక్షలక్ష్మి
(శ్రేయస్సు) కొరకు, అస్తు = అగుగాక; యత్ర = ఏ నేత్రములందు, అగ్నిః = అగ్నిదేవుడు (లలాట నేత్రము), జిహ్వామ్ = తన జ్వాలను
(నాలికను), వివృత్య = చాచి, కణమ్ = ఒక చిన్న ఆహార
కణమును (హవ్యమును), న + ఈప్సతి = కోరుట లేదో; యత్ర = ఎక్కడ, అపేత + వసుః = వెలుగు (ధనము) తగ్గినట్టి, అర్కః = సూర్యుడు (దక్షిణ నేత్రము), ప్రతి + క్షపమ్ = ప్రతి
రాత్రియు, తమ్ = ఆ అగ్నిని, న + ఏతి = పొందడో; క్షీణః = కళలు తగ్గినట్టి, ఇన్దుః + అపి = చంద్రుడు కూడా, తమ్ = ఆ సూర్యుని, న + శ్రయతి = ఆశ్రయించడో.
·
తాత్పర్యము: లక్ష్మీ నివాసమైన శివుని మూడు కన్నులు మీకు శుభములను
ఇచ్చుగాక. సాధారణంగా అగ్ని ఆహారం కోసం నాలిక చాచును, కానీ శివుని కంటిలోని
అగ్ని నిత్యతృప్తుడై దేనినీ ఆశించడు. సూర్యుడు రాత్రివేళ తన తేజస్సును అగ్నిలో
నిక్షిప్తం చేస్తాడని శాస్త్రము, కానీ శివుని కంటిలోని సూర్యుడు ఎల్లప్పుడూ వెలుగుతూనే
ఉంటాడు. అమావాస్య నాడు చంద్రుడు సూర్యునిలో కలుస్తాడు, కానీ శివుని కంటిలోని చంద్రుడు ఎప్పుడూ క్షీణించక స్వతంత్రంగా ఉంటాడు.
·
38వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అర్కస్య నోదగయనం శిశిరేఽపి యత్ర శీతత్విషో న బహులేఽపి కలాపలాపః । క్షామం చ ధామ న వహత్యపి
వహ్నిరహ్ని తత్రాయతాం పురరిపోర్నయనత్రయం వః ॥ 38 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ నేత్రములందు, శిశిరే + అపి = శిశిర
ఋతువునందు కూడా, అర్కస్య = సూర్యునికి (దక్షిణ నేత్రమునకు), ఉదక్ + అయనమ్ = ఉత్తర దిక్కుకు వెళ్ళుట (ఉత్తరాయణము), న = లేదో (అనగా అది స్థిరమైనది); బహులే + అపి =
కృష్ణపక్షమందు కూడా, శీతత్విషః = చంద్రునికి (వామ నేత్రమునకు), కలా + అపలాపః = కళలు తరిగిపోవుట, న = లేదో; వహ్నిః = అగ్ని (లలాట నేత్రము), అహ్ని + అపి = పగలు కూడా, క్షామమ్ = తక్కువైన, ధామ = వెలుగును, న + వహతి = ధరించదో (అనగా
పగలు కూడా ప్రచండంగా ఉండును); తత్ = అట్టి, పురరిపోః = శివుని యొక్క, నయన + త్రయమ్ = ముక్కన్నులు, వః = మిమ్ములను, త్రాయతామ్ = రక్షించుగాక.
·
తాత్పర్యము: శివుని ముక్కన్నులు మిమ్ములను రక్షించుగాక. శివుని
కంటిలోని సూర్యుడు శిశిర ఋతువుతో సంబంధం లేకుండా ఎప్పుడూ ఒకే స్థితిలో ఉంటాడు. ఆయన
కంటిలోని చంద్రుడు కృష్ణపక్షంలో కూడా కళలు కోల్పోకుండా నిండుగా ఉంటాడు. ఆయన నుదుటి
కంటిలోని అగ్ని పగటిపూట కూడా సూర్యకాంతి వల్ల వెలవెలబోకుండా ప్రచండంగా
వెలుగుతుంటుంది. ఇవి ప్రకృతి నియమాలకు అతీతమైన దివ్య నేత్రములు.
·
39వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యామాశ్రితోఽమ్బరమణీ రమణీయధామా కామాన్తకావనలసానలసాద్వ్యధాద్యా। యాపీన్దుసంభవసుధావసుధా
దృశస్తాః శర్వస్య వః శివపుషో వపుషో భవన్తు ॥ 39 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: రమణీయ + ధామా = మనోహరమైన కాంతి గల, అమ్బర + మణిః = ఆకాశమణి అయిన సూర్యుడు, యామ్ = ఏ (దక్షిణ)
నేత్రమును, ఆశ్రితః = ఆశ్రయించి ఉన్నాడో; యా + చ = ఏ (లలాట) నేత్రము, అనలసా = చురుకైనదై (ప్రచండమైనదై), కామ + అన్తకౌ = మన్మథుడిని మరియు యముడిని (కామ, అంతక), అనలసాత్ + వ్యధాత్ = అగ్నికి ఆధీనం చేసినదో (దహించివేసినదో); యా + అపి = ఏ (వామ) నేత్రము, ఇన్దు + సంభవ + సుధా + వసుధా = చంద్రుని నుండి
పుట్టిన అమృతమునకు నిలయమో (భూమియో); తాః = అట్టి, శర్వస్య = శివుని యొక్క, దృశః = కన్నులు, వః = మీకు, శివపుషః = మోక్షమును పెంపొందించునవిగా, భవన్తు = అగుగాక.
·
తాత్పర్యము: మనోహరమైన సూర్యుడు నివాసమున్న దక్షిణ నేత్రము, మన్మథుడిని మరియు యముడిని భస్మం చేసిన ప్రచండమైన లలాట నేత్రము, అమృతమును కురిపించే చంద్రుని నివాసమైన వామ నేత్రము—ఈ మూడు కన్నులు మీ సంసార
దుఃఖాలను తొలగించి మీకు మోక్షమును ప్రసాదించుగాక.
·
విశేషములు: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'అనలసాత్' అంటే అగ్ని వశం చేయడం అని అర్థం. శివుడు తన మూడవ కంటితో మన్మథుడిని దహించాడని, యముడిని కూడా అదుపు చేశాడని ఇక్కడ స్మరించబడింది.
·
40వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: పుష్ణాతు వః ప్రథమసంగమభీరుగౌరీ- విస్త్రమ్భణప్రణయభఙ్గభయాకులస్య। తత్కాలకార్యకరదర్పకదేహదాహ- జాతానుతాపమురగాభరణస్య చేతః ॥ 40 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: ప్రథమ + సంగమ + భీరు = మొదటి సమాగమమునందు భయపడుచున్న; గౌరీ = పార్వతీదేవిని; విస్త్రమ్భణ = అనునయించుటలో (నమ్మకము కలిగించుటలో); ప్రణయ + భఙ్గ + భయ + ఆకులస్య = తన ప్రేమయాచన భంగమౌతుందేమోనన్న భయముతో
ఆకులితమైన; తత్కాల + కార్యకర = ఆ సమయంలో తన పనికి (ప్రేమకు)
తోడ్పడవలసిన; దర్పక = మన్మథుని యొక్క; దేహ + దాహ = శరీరమును దహించుట వల్ల; జాత + అనుతాపమ్ = కలిగిన
పశ్చాత్తాపము గల; ఉరగాభరణస్య = పాములను ఆభరణములుగా ధరించిన శివుని
యొక్క; చేతః = మనస్సు; వః = మిమ్ములను; పుష్ణాతు = పోషించుగాక (రక్షించుగాక).
