కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన, భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే స్తుతికుసుమాంజలి లోని 31వ నతోపదేశ స్తోత్రము, రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో
1వ శ్లోకము
శ్లోకము: మనః సమాధౌ పరమాంతరంగం విధాయ నిస్పందమనుత్తరంగమ్ |
బుధా విధాతుం భవభీతిభంగం విభుం భజధ్వం గిరిజాభుజంగమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: బుధాః = ఓ
వివేకవంతులైన భక్తులారా, పరమ + అంతరంగం = అత్యంత సన్నిహితమైనదియు, అనుత్తరంగం =
చంచలత్వము మొదలైన తరంగాలు లేనిదియు, నిస్పందం = కదలిక లేనిదియునైన, మనః = మనస్సును,
సమాధౌ = ఏకాగ్రత యందు (ధ్యానమునందు), విధాయ = నిలిపి, భవ + భీతి +
భంగం = సంసార భయమును నశింపజేయుటను, విధాతుం = పొందుటకు (చేయుటకు), గిరిజా +
భుజంగం = పార్వతీదేవికి ప్రియుడైన (జగన్మోహనుడైన), విభుం =
సర్వవ్యాపియైన శివుని, భజధ్వం = సేవించుము.
తాత్పర్యము: ఓ పండితులారా! నిశ్చలమైన, చంచలత్వము లేని
మనస్సును సమాధి స్థితిలో నిలిపి, ఈ సంసార భీతిని పోగొట్టుకొనుటకై పార్వతీ వల్లభుడైన ఆ
పరమశివుని భజించండి.
విశేషములు: ఇక్కడ 'భుజంగ' శబ్దానికి విటుడు లేదా ప్రియుడు అని అర్థం.
మంఖకోశము ప్రకారం భుజంగమనగా పాము మరియు విటుడు అని అర్థము. అనగా పార్వతీదేవి
మనస్సును ఆకర్షించేవాడని భావము.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము: పాశ్యావశేనేవ మహావిహంగం వల్గాబలేనేవ మహాతురంగమ్ |
నిరుధ్య యోగేన మనఃప్లవంగం విభుం భజధ్వం గిరిజాభుజంగమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: పాశ్యా + వశేన
+ ఇవ = పక్షులను బంధించే వల (పట్టుతాడు) ద్వారా, మహా + విహంగం =
పెద్ద పక్షిని (నిరోధించినట్లు), వల్గా + బలేన + ఇవ = కళ్లెము యొక్క బలముతో, మహా + తురంగం =
గొప్ప గుర్రమును (నిరోధించినట్లు), మనః + ప్లవంగం = కోతి వంటి చంచలమైన మనస్సును, యోగేన = యమ
నియమాదులతో కూడిన అష్టాంగ యోగము చేత, నిరుధ్య = అదుపు చేసి, గిరిజా +
భుజంగం = పార్వతీ వల్లభుడైన, విభుం = ఈశ్వరుని, భజధ్వం = సేవించుము.
తాత్పర్యము: వేటగాడు వల ద్వారా పక్షిని, రౌతు కళ్లెము
ద్వారా గుర్రమును ఏ విధంగానైతే లొంగదీసుకుంటారో, అలాగే మీరు
కూడా యోగము ద్వారా కోతి వలె చంచలమైన మీ మనస్సును నియంత్రించి ఆ పరమేశ్వరుని
కొలవండి.
విశేషములు: మనస్సును 'ప్లవంగము'
(కోతి) తో పోల్చడం జరిగింది. కోతి ఏ విధంగా అయితే క్షణం నిలకడగా ఉండదో, మనస్సు కూడా
అలాగే విషయాలపైకి పరిగెడుతుంటుంది. అష్టాంగ యోగమే దీనికి కళ్లెము వంటిది.
3వ శ్లోకము
శ్లోకము: మంత్రౌషధాదిక్రియయా భుజంగం యథా యథా వాగురయా
కురంగమ్ | మనస్తథాయమ్య ధియాస్తసంగం విభుం భజధ్వం గిరిజాభుజంగమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: మంత్ర + ఔషధ +
ఆది + క్రియయా = మంత్రములు, ఓషధులు మరియు మణుల వంటి ప్రక్రియల ద్వారా, భుజంగం =
సర్పాన్ని (నిగ్రహించినట్లు), యథా = ఏ విధంగానైతే, వాగురయా = వేట
వల ద్వారా, కురంగం = జింకను (పట్టుకుంటారో), తథా = అదే
విధంగా, ధియా = ఏకాగ్ర బుద్ధి చేత, అస్త + సంగం =
బాహ్య విషయాల పట్ల ఆసక్తిని వదిలిన, మనః = మనస్సును, ఆయమ్య =
నిరోధించి, గిరిజా + భుజంగం = పార్వతీ ప్రాణనాథుడైన, విభుం =
స్వామిని, భజధ్వం = సేవించుము.
తాత్పర్యము: మంత్రతంత్రాల ద్వారా పామును, వల ద్వారా
జింకను బంధించినట్లుగా, ఏకాగ్ర బుద్ధితో బాహ్య ప్రపంచంపై కోరికలను వదిలి మనస్సును
నిగ్రహించి ఆ గౌరీనాథుని ధ్యానించండి.
విశేషములు: ఇక్కడ మంత్రము, ఔషధములతో పాటు 'ఆది' శబ్దము చేత
మణుల ప్రభావము కూడా సూచించబడింది. సర్పము మరియు మృగము ఏ విధంగా నిగ్రహించబడతాయో,
మనస్సును కూడా అలాగే బుద్ధి ద్వారా వశం చేసుకోవాలని కవి వివరించారు.
4వ శ్లోకము
శ్లోకము: భిత్వాలికం సభ్రుకుటీవిభంగం
యస్యాగ్నిరుద్యన్రభసాదనంగమ్ | దదాహ తం మోహతమఃపతంగం విభుం భజధ్వం గిరిజాభుజంగమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ
పరమశివుని యొక్క, స + భ్రుకుటీ + విభంగం = కనుబొమ్మల ముడితో కూడిన, అలికం =
లలాటమును (నొసలును), భిత్త్వా = భేదించుకొని, ఉద్యన్ =
ఉద్భవించిన, అగ్నిః = అగ్ని (నేత్రాగ్ని), రభసాత్ =
వేగముగా, అనంగం = మన్మథుని, దదాహ = దహించివేసెనో, మోహ + తమః +
పతంగం = అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే సూర్యుడైన, తం = ఆ,
విభుం = సర్వవ్యాపియైన, గిరిజా + భుజంగం = పార్వతీవల్లభుని, భజధ్వం =
సేవించుము.
