32.'శరణాగతోద్ధరణ స్తోత్రం

 

కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన, భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే స్తుతికుసుమాంజలి లోని 32వ   'శరణాగతోద్ధరణ స్తోత్రం' ( 08 శ్లోకాలు)

రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ప్రతి పదార్థ విశేషములు.18 -02 -2026

---

శ్లోకము 1

శ్లోకము: భవమరుభ్రమవిషమసంభ్రమ సముదితక్లమవిక్లవం కులిశకర్కశహృదయదుర్జనకృతపరాభవవిప్లవమ్ । అతిభయంకరరవిజకింకరవికృతహుంకృతికాతరం చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థము: హర = ఓ పరమేశ్వరా!, భవ + మరు + భ్రమ + విషమ + సంభ్రమ + సముదిత + క్లమ + విక్లవం = సంసారమనే ఎడారిలోని భ్రమల వల్ల కలిగిన భయంకరమైన తొందరపాటుతో పుట్టిన అలసట చేత దీనుడైనట్టియు, కులిశ + కర్కశ + హృదయ + దుర్జన + కృత + పరాభవ + విప్లవం = వజ్రాయుధం వలె కఠినమైన హృదయం కల దుర్మార్గుల చేత చేయబడిన అవమానమనే ఆపద కలవానిని, అతిభయంకర + రవిజ + కింకర + వికృత + హుంకృతి + కాతరం = మిక్కిలి భయంకరులైన యమధర్మరాజు దూతల యొక్క వికృతమైన అరుపులకు భయపడినవానిని, అశరణం = రక్షకుడు లేనివానిని, శరణాగతం = శరణు కోరి వచ్చినవానిని, జగద్ధరం = జగద్ధరుడనే పేరు గల నన్ను, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము.

తాత్పర్యము: ఓ హర! సంసారమనే ఎడారిలో దారి తెలియక తిరుగుతూ, అలసటతో దీనుడనై ఉన్నాను. కఠిన హృదయులైన దుర్జనుల వల్ల పరాభవాలను పొంది ఉన్నాను. భయంకరులైన యమదూతల హుంకారాలకు భీతిల్లి ఉన్నాను. వేరే దిక్కు లేక నిన్నే శరణు వేడుతున్న ఈ జగద్ధరుడిని త్వరితగతిన ఉద్ధరించుము.

విశేషములు: ఇక్కడ 'భవమరు' అనగా సంసారాన్ని ఎడారితో పోల్చడం జరిగింది. ఎడారిలో ఎండమావులను చూసి నీరు అనుకుని భ్రమపడి ఎలా అలసిపోతామో, సంసారంలో కూడా సుఖాల కోసం వెతికి అలానే అలసిపోతామని కవి భావన.

---

శ్లోకము 2

శ్లోకము: కృతనికేతనమకరకేతనదలితచేతనవేతనం లలితలోచనవరవధూజనవచనతర్జనభాజనం । గుణలవోద్గతగురుమదజ్వరజనితతీవ్రరుజాతురం చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థము: హర = ఓ ఈశ్వరా!, కృత + నికేతన + మకరకేతన + దలిత + చేతన + వేతనం = నా హృదయాన్ని నివాసంగా చేసుకున్న మన్మథుని చేత నశించిన వివేకమనే సంపద (కూలి) కలవానిని, లలిత + లోచన + వర + వధూజన + వచన + తర్జన + భాజనం = సుందరమైన కన్నులు కల శ్రేష్ఠులైన స్త్రీల యొక్క నిందాపూర్వకమైన మాటలకు పాత్రుడైనవానిని, గుణలవ + ఉద్గత + గురు + మద + జ్వర + జనిత + తీవ్ర + రుజాతురం = అల్పమైన గుణాల వల్ల పుట్టిన గొప్పదైన అహంకారమనే జ్వరముతో కలిగిన భయంకరమైన వ్యాధితో పీడితుడైనవానిని, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = ఉద్ధరించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతం = రక్షకుడు లేక శరణు వేడుతున్న జగద్ధరుడిని కాపాడుము.

తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! మన్మథుడు నాలో నివాసం ఉండి నా వివేకాన్ని నాశనం చేశాడు. స్త్రీల తిరస్కారాలకు, వారి కఠిన వాక్యాలకు నేను గురయ్యాను. నాలో ఉన్న కొద్దిపాటి మంచి గుణాలను చూసుకుని గర్వమనే జ్వరం పెంచుకుని, దానివల్ల కలిగే మానసిక వ్యాధితో బాధపడుతున్నాను. ఇటువంటి నన్ను నీవే త్వరగా ఆదుకోవాలి.

