కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన, భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే స్తుతికుసుమాంజలి లోని ముప్పైవ స్తోత్రము (మహాయమక స్తోత్రము),
రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యాన సహాయముతో
ప్రతి పదార్థ విశేషములు.16 -02 -2026
శ్లోకం 1
శ్లోకం: శారదీమివ నదీం ప్రసాదినీముచ్చకైరవసరోజరాజితామ్ । స్తోతుమేష మమ మూర్తిమైశ్వరీముచ్చకైరవసరోఽజరాజితామ్ ॥ 1
॥
ప్రతిపదార్థం: శారదీం =
శరత్కాలమునకు సంబంధించిన, నదీం + ఇవ = నది వలె, ప్రసాదినీం =
నిర్మలమైన (లేక అనుగ్రహము కలిగించునట్టి), ఉచ్చ + కైరవ + సరోజ + రాజితామ్ = శ్రేష్ఠమైన
కలువ పూలతో మరియు పద్మాలతో ప్రకాశించునట్టి, ఐశ్వరీం =
ఈశ్వరునికి సంబంధించిన, మూర్తిం = రూపమును, స్తోతుం = స్తుతించుటకు, అజ + రాజితామ్
= ముసలితనముచే జయింపబడని దానిని (జన్మజరామరణ రహితమైనది), ఏషః = ఈ,
మమ = నా యొక్క, ఉచ్చకైః = మిక్కిలి గొప్పదైన, అవసరః = సమయము
(వచ్చినది).
తాత్పర్యం: శరత్కాలంలోని నది ఏ విధంగానైతే నిర్మలమైన జలముతో,
శ్రేష్ఠమైన కలువలతో, పద్మాలతో శోభిల్లుతుందో, అటువంటి
ప్రసన్నత కలిగినదియు, ముసలితనము లేనిదియు (నిత్యమైనది) అయిన ఈశ్వరుని మూర్తిని
స్తుతించడానికి నాకు ఇప్పుడు గొప్ప సమయం ఆసన్నమైనది. అన్ని ఇంద్రియాలు సక్రమంగా
ఉన్నప్పుడే ఆత్మహితం కోరి భగవంతుని స్తుతించాలని కవి ఆశయం.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకంలో 'యమక' అలంకారం ఉపయోగించబడింది. 'ఉచ్చకైరవసరోజరాజితామ్'
మరియు 'ఉచ్చకైరవసరోఽజరాజితామ్' అను పదాల
ఆవృత్తి విభిన్న అర్థాలలో జరిగింది.
- నదితో
శివమూర్తిని పోల్చడం ద్వారా శరత్కాల నిర్మలత్వం వర్ణించబడింది.
- శరీరము
పటుత్వముగా ఉన్నప్పుడే దైవచింతన చేయాలనే భావం ఇక్కడ ధ్వనిస్తోంది.
శ్లోకం 2
శ్లోకం: రోహిణీరమణఖండమండనం నదినందినమనం దినం దినమ్ । నౌమి బిభ్రతముపోఢకాలికాసంగమం గలమసంగమంగళమ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం: రోహిణీరమణ +
ఖండ + మండనం = చంద్రుని యొక్క కళను (చంద్రఖండాన్ని) అలంకారముగా కలిగినవానిని,
నది + నంది + నమనం = గంగానదిని మరియు నందీశ్వరుని యొక్క నమస్కారమును
కలిగినవానిని, ఉపోఢ + కాలికా + సంగమం = దట్టమైన నలుపు రంగు యొక్క (హాలాహల
విషము వలని) సంబంధమును పొందిన, గలం = కంఠమును, బిభ్రతం = ధరించినట్టి వానిని, అసంగ + మంగళం =
అడ్డులేని శుభములను ఇచ్చువానిని, అహం = నేను (కవి), దినం + దినం = ప్రతిరోజూ, నౌమి =
స్తుతించుచున్నాను.