·
తాత్పర్యము: పార్వతీదేవి నవోఢ (కొత్త పెళ్లికూతురు) కావడము వల్ల
మొదటి సమాగమమునందు భయపడుచుండగా, ఆమెను అనునయించే క్రమంలో తన ప్రణయము
విఫలమవుతుందేమోనని శివుడు ఆందోళన చెందాడు. ఆ సమయంలో తనకు సహాయపడవలసిన మన్మథుడిని
అంతకుముందే తాను కోపంతో దహించివేసినందుకు శివుడు పశ్చాత్తాపపడ్డాడు. అట్టి శృంగార
రసార్ద్రమైన పరమశివుని మనస్సు మీ భక్తిని పోషించుగాక.
·
41వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: జూటే కపాలశకలాని కలానిధిశ్చ హస్తే సుధామ్బు సరలం గరలం గలే చ । శక్రాదిభిశ్చ నమనం గమనం
గవా చ యస్యాస్తు దుర్గతిహరః స హరః సదా వః ॥ 41 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క; జూటే = జటాజూటమందు; కపాల + శకలాని = కపాల ఖండములును; కలానిధిః + చ = చంద్రుడును; హస్తే = హస్తమందు; సుధా + అమ్బు = అమృత జలమును; గలే + చ = కంఠమందు; సరలమ్ = ప్రసన్నమైన (లేక ఉదారమైన); గరలమ్ = విషమును (ఉన్నవో); శక్రాదిభిః + చ = ఇంద్రాది దేవతల చేత; నమమమ్ = నమస్కారమును; గవా + చ = వృషభము చేత; గమనమ్ = ప్రయాణమును (కలిగి
ఉన్నాడో); సః + హరః = అట్టి హరుడు; వః = మీ యొక్క; దుర్గతి + హరః = కష్టములను (సంసార దుఃఖములను)
హరించువాడై; సదా = ఎల్లప్పుడు (రక్షించుగాక).
·
తాత్పర్యము: జటలలో పుర్రె ముక్కలను, చంద్రుడిని ధరించినవాడు; చేతిలో అమృత కలశమును, కంఠాన విషమును కలిగినవాడు; ఇంద్రాది దేవతలచే నమస్కరింపబడేవాడు మరియు నంది వాహనంపై ప్రయాణించేవాడు అయిన ఆ
పరమేశ్వరుడు మీ దుర్గతులను హరించుగాక.
·
42వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యస్య క్షితిః శిరసి సౌమనసీవ శేషా శేషాహిరఙ్గదపదే స చకాస్తి యస్య । తస్య
ప్రభోరమృతనిర్ఝరనిర్విశేషా- శేషాణి హన్తు దురితాని
సరస్వతీ వః ॥ 42 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క; శిరసి = శిరస్సునందు; క్షితిః = భూమి (గంగతో పాటు ఉన్న భూభాగము లేక విశ్వరూపమున); సౌమనసీ = పూవులతో చేసిన; శేషా + ఇవ = మాల వలె (శోభిల్లుచున్నదో); యస్య = ఎవరి యొక్క; అఙ్గద + పదే = భుజకీర్తుల (దండుకడెముల) స్థానమందు; సః + శేషాహిః = ఆ ప్రసిద్ధుడైన శేషనాగు; చకాస్తి =
ప్రకాశించుచున్నాడో; తస్య + ప్రభోః = అట్టి ప్రభువు యొక్క; అమృత + నిర్ఝర + నిర్విశేషా = అమృత ప్రవాహముతో సమానమైన; సరస్వతీ = వాక్కు (వాణి); వః = మీ యొక్క; అశేషాణి = సమస్తమైన; దురితాని = పాపములను; హన్తు = నశింపజేయుగాక.
·
తాత్పర్యము: ఎవరి శిరస్సుపై ఈ భూమండలము ఒక పూదండ వలె తేలికగా అమరి
ఉందో, ఎవరి భుజములకు శేషనాగు ఆభరణముగా మెరుస్తున్నాడో, అట్టి పరమేశ్వరుని అమృతతుల్యమైన వాక్కులు మీ సమస్త పాపములను హరించుగాక.
·
విశేషము: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఇక్కడ శివుని అనంత శక్తి
వర్ణించబడింది. విశ్వాన్ని ధరించిన శివుని వాక్కు (సరస్వతి) భక్తుల కష్టాలను
తొలగించి అమృతత్వాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భావము.
[^౨] 43వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రీమానకల్పత న
కల్పతరుర్యదాప్త్యై తృష్ణా రసాయనరసాయ న యం సమేత్య । లభ్యో న యో గహనయోగహవైః స వోఽఘ-
మప్రాకృతో హరకృతో హరతు ప్రసాదః ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థము: శ్రీమాన్ = సంపదతో
కూడిన, కల్పతరుః = కల్పవృక్షము కూడా, యత్ + ఆప్త్యై = ఏ
అనుగ్రహమును పొందుటకు, న + అకల్పత = సమర్థము కాలేదో; యమ్ = ఏ శివానుగ్రహమును, సమేత్య = పొందితే, రసాయన + రసాయ = జరావ్యాధులను హరించే రసాయనౌషధము మీద కూడా, తృష్ణా = కోరిక, న (భవతి) = ఉండదో; యః = ఏ అనుగ్రహము, గహన + యోగ + హవైః = కష్టతరమైన
అష్టాంగ యోగముల చేత గానీ, యజ్ఞయాగాదుల (హవ) చేత గానీ,
న + లభ్యః = లభించదో; అప్రాకృతః = అలౌకికమైన
(ముఖ్యమైన), హర + కృతః = ఆ పరమశివుని చేత చేయబడిన, సః + ప్రసాదః = ఆ అనుగ్రహము, వః = మీ యొక్క, అఘమ్ = పాపమును, హరతు = హరించుగాక.
తాత్పర్యము: లౌకిక సంపదలనిచ్చే
కల్పవృక్షం కూడా మోక్షం అనే సంపదను ఇవ్వలేదు. ఏ శివానుగ్రహం పొందితే అమృతం వంటి
రసాయనాల మీద కూడా ఆశ చచ్చిపోతుందో, ఏది కేవలం యోగ సాధనల వల్లనో, యజ్ఞాల వల్లనో లభించదో—అట్టి పరమశివుని దివ్యమైన అనుగ్రహం మీ పాపాలను
హరించి మీకు శ్రేయస్సును చేకూర్చుగాక.