తాత్పర్యము: కోపంతో కనుబొమ్మలు ముడివేసిన తన లలాటమును
చీల్చుకొని వచ్చిన అగ్నిజ్వాలలతో మన్మథుని భస్మం చేసినవాడును, అజ్ఞానమనే
చీకటిని పారద్రోలే సూర్యుడును అయిన ఆ పార్వతీపతిని భజించండి.
విశేషములు: ఇక్కడ శివుని సూర్యునితో పోల్చారు. సూర్యుడు ఏ
విధంగా చీకటిని నశింపజేస్తాడో, శివుడు తన జ్ఞానాగ్నితో భక్తుల మోహమనే అంధకారాన్ని
తొలగిస్తాడని భావము.
5వ శ్లోకము
శ్లోకము: వహంతముద్దామభుజంగమంగం జటాభరం నిర్భరనాకగంగమ్ |
విలోచనం చాగ్నిశిఖాపిశంగం విభుం భజధ్వం గిరిజాభుజంగమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: ఉద్దామ +
భుజంగం = భయంకరమైన పాములను (ధరించిన), అంగం = శరీరమును, నిర్భర +
నాకగంగం = నిండుగా ప్రవహించే ఆకాశగంగ గల, జటాభరం = జటాజూటమును, అగ్ని + శిఖా +
పిశంగం = అగ్నిజ్వాలల వలె ఎర్రనైన, విలోచనం + చ = మూడవ కన్నును, వహంతం =
ధరించినట్టి, విభుం = ఆ ఈశ్వరుని, గిరిజా +
భుజంగం = పార్వతీప్రియుని, భజధ్వం = సేవించుము.
తాత్పర్యము: శరీరమంతటా భయంకరమైన సర్పాలను అలంకారముగా ధరించి,
జటాజూటమునందు గంగాదేవిని నిలుపుకొని, అగ్నిజ్వాలల రంగులో మెరిసిపోయే మూడవ కన్ను
కలిగిన ఆ పరమశివుని ధ్యానించండి.
విశేషములు: శివుని రూప వర్ణన ఇక్కడ ప్రధానము. గంగ యొక్క
పవిత్రత, సర్పాల భీకరత మరియు అగ్ని నేత్రము యొక్క తేజస్సు ఆయన
సర్వశక్తిమత్త్వానికి చిహ్నాలు.
6వ శ్లోకము
శ్లోకము: భవబంధబద్ధవిధురోద్ధరణం ఫణిమండలజ్వలదలకరణమ్ |
వ్రజత క్ష్మాధరదరీశరణం శరణం తుషారకిరణాభరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: భవ + బంధ +
బద్ధ + విధుర + ఉద్ధరణం = సంసారమనే బంధాలలో చిక్కుకొని వ్యాకులత చెందుతున్న వారిని
రక్షించేవాడును, ఫణి + మండల + జ్వలద్ + అలంకరణం = వాసుకి మొదలైన సర్ప
సమూహములే ప్రకాశించే ఆభరణములుగా గలవాడును, క్ష్మాధర + దరీ + శరణం = హిమాలయ పర్వత గుహలలో
నివసించేవాడును, తుషార + కిరణ + ఆభరణం = చంద్రుని ఆభరణముగా (చంద్రమౌళి)
కలిగినవాడునైన, విభుం = ఆ స్వామిని, శరణం =
రక్షకునిగా, వ్రజత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: సంసార పాశాలలో చిక్కుకొని అలమటించే భక్తులను
ఉద్ధరించేవాడు, సర్పాలను ఆభరణాలుగా ధరించినవాడు, హిమాలయ గుహల్లో
నివసించేవాడు మరియు చంద్రుని శిరస్సుపై దాల్చినవాడు అయిన ఆ శివుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: 'శరణం' అనగా ఇక్కడ రక్షకుడు మరియు నివాసము అని రెండు అర్థాలు
ఉన్నాయి. అమరకోశము ప్రకారం 'శరణం గృహరక్షిత్రోః' - ఇల్లు మరియు
రక్షించేవాడు అని అర్థము.
7వ శ్లోకము
శ్లోకము: కృతఘస్మరస్మరనిరాకరణం కటుకాలకూటకవలీకరణమ్ |
వ్రజత ప్రపన్నజనతాశరణం శరణం తుషారకిరణాభరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: కృత + ఘస్మర +
స్మర + నిరాకరణం = ముల్లోకాలను పీడించే (క్రూరమైన) మన్మథుని అంతం చేసినవాడును,
కటు + కాలకూట + కవలీకరణం = భయంకరమైన కాలకూట విషాన్ని భక్షించినవాడును
(మింగినవాడును), ప్రపన్న + జనతా + శరణం = తన్ను ఆశ్రయించిన భక్త సమూహానికి
రక్షకుడైనవాడును, తుషార + కిరణ + ఆభరణం = చంద్రుడిని ధరించిన ఆ స్వామిని,
శరణం = రక్షకునిగా, వ్రజత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: లోకకంటకుడైన మన్మథుని జయించినవాడు, లోకాలను
రక్షించుటకై కఠినమైన గరళాన్ని మింగినవాడు మరియు తన్ను నమ్ముకున్న భక్తులకు
కల్పవృక్షం వంటివాడు అయిన ఆ చంద్రశేఖరుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: శివుని లోకోపకారక గుణాలను ఇక్కడ వర్ణించారు.
విషాన్ని మింగి లోకాన్ని రక్షించడం (గంగాధరత్వం), మన్మథుని
జయించి ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని చూపడం ఆయన ప్రత్యేకతలు.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము: మరుమేదినీరచితసంచరణం త్రిదశేంద్రశేఖరసరచ్చరణమ్ |
వ్రజత త్రిదుఃఖహరణస్మరణం శరణం తుషారకిరణాభరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: మరు + మేదినీ +
రచిత + సంచరణం = నీరు లేని ఎడారి వంటి నిర్జన ప్రదేశాలలో సంచరించువాడును, త్రిదశేంద్ర +
శేఖర + సరత్ + చరణమ్ = బ్రహ్మాది దేవతల కిరీటములపై సోకుచున్న (కదులుచున్న) పాదములు
కలవాడును, త్రిదుఃఖ + హరణ + స్మరణం = ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక,
ఆదిదైవికము లనే మూడు దుఃఖాలను హరించునట్టి స్మరణము (ధ్యానము) కలవాడును,
తుషార + కిరణ + ఆభరణం = చంద్రుడిని ఆభరణముగా ధరించినవానిని, శరణం =
రక్షకునిగా, వ్రజత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: ఎడారి వంటి నిర్జన భూములలో విహరించేవాడు,
దేవతలందరిచే శిరస్సు వంచి నమస్కరింపబడే పాదపద్మములు కలవాడు మరియు తనను
స్మరించినంత మాత్రాన ముల్లోకపు తాపాలను (మూడు రకాల దుఃఖాలను) హరించే ఆ చంద్రమౌళిని
శరణు వేడండి.