విశేషములు: మన్మథుడిని 'మకరకేతన' అని సంబోధించారు. ఇక్కడ 'చేతన' (జ్ఞానం/వివేకం) ను 'వేతనం' (జీతం/కూలి) తో పోల్చడం విశేషం. మన్మథుడి ప్రభావం వల్ల మనిషి తన అసలైన వివేకాన్ని కోల్పోతాడని కవి ఇక్కడ ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు.

శ్లోకము 3

శ్లోకము: ప్రముఖపేళలవిషమవైశసవిషయపాశవశీకృతం ప్రకృతిదుర్గ్రహగురుపరిగ్రహనిబిడపీడితవిగ్రహమ్ । జ్వలదనర్గలభవదవానలకవలితాకులచేతసం చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థము: హర = ఓ ఈశ్వరా!, ప్రముఖ + పేళల + విషమ + వైశస + విషయ + పాశ + వశీకృతం = ప్రారంభంలో మనోహరంగా ఉండి, అంతంలో భయంకరమైన దుఃఖాన్ని కలిగించే ఇంద్రియ విషయాలనే పాశాల చేత బంధించబడినవానిని, ప్రకృతి + దుర్గ్రహ + గురు + పరిగ్రహ + నిబిడ + పీడిత + విగ్రహమ్ = స్వభావసిద్ధంగా వదలడానికి వీలుకాని అధికమైన పరిగ్రహాల (మమకారాల) చేత గట్టిగా పీడించబడుతున్న శరీరము కలవానిని, జ్వలత్ + అనర్గల + భవ + దవానల + కవలిత + ఆకుల + చేతసం = ప్రజ్వరిల్లుతున్నట్టియు, అడ్డులేనట్టియు సంసారమనే అడవి మంటల చేత మ్రింగబడి కలత చెందిన మనస్సు కలవానిని, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతమ్ = దిక్కులేనివాడై శరణు కోరిన జగద్ధరుడిని కాపాడుము.

తాత్పర్యము: ఓ హర! ఇంద్రియ సుఖాలు మొదట్లో తీపిగా అనిపించినా, చివరకు అవి పాశాలై నన్ను బంధించి దుఃఖాన్ని మిగిలిస్తున్నాయి. వదలలేని మమకారాలతో నా శరీరం క్రుంగిపోతోంది. సంసారమనే కార్చిచ్చు నా మనస్సును దహించివేస్తోంది. శరణు కోరిన నన్ను త్వరగా ఉద్ధరించుము.

విశేషములు: ఇక్కడ 'వైశసం' అనగా దుఃఖము. సంసారాన్ని 'దవానలం' (అడవి మంట) తో పోల్చడం ద్వారా దాని తీవ్రతను కవి వర్ణించారు.

---

శ్లోకము 4

శ్లోకము: పవనవేల్లితకమలినీదలతోలచలజ్జలచఞ్చలం విభవయౌవనసుతసుఖాదికమితి వివేకవిసంస్థులమ్ । బలవదిన్ద్రియకపటతస్కరహఠవిలుణ్ఠనవిహ్వలం చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 4 ॥

ప్రతిపదార్థము: హర = ఓ శంకరా!, విభవ + యౌవన + సుత + సుఖాదికం = సంపద, యవ్వనము, పుత్రులు, సుఖము మొదలైనవన్నీ, పవన + వేల్లిత + కమలినీదల + తల + చలత్ + జల + చఞ్చలం = గాలికి కదులుతున్న తామర ఆకు మీద ఉన్న నీటి బొట్టు వలె అత్యంత చంచలమైనవని, ఇతి + వివేక + విసంస్థులమ్ = ఈ విధమైన వివేకము లేక చెడిపోయినవానిని, బలవత్ + ఇన్ద్రియ + కపట + తస్కర + హఠ + విలుణ్ఠన + విహ్వలం = బలవంతులైన ఇంద్రియాలనే మాయా దొంగల చేత బలాత్కారంగా దోచుకోబడటం వల్ల వ్యాకులత చెందినవానిని, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతమ్ = రక్షకుడు లేనివాడై శరణు వేడుతున్న జగద్ధరుడిని ఆదుకొనుము.

తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ! సంపదలు, యవ్వనం, పుత్ర సుఖాలు అన్నీ తామరపాకు మీద నీటిబొట్టులాంటివని తెలుసుకోలేక నా వివేకం నశించింది. బలమైన నా ఇంద్రియాలే దొంగలై నాలోని జ్ఞానాన్ని దోచుకుంటున్నాయి. దీనుడనైన నన్ను త్వరగా ఉద్ధరించుము.

విశేషములు: తామరపాకు మీద నీటిబొట్టు అనే పోలిక జీవితం యొక్క క్షణభంగురత్వాన్ని సూచిస్తుంది. 'విసంస్థులం' అనగా నియంత్రణ తప్పి అస్తవ్యస్తంగా ఉన్న స్థితి.