తాత్పర్యం: చంద్రకళను శిరస్సుపై అలంకారముగా ధరించినవాడు,
గంగాదేవికి ఆశ్రయుడు, నందీశ్వరునిచే నమస్కరింపబడువాడు, లోకకళ్యాణం
కోసం హాలాహలాన్ని మింగడం వల్ల నల్లని మచ్చ ఏర్పడిన కంఠము కలవాడు మరియు నిరంతర
శుభప్రదుడు అయిన ఆ పరమశివుని నేను ప్రతిరోజూ పూజిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
శివుని 'నీలకంఠ' తత్త్వం
వర్ణించబడింది. కాలకూట విషాన్ని గొంతులో నిలుపుకోవడం లోక రక్షణకు చిహ్నం.
- 'నదినందినమనం'
వంటి పదప్రయోగాలు శబ్దాలంకారాన్ని, లయను పెంచుతున్నాయి.
- శివుడు
చంద్రశేఖరుడు మరియు మంగళప్రదుడు అని కీర్తించబడింది.
శ్లోకం 3
శ్లోకం: నౌమి భక్తజనకంఠనిఃసరన్నాదరంజితమకాలకామదమ్ । కాలకామదమనాదరం జితక్లేశమీశమమృతాంశుశేఖరమ్ ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం: అమృతాంశు +
శేఖరమ్ = చంద్రుని శిఖరమున (శిరస్సున) ధరించినట్టి, ఈశమ్ =
పరమేశ్వరుని, నౌమి = నేను స్తుతించుచున్నాను, భక్తజన + కంఠ +
నిఃసరత్ + నాద + రంజితమ్ = భక్తుల కంఠముల నుండి వెలువడుతున్న (మృత్యు భయముతో 'నన్ను రక్షించు'
అని పలికే) ఆర్తనాదముచేత సంతోషపెట్టబడినవానిని, అకాల + కామదమ్
= అకాలమునందు కూడా (సమయము కాని సమయమున కూడా) కోరికలను తీర్చువానిని, కాల + కామ +
దమన + ఆదరమ్ = యముడిని మరియు మన్మథుని అణచుటయందు ఆసక్తి (ఆదరము) కలవానిని, జిత + క్లేశమ్
= భక్తుల యొక్క (అవిద్య మొదలైన ఐదు రకముల) క్లేశములను జయించినవానిని (దూరం
చేసినవానిని).
తాత్పర్యం: చంద్రశేఖరుడైన పరమేశ్వరుని నేను
స్తుతిస్తున్నాను. ఆయన భక్తులు ఆపదలో ఉండి మొరపెట్టుకున్నప్పుడు వెంటనే
ప్రసన్నుడవుతాడు. కోరకూడని సమయాల్లో కూడా భక్తుల కోరికలను తీర్చే దయామయుడు ఆయన.
యముడిని, మన్మథుడిని జయించినవాడు మరియు భక్తుల సంసార దుఃఖాలను,
అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టేవాడు అయిన ఆ శివుడిని నేను శరణు వేడుతున్నాను.
విశేషములు:
- శివుడు 'అకాలకామదుడు' అని చెప్పడం ద్వారా
ఆయన భక్తసులభత్వాన్ని కవి వర్ణించారు.
- ఇక్కడ యమక
అలంకారం ద్వారా 'కాలకామ' పదాలు పునరావృతమై
భిన్నార్థాలను ఇస్తున్నాయి.