విశేషములు: ఇక్కడ 'త్రిదుఃఖాలు' అనగా
ఆధ్యాత్మికము (శారీరక, మానస రోగములు), ఆదిభౌతికము (ఇతర ప్రాణుల వల్ల కలిగేవి), ఆదిదైవికము
(దైవిక శక్తుల వల్ల కలిగేవి). వీటిని తొలగించే శక్తి శివస్మరణకు ఉందని భావము.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రణతం జనం జితజరామరణం రచయంతమాప్తభవనిస్తరణమ్ |
వ్రజతాహితత్రిపురసంహరణం శరణం తుషారకిరణాభరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: ప్రణతం + జనం =
తనకు నమస్కరించిన భక్తులను, జిత + జరా + మరణం = ముసలితనము మరియు మరణమును జయించినవారిగా,
రచయంతం = చేయువాడును, ఆప్త + భవ + నిస్తరణమ్ = సంసార సముద్రాన్ని తరింపజేయువాడును,
ఆహిత + త్రిపుర + సంహరణం = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడును, తుషార + కిరణ +
ఆభరణం = చంద్రమౌళిని, శరణం = రక్షకునిగా, వ్రజత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: తనను ఆశ్రయించిన భక్తులకు ముసలితనము, మరణము లేని
మోక్షస్థితిని ప్రసాదించేవాడు, సంసార సాగరాన్ని దాటించేవాడు మరియు ముల్లోకాలను పీడించిన
త్రిపురాసురులను రూపుమాపినవాడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: జరామరణాలు లేని స్థితి అనగా మోక్షము. భక్తులకు
జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తి కలిగించే శివుని 'భవహరుడు'
అని స్తుతించారు.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవధూతమోహతిమిరావరణం కరికృత్తికల్పితపరావరణమ్ |
వ్రజత ప్రకల్పితపురేశరణం శరణం తుషారకిరణాభరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అవధూత + మోహ +
తిమిర + ఆవరణం = అజ్ఞానమనే చీకటి కమ్మియున్న పొరను తొలగించినవాడును, కరి + కృత్తి +
కల్పిత + పర + ఆవరణమ్ = ఏనుగు చర్మాన్ని ఉత్తమమైన వస్త్రముగా (కప్పుగా)
ధరించినవాడును, ప్రకల్పిత + పురేశ + రణం = త్రిపురాసురులతో యుద్ధము
చేసినవాడును, తుషార + కిరణ + ఆభరణం = చంద్రుడిని ఆభరణముగా కలవానిని,
శరణం = రక్షకునిగా, వ్రజత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: భక్తుల హృదయాల్లో పేరుకుపోయిన మోహమనే చీకటిని
పోగొట్టేవాడు, గజాసురుని చర్మాన్ని వస్త్రముగా ధరించినవాడు మరియు
త్రిపురాసురునితో యుద్ధము చేసి విజయం సాధించినవాడు అయిన ఆ శివుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: 'కరికృత్తి' అనగా ఏనుగు చర్మము. శివుడు గజాసురుని సంహరించి అతని
చర్మాన్ని కప్పుకున్నాడని పురాణ గాథ. అలాగే మోహము చీకటి వంటిది, దానిని
తొలగించేవాడు శివుడు.
11వ శ్లోకము
శ్లోకము: తరుణతమాలమలీమసనాలం జ్వలనశిఖా పటలోజ్జ్వలభాలమ్ |
శిరసి లసత్పరమేష్ఠికపాలం శ్రయత విభుం హతకల్మషజాలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: తరుణ + తమాల +
మలీమస + నాలం = లేత తమాల వృక్షము వలె నల్లనైన కంఠము (గొంతు) కలవాడును, జ్వలన + శిఖా +
పటల + ఉజ్జ్వల + భాలమ్ = అగ్నిజ్వాలల సమూహముతో ప్రకాశించే లలాటము (నుదురు)
కలవాడును, శిరసి = శిరస్సుపై, లసత్ + పరమేష్ఠి + కపాలం = ప్రకాశించే బ్రహ్మ
కపాలాన్ని ధరించినవాడును, హత + కల్మష + జాలమ్ = పాపముల సమూహాన్ని నశింపజేయువాడునైన,
విభుం = ఆ ప్రభువును, శ్రయత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: కాలకూట విషాన్ని మింగడం వల్ల తమాల వృక్షము వలె
నల్లగా మారిన కంఠము కలవాడు, అగ్నిశిఖలతో వెలుగుతున్న మూడవ కన్ను కలవాడు, ప్రళయకాలంలో
బ్రహ్మ కపాలాన్ని శిరస్సుపై దాల్చినవాడు మరియు సమస్త పాపాలను హరించేవాడు అయిన ఆ
స్వామిని సేవించండి.