44వ శ్లోకము
శ్లోకము: ముక్తిర్హి నామ
పరమః పురుషార్థ ఏక- స్తామన్తరాయమవయన్తి యదన్తరజ్ఞాః । కిం భూయసా భవతు సైవ
సుధామయూఖ- లేఖాశిఖాభరణభక్తిరభఙ్గురా వః ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థము: యద్ + అన్తరజ్ఞాః =
శివభక్తి యొక్క రహస్యమును (వైశిష్ట్యమును) తెలిసిన జ్ఞానులు, తామ్ = ఆ,
ముక్తిమ్ + హి + నామ = మోక్షమును కూడా, అన్తరాయమ్
= (శివ సేవకు) ఒక విఘ్నముగా, అవయన్తి = భావిస్తారో; ముక్తిః = ముక్తి అనేది, ఏకః + పరమః + పురుషార్థః =
గొప్ప పురుషార్థమే అయినప్పటికీ; భూయసా + కిమ్ = ఇక ఎక్కువగా
చెప్పడం ఎందుకు? సుధా + మయూఖ + లేఖా = చంద్రకళను, శిఖా + ఆభరణ = శిరోభూషణముగా కలిగిన శివుని యందు, వః
= మీ యొక్క, భక్తిః = భక్తి, అభఙ్గురా
= విచ్ఛిన్నము కాకుండా (స్థిరముగా), భవతు = ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: లోకంలో మోక్షమే పరమ
పురుషార్థం అంటారు. కానీ నిజమైన శివభక్తులు ఆ మోక్షాన్ని కూడా శివ కైంకర్యానికి
ఆటంకంగా భావిస్తారు (అంటే మోక్షం కంటే శివభక్తియే మిన్న అని వారి భావం). కాబట్టి
ఇక వేరే మాటలు ఎందుకు? చంద్రమౌళియైన ఆ పరమశివుని యందు మీకు అచంచలమైన భక్తి సదా
ఉండుగాక!
విశేషములు: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ ఒక
గొప్ప విషయాన్ని చెప్పారు. భక్తుడు శివుని సాయుజ్యాన్ని (ముక్తిని) కూడా కోరడు, ఎందుకంటే
ముక్తి పొందితే 'నేను-శివుడు' అనే భేదం
పోతుంది, అప్పుడు శివుని సేవ చేసే భాగ్యం ఉండదు. అందుకే
భక్తులు ముక్తిని కూడా ఒక విఘ్నంగా భావిస్తారట. వ్యాఖ్యాత తన సొంత శ్లోకాన్ని కూడా
ఉదహరిస్తూ—"శివుని ముఖారవిందాన్ని చూడని ముక్తి నాకు అవహేళన వంటిది" అని
భక్తి గొప్పదనాన్ని చాటారు.
45వ శ్లోకము
శ్లోకము: స యత్ర గుహబర్హిణో
భవభుజంగజిహ్వాఞ్చనై- ర్గజాస్యకరకర్షణైః స చ గిరీన్ద్రకన్యాహరిః । స చార్కసుతసైరిభో
రవితురంగహేషారవై- ర్ముదం దధతి ధామ తద్దిశతు శాంభవం ధామ వః ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ శాంభవ
కాంతి (నివాసము) నందు; గుహ + బర్హిణః = కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలి; భవ + భుజంగ + జిహ్వా + అఞ్చనైః = శివుని పాముల నాలికల నిమురుడు (నాకుట)
చేత; గిరీన్ద్రకన్యా + హరిః = పార్వతీదేవి వాహనమైన సింహము;
గజాస్య + కర + కర్షణైః = వినాయకుని తుండము యొక్క స్పర్శ (లాగుట) చేత;
అర్కసుత + సైరిభః = యమధర్మరాజు వాహనమైన మహిషము (ఎద్దు); రవి + తురంగ + హేషా + రవైః = సూర్యుని గుర్రముల సకిలింతల శబ్దము చేత;
ముదమ్ = సంతోషమును; దధతి = పొందుతున్నారో;
తత్ + శాంభవమ్ + ధామ = అట్టి శివసంబంధమైన దివ్య తేజస్సు; వః = మీకు; ధామ = తేజస్సును (శ్రేయస్సును); దిశతు = ఇచ్చుగాక.
తాత్పర్యము: శివుని సన్నిధిలో
పరస్పర విరోధము కలిగిన ప్రాణులు కూడా వైరము మరచి స్నేహముతో మెలగుతాయి. పాములను
తినే నెమలి శివుని పాములతో లాలింపబడుతోంది. సింహము వినాయకుని తుండముతో స్నేహముగా
ఉంది. యముని మహిషము సూర్యుని గుర్రాల సకిలింతలు విని సంతోషిస్తోంది. అట్టి
అద్భుతమైన శాంతికి నిలయమైన పరమశివుని దివ్య తేజస్సు మీకు శ్రేయస్సును చేకూర్చుగాక.
విశేషములు: మహాపురుషుల
సన్నిధిలో క్రూర జంతువులు కూడా తమ సహజ వైరమును వీడి శాంతముగా ఉంటాయని ఈ శ్లోకం
చాటుతోంది.
46వ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్మిఞ్జాతస్త్రిభువనజయీ
భగ్నకామః స కామో యస్మింల్లేభే శలభలఘుతాం ప్రాప్తకాలః స కాలః । యస్యౌఘో న ప్రభవతి
మహోనిహ్నవే జాహ్నవీయః శ్రేయః ప్రేయః ప్రథయతు స వః శాంభవో దృక్త్రిభాగః ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్మిన్ = ఏ
నేత్రము నందు; త్రిభువన + జయీ = ముల్లోకములను జయించిన; సః + కామః =
ఆ మన్మథుడు; భగ్న + కామః = కోరికలు భంగమై (భస్మమై); జాతః = పోయెనో; యస్మిన్ = ఏ నేత్రము నందు; ప్రాప్త + కాలః = సమయము ఆసన్నమైన; సః + కాలః = ఆ
యముడు కూడా; శలభ + లఘుతామ్ = మిడత వలె అత్యల్పమైన స్థితిని;
లేభే = పొందెనో; జాహ్నవీయః + ఓఘః + అపి =
గంగానది ప్రవాహము కూడా; యస్య + మహః + నిహ్నవే = ఏ నేత్రము
యొక్క తేజస్సును ఆపడానికి; న + ప్రభవతి = సమర్థము కాదో;
సః + శాంభవః + దృక్ + త్రిభాగః = ఆ పరమశివుని మూడవ నేత్రము (అగ్ని
నేత్రము); వః = మీకు; ప్రేయః + శ్రేయః
= మిక్కిలి ప్రియమైన మోక్షమును; ప్రథయతు = విస్తరింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: ముల్లోకాలను
జయించిన మన్మథుడు ఏ కంటి మంటల్లో భస్మమయ్యాడో, కాల పురుషుడైన యముడు ఏ కంటి
ముందు మిడత వలె చిన్నవాడైపోయాడో, గంగా ప్రవాహం కూడా ఏ కంటి
వేడిని చల్లార్చలేదో—అట్టి పరమేశ్వరుని మూడవ కన్ను మీకు పరమ శ్రేయస్సును
కలిగించుగాక.