శ్లోకం 4
శ్లోకం: భ్రామ్యతు ద్రవిణతృష్ణయా భృశం మానసం
సదినమానసంసది । త్వత్స్తవామృతమృతే తు దుస్తరే బంధురధ్వని న
బంధురధ్వని ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ
స్వామీ, మమ = నా యొక్క, మానసం = మనస్సు, ద్రవిణ +
తృష్ణయా = ధనాశ చేత, భృశం = మిక్కిలిగా, సత్ + ఇన + మాన + సంసది = గొప్పవారైన ప్రభువుల
యొక్క అహంకారముతో కూడిన సభలలో, భ్రామ్యతు = తిరుగుగాక, తు = కానీ,
దుస్తరే = దాటశక్యము కాని, అధ్వని = సంసార మార్గమునందు, బంధుః = బంధువు
వలె ఆదుకొనేది, న = లేదు, కిం + ఋతే = దేనిని విడిచి (లేదు)?, త్వత్ + స్తవ +
అమృతమ్ = నీ స్తోత్రమనే అమృతమును విడిచి, బంధుర + ధ్వని = మనోహరమైన ధ్వని (కావ్య విశేషము)
కలిగిన నీ స్తోత్రము లేనిచో, అద్వని = ఈ సంసార మార్గము, న + బంధుః =
సుఖకరమైనది కాదు.
తాత్పర్యం: ఓ దయామయుడా! నా మనస్సు ధనాశతో అహంకారులైన ధనికుల
సభల్లో ఎంతైనా తిరగనివ్వు. కానీ, దాటడానికి వీలుకాని ఈ సంసారారణ్యంలో నీ స్తోత్రమనే అమృతం
తప్ప నాకు వేరే దిక్కు లేదు. ఉత్తమమైన కావ్యగుణాలతో కూడిన నీ స్తుతి మాత్రమే నాకు
బంధువు వలె ఆశ్రయాన్ని ఇస్తుంది. అది లేని ఈ సంసార మార్గం ఏమాత్రం సుఖదాయకం కాదు.
విశేషములు:
- 'బంధురధ్వని'
అనే పదప్రయోగం ద్వారా కవి ఇక్కడ ధ్వని కావ్యం యొక్క
గొప్పతనాన్ని సూచించారు.
- లౌకిక
సంపదల కంటే భగవంతుని స్తుతే శాశ్వతమైనదని కవి భావం.
శ్లోకం 5
శ్లోకం: సాధు నాథ నుతిరీప్సయా మయా యా మయార్చిత కృతా త్ర
సాధునా । సా ధునాతు విపదం భవామయాయామయాపనలసద్రసాధునా ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే నాథ = ఓ
ప్రభూ, హే మయ + అర్చిత = మయునిచే (విశ్వకర్మ పుత్రునిచే) పూజింపబడినవాడా, సాధునా =
సజ్జనుడనైన, మయా = నా చేత, అత్ర = ఈ విషయమున (నీ యందు), ఈప్సయా =
కోరికతో, సాధు = చక్కగా, యా = ఏ, నుతిః = స్తుతి, కృతా =
చేయబడినదో, సా = ఆ స్తుతి, అధునా = ఇప్పుడు, భవ + ఆమయ +
ఆయామ + యాపన + లసత్ + రసా = సంసారమనే రోగము యొక్క విస్తారమును తొలగించుటలో
ప్రకాశించే శక్తి (రసము) కలిగినదై, విపదమ్ = ఆపదను (జన్మజరామరణ దుఃఖములను), ధునాతు =
పోగొట్టుగాక.
తాత్పర్యం: మయునిచే అర్చింపబడిన ఓ నాథా! సజ్జనుడనైన నేను
నీపై ఎంతో భక్తితో, కోరికతో చేసిన ఈ స్తోత్రం ఇప్పుడు నా ఆపదలను హరించుగాక.
సంసారమనే భయంకరమైన వ్యాధిని నయం చేసే గొప్ప శక్తి ఈ స్తుతికి ఉంది. అటువంటి ఈ
స్తోత్రం నా సంసార బంధాలను, కష్టాలను పటాపంచలు చేయాలని కోరుకుంటున్నాను.
విశేషములు:
- 'భవ'
(సంసారం) అనేది ఒక రోగమైతే, శివ
స్తుతి దానికి మందు వంటిదని కవి వర్ణించారు.