విశేషములు: 'నాలం' అనగా కంఠము. ప్రళయకాలంలో శివుడు కపాలాన్ని
ధరిస్తాడు. ఆ కపాలధారణ ఆయన సంహార కర్తృత్వానికి మరియు వైరాగ్యానికి చిహ్నము.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము: నరముఖకల్పితశేఖరమాలం నతజనజంభితమోహతమాలమ్ |
నయనశిఖాశతశాతితకాలం శ్రయత విభుం హతకల్మషజాలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: నర + ముఖ +
కల్పిత + శేఖర + మాలం = మహాప్రలయ కాలమున సంహరింపబడిన బ్రహ్మాది నేతల (నరుల)
శిరస్సులతో (ముండములతో) కూర్చబడిన శిరోమాలను ధరించినవాడును, నత + జన +
జంభిత + మోహ + తమాలమ్ = తనకు నమస్కరించిన భక్తుల యొక్క అజ్ఞానమనే నల్లని తమాల
వృక్షమును ఛేదించువాడును, నయన + శిఖా + శత + శాతిత + కాలం = మూడవ కంటిలోని వందలాది
అగ్నిజ్వాలల చేత కాలమును (యముడిని) దహించినవాడును, హత + కల్మష +
జాలమ్ = పాపముల సమూహమును నశింపజేయువాడునైన, విభుం = ఆ
ప్రభువును, శ్రయత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: ప్రలయకాలంలో బ్రహ్మాదుల శిరస్సులనే మాలగా
ధరించినవాడు, భక్తుల అజ్ఞానాన్ని రూపుమాపేవాడు, తన
నేత్రాగ్నితో కాలాన్ని సైతం జయించినవాడు మరియు సమస్త పాపాలను హరించేవాడు అయిన ఆ
పరమశివుని సేవించండి.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'నర' అనగా లోక
నేతలైన బ్రహ్మాదులు. వారి ముండములను శివుడు మాలగా ధరించడం ఆయన సర్వోత్కృష్టతకు,
కాలాతీత స్థితికి నిదర్శనం.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము: విషమవిషాగ్నిశిఖావికరాళం ఫణిపతిహారమతీవ విశాలమ్ |
గలభువి బిభ్రతముగ్రసిరాలం శ్రయత విభుం హతకల్మషజాలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: విషమ + విష +
అగ్ని + శిఖా + వికరాళం = మిక్కిలి తీవ్రమైన విషమనే అగ్నిజ్వాలల చేత
భయంకరమైనవాడును, అతీవ + విశాలమ్ = మిక్కిలి పెద్దదైన, ఫణిపతి + హారం
= సర్పరాజైన వాసుకిని హారముగా, గల + భువి = కంఠము నందు, బిభ్రతం =
ధరించినవాడును, ఉగ్ర + సిరాలం = (భృంగిరిటి రూపమున) బయటకు కనిపిస్తున్న
నరములతో భీకరముగా ఉన్నవాడును, హత + కల్మష + జాలమ్ = పాపములను హరించువాడునైన, విభుం = ఆ
ఈశ్వరుని, శ్రయత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: భయంకరమైన విషాగ్ని జ్వాలల కాంతి కలవాడు, విశాలమైన
వాసుకిని కంఠాభరణముగా దాల్చినవాడు, అత్యంత కృశించి నరములు బయటకు కనిపిస్తున్న భృంగిరిటి రూపము
కలవాడు మరియు పాపహరుడు అయిన ఆ విభుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: ఇక్కడ 'ఉగ్రసిరాలం' అనగా శివుని
గణాలలో ఒకడైన భృంగిరిటిని సూచిస్తుంది. భృంగి మిక్కిలి కృశించి కేవలం ఎముకలు,
నరములతో కనిపిస్తాడు. శివుడు తన గణాలతో అభేదంగా ఉంటాడని భావము.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: విదలయితుం యమృతే భవతాలం త్రిభువనసీమని కశ్చన
నాలమ్ | తమమలమానసవాసమరాలం శ్రయత విభుం హతకల్మషజాలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: యం + ఋతే = ఏ
పరమశివుడు తప్ప, త్రిభువన + సీమని = మూడు లోకముల పరిధిలో, భవ + తాలం =
సంసారమనే పొడవైన తాటిచెట్టును, విదలయితుం = నరికివేయుటకు (ముక్కలు చేయుటకు), కశ్చన =
ఎవ్వరును, న + అలమ్ = సమర్థులు కారో, అమల + మానస +
వాస + మరాలం = (భక్తుల) నిర్మలమైన మనస్సు అనే మానస సరోవరంలో నివసించే హంస
వంటివాడును, హత + కల్మష + జాలమ్ = పాపాలను హరించేవాడునైన, తం = ఆ,
విభుం = ప్రభువును, శ్రయత = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: అత్యంత పొడవైన తాటిచెట్టు వంటి ఈ సంసారాన్ని
ఛేదించడానికి శివుడు తప్ప మరెవ్వరూ సమర్థులు లేరు. భక్తుల స్వచ్ఛమైన మనస్సులో హంస
వలె విహరించే, పాప వినాశకుడైన ఆ ఈశ్వరుని సేవించండి.
విశేషములు: ఇక్కడ రూపక అలంకారం ఉపయోగించబడింది. సంసారాన్ని
తాటిచెట్టుతోను, భక్తుని మనస్సును మానస సరోవరంతోను, శివుని అందులో
నివసించే హంసతోను పోల్చడం జరిగింది.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: కమలపరాగపిశంగజటాలం జలధిసమర్పణతర్పితబాలమ్ |
భవభటభంగమహాకరవాలం శ్రయత విభుం హతకల్మషజాలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: కమల + పరాగ +
పిశంగ + జటాలం = పద్మముల పరాగము (పుప్పొడి) వలె ఎర్రని జటలు కలవాడును, జలధి + సమర్పణ
+ తర్పిత + బాలమ్ = పాలసముద్రాన్ని దానముగా ఇచ్చి ఉపమన్యుడు అనే బాలుని
తృప్తిపరచినవాడును, భవ + భట + భంగ + మహా + కరవాలం = సంసారమనే వీరుని
(శత్రువును) ఖండించే గొప్ప ఖడ్గము వంటివాడును, హత + కల్మష +
జాలమ్ = పాపసమూహమును రూపుమాపువాడునైన, విభుం = ఆ శివుని, శ్రయత =
ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: పద్మపుప్పొడి రంగులో మెరిసే జటలు గలవాడు,
పాలు కోరిన ఉపమన్యు మహర్షికి ఏకంగా క్షీరసముద్రాన్నే ధారపోసిన దయామయుడు,
సంసారమనే శత్రువును సంహరించే ఖడ్గము వంటివాడు అయిన ఆ పరమశివుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: ఉపమన్యువు అనే బాలుడు పాలు కావాలని కోరగా,
శివుడు అతనికి అక్షయమైన క్షీరసముద్రాన్ని ప్రసాదించిన పురాణ గాథ ఇక్కడ
స్మరించబడింది. ఆయన భక్త సులభుడు మరియు త్యాగశీలి అని దీని అర్థము.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: అతిఘస్మరభస్మరజోధవలం నతలోకసమర్పితబోధబలమ్ |
ధ్వజధామవిరాజిమహాధవలం భజత ప్రభుమద్రిసుతాధవలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అతిఘస్మర +
భస్మ + రజః + ధవలం = మిక్కిలి రూక్షమైన విభూతి రేణువుల చేత తెల్లనైనవాడును,
నత + లోక + సమర్పిత + బోధ + బలమ్ = తనకు నమస్కరించిన భక్తులకు జ్ఞానమనే
శక్తిని (ప్రభావాన్ని) ప్రసాదించువాడును, ధ్వజ + ధామ + విరాజి + మహా + ధవలం = తన ధ్వజము
పై ప్రకాశించే గొప్ప తెల్లని వృషభము (ఎద్దు) కలవాడును, అద్రిసుతా +
ధవలమ్ = పార్వతీదేవికి భర్తయైన (ధవః = భర్త), ప్రభుం = ఆ
స్వామిని, భజత = సేవించుము.
తాత్పర్యము: అత్యంత రూక్షమైన భస్మధారణ చేత తెల్లగా
మెరిసిపోయేవాడు, శరణు వేడిన భక్తులకు జ్ఞానబలాన్ని ఇచ్చేవాడు, తన జెండాపై
తెల్లని వృషభ చిహ్నాన్ని కలిగినవాడు మరియు పార్వతీ వల్లభుడు అయిన ఆ పరమశివుని
భజించండి.