47వ శ్లోకము
శ్లోకము: యః క్రోధాగ్నేః
సమిధమకరోద్దర్పకం దర్పకన్ద- చ్ఛేదాభిజ్ఞం వ్యధిత జగతాం యః కృతాన్తం కృతాన్తమ్ । నేతుం
యశ్చ ప్రభవతి మతిహ్రాసమస్తం సమస్తం నిష్ప్రత్యూహం ప్రథయతు పథి త్రాసదే వః స దేవః ॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ దేవుడు, దర్పకమ్ =
మన్మథుడిని, క్రోధాగ్నేః = తన కోపాగ్నికి, సమిధమ్ = సమిధగా (కట్టెగా), అకరోత్ = చేసెనో;
యః = ఏ దేవుడు, జగతామ్ = లోకములకు, కృతాన్తమ్ = అంతమును కలిగించేవాడైన, కృతాన్తమ్ =
యమధర్మరాజును, దర్ప + కన్ద + ఛేద + అభిజ్ఞమ్ = గర్వము అనే
మూలమును తుంచివేయుటలో నేర్పరియైనవానిగా (అనగా యముని గర్వాన్ని అణచివేసినవాడిగా),
వ్యధిత = చేసెనో; యః + చ = ఎవడైతే, సమస్తమ్ = సకలమైన, మతి + హ్రాసమ్ = అజ్ఞానమును
(శివుని కంటే భిన్నమనే భేదబుద్ధిని), అస్తమ్ + నేతుమ్ =
నశింపజేయుటకు, ప్రభవతి = సమర్థుడో; సః
+ దేవః = అట్టి పరమేశ్వరుడు, త్రాసదే = భయంకరమైన (సింహాది
క్రూర మృగములు లేక యమదూతల భయమున్న), పథి = మార్గమందు,
వః = మీకు, నిష్ప్రత్యూహమ్ = విఘ్నములు లేని
స్థితిని, ప్రథయతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: తన కోపాగ్నికి
మన్మథుడిని సమిధగా చేసినవాడు, లోకాలను భయపెట్టే యమధర్మరాజు గర్వాన్ని
అణచివేసినవాడు, మరియు భక్తుల హృదయాలలోని అజ్ఞానమనే చీకటిని
తొలగించగలవాడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుడు, ఈ లోకమునందలి
ప్రయాణములలోను మరియు పరలోక మార్గమందును మీకు ఎటువంటి విఘ్నములు లేకుండా
రక్షించుగాక.
48వ శ్లోకము
శ్లోకము: పాయాద్వస్త్రిజగద్గురుః
స్మరహరః సోపగ్రహాణాం శిరః శ్యామాకాముకమత్సరేణ చరణౌ పఙ్క్తిర్గ్రహాణామివ । యస్య
ప్రహ్వసురాసురేశ్వరశిరోమన్దారమాలాగల- త్కింజల్కోత్కరపిఞ్జరోన్ముఖనఖశ్రేణీనిభేనాశ్రితా
॥ 48 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్రిజగత్ + గురుః =
ముల్లోకములకు గురువు, స్మరహరః = మన్మథుని సంహరించినవాడునైన, సః
= ఆ శివుడు, వః = మిమ్ములను, పాయాత్ =
రక్షించుగాక; యస్య = ఎవరి యొక్క, చరణౌ
= పాదములు, ప్రహ్వ = నమస్కరించుచున్న, సుర
+ అసుర + ఈశ్వర = దేవ దానవ శ్రేష్ఠుల యొక్క, శిరః =
శిరస్సులందలి, మన్దార + మాలా = మందార పూదండల నుండి, గలత్ = జారుచున్న, కింజల్క + ఉత్కర = పుప్పొడి
సమూహము చేత, పిఞ్జర = పచ్చనైన (బంగారు రంగు), ఉన్ముఖ = పైకి చూస్తున్న, నఖ + శ్రేణీ + నిభేన =
నఖముల (గోర్ల) పంక్తి నెపముతో; శిరః + శ్యామాకాముక + మత్సరేణ
= శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని (శ్యామాకాముక) పట్ల కలిగిన అసూయతో, సోపగ్రహాణామ్ = ఉపగ్రహములతో (రాహు, కేతు, ధ్రువ, అగస్త్య) కూడిన, గ్రహాణామ్
= మిగిలిన పది గ్రహముల, పఙ్క్తిః + ఇవ = సమూహము వలె, ఆశ్రితా = ఆశ్రయించబడినవో.
తాత్పర్యము: ముల్లోక గురువైన
పరమశివుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక. ఆయన పాదములకు దేవతలు, అసురులు
తలవంచి నమస్కరిస్తున్నారు. వారి తలల మీద ఉన్న మందార మాలల పుప్పొడి శివుని కాలి
గోర్లపై పడి వాటిని పసుపు పచ్చగా (బంగారు రంగులో) మారుస్తోంది. ఆ పది గోర్ల వరుస
ఎలా ఉందంటే—శివుని తల మీద ఉన్న చంద్రుడిని చూసి అసూయ పడి, "మేము కూడా స్వామికి అత్యంత సన్నిహితంగా ఉండాలి" అని ఉపగ్రహాలతో సహా
వచ్చిన మిగిలిన గ్రహాలన్నీ (సూర్యుడు మొదలైన పది గ్రహాలు) శివుని పాదాలను
ఆశ్రయించాయా అన్నట్లుగా ఉంది.
విశేషము: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, గ్రహాలు
మొత్తం 7 (సూర్యుడు మొదలైనవి), ఉపగ్రహాలు
4 (రాహు, కేతు, ధ్రువ,
అగస్త్య). మొత్తం 11 గ్రహాలలో చంద్రుడు శివుని
శిరస్సున ఉండగా, మిగిలిన 10 గ్రహాలు
శివుని 10 కాలి గోర్ల రూపంలో ఆయన పాదాలను ఆశ్రయించాయని కవి
ఉత్ప్రేక్షించారు.
49వ శ్లోకము
శ్లోకము: అర్కేన్దుభౌమబుధవాక్పతికావ్యమన్దా
మన్దారకున్దకుముదైర్యముదర్చయన్తి। తస్య ప్రభోరఘమలోష్మశమాదమన్దా మన్దాకినీవ
ముదమర్పయతు స్తుతిర్వః ॥ 49 ॥
ప్రతిపదార్థము: అర్క + ఇన్దు + భౌమ
+ బుధ + వాక్పతి + కావ్య + మన్దాః = సూర్య, చంద్ర, కుజ, బుధ, గురు, శుక్ర, శని అను సప్త గ్రహములు; మన్దార + కున్ద + కుముదైః =
మందార, మొల్ల, కలువ పూవులచే; యమ్ = ఏ పరమేశ్వరుని; ఉదర్చయన్తి = మిక్కిలి భక్తితో
అర్చిస్తున్నారో; తస్య + ప్రభోః = ఆ ప్రభువు యొక్క (శివుని
యొక్క); ఇయమ్ + స్తుతిః = ఈ స్తుతి; అఘ
+ మల + ఊష్మ + శమాత్ = పాపములనే మాలిన్యము వల్ల కలిగే తాపమును చల్లార్చుటలో;
మన్దాకినీ + ఇవ = ఆకాశగంగ వలె; అమన్దామ్ =
గొప్పదైన; ముదమ్ = ఆనందమును; వః = మీకు;
అర్పయతు = ఇచ్చుగాక.
తాత్పర్యము: సూర్యచంద్రాది
గ్రహాలన్నీ ఏ పరమేశ్వరుని దివ్యమైన పుష్పాలతో పూజిస్తున్నాయో, అట్టి
శివునిపై చేసిన ఈ స్తుతి, ఆకాశగంగ వలె పవిత్రమైనది. ఇది మీ
పాపతాపాలను చల్లార్చి మీకు అమితమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక.