---

శ్లోకము 5

శ్లోకము: సమదనన్దనమదనమర్దన దురితతర్దనలోలుభం భువనభావన పరమపావన సుదృఢభావనమానతమ్ । శశికలాఞ్ఛితముకుటలాఞ్ఛిత విఫలవాఞ్ఛితమాకులం చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 5 ॥

ప్రతిపదార్థము: స + మద + నన్దన + మదన + మర్దన = గర్వంతో ఉన్న మన్మథుడిని అణచినవాడా!, భువన + భావన = లోకాలను రక్షించువాడా!, పరమ + పావన = మిక్కిలి పవిత్రుడా!, శశికలా + ఆఞ్ఛిత + ముకుట + లాఞ్ఛిత = చంద్రకళతో అలంకరించబడిన కిరీటం కలవాడా!, దురిత + తర్దన + లోలుభం = పాపాలను నశింపజేయడంలో ఆసక్తి కలవానిని, సుదృఢ + భావనం = నీపై గట్టి భక్తిభావం కలవానిని, ఆనతమ్ = నమస్కరించినవానిని, విఫల + వాఞ్ఛితం = కోరికలు నెరవేరక విఫలుడైనవానిని, ఆకులం = ఆవేదనలో ఉన్నవానిని, జగద్ధరం = జగద్ధరుడనే నన్ను, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = ఉద్ధరించుము.

తాత్పర్యము: మన్మథుడిని జయించినవాడా, లోకేశ్వరా, పవిత్రమైనవాడా, చంద్రశేఖరా! పాపాలను పోగొట్టుకోవాలని ఆరాటపడుతూ, నీపై ధృడమైన భక్తితో నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నా కోరికలు నెరవేరక ఆందోళనతో ఉన్నాను. శరణు కోరిన నన్ను త్వరగా కాపాడుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో భగవంతుని సంబోధనలు భక్తుని ఆర్తిని తెలియజేస్తున్నాయి. 'సుదృఢ భావనం' అనగా చలించని భక్తి అని అర్థం.

శ్లోకము 6

శ్లోకము:

జగదనుగ్రహమహితవిగ్రహ కృతపరిగ్రహసద్గ్రహం

త్రిపురశాసన శబలవాసనమసదుపాసనలాలసమ్ ।

ఘనచమత్కృతికృతనమస్కృతిముచితసత్కృతిసస్పృహం

చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 6 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హర = ఓ శంకరా!, జగత్ + అనుగ్రహ + మహిత + విగ్రహ = లోకమును అనుగ్రహించుట చేత కొనియాడబడే శరీరము కలవాడా!, త్రిపురశాసన = త్రిపురాసురులను శిక్షించినవాడా!, కృత + పరిగ్రహ + సద్గ్రహం = సంసార విషయాలనే పరిగ్రహాల (వస్తువుల) పట్ల ఆసక్తిని పెంచుకున్నవానిని, శబల + వాసనం = మలినమైన (పాపపూరితమైన) వాసనలు కలవానిని, అసత్ + ఉపాసన + లాలసమ్ = చెడు పనులను సేవించడంలో మిక్కిలి ఆసక్తి కలవానిని, ఘన + చమత్కృతి + కృత + నమస్కృతిం = గొప్ప ఆశ్చర్యముతో నీకు నమస్కారము చేసినవానిని, ఉచిత + సత్కృతి + సస్పృహం = నీ నుండి తగిన గౌరవమును (అనుగ్రహమును) ఆశించుచున్నవానిని, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతమ్ = శరణు కోరిన జగద్ధరుడిని కాపాడుము.

తాత్పర్యము:

లోకాలను అనుగ్రహించే దివ్య మంగళ స్వరూపం కలవాడా, త్రిపురసంహారీ! నేను లౌకిక వస్తువుల మీద వ్యామోహంతో, మలినమైన కోరికలతో, వ్యర్థమైన పనులలో మునిగి ఉన్నాను. ఇప్పుడు నీ గొప్పతనాన్ని తెలుసుకుని ఆశ్చర్యంతో నీకు నమస్కరిస్తున్నాను. నీవు నన్ను ఆదరిస్తావని ఆశతో ఉన్నాను. దిక్కులేని నన్ను త్వరగా ఉద్ధరించుము.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'శబల వాసన' అనగా పుణ్యపాప మిశ్రమమైన లేదా మలినమైన సంస్కారాలు అని అర్థం. భక్తుడు తన దోషాలను ఒప్పుకుంటూ భగవంతుని శరణు వేడడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

---

శ్లోకము 7

శ్లోకము:

వరద నన్దయ విపదమర్దయ కిమితి నిర్దయతేదృశీ

కృతనివేదనమతులవేదనముదితఖేదనవాపదమ్ ।

దిశ యశోధన హృదయశోధనవిమలబోధనదీం దృశం

చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 7 ॥

ప్రతిపదార్థము:

వరద = వరాలనిచ్చేవాడా!, నన్దయ = నన్ను సంతోషపెట్టుము, విపదం + మర్దయ = నా ఆపదలను అణచివేయుము, ఈదృశీ + నిర్దయతా + కిమితి = ఇటువంటి దయలేనితనం ఎందుకు?, యశోధన = కీర్తే ధనముగా కలవాడా!, కృత + నివేదనం = నా దుఃఖాన్ని నీకు విన్నవించుకున్నవానిని, అతుల + వేదనం = సాటిలేని వేదన కలవానిని, ఉదిత + ఖేదన + నవ + ఆపదం = పుట్టిన దుఃఖముతో కూడిన కొత్త ఆపదలు కలవానిని, హృదయ + శోధన + విమల + బోధ + నదీం = హృదయాన్ని శుద్ధి చేసే నిర్మలమైన జ్ఞానమనే నది వంటి, దృశం = దృష్టిని, దిశ = ప్రసాదించుము, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతమ్ = జగద్ధరుడనే నన్ను కాపాడుము.

తాత్పర్యము:

ఓ వరదా! నాపై ఇంత నిర్దయ ఎందుకు? నా ఆపదలను తొలగించి నాకు ఆనందాన్ని ఇవ్వు. సాటిలేని వేదనతో, కొత్త కొత్త ఆపదలతో సతమతమవుతున్నాను. నా హృదయాన్ని శుద్ధి చేసే జ్ఞాన దృష్టిని నాకు ప్రసాదించు. శరణు కోరిన నన్ను వెంటనే ఉద్ధరించుము.

విశేషములు:

భక్తుడు భగవంతుడిని 'నిర్దయత' గురించి ప్రశ్నించడం ఆయనపై ఉన్న చనువును, ఆర్తిని సూచిస్తుంది. 'జ్ఞానాన్ని' హృదయాన్ని కడిగివేసే నదితో పోల్చడం జరిగింది.

---

శ్లోకము 8

శ్లోకము:

అభయమర్పయ కపటమల్పయ శిరసి కల్పయ మే పదం

ముఖముదఞ్చయ వచనమఞ్చయ వరద వఞ్చయ మా నతమ్ ।

భృశమవిశ్రమకృతపరిశ్రమశతమతిశ్రమనిఃసహం

చతురముద్ధర హర జగద్ధరమశరణం శరణాగతమ్ ॥ 8 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హర = ఓ ఈశ్వరా!, అభయం + అర్పయ = నాకు అభయాన్ని ఇవ్వు, కపటం + అల్పయ = నాలోని కపటాన్ని (మాయను) నశింపజేయుము, మే + శిరసి = నా తలపై, పదం = నీ పాదాన్ని, కల్పయ = ఉంచుము, ముఖం + ఉదఞ్చయ = నీ ముఖాన్ని పైకెత్తి నా వైపు చూడుము, వచనం + అఞ్చయ = పలుకుము (నన్ను ఓదార్చుము), నతమ్ = నీకు నమస్కరించిన నన్ను, మా + వఞ్చయ = వంచించకుము (విడిచిపెట్టకుము), భృశం + అవిశ్రమ + కృత + పరిశ్రమ + శత + అతిశ్రమ + నిఃసహం = ఎడతెరిపి లేకుండా చేసిన వందలాది ప్రయత్నాల వల్ల కలిగిన అలసటను భరించలేనివానిని, చతురం = శీఘ్రముగా, ఉద్ధర = రక్షించుము, జగద్ధరం + అశరణం + శరణాగతమ్ = శరణు వేడిన జగద్ధరుడిని కాపాడుము.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! నాకు అభయమివ్వు. నా తల మీద నీ పాదాన్ని ఉంచి నన్ను పవిత్రుడిని చేయి. కరుణతో నన్ను చూడు, నీ మాటలతో నన్ను ఓదార్చు. సంసారంలో పడి అలసిపోయి, ఆ శ్రమను భరించలేక ఉన్నాను. నీకు నమస్కరించిన నన్ను మోసం చేయకుండా (వదిలిపెట్టకుండా) వెంటనే ఉద్ధరించుము.

విశేషములు:

'శిరసి కల్పయ మే పదం' (నా తలపై నీ పాదాన్ని ఉంచు) అన్నది పరమ భక్తికి నిదర్శనం. ఇది గురు శిష్య సంప్రదాయంలో శక్తిపాతాన్ని లేదా భగవంతుని పూర్ణ అనుగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.

---

ముగింపు:

ఇంతటితో జగద్ధరభట్టు విరచించిన 'శరణాగతోద్ధరణ స్తోత్రం' లోని ఎనిమిది శ్లోకాల వివరణ పూర్తయినది. ఈ స్తోత్రం భక్తుని ఆర్తిని, భగవంతుని శరణాగతిని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.