విశేషములు: ఇక్కడ 'ధవల' శబ్దానికి వృషభము (ఎద్దు) అని మరియు 'ధవ' శబ్దానికి భర్త
అని అర్థము. కవి పాండిత్యంతో ఒకే శబ్దమును వివిధార్థాలలో ప్రయోగించారు.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రభయా పరిభూతదలద్గవలం గలమంగదరత్నశిఖాశవలమ్ |
దధతం విషక్లుప్తమహాకవలం భజత ప్రభుమద్రిసుతాధవలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: ప్రభయా = తన
కాంతి చేత, పరిభూత + దలద్ + గవలం = పగిలిన ఎనుము కొమ్ము యొక్క నలుపును
మించిన నల్లనైన కంఠము కలవాడును, అంగద + రత్న + శిఖా + శవలమ్ = భుజకీర్తిగా ఉన్న వాసుకి
యొక్క రత్న కాంతులతో చిత్రవర్ణముగా (మెరుస్తూ) ఉన్న గలమ్ = కంఠమును, విష + క్లుప్త
+ మహా + కవలం = కాలకూట విషాన్ని ఒక ముద్దగా మింగినవాడునైన, అద్రిసుతా +
ధవలమ్ = పార్వతీపతిని, భజత = సేవించుము.
తాత్పర్యము: పగిలిన ఎనుము కొమ్ము కన్నా నల్లనైన కాంతి గల
కంఠము కలవాడు, తన భుజకీర్తి అయిన సర్పం యొక్క రత్నకాంతులతో ప్రకాశించే
గొంతు కలవాడు మరియు లోకకల్యాణము కోసం విషాన్ని భక్షించినవాడు అయిన ఆ శివుని
కొలవండి.
విశేషములు: 'గవలం' అనగా అడవి ఎనుము కొమ్ము. దాని నలుపు కన్నా శివుని నీలకంఠము
యొక్క నలుపు గాఢమైనదని కవి వర్ణన.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము: శిఖరం ద్యునదీలహరీతరలం గలమూలముపోఢమహాగరలమ్ |
దధతం హృదయం చ సుధాసరలం భజత ప్రభుమద్రిసుతాధవలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: ద్యునదీ + లహరీ
+ తరలం = ఆకాశగంగా తరంగాల చేత కదులుచున్న (చంచలమైన), శిఖరం =
శిరస్సును (జటాజూటమును), ఉప + ఓఢ + మహా + గరలమ్ = గొప్పదైన కాలకూట విషాన్ని ధరించిన,
గల + మూలం = కంఠమును, సుధా + సరలం = అమృతము వలె స్వచ్ఛమైన (దయతో కూడిన), హృదయం + చ =
హృదయమును, దధతం = ధరించినట్టి, అద్రిసుతా +
ధవలమ్ = పార్వతీ ప్రాణనాథుని, భజత = సేవించుము.
తాత్పర్యము: గంగా తరంగాలతో తడిసిన జటాజూటమును, కాలకూట
విషాన్ని నిలుపుకున్న కంఠమును కలిగి ఉండి కూడా, హృదయంలో మాత్రం
అమృతము వంటి నిష్కల్మషమైన దయను కలిగిన ఆ పార్వతీపతిని భజించండి.
విశేషములు: కంఠంలో విషం ఉన్నా, హృదయంలో అమృతం
వంటి కరుణ ఉండటం శివుని గొప్పదనము. ఇది ఆయన భక్తవత్సలతకు నిదర్శనము.
19వ శ్లోకము
శ్లోకము: అపనీతకుకర్మకలంకమలం నతలోకవితీర్ణమహాకమలమ్ |
దదతం శుభసిద్ధివిపాకమలం భజత ప్రభుమద్రిసుతాధవలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అపనీత + కుకర్మ
+ కలంక + మలం = భక్తుల చెడు కర్మలనే పాపపు మాలిన్యాన్ని తొలగించువాడును, నత + లోక +
వితీర్ణ + మహా + కమలమ్ = తనను ఆశ్రయించిన వారికి గొప్ప సంపదలను (లక్ష్మిని)
ఇచ్చువాడును, శుభ + సిద్ధి + విపాకం + అలం = అణిమాది అష్టసిద్ధులనే శుభ
ఫలితాలను ఇచ్చేవాడునైన, అద్రిసుతా + ధవలమ్ = ఆ పార్వతీపతిని, భజత =
సేవించుము.
తాత్పర్యము: భక్తుల దుష్కర్మలనే మాలిన్యాన్ని కడిగివేసేవాడు,
ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదించేవాడు మరియు అష్టసిద్ధుల వంటి శుభ ఫలితాలను ఇచ్చేవాడు
అయిన ఆ జగత్ప్రభువును సేవించండి.
విశేషములు: 'కమలా' అనగా లక్ష్మి లేదా సంపద. శివుడు స్వయంగా వైరాగి అయినా,
తన భక్తులకు మాత్రం సకల ఐశ్వర్యాలను, సిద్ధులను ప్రసాదిస్తాడని భావము.
20వ శ్లోకము
శ్లోకము: దదతం వచనం ఘనహాసకలం నమతాం దలయంతమఘం సకలమ్ |
భజతాం చ దిశంతమభీష్టఫలం భజత ప్రభుమద్రిసుతాధవలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: ఘన + హాస + కలం
= నిర్మలమైన చిరునవ్వుతో కూడిన మధురమైన, వచనం = అభయ వాక్కును, దదతం =
ఇచ్చువాడును, నమతాం = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, సకలం =
సమస్తమైన, అఘం = పాపములను, దలయంతం = ఛేదించువాడును (నశింపజేయువాడును),
భజతాం = సేవించేవారికి, అభీష్ట + ఫలం = కోరుకున్న ఫలితములను, దిశంతం =
అనుగ్రహించువాడునైన, అద్రిసుతా + ధవలమ్ = ఆ పరమేశ్వరుని, భజత =
సేవించుము.
తాత్పర్యము: చిరునవ్వుతో భక్తులకు అభయప్రదానము చేసేవాడు,
శరణు అన్నవారి సమస్త పాపాలను తుడిచివేసేవాడు మరియు కోరిన కోర్కెలు తీర్చేవాడు
అయిన ఆ పార్వతీవల్లభుని భజించండి.
విశేషములు: శివుని చిరునవ్వు భక్తులకు భరోసాను ఇస్తుంది.
వాక్కు, మనస్సు, కర్మల ద్వారా చేసిన సకల పాపాలను ఆయన తొలగిస్తాడని ఇక్కడ
వివరించబడింది.
21వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవిరతనతిపరసురవరశిఖరప్రణిహితమణిగణమసృణితచరణమ్ |
సితకరకరభరధవలితముకుటం ప్రణమత పురహరమశరణశరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అవిరత + నతి +
పర + సుర + వర + శిఖర + ప్రణిహిత + మణి + గణ + మసృణిత + చరణమ్ = ఎల్లప్పుడూ
నమస్కరించే శ్రేష్ఠులైన బ్రహ్మాది దేవతల కిరీటములలోని మణుల సమూహము యొక్క కాంతి చేత
ప్రకాశింపబడిన (రంజింపబడిన) పాదములు కలవాడును, సితకర + కర +
భర + ధవలిత + ముకుటం = చంద్రుని కిరణముల సమూహము చేత తెల్లగా ప్రకాశిస్తున్న
కిరీటము (మౌలి) కలవాడును, అశరణ + శరణమ్ = దిక్కు లేని వారికి దిక్కైనవాడును
(రక్షకుడు), పురహరమ్ = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడునైన శివునికి,
ప్రణమత = నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: నిరంతరం నమస్కరించే దేవతల కిరీట మణుల కాంతులు
సోకి ప్రకాశించే పాదపద్మములు కలవాడు, చంద్రకిరణాల ధవళ కాంతితో మెరిసే మౌలి కలవాడు
మరియు అనాథలకు రక్షకుడైన ఆ త్రిపురాంతకుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: దేవతలు శివునికి వంగి నమస్కరిస్తున్నప్పుడు వారి
కిరీట మణులు ఆయన పాదాలను తాకుతున్నాయని, తద్వారా ఆ పాదాలు మరింత శోభాయమానంగా ఉన్నాయని
కవి వర్ణన.
22వ శ్లోకము
శ్లోకము: భవభవపరిభవధుతవిధురధియామధిగతశమదమనియమితమనసామ్ |
అభిమతవితరణపరిణతకరుణం ప్రణమత పురహరమశరణశరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: భవ + భవ +
పరిభవ + ధుత + విధుర + ధియామ్ = సంసారము నందలి పుట్టుకల వల్ల కలిగే అవమానాల చేత
చలించి, వ్యాకులత చెందిన బుద్ధి కలవారికిని, అధిగత + శమ +
దమ + నియమిత + మనసామ్ = శమము, దమము మరియు నియమములను పొంది మనస్సును నిగ్రహించిన
భక్తులకును, అభిమత + వితరణ + పరిణత + కరుణం = వారు కోరుకున్న ఫలితాలను
ఇచ్చుటలో పరిపూర్ణమైన దయ కలవాడును, అశరణ + శరణమ్ = రక్షకుడు లేనివారికి రక్షకుడైన, పురహరమ్ = ఆ
పరమశివుని, ప్రణమత = నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: సంసార దుఃఖాల వల్ల వ్యాకులత చెందిన వారికైనా,
ఇంద్రియాలను నిగ్రహించుకున్న యోగులకైనా, వారి వారి
అభీష్టాలను నెరవేర్చే కరుణామయుడు మరియు అనాథ రక్షకుడు అయిన ఆ ఈశ్వరుని ప్రణామం
చేయండి.
విశేషములు: 'శమదమములు' అనగా అంతరింద్రియ, బాహ్యేంద్రియ నిగ్రహము. భక్తుల స్థితి ఏదైనా,
వారి ఆర్తిని తీర్చే గుణం శివుని దయకు ఉందని భావము.
23వ శ్లోకము
శ్లోకము: తనుతృణగణనిభమనసిజశమనప్రశమనపరిచితహుతవహమహితమ్ |
పరహితకృతమతిమతిమృదుహృదయం ప్రణమత పురహరమశరణశరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: తను + తృణ + గణ
+ నిభ + మనసిజ + శమన = గడ్డి పరకలతో సమానమైన మన్మథుని మరియు యముని, ప్రశమన +
పరిచిత + హుతవహ + మహితమ్ = దహించివేయుటలో ఆరితేరిన అగ్ని (మూడవ కన్ను) చేత
పూజింపబడినవాడును (ప్రకాశించువాడును), పర + హిత + కృత + మతిమ్ = ఇతరుల మేలు కోరే
బుద్ధి కలవాడును, అతి + మృదు + హృదయం = మిక్కిలి కోమలమైన (దయార్ద్ర) హృదయము
కలవాడును, అశరణ + శరణమ్ = దిక్కు లేని వారికి దిక్కైన, పురహరమ్ = ఆ
స్వామిని, ప్రణమత = నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: గడ్డిపోచల వంటి మన్మథుని, యముని తన
నేత్రాగ్నితో సునాయాసంగా దహించిన శక్తిమంతుడు, సంసార సాగరంలో
మునిగిన వారిని ఉద్ధరించాలనే బుద్ధి కలవాడు మరియు దయామయుడైన ఆ త్రిపురారిని శరణు
వేడండి.
విశేషములు: మన్మథుడు (కామము), యముడు
(మృత్యువు) శివుని అగ్ని ముందు గడ్డిపోచల వంటివారని ఇక్కడ పోలిక. అంతటి
శక్తిమంతుడైనా ఆయన హృదయం మాత్రం భక్తుల పట్ల వెన్న వంటిదని భావము.
24వ శ్లోకము
శ్లోకము: దినకరహిమకరహుతవహనయనం పదకరకచభరధృతసితకిరణమ్ |
విఘటితనతజనఘనతమతమసం ప్రణమత పురహరమశరణశరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: దినకర + హిమకర
+ హుతవహ + నయనం = సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు అగ్ని నేత్రములుగా కలవాడును, పద + కర + కచభర
+ ధృత + సితకిరణమ్ = తన పాదముల యందును (నమస్కరించే చంద్రుని రూపంలో), హస్తము నందును,
జటాజూటము నందును చంద్రుని ధరించినవాడును, విఘటిత + నతజన
+ ఘనతమ + తమసం = నమస్కరించిన భక్తుల యొక్క దట్టమైన అజ్ఞానమనే చీకటిని
తొలగించువాడును, అశరణ + శరణమ్ = రక్షకుడు లేనివారికి రక్షకుడైన, పురహరమ్ = ఆ
శివుని, ప్రణమత = నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: సూర్య చంద్ర అగ్నులే నేత్రములుగా ప్రకాశించేవాడు,
తన జటాజూటంలో చంద్రుడిని ధరించి, భక్తుల హృదయాల్లోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని
పారద్రోలేవాడు మరియు అశరణ్య శరణ్యుడైన ఆ పరమశివుని ప్రార్థించండి.
విశేషములు: శివుని పాదాల వద్ద చంద్రుడు ఉండటం అనగా, చంద్రుడు
శివునికి నమస్కరిస్తున్నాడని అర్థము. ఆయన సర్వకాల సర్వావస్థల యందు భక్తుల
అజ్ఞానాన్ని నశింపజేస్తాడని తాత్పర్యము.
25వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవిరలజలభరసురసరిదుదయత్సరసిజభరనిభధృతనరశిరసమ్ |
భవదవహుతవహవిదలనజలదం ప్రణమత పురహరమశరణశరణమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అవిరల + జల +
భర = ఎడతెరిపి లేని జలరాశితో కూడిన, సురసరిత్ = ఆకాశగంగ యందు, ఉదయత్ =
పుట్టిన, సరసిజ + భర + నిభ = తెల్ల తామరల సమూహము వలె తెల్లగా
మెరిసిపోతున్న, ధృత + నర + శిరసమ్ = ధరించబడిన బ్రహ్మాది దేవతల (నరుల)
శిరస్సులు కలవాడును, భవ + దవ + హుతవహ = సంసారమనే అడవి మంటను (దావాగ్నిని),
విదలన = ఆర్పివేయుటలో, జలదం = మేఘము వంటివాడును, అశరణ + శరణమ్ =
దిక్కు లేని వారికి రక్షకుడైన, పురహరమ్ = ఆ త్రిపురాంతకుని, ప్రణమత =
నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: గంగానదిలోని తెల్ల తామరల వలె స్వచ్ఛంగా
ప్రకాశించే బ్రహ్మాదుల శిరస్సులను మాలగా ధరించినవాడును, సంసారమనే
దావాగ్నిని చల్లార్చే మేఘము వంటివాడును, అనాథ రక్షకుడును అయిన ఆ శివుని శరణు వేడండి.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, శివుడు ధరించిన
ముండమాలలోని శిరస్సులు గంగాజలంలోని తెల్ల తామరల వలె పవిత్రంగా, తెల్లగా
కనిపిస్తున్నాయని కవి చమత్కరించారు. సంసార తాపాన్ని హరించడంలో ఆయన కరుణామృతము
కురిపించే మేఘము వంటివాడని భావము.
26వ శ్లోకము
శ్లోకము: జహత కల్పితకలుషలోచనతిమిరభంజనమంజనం త్యజత దుఃస్థితహృదయనందనమలయచందనరంజనమ్ | భజత
నిర్జితవిషమవైభవభవమహార్ణవమజ్జనం క్షితిధరాధిపదుహితృవల్లభచరణపంకజపూజనమ్
||
ప్రతిపదార్థము: కల్పిత + కలుష
+ లోచన + తిమిర + భంజనం = అజ్ఞానము అనే కంటి జబ్బును (చీకటిని) పోగొడతాయని భావించే,
అంజనం = లోకరీతిలోని కాటుకలను, జహత = విడిచిపెట్టుము, దుఃస్థిత +
హృదయ + నందన = దుఃఖములో ఉన్న మనస్సుకు ఆనందాన్ని ఇస్తుందనుకునే, మలయ + చందన +
రంజనమ్ = శ్రీగంధము పూతను, త్యజత = వదిలివేయుము, నిర్జిత + విషమ
+ వైభవ + భవ + మహార్ణవ + మజ్జనం = భయంకరమైన ఈ సంసార సముద్రములో మునిగిపోకుండా
రక్షించేదియు, క్షితిధరాధిప + దుహితృ + వల్లభ = హిమవంతుని పుత్రికయైన
పార్వతి యొక్క ప్రాణనాథుని (శివుని), చరణ + పంకజ + పూజనమ్ = పాదపద్మముల అర్చనను,
భజత = సేవించుము.
తాత్పర్యము: ఓ మూఢులారా! కంటి జబ్బులను పోగొట్టే కాటుకలను,
మనస్సుకు తాత్కాలిక శాంతినిచ్చే గంధపు పూతలను ఆశ్రయించడం మానేయండి. ఈ భయంకర
సంసార సాగరాన్ని దాటించే శక్తి గల పార్వతీపతి పాద పద్మములను సేవించడమే పరమాౌషధమని
నమ్మి ఆయనను పూజించండి.
విశేషములు: లౌకికమైన ఉపశమనాలు శాశ్వతం కావని, కేవలం
శివపాదార్చన మాత్రమే సంసార దుఃఖాన్ని రూపుమాపగలదని ఇక్కడ బోధించబడింది.
27వ శ్లోకము
శ్లోకము: సకలకలిమలపటలపన్నగనిగడఖండనపండితం విశదశశధరశకలశోభితముకుటమండనమండితమ్ | హృదయమీహితుమభయమున్మదమదనదుర్నృపదండితం భజత దుస్తరదురితవారిధితరతరండమఖండితమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: సకల + కలి + మల
+ పటల + పన్నగ + నిగడ = కలియుగ దోషాలనే సర్పరూప సంకెళ్లను, ఖండన + పండితం
= తెంచివేయుటలో నేర్పరియైనవాడును, విశద + శశధర + శకల = తెల్లని చంద్రకళ చేత, శోభిత + ముకుట
+ మండన + మండితమ్ = ప్రకాశించే కిరీటమనే ఆభరణముతో అలంకరింపబడినవాడును, ఉన్మద + మదన +
దుర్నృప + దండితం = గర్వించిన మన్మథుడనే దుష్టరాజు చేత పీడింపబడిన, హృదయం =
మనస్సుకు, అభయం = అభయమును (భయరాహిత్యాన్ని), ఈహితుం =
కోరుకొనుటకు, దుస్తర + దురిత + వారిధి = దాటశక్యం కాని పాపసముద్రాన్ని
దాటించే, అఖండితం + తర + తరండం = చెక్కుచెదరని గొప్ప పడవ వంటివాడైన
శివుని, భజత = సేవించుము.
తాత్పర్యము: కలియుగ పాపాలనే సంకెళ్లను తెంచేవాడు, చంద్రకళను
అలంకారముగా ధరించినవాడు మరియు మన్మథుడనే దుష్టరాజు పీడన నుండి మనస్సును
రక్షించేవాడు అయిన పరమశివుని శరణు వేడండి. ఆయన పాపసముద్రాన్ని దాటించే విరిగిపోని
గట్టి పడవ వంటివాడు.
విశేషములు: ఇక్కడ మన్మథుని దుష్టరాజుతోను, సంసారాన్ని
సముద్రంతోను, శివుని అభేద్యమైన పడవతోను పోల్చడం జరిగింది. పాపాలను
హరించడంలో ఆయన దక్షతను 'పండిత' శబ్దముతో వర్ణించారు.