50వ శ్లోకము
శ్లోకము: భస్మోద్ధూలితమూర్తిరిన్దుధవలజ్యోతీరసోర్వీధర-
స్కన్ధాసక్తతుషారగౌరవృషభారూఢోఽస్తు భద్రాయ వః । దేవో
దుగ్ధమహాబ్ధిమధ్యవికసత్సత్పుణ్డరీకోపరి- క్రీడద్బాలమరాలనిర్మలరుచిః
కాత్యాయనీకాముకః ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థము: భస్మ + ఉద్ధూలిత +
మూర్తిః = భస్మము అలదుకున్న శరీరము కలవాడును; ఇన్దు + ధవల = చంద్రుని వలె తెల్లనైన;
జ్యోతీరస + ఊర్వీధర = స్ఫటిక పర్వతము (కైలాసము) యొక్క; స్కన్ధ + ఆసక్త = శిఖరము (శరీరము) పై ఉన్న; తుషార +
గౌర = మంచు వలె తెల్లనైన; వృషభ + ఆరూఢః = వృషభమును
అధిరోహించినవాడును; దుగ్ధ + మహాబ్ధి + మధ్య = పాలసముద్రము
మధ్యలో; వికసత్ = వికసిస్తున్న; సత్ +
పుణ్డరీక + ఉపరి = తెల్ల తామర పువ్వు పై; క్రీడత్ =
ఆడుకుంటున్న; బాల + మరాల = హంస పిల్ల వలె; నిర్మల + రుచిః = స్వచ్ఛమైన కాంతి గలవాడును; కాత్యాయనీ
+ కాముకః = పార్వతీదేవికి ప్రియుడైనవాడునైన; దేవః = ఆ శివుడు;
వః = మీకు; భద్రాయ = మంగళము కొరకు; అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: శరీరమంతా విభూతి
పూసుకున్నవాడు,
తెల్లని కైలాస పర్వతంపై తెల్లని నందిని వాహనంగా చేసుకున్నవాడు అయిన
పరమశివుడు మీకు శుభాలను కలిగించుగాక. పాలసముద్రంలోని తెల్ల తామరపై ఆడుకునే చిన్న
హంసపిల్ల ఎంత నిర్మలంగా ఉంటుందో, అంతటి స్వచ్ఛమైన కాంతితో
శోభిల్లే పార్వతీ ప్రాణనాథుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక.
51వ శ్లోకము
శ్లోకము: త్రాతా భీతిభృతాం
పతిశ్చిదచితాం క్లేశం సతాం శంసతాం హన్తా భక్తిమతాం మతాం స్వసమతాం కర్తాపకర్తాసతామ్
। దేవః సేవకభుక్తిముక్తిఘటనాభూర్భూర్భువఃస్వస్త్రయీ- నిర్మాణస్థితిసంహృతిప్రకటితక్రీడో
మృడః పాతు వః ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థము: భీతి + భృతామ్ =
భవరోగ భయము కలవారిని; త్రాతా = రక్షించువాడు; చిత్ + అచితామ్
= చేతనాచేతన జగత్తునకు; పతిః = ప్రభువు; శంసతామ్ = స్తుతించుచున్న; సతామ్ = సత్పురుషుల యొక్క;
క్లేశమ్ = క్లేశములను (అజ్ఞానమును); హన్తా =
నశింపజేయువాడు; భక్తిమతామ్ = భక్తులకు; మతామ్ = వారు కోరుకున్న; స్వ + సమతామ్ = తనతో
సమానమైన స్థితిని (సాయుజ్య ముక్తిని); కర్తా =
ప్రసాదించువాడు; అసతామ్ = దుష్టులకు; అపకర్తా
= శిక్షించువాడు; సేవక = సేవించువారికి; భుక్తి + ముక్తి + ఘటనా + భూః = భోగములను, మోక్షమును
సమకూర్చే నిలయమైనవాడు; భూః + భువః + స్వః + త్రయీ = భూ,
భువః, సువర్లోకముల యొక్క; నిర్మాణ + స్థితి + సంహృతి = సృష్టి, స్థితి,
లయములను; ప్రకటిత + క్రీడః = లీలుగా
చేయువాడునైన; మృడః = సుఖకారకుడైన శివుడు; వః = మిమ్ములను; పాతు = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: భయపడేవారిని
రక్షించేవాడు, సమస్త జగత్తుకు అధిపతి, భక్తుల కష్టాలను తీర్చేవాడు,
సేవకులకు ఇహలోక సుఖాలను పరలోక మోక్షాన్ని ఇచ్చేవాడు, ముల్లోకాల సృష్టి స్థితి లయాలను ఒక క్రీడలాగా చేసేవాడైన ఆ 'మృడ' నామక పరమశివుడు మిమ్ములను సంసార భయాల నుండి
కాపాడుగాక.
52వ శ్లోకము
శ్లోకము: కృష్ణేన
త్రిజగత్ప్రసిద్ధవిజయప్రఖ్యాతినాలోచనం భక్త్యా వాసవసూనునా కృతవతా పాదాబ్జపూజావిధౌ
। యస్మాదాప్తసుదర్శనేన నిఖిలం విశ్వం విధేయీకృతం కృష్ణేనేవ స ధూర్జటిర్ఘటయతు
శ్రేయాంసి భూయాంసి నః ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్రిజగత్ +
ప్రసిద్ధ + విజయ + ప్రఖ్యాతినా = ముల్లోకములలో ప్రసిద్ధమైన విజయము (జయము) అనే పేరు
కలిగినట్టియు; వాసవ + సూనునా = ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుడు (మరియు ఇంద్రుని తమ్ముడైన
శ్రీకృష్ణుడు); భక్త్యా = భక్తితో; పాదాబ్జ
+ పూజావిధౌ = శివుని పాదపద్మముల పూజా కార్యక్రమమునందు; ఆలోచనమ్
= నిరంతర ధ్యానమును (శ్రీకృష్ణ పక్షంలో తన కన్నును); కృతవతా
= చేసినట్టి; యస్మాత్ = ఏ శివుని నుండి; ఆప్త + సుదర్శనేన = పొందబడిన దివ్య దృష్టి (మరియు సుదర్శన చక్రము) చేత;
నిఖిలం + విశ్వమ్ = సమస్త ప్రపంచమును; విధేయీకృతమ్
= వశము చేసుకోబడినదో; కృష్ణేనేవ = ఆ అర్జునుని వలె, కృష్ణుని వలె; సః + ధూర్జటిః = ఆ పరమశివుడు; నః = మనకు; భూయాంసి = అమితమైన; శ్రేయాంసి = శ్రేయస్సులను; ఘటయతు = చేకూర్చుగాక.
తాత్పర్యము: ఎవరు శివుని
పాదపద్మాలను పూజించి, ఆయన అనుగ్రహంతో పొందిన సుదర్శన చక్రం (కృష్ణుడు) మరియు
దివ్యదృష్టి (అర్జునుడు) ద్వారా సమస్త లోకాలను జయించారో, అట్టి
శ్రీకృష్ణార్జునుల చేత పూజింపబడిన పరమశివుడు మనకు అనంతమైన శుభాలను కలిగించుగాక.
విశేషము: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం
'కృష్ణ' శబ్దానికి ఇక్కడ అర్జునుడు మరియు
శ్రీకృష్ణుడు అని రెండర్థాలు. విష్ణువు శివుని పూజిస్తూ ఒక కమలం తక్కువైనప్పుడు తన
కన్నునే సమర్పించాడని (లోచనం కృతవతా), అందుకు మెచ్చిన శివుడు
సుదర్శన చక్రాన్ని ఇచ్చాడని పురాణ గాథ. అలాగే కిరాతార్జునీయ గాథలో అర్జునుడు
శివుని పూజించి పాశుపతాన్ని, జయాన్ని పొందాడు.
53వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రీకణ్ఠస్య
సకృత్తికార్తభరణీ మూర్తిః సదారోహిణీ జ్యేష్ఠా భద్రపదా పునర్వసుయుతా చిత్రా
విశాఖాన్వితా । దిశ్యాదక్షతహస్తమూలఘటితాషాఢా మఘాలంకృతా శ్రేయో వైశ్రవణాశ్రితా
భగవతో నక్షత్రపాలీవ వః ॥ 53 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవతః +
శ్రీకణ్ఠస్య = భగవంతుడైన శివుని యొక్క; మూర్తిః = దివ్య మంగళ స్వరూపము; నక్షత్ర + పాలీ + ఇవ = నక్షత్రముల వరుస వలె; వః =
మీకు; శ్రేయః = శ్రేయస్సును; దిశ్యాత్
= ఇచ్చుగాక.
నక్షత్రాల పరంగా
(శ్లేష): ఈ శ్లోకంలో కృత్తిక, భరణి, రోహిణి, జ్యేష్ఠ,
భద్రపద (పూర్వ-ఉత్తర), పునర్వసు, చిత్ర, విశాఖ, ఆషాఢ, మఖ, శ్రవణ అనే నక్షత్ర నామాలు వాడబడ్డాయి.
శివ మూర్తి పరంగా
ప్రతిపదార్థము:
- సకృత్తికా: కృత్తి (వ్యాఘ్రచర్మము) ధరించినవాడు.
- ఆర్తభరణీ: ఆర్తులను (కష్టాల్లో ఉన్నవారిని)
భరించేవాడు (రక్షించేవాడు).
- సదారోహిణీ: భక్తులను ఎల్లప్పుడూ ఉన్నత స్థానాలకు
(మోక్షానికి) ఎక్కించేవాడు.
- జ్యేష్ఠా: అందరికంటే పెద్దవాడు (ఆది దేవుడు).
- భద్రపదా: మంగళకరమైన పాదములు కలవాడు.
- పునర్వసుయుతా: గొప్ప తేజస్సుతో
(వసువులతో) కూడినవాడు.
- చిత్రా: ఆశ్చర్యకరమైన రూపము కలవాడు.
- విశాఖాన్వితా: కుమారస్వామి
(విశాఖుడు) తో కూడినవాడు.
- అక్షత + హస్తమూల + ఘటిత + ఆషాఢా: గాయపడని
(అక్షత) చేతిలో పాలాశ దండమును (ఆషాఢము) ధరించినవాడు.
- మఘాలంకృతా: గొప్ప మహిమతో (మఘముతో) అలంకరింపబడినవాడు.
- వైశ్రవణ + ఆశ్రితా: కుబేరుడి (వైశ్రవణుడు)
చేత ఆశ్రయింపబడినవాడు (కుబేర సఖుడు).
తాత్పర్యము: ఆకాశంలోని
నక్షత్రమాల ఏ విధంగా ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే వ్యాఘ్రచర్మాన్ని ధరించి, ఆర్తులను రక్షిస్తూ, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తూ,
కుమారస్వామి మరియు కుబేరునితో కూడి ఉండే పరమశివుని దివ్య స్వరూపం
మీకు సకల శ్రేయస్సులను ప్రసాదించుగాక.
54వ శ్లోకము (శ్రీ భైరవ తాండవ వర్ణన)
శ్లోకము: భిన్ద్ధి
క్ష్మాధరసంధిబన్ధముదధేరమ్భోభరం జృమ్భయ క్షున్ద్ధి క్ష్మాపటలం
దలత్ఫణిఫణాపీఠీలుఠత్సౌష్ఠవమ్ । పిణ్డ్ఢి ప్రౌఢచపేటపాటితరటత్తారాకుటుమ్బం నభః ప్రారబ్ధోద్ధతసాంధ్యతాణ్డవ
ఇతి శ్రీభైరవః పాతు వః ॥ 54 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రారబ్ధ + ఉద్ధత +
సాంధ్య + తాణ్డవః = ఆరంభించబడిన భయంకరమైన సంధ్యాకాల తాండవము గలవాడై; శ్రీభైరవః
= శ్రీ భైరవమూర్తి; క్ష్మాధర + సంధి + బన్ధమ్
= పర్వతముల యొక్క సంధి బంధములను; భిన్ద్ధి = భేదించుము (అని పలుకుచు); ఉదధేః + అమ్భః + భరమ్ =
సముద్రము యొక్క జలరాశిని; జృమ్భయ = పొంగిపొర్లేలా చేయుము; దలత్
+ ఫణి + ఫణా + పీఠీ = అదిరిపోతున్న ఆదిశేషుని పడగలనే పీఠముపై; లుఠత్ + సౌష్ఠవమ్ = దొర్లిపోతున్న అందము గల; క్ష్మా
+ పటలమ్ = భూమండలమును; క్షున్ద్ధి = అణచివేయుము (పిండి చేయుము); ప్రౌఢ + చపేట + పాటిత =
తన కఠినమైన అరచేతి దెబ్బలచే చీల్చబడిన; రటత్ + తారా +
కుటుమ్బమ్ = శబ్దము చేయుచున్న నక్షత్ర సమూహము గల; నభః =
ఆకాశమును; పిణ్డ్ఢి = పిండి
చేయుము; ఇతి = అని ఆజ్ఞాపించుచున్నవాడై; వః = మిమ్ములను; పాతు = రక్షించుగాక.
తాత్పర్యము: సంధ్యాకాలంలో
ఉద్ధతమైన తాండవాన్ని ప్రారంభించిన శ్రీ భైరవమూర్తి తన ఆవేశంలో "పర్వతాలను
బద్దలు కొట్టు,
సముద్రాలను పొంగించు, భూమిని అణచివేయి,
ఆకాశాన్ని పిండి చేయి" అని తన వీరకృత్యాల ద్వారా
శాసిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాడు. తన పాదఘాతాలకు ఆదిశేషుని పడగలు అదిరిపోతుండగా, అరచేతి దెబ్బలకు నక్షత్రాలు రాలిపోతుండగా భయంకరంగా నాట్యం చేస్తున్న ఆ
భైరవుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక.
55వ శ్లోకము
శ్లోకము: భూత్యై వోఽస్తు
విడమ్బితస్మితరుతం మూర్ధోద్ధృతస్వర్ధునీ- నిధ్వానధ్వనదాననైరభినయే భూషాకపాలైః
ప్రభోః । త్వఙ్గత్తుమ్బురునారదాహతనదద్గమ్భీరభేరీరవ- వ్యావల్గద్గుహవాహబర్హివిహితక్రీడానుకారం
వపుః ॥ 55 ॥
ప్రతిపదార్థము: అభినయే = నాట్య
సమయమునందు; మూర్ధ + ఉద్ధృత = శిరస్సున ధరించిన; స్వః + ధునీ =
గంగానది యొక్క; నిధ్వాన = శబ్దము చేత; ధ్వనత్
+ ఆననైః = మారుమ్రోగుతున్న నోళ్లు కలిగిన; భూషా + కపాలైః =
అలంకారముగా ఉన్న కపాలముల (పుర్రెల) ద్వారా; విడమ్బిత + స్మిత
+ రుతమ్ = శివుని అట్టహాసమును అనుకరిస్తున్నట్లు ఉన్నదియు; త్వఙ్గత్
= నాట్య రంగమున తిరుగుచున్న; తుమ్బురు + నారద = తుంబురు
నారదుల చేత; ఆహత = వాయింపబడిన; నదత్ +
గమ్భీర + భేరీ + రవ = మ్రోగుచున్న గంభీరమైన భేరీ శబ్దమునకు; వ్యావల్గత్
= సంతోషముతో నృత్యము చేయుచున్న; గుహ + వాహ + బర్హి =
కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలి యొక్క; క్రీడా + అనుకారమ్ = ఆటను
అనుకరిస్తున్నట్లు ఉన్న; ప్రభోః + వపుః = ఆ పరమేశ్వరుని
శరీరము; వః = మీకు; భూత్యై = ఐశ్వర్యము
(మోక్షము) కొరకు; అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: శివుడు తాండవం
చేస్తున్నప్పుడు ఆయన మెడలోని కపాల మాలలోని నోళ్లు గంగా ప్రవాహ శబ్దంతో
మారుమ్రోగుతూ, శివుని నవ్వును అనుకరిస్తున్నట్లు ఉన్నాయి. తుంబురు నారదులు వాయిస్తున్న
భేరీ మృదంగ నాదాలకు పరవశించి కుమారస్వామి నెమలి నాట్యం చేస్తోంది. ఆ నెమలి
నాట్యానికి అనుగుణంగా లయబద్ధంగా కదులుతున్న పరమశివుని దివ్య మంగళ విగ్రహం మీకు
మోక్ష సంపదను ప్రసాదించుగాక.