- 'ధునాతు'
అనేది 'ధూఞ్' ధాతువు నుండి వచ్చింది, దీని
అర్థం కంపనము లేదా తొలగించుట.
శ్లోకం 6
శ్లోకం: న మేఽభిభూతస్య పితా న మాతా న వా
సనాభిర్ధనవాసనాభిః । అరిస్తు రుంధే సుహృదా వియుక్తం సమాధినా
మానసమాధినా సా ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం: ధన + వాసనాభిః
= ధనాశలచేత, అభిభూతస్య = వశీకరించబడిన (ఓడింపబడిన), మే = నాకు,
పితా = తండ్రి, న = (అండగా) లేడు, మాతా = తల్లి, న = లేదు,
వా = మరియు, సనాభిః = తోబుట్టువు (సోదరుడు), న = లేడు,
తు = కానీ, సమాధినా = పరమేశ్వర ధ్యానరూపమైన సమాధి అనే, సుహృదా =
మిత్రునితో, వియుక్తం = వేరుపడిన (విడిపోయిన), మానసమ్ = నా
మనస్సును, ఆధినా = (సంసార చక్ర భ్రమణం వల్ల కలిగే) మానసిక వ్యధ అనే,
సా = ఆ, అరిః = శత్రువు, రుంధే = ఆవరించుచున్నది (పీడించుచున్నది).
తాత్పర్యం: ఓ ప్రభూ! ధనాశలకు లోనై, పరమేశ్వర
ధ్యానమనే సమాధి స్థితికి దూరమయ్యాను. అటువంటి నాకు తల్లిదండ్రులు కానీ, సోదరులు కానీ
అండగా నిలవలేకపోతున్నారు. భగవద్ధ్యానమనే నిజమైన మిత్రుడు లేకపోవడం వల్ల, సంసార
తాపత్రయాలనే మానసిక వ్యధలు శత్రువుల వలె నన్ను చుట్టుముట్టి పీడిస్తున్నాయి.
విశేషములు:
- ఇక్కడ 'సమాధినా' (ధ్యానం) మరియు 'ఆధినా' (మానసిక వ్యధ) అనే పదాల
మధ్య యమక వైభవం కనిపిస్తుంది.
- సంసారంలో
బంధువుల కంటే భగవద్ధ్యానమే నిజమైన రక్ష అని కవి ఆవేదనతో చెబుతున్నారు.
శ్లోకం 7
శ్లోకం: దర్పకాంతక విరాజమానయాఽదర్పకాంతకవిరాజమానయా । త్వత్ప్రసాదవిధిలబ్ధయా ధియా సాధవో దధతి వైబుధీం ధురమ్ ॥ 7
॥
ప్రతిపదార్థం: హే దర్పక +
అంతక = మన్మథుని సంహరించిన ఓ శివా, త్వత్ + ప్రసాద + విధి + లబ్ధయా = నీ అనుగ్రహం అనే విధి
ద్వారా పొందబడిన, విరాజమానయా = ప్రకాశించుచున్నట్టి, అదర్ప + కాంత +
కవిరాజ + మానయా = అహంకారం లేని వారికి ప్రియమైనదియు మరియు మహాకవుల మనస్సులలో
నివసించునదియునైన, ధియా = బుద్ధితో, సాధవః = సజ్జనులు, వైబుధీం =
దేవతలకు సంబంధించిన (లేదా పండితులకు తగిన), ధురమ్ =
భారమును (అగ్రస్థానమును), దధతి = ధరించుచున్నారు.
తాత్పర్యం: మన్మథ సంహారకుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! నీ అనుగ్రహం
వల్ల లభించిన ప్రకాశవంతమైన బుద్ధితో సజ్జనులు పండిత సభల్లో అగ్రస్థానాన్ని
పొందుతున్నారు. ఆ బుద్ధి అహంకారం లేని వారికి ఎంతో ఇష్టమైనది మరియు మహాకవుల
హృదయాల్లో వెలిగేది. అటువంటి దివ్యమైన బుద్ధితోనే వారు దేవతలకు సమానమైన గౌరవాన్ని
అందుకుంటున్నారు.
విశేషములు:
- 'దర్పకాంతక'
అనగా మన్మథుని అంతం చేసినవాడు (శివుడు).
- 'వైబుధీం
ధురమ్' అనగా పాండిత్యంలో గానీ, దేవత్వంలో
గానీ ఉన్నత స్థితిని పొందడం.
- శివుని
అనుగ్రహం ఉంటేనే ఉత్తమమైన కవితాశక్తి, బుద్ధి
లభిస్తాయని కవి నొక్కి చెప్పారు
శ్లోకం 8 & 9 (యుగ్మము)
శ్లోకం 8: యేన శీతకరఖండశేఖర త్వత్ప్రసాదవశతః కరోత్కరః । కోఽపి తామరసభాసనోఽర్జితః కోపితామరసభాసనోర్జితః ॥ 8 ॥
శ్లోకం 9: రవిరలం కురుతే నవరంజనం స కిల యత్తవ దక్షిణమీక్షణమ్ । ఇమమపాస్య తమః సహజం శనైరవిరలం కురు తేన వరం జనమ్ ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే శీతకర + ఖండ
+ శేఖర = చంద్రకళను శిరస్సున ధరించిన ఓ శివా!, త్వత్ + ప్రసాద
+ వశతః = నీ అనుగ్రహము వలన, యేన = ఏ సూర్యుని చేత, కోఽపి =
అనిర్వచనీయమైన, తామరస + భాసనః = పద్మములను వికసింపజేయునట్టియు, కోపిత + అమరసభా
+ ఆసన + ఊర్జితః = కోపగించిన ఇంద్రుని (అమరసభాధిపతి) కంటే అధికమైన శక్తి
కలిగినట్టియు, కర + ఉత్కరః = కిరణముల సమూహము, ఆర్జితః =
పొందబడినదో, సః + కిల + రవిః = ప్రసిద్ధుడైన ఆ సూర్యుడు, తవ = నీ యొక్క,
యత్ = ఏ, దక్షిణమ్ + ఈక్షణమ్ = కుడి కన్నుగా ఉండి, నవ + రంజనమ్ =
నూతనమైన ప్రకాశముతో (రాగముతో), అలంకురుతే = ప్రకాశించుచున్నాడో, తేన = ఆ కంటి
చూపుతో (సూర్యరూపమైన నీ చూపుతో), సహజమ్ = పుట్టుకతో వచ్చిన, అప + అస్య +
తమః = అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టి, ఇమమ్ + జనమ్ = (నాలాంటి) ఈ భక్తుని, శనైః = మెల్లగా,
అవిరలమ్ = నిరంతరముగా, వరమ్ + కురు = శ్రేష్ఠునిగా చేయుము.
తాత్పర్యం: చంద్రశేఖరా! నీ అనుగ్రహం వల్లనే సూర్యుడు
పద్మాలను వికసింపజేసే కిరణ సమూహాన్ని, ఇంద్రుని కంటే మిన్నయైన తేజస్సును పొందాడు.
అటువంటి సూర్యుడు నీకు కుడి కన్నుగా ఉండి లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నాడు. ఓ
పరమేశ్వరా! సూర్యరూపమైన నీ ఆ కుడికంటి చూపుతో నాలో సహజంగా ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటిని
తొలగించు. నన్ను అనుగ్రహించి, క్రమంగా నన్ను ఉత్తమమైన భక్తునిగా మార్చు.
విశేషములు:
- శివునికి
సూర్యుడు కుడికన్ను, చంద్రుడు ఎడమకన్ను మరియు అగ్ని మూడవకన్ను అని పురాణ
ప్రసిద్ధి.
- 'తామరసభాసన'
మరియు 'అమరసభాసన' వంటి పదప్రయోగాలు
శబ్దాలంకార వైభవాన్ని చాటుతున్నాయి.
- భక్తుని
అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టడానికి సూర్యరూపమైన శివుని కృపాకటాక్షం అవసరమని కవి
ప్రార్థిస్తున్నారు.
- ఇక్కడ
ఎనిమిది మరియు తొమ్మిదవ శ్లోకాలు కలిసి ఒకే తాత్పర్యాన్ని ఇస్తున్నాయి
కాబట్టి వీటిని 'యుగ్మము' అంటారు.
శ్లోకం 10
శ్లోకం: మహతామతామసమహావపుషం భవభక్తిమర్థితవతాం భగవన్ । మహతామతామసమహావపుషం ప్రథయంతి కీర్తిమిహ సిద్ధగణాః ॥ 10
॥
ప్రతిపదార్థం: భగవన్ = ఓ
షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడైన ప్రభూ, ఇహ = ఈ లోకమునందు, మహతాం = గొప్పవారైన పండితులచే, మతాం =
అంగీకరింపబడినదియు (మహోత్సవ రూపమైనదియు), అసమ + హావ + పుషమ్ = సాటిలేని నమస్కార
స్తోత్రాది చేష్టలను పోషించునదియు, అతామస + మహత్ + వపుషమ్ = తమస్సు (అజ్ఞానము) లేని గొప్ప
రూపము కలిగినదియునైన, భవ + భక్తిమ్ = నీ భక్తిని, అర్థితవతామ్ =
ఆశ్రయించినట్టి, మహతామ్ = మహాత్ముల యొక్క, కీర్తిమ్ =
కీర్తిని, సిద్ధగణాః = సిద్ధుల సమూహములు, ప్రథయంతి =
విస్తరింపజేయుచున్నవి.
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! ఈ లోకంలో పండితులచే మహోత్సవంగా
భావింపబడేది, సాటిలేని భక్తి చేష్టలను పెంపొందించేది, అజ్ఞానం లేని
నిర్మలమైన రూపం కలది అయిన నీ భక్తిని ఎవరు ఆశ్రయిస్తారో, అట్టి మహాత్ముల
కీర్తిని సిద్ధగణములు అంతటా వ్యాపింపజేస్తాయి. నీ భక్తులు లోకప్రసిద్ధులవుతారని
భావం.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకంలో మొదటి పాదం మరియు మూడవ పాదం అక్షర క్రమంలో ఒకేలా ఉన్నా, పదవిభజన ద్వారా వేర్వేరు అర్థాలను ఇచ్చే 'యమక' అలంకారం అత్యంత రమణీయంగా ఉంది.
- భక్తి
అనేది కేవలం భావం మాత్రమే కాదు, అది ఒక నిర్మలమైన
ప్రకాశం వంటిదని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 11
శ్లోకం: అధ్యాస్యతే శమజుషా భవతః ప్రసాదా- దామోదరాజితరుచారు చిరం జనేన । దామోదరాజితరుచా
రుచిరంజనేన కీర్ణం తృణేన మృదునా వనమార్తవేన ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థం: భవతః = నీ
యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము వలన, శమజుషా = శాంత గుణమును ఆశ్రయించిన, జనేన =
భక్తజనునిచే, ఆమోద + రాజిత + తరు + చారు = సుగంధముతో ప్రకాశించే
వృక్షములతో మనోహరమైనదియు, ఆర్తవేన = ఆయా ఋతువులందు పుట్టినదియు, మృదునా =
కోమలమైనదియు, దామోదర + అజిత + రుచా = శ్రీకృష్ణుని (నీలి రంగు) కాంతిని
కూడా ఓడించునట్టి కాంతి కలిగినదియు, రుచి + రంజనేన = మనస్సును రంజింపజేయునట్టి,
తృణేన = గడ్డితో (పచ్చికతో), కీర్ణమ్ = నిండినట్టి, వనమ్ = వనము,
చిరమ్ = చాలా కాలము (సిద్ధి లభించు వరకు), అధ్యాస్యతే =
నివాసముగా ఏర్పరచుకోబడుచున్నది.
తాత్పర్యం: ఓ దయామయుడా! నీ అనుగ్రహం వల్ల శాంత స్వభావులైన
భక్తులు మోక్ష సిద్ధి కోసం అడవులను ఆశ్రయిస్తారు. సుగంధ పరిమళాలను వెదజల్లే
వృక్షాలతో ఆ వనం ఎంతో సుందరంగా ఉంటుంది. అక్కడ ఋతుధర్మం ప్రకారం పెరిగిన కోమలమైన
పచ్చిక, సాక్షాత్తు శ్రీకృష్ణుని మేని ఛాయను మించిన రంగుతో మనోహరంగా
ఉండి కళ్లకు విందు చేస్తుంది. అటువంటి ప్రశాంత వాతావరణంలో భక్తులు నీ ధ్యానంలో
నిమగ్నమవుతారు.
విశేషములు:
- 'దామోదరాజితరుచా'
అనే పదం ద్వారా పచ్చిక యొక్క గాఢమైన పచ్చదనాన్ని
శ్రీకృష్ణుని శ్యామల వర్ణంతో పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.
- నిర్మలమైన
భక్తికి, తపస్సుకి ప్రశాంతమైన ప్రకృతి ఏ విధంగా తోడ్పడుతుందో
ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 12
శ్లోకం: తవ సవహరిణం ఘ్నతీ మహర్షిం యమకృత చాపలతా
నవాసమాధిమ్ । పునరపి దృగలమ్భయత్తవైనం యమకృతచాపలతానవా సమాధిమ్ ॥ 12
॥
ప్రతిపదార్థం: తవ = నీ యొక్క,
చాపలతా = ధనుస్సు (వింటిబద్ద), సవ + హరిణం = యజ్ఞ మృగమును (మృగ రూపంలో పారిపోతున్న
యజ్ఞాన్ని), ఘ్నతీ = కొట్టినదై (హింసించినదై), యమ్ = ఏ,
మహర్షిం = మహర్షియైన దక్షుడిని, నవ + అసమ + ఆధిమ్ = అపూర్వమైనది మరియు
సాటిలేనిది అయిన మనోవ్యాకులత (మనోవ్యాధి) కలవానిగా, అకృత = చేసినదో,
యమ + కృత + చాపల + తానవా = యముడు చూపిన సాహసాన్ని (శ్వేతరాజు విషయంలో)
అణచివేసినట్టిదియు (తగ్గించినట్టిదియు), తవ = అటువంటి నీ యొక్క, దృక్ = కటాక్ష
వీక్షణము, ఏనం = ఈ దక్షుడిని, పునరపి = మరల, సమాధిం =
భక్తిముక్తిదాయకమైన ఏకాగ్రతను (సమాధి స్థితిని), అలమ్భయత్ =
పొందించినది.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! గతంలో దక్షయజ్ఞం జరిగినప్పుడు,
మృగరూపంలో పారిపోతున్న యజ్ఞాన్ని నీ ధనుస్సుతో దండించావు. ఆ సమయంలో నీవు చూపిన
ఆగ్రహం వల్ల మహర్షియైన దక్షుడు ఇదివరకు ఎన్నడూ అనుభవించని తీవ్రమైన మనోవేదనకు,
అజ్ఞానానికి గురయ్యాడు. కానీ, శ్వేతరాజును కాపాడే క్రమంలో యముని గర్వాన్ని సైతం అణచివేసిన
నీ కరుణాకటాక్షం ఎంతటి గొప్పదంటే, అంతటి తప్పు చేసిన దక్షుడిని కూడా మరల అనుగ్రహించి, అతడికి
పరమశాంతిని ప్రసాదించే సమాధి స్థితిని (భగవదైక్యాన్ని) కల్పించావు. నీ కోపము,
అనుగ్రహము రెండూ లోకకల్యాణకారకములే.
విశేషములు:
- పురాణగాథ: దక్షుడు శివుని అవమానించి యజ్ఞం చేయగా, శివుడు వీరభద్రుని పంపి యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేస్తాడు. ఆ
సందర్భంలో యజ్ఞం మృగరూపంలో పారిపోతుండగా శివుడు దానిని కొట్టిన వృత్తాంతం
ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది.
- యమక
అలంకారం: 'యమకృత చాపలతా' మరియు 'యమకృతచాపలతానవా' అనే
పదప్రయోగాలు శబ్ద చమత్కారాన్ని, భిన్న అర్థాలను కలిగి
ఉన్నాయి.
- శివుడు
అపరాధులను శిక్షించినా, వారు శరణు కోరినప్పుడు తిరిగి వారిని ఉన్నతమైన
ఆధ్యాత్మిక స్థితికి చేరుస్తాడని కవి ఈ శ్లోకంలో చాటిచెప్పారు.
శ్లోకం 13
శ్లోకం: సభాజనేఽనల్పరతేర్నృపస్య త్వద్భక్తిభాజః
ప్రసభాజనేన । సభా జనేన ప్రగుణేన పూర్ణా విభాతి నిఃశ్రేయసభాజనేన ॥ 13
॥
ప్రతిపదార్థం: త్వత్ + భక్తి
+ భాజః = నీయందు భక్తి కలిగినట్టియు, సభాజనే = సత్కరించుట యందు (ప్రియదర్శనము నందు),
అనల్ప + రతేః = గొప్ప ఆసక్తి కలిగిన, నృపస్య = రాజు యొక్క, సభా = సభ,
ప్రసభ + అజనేన = ప్రకాశవంతమైన నడక (ప్రవర్తన) కలిగినట్టియు, ప్రగుణేన =
ఉత్తమ గుణములు కలిగినట్టియు, నిఃశ్రేయస + భాజనేన = మోక్షమునకు పాత్రుడైనట్టి, జనేన = జనులచే
(పండితులచే), పూర్ణా = నిండినదై, విభాతి = విశేషముగా ప్రకాశించుచున్నది.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నీయందు అనన్యమైన భక్తి కలిగి,
విద్వజ్జనులను గౌరవించడంలో ఎంతో ఆసక్తి చూపే ఆ రాజు యొక్క సభ అత్యంత
శోభాయమానంగా ఉన్నది. ఉత్తమ గుణవంతులు, మోక్షార్హులు, ప్రకాశవంతమైన
ప్రవర్తన కలిగిన పండితులతో నిండిన ఆ సభ నీ అనుగ్రహం వల్లనే వెలుగొందుతోంది.
విశేషములు:
- 'సభాజన'
మరియు 'సభా జనేన' వంటి పదాల ద్వారా యమక
అలంకారం మనోహరంగా ప్రయోగింపబడింది.
- భక్తుడైన
రాజు యొక్క వైభవం ఆయన సభలోని పండితుల స్థాయిని బట్టి ఉంటుందని కవి భావం.
శ్లోకం 14
శ్లోకం: అనంతరాయంత్రితవాగ్భవస్త్వాం గృణాతి యో
నిత్యమనంతరాయమ్ । అనంతరాయం స్వయమేత్య లక్ష్మీర్నిషేవతే తం
సమనంతరాయమ్ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థం: యః = ఏ
భక్తుడైతే, అనంతర + అయంత్రిత + వాగ్భవః = నిరంతరము అడ్డులేని
వాక్ప్రవాహము (వాగ్విలాసము) కలిగినవాడై, అనంతరాయమ్ = విఘ