28వ శ్లోకము
శ్లోకము: జితసుధాకరగిరిసుతాకరసరసిజాదరలాలితం నతపురందరరుచిరశేఖరకుసుమకేసరరంజితమ్ | ద్రుహిణమాధవకుముదబాంధవకమలినీధవసేవితం వితర మూర్ధని చరణపంకజమమృతశీకరశీతలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: జిత + సుధాకర =
చంద్రుని జయించిన (అంతటి అందమైన), గిరిసుతా + కర + సరసిజ = పార్వతీదేవి యొక్క హస్త పద్మములచే,
ఆదర + లాలితం = ఆదరముతో నిమరబడినదియు (సేవింపబడినదియు), నత + పురందర =
నమస్కరించుచున్న ఇంద్రుని యొక్క, రుచిర + శేఖర + కుసుమ + కేసర + రంజితమ్ = మనోహరమైన
కిరీటమునందలి కల్పవృక్ష పుష్పముల పరాగముచే (పుప్పొడిచే) రంగులీనుచున్నదియు,
ద్రుహిణ + మాధవ + కుముదబాంధవ + కమలినీధవ + సేవితం = బ్రహ్మ, విష్ణు,
చంద్ర మరియు సూర్యులచే సేవింపబడినదియునైన, అమృత + శీకర +
శీతలమ్ = అమృతపు జల్లుల వలె చల్లనైన నీ, చరణ + పంకజమ్ = పాద పద్మమును, మూర్ధని = నా
శిరస్సుపై, వితర = ఉంచుము (ప్రసాదించుము).
తాత్పర్యము: చంద్రుని మించిన అందము గల పార్వతీదేవి హస్తములతో
లాలింపబడేవి, దేవేంద్రుడు నమస్కరించినప్పుడు అతని కిరీట పుష్ప పరాగముతో
నిండినవి, బ్రహ్మ విష్ణు సూర్య చంద్రులచే నిరంతరం కొలవబడేవి మరియు
అమృతము వలె చల్లనైనవి అయిన నీ పాద పద్మములను నా శిరస్సుపై ఉంచి అనుగ్రహించుము.
విశేషములు: ఇక్కడ 'సుధాకర' (చంద్రుడు),
'కుముదబాంధవ' (చంద్రుడు), 'కమలినీధవ' (సూర్యుడు) వంటి పదప్రయోగాలు కవి యొక్క పాండిత్యాన్ని
సూచిస్తాయి. శివుని పాదాల మహోన్నత స్థితిని ఇక్కడ వర్ణించారు.
29వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవటమజ్జనజనితతర్జనవృజినభంజనసాధనం కృతనమజ్జనహృదయరంజనచిరనిరంజనపూజనమ్ | త్రిపురమారణదురితదారణదరనివారణకారణం వితర మూర్ధని చరణపంకజమమృతశీకరశీతలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అవట + మజ్జన +
జనిత + తర్జన = అకార్యములను చేయుట అను గోతిలో పడుట వల్ల కలిగే భయము గల, వృజిన + భంజన +
సాధనం = పాపములను ఖండించుటకు సాధనమైనదియు, కృత + నమజ్జన + హృదయ + రంజన = నమస్కరించు భక్తుల
హృదయములకు ఆనందమును కలిగించునదియు, చిర + నిరంజన + పూజనమ్ = నిష్కపటమైనట్టియు శాశ్వతమైనట్టియు
పూజలు అందుకొనునదియు, త్రిపుర + మారణ = త్రిపురాసురులను అంతం చేసినదియు, దురిత + దారణ =
పాపములను ఛేదించునదియు, దర + నివారణ + కారణం = సంసార భయమును తొలగించుటకు
కారణమైనదియునైన (నీ పాదమును), అమృత + శీకర + శీతలమ్ = అమృత బిందువుల వలె చల్లనైన నీ పాద
పద్మమును, మూర్ధని = నా శిరస్సుపై, వితర = ఉంచుము.
తాత్పర్యము: పాపపు గోతిలో పడకుండా రక్షించేవి, భక్తుల
హృదయాలను రంజింపజేసేవి, త్రిపురాసురులను సంహరించి లోక భయాన్ని పోగొట్టినవి అయిన నీ
పాద పద్మములను నా శిరస్సుపై ఉంచి నన్ను పవిత్రుడిని చేయుము.
విశేషములు: 'అవట' అనగా గోయి. పాపకార్యాలను గోతితో పోల్చారు. సంసార భయాన్ని
(దర) పోగొట్టగల సమర్థత ఒక్క ఈశ్వర పాదాలకే ఉందని ఇక్కడ భావము.
30వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇదమకృత్రిమరసమసంభృతబహువిధౌషధసాధనం స్తుతిరసాయనమయముపాయనమనుగృహాణ గృహాణ మే | వరముదాహర
వరముదా హర పరమదాహరుజాహరం వితర మూర్ధని
చరణపంకజమమృతశేఖరశీతలమ్ ||
ప్రతిపదార్థము: అకృత్రిమ +
రసమ్ = సహజమైన పరమానంద రసముతో కూడినదియు, అసంభృత + బహువిధ + ఔషధ + సాధనం = ఇతర ఔషధాల
అవసరము లేనిదియునైన, ఇదమ్ = ఈ, స్తుతి + రసాయనమయమ్ = స్తుతి రూపములోని రసాయనము వంటి,
ఉపాయనమ్ = కానుకను, మే = నా నుండి, గృహాణ = స్వీకరించుము, అనుగృహాణ =
అనుగ్రహించుము, హర = ఓ హరా, వర + ముదా = మిక్కిలి సంతోషముతో, పరమ + దాహ +
రుజా + హరం = సంసారమనే ఎండ వల్ల కలిగే తాపాన్ని పోగొట్టే, వరమ్ = వరమును,
ఉదాహర = పలుకుము (ప్రసాదించుము), అమృత + శేఖర + శీతలమ్ = చంద్రకళ చేత చల్లనైన నీ
పాద పద్మమును, మూర్ధని = నా శిరస్సుపై, వితర = ఉంచుము.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! ఏ ఇతర ఔషధాలతో పనిలేకుండా
భవరోగాలను నయం చేసే ఈ 'స్తుతి' అనే రసాయనాన్ని (కానుకను) నా నుండి స్వీకరించి నన్ను
అనుగ్రహించుము. అత్యంత ప్రీతితో నా భవతాపాన్ని హరించి, చంద్రుని వలె
చల్లనైన నీ పాదాలను నా శిరస్సుపై ఉంచుము.
విశేషములు: ఇది స్తోత్రము యొక్క ముగింపు శ్లోకము. ఇక్కడ కవి
తాను రచించిన స్తోత్రాన్ని ఒక 'రసాయనం' (ఔషధం) తో పోల్చారు. లోకంలోని మందులకు అనేక ద్రవ్యాలు కావాలి,
కానీ ఈ స్తుతి రసాయనానికి కేవలం భక్తి ఉంటే చాలునని కవి చమత్కరించారు.
జగద్ధరభట్టు విరచించిన ఈ 31వ స్తోత్రం (నతోపదేశ స్తోత్రము) ఇక్కడితో సంపూర్ణమైనది
No comments:
Post a Comment