56వ శ్లోకము
(స్వామి ప్రసాద మహిమ)
శ్లోకము: ఆదౌ పాదతలే
కృతస్థితిరథో ప్రాప్తః కరాలమ్బనం వాల్లభ్యం శుభదృఙ్నివేశనవశోత్పన్నం ప్రపన్నస్తతః
। అన్తే యేన శిరోధిరోపణమహామాహాత్మ్యమాప్తో విధు- ర్భూత్యై స క్రమవర్ధమానమహిమా
స్వామిప్రసాదోఽస్తు వః ॥ 56 ॥
ప్రతిపదార్థము: విధుః = చంద్రుడు; ఆదౌ = మొదట;
పాదతలే = (శివుని) పాదము చెంత; కృత + స్థితిః
= నివాసము కలిగినవాడై; అథో = అటు పిమ్మట; కర + ఆలమ్బనమ్ = (శివుని) చేతి యందు ఆధారమును (సుధా కలశ రూపమున); ప్రాప్తః = పొందినవాడై; తతః = ఆ తరువాత; శుభ + దృక్ + నివేశన + వశ + ఉత్పన్నమ్ = శివుని శుభప్రదమైన (అగ్ని)
నేత్రమునందు నివసించుట వల్ల కలిగిన; వాల్లభ్యమ్ =
ప్రియత్వమును (ప్రేమను); ప్రపన్నః = పొందినవాడై; అన్తే = చివరకు; యేన = ఏ అనుగ్రహము చేత; శిరః + అధిరోపణ + మహా + మాహాత్మ్యమ్ = శివుని శిరస్సుపై అధిష్టించే గొప్ప
గౌరవమును; ఆప్తః = పొందెనో; సః = అట్టి;
క్రమ + వర్ధమాన + మహిమా = క్రమముగా పెరుగుతున్న మహిమ గల; స్వామి + ప్రసాదః = ఆ పరమశివుని అనుగ్రహము; వః =
మీకు; భూత్యై = మోక్ష సంపద కొరకు; అస్తు
= అగుగాక.
తాత్పర్యము: చంద్రుడు శివుని
సేవ చేస్తూ మొదట ఆయన పాదాల చెంత ఉన్నాడు, ఆపై శివుని చేతిని (ఆధారాన్ని) పొందాడు,
ఆ తరువాత ఆయన కంటిలో స్థానం సంపాదించి అత్యంత ప్రియుడయ్యాడు,
చివరకు శివుని శిరస్సుపైనే అలంకారంగా మారేంతటి గొప్ప గౌరవాన్ని
పొందాడు. ఈ విధంగా భక్తుడిని అంచలంచెలుగా ఉన్నత స్థితికి చేర్చే ఆ పరమశివుని దివ్య
అనుగ్రహం మీకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించుగాక.
57వ శ్లోకము
(పరమేశ్వరుడు - పురాణ కవి)
శ్లోకము: యస్యైకస్య
సువర్ణసంభృతపదన్యాసానవద్యక్రమ- వ్యక్తిః ప్రేఙ్ఖతి
గౌరనర్గలగతిస్వాచ్ఛన్ద్యహృద్యాకృతిః । ప్రఖ్యాతాద్భుతసర్గబన్ధరచనాసంరబ్ధిరోజస్వినః
కావ్యస్యోదయభూరసౌ భవతు వః ప్రీత్యై పురాణః కవిః ॥ 57 ॥
ఈ శ్లోకము శ్లేషాలంకారములో
ఉంది. దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి: ఒకటి శివుని పరంగా, రెండూ
మహాకావ్యం/కవి పరంగా.
1. పరమేశ్వరుని
పరంగా (శివ పక్షము):
- పురాణః కవిః: సనాతనుడైన కవి
(జ్ఞాని) అయిన పరమశివుడు.
- సువర్ణ + సంభృత + పదన్యాస: బంగారు రంగుతో కూడిన
పాద విన్యాసము కలవాడు (శివుడు నడుస్తుంటే ఆయన పాదాల నుండి బంగారం
కురుస్తుందని ఆగమ ప్రసిద్ధి).
- గౌః: ఆయన వాహనమైన వృషభము (నంది).
- అనర్గల + గతి: అడ్డులేని గమనముతో
మనోహరమైన ఆకృతి కలవాడు.
- సర్గ + బన్ధ + రచనా: ఈ ప్రపంచమనే 'సర్గ'
(సృష్టి) ని నిర్మించుటలో సమర్థుడు.
- ఓజస్వినః కావ్యస్య ఉదయభూః: తేజోమయమైన 'కావ్యుడు'
(శుక్రాచార్యుడు) ఎవరి ఉదరము నుండి ఉద్భవించాడో అట్టి శివుడు
మీకు ఆనందాన్ని ఇచ్చుగాక.
2. మహాకావ్యం
పరంగా (కావ్య పక్షము):
- పురాణః కవిః: ప్రాచీన కవి (వాల్మీకి
లేదా వ్యాసుడు వంటి వారు).
- గౌః: కవి యొక్క వాక్కు (వాణి).
- సువర్ణ + పద + న్యాస: మంచి అక్షరాలతో
(సు-వర్ణ), పదములతో కూర్చబడినది.
- అనవద్య + క్రమ: దోషము లేని క్రమము
కలది.
- సర్గ + బన్ధ + రచనా: సర్గలతో (అధ్యాయాలతో)
కూడిన మహాకావ్య నిర్మాణము.
- ఓజస్వినః కావ్యస్య: ఓజోగుణము కలిగిన నిపుణ
కవిత్వమునకు నిలయమైన ఆ కవి వాక్కు మీకు ప్రీతిని కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము: ఎవరి వాహనమైన నంది
అడ్డులేని గమనంతో ప్రకాశిస్తుందో, ఎవరు ఈ జగత్తును అద్భుతమైన సృష్టిగా
మలిచారో, అట్టి సనాతన కవి (జ్ఞాని) అయిన పరమశివుడు మీకు
పరమానందాన్ని ప్రసాదించుగాక. అదే విధంగా, ఉత్తమ పదజాలంతో,
ఓజోగుణంతో, అద్భుతమైన సర్గలతో కూడిన మహాకావ్యం
ఎలాగైతే పాఠకులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుందో, అట్టి దివ్య వాక్కు
మీకు శుభం కలిగించుగాక.
58వ శ్లోకము
శ్లోకము: రాకేన్దోరపి
సున్దరాణి హృదయగ్రాహీణి బాలాఙ్గనా- ముగ్ధాలాపకథామృతాదపి పరం హారీణి హారాదపి । అప్యుత్తాలశిఖాలబాలవచసః
సంపూర్ణకర్ణామృత- స్యన్దీని త్రిజగద్గురోః స్తుతికథాసూక్తాని పుష్ణన్తు వః ॥ 58 ॥
ప్రతిపదార్థము: రాకా + ఇన్దోః +
అపి = పూర్ణిమ నాటి చంద్రుని కంటెను; సున్దరాణి = అందమైనవి; బాలా + అఙ్గనా + ముగ్ధ + ఆలాప + కథా + అమృతాత్ + అపి = యౌవనవతియైన స్త్రీ
యొక్క మధురమైన మాటలనే అమృతము కంటెను; పరమ్ = మిక్కిలి;
హృదయగ్రాహీణి = హృదయమును హత్తుకొనునవి; హారాత్
+ అపి = ముత్యాల హారము కంటెను; హారీణి = మనోహరమైనవి; ఉత్తాల + శిఖాల + బాల + వచసః + అపి = చురుకైన బుద్ధి గల బాలుని ముద్దు
మాటల కంటెను; సంపూర్ణ + కర్ణ + అమృత + స్యన్దీని = చెవులకు
అమృతమును కురిపించునవి; త్రిజగత్ + గురోః = ముల్లోకములకు
గురువైన శివుని యొక్క; స్తుతి + కథా + సూక్తాని = స్తుతి
రూపకములైన ఈ శుభ వచనములు; వః = మిమ్ములను; పుష్ణన్తు = (శివభక్తి రసముతో) పోషించుగాక.
తాత్పర్యము: నిండు చంద్రుని
కన్న అందమైనవి,
ముగ్ధల ముద్దుమాటల కన్న మధురమైనవి, ముత్యాల
హారాల కన్న మనోహరమైనవి, మరియు చురుకైన పిల్లల మాటల కన్న
చెవులకు విందు చేసేవి అయిన పరమశివుని ఈ స్తుతి వచనాలు మీలో భక్తిని పెంపొందించి,
మిమ్ములను అనుగ్రహించుగాక.
59వ శ్లోకము
శ్లోకము: శాణోల్లీఢనవేన్ద్రనీలమహసి
శ్రీకణ్ఠకణ్ఠస్థలే సంసక్తా కనకచ్ఛవిర్గిరిసుతాదోఃకన్దలీ పాతు వః । యామాలోక్య
సనీరనీરదదలశ్లిష్యత్తడిద్విభ్రమ-
భ్రాన్త్యా నోజ్ఝతి చణ్డతాణ్డవనవోల్లేఖం శిఖీ షాణ్ముఖః ॥ 59 ॥
ప్రతిపదార్థము: శాణ + ఉల్లీఢ =
సానబెట్టబడిన; నవ + ఇన్ద్రనీల + మహసి = కొత్త ఇంద్రనీలమణి వలె మెరుస్తున్న; శ్రీకణ్ఠ + కణ్ఠస్థలే = పరమశివుని నల్లని కంఠము నందు; సంసక్తా = చుట్టుకొని ఉన్న; కనక + ఛవిః = బంగారు
కాంతి గల; గిరిసుతా + దోః + కన్దలీ = పార్వతీదేవి యొక్క
భుజలత; వః = మిమ్ములను; పాతు =
రక్షించుగాక; యామ్ + ఆలోక్య = ఏ భుజలతను చూచి; షాణ్ముఖః + శిఖీ = కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలి; సనీర
+ నీరద + దల = నీటితో నిండిన నల్లని మేఘమును; శ్లిష్యత్ +
తడిత్ = హత్తుకొని ఉన్న మెరుపు తీగ యొక్క; విభ్రమ +
భ్రాన్త్యా = విలాసమనే భ్రమతో; చణ్డ + తాణ్డవ + నవ +
ఉల్లేఖమ్ = ఉద్ధతమైన తన నాట్య ప్రదర్శనమును; న + ఉజ్ఝతి =
వదలదో (అనగా నిరంతరము నాట్యము చేయునో).
తాత్పర్యము: సానబెట్టిన
ఇంద్రనీలమణి వలె ఉన్న శివుని నల్లని కంఠమును, బంగారు కాంతితో ఉన్న పార్వతీదేవి భుజము
ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు... ఆ దృశ్యం నల్లని మేఘాన్ని మెరుపు తీగ
చుట్టుకున్నట్లుగా ఉంది. దానిని చూసి మేఘం వచ్చిందని భ్రమపడిన కుమారస్వామి నెమలి,
పరవశంతో తన నాట్యాన్ని ఆపకుండా చేస్తోంది. అట్టి పార్వతీ పరమేశ్వరుల
దివ్య సుందర రూపం మిమ్ములను రక్షించుగాక.
60వ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్సర్గాభరణాయమానవపుషః
కేచిత్కకుప్కామినీ- కర్ణాలంకరణాయమానయశసః స్వర్గాయమాణశ్రియః । దుష్కాలానలసన్నసజ్జనసుధావర్షాయమాణోక్తయః
ప్రేక్ష్యన్తే మహిమా స యస్య కురుతాం శార్వః స్తవః శం స వః ॥ 60 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ + సర్గ +
ఆభరణాయమాన + వపుషః = ఏ సృష్టికే ఆభరణము వంటి శరీరము కలవారో; కేచిత్ =
ఎవరైతే; కకుప్ + కామినీ = దిక్కులనే స్త్రీల యొక్క; కర్ణ + అలంకరణాయమాన + యశసః = చెవులకు అలంకారము వంటి కీర్తి కలవారో;
స్వర్గాయమాణ + శ్రియః = స్వర్గము వంటి సంపద కలవారో; దుష్కాల + అనల = ఈ కలికాలము (దుష్ట కాలము) అనే అగ్ని చేత; సన్న = పీడింపబడిన; సజ్జన = సత్పురుషులకు; సుధా + వర్షాయమాన + ఉక్తయః = అమృత వర్షము వంటి మాటలు కలవారో; అట్టి కవివరులు లోకములో ఉండటానికి కారణమైన; యస్య = ఏ
శివుని యొక్క; మహిమా = మహిమయో; సః +
శార్వః + స్తవః = అట్టి శివ సంబంధమైన ఈ స్తోత్రము; వః = మీకు;
శమ్ = శ్రేయస్సును (సుఖమును); కురుతామ్ =
కలిగించుగాక.
తాత్పర్యము: లోకంలో గొప్ప
కీర్తి, సంపద, జ్ఞానము కలిగిన మహాకవులు, పండితులు ఉన్నారంటే అది పరమశివుని మహిమే. సజ్జనుల తాపాన్ని చల్లార్చే అమృత
వర్షం వంటి వాక్కులు కలిగిన అట్టి విద్వాంసులను ఉద్భవింపజేసిన ఆ పరమేశ్వరుని ఈ
స్తుతి మీ అందరికీ ఇహపర సుఖాలను ప్రసాదించుగాక.
మంగళం:
దీనితో రాజానక
రత్నకంఠ విరచిత 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానముతో కూడిన శ్రీ
జగద్ధర భట్టు విరచిత 'ఆశీర్వాద స్తోత్రము' (తృతీయ స్తోత్రము) సమాప్తమైనది.
శ్రీ
సదాశివార్పణమస్తు.
No comments:
Post a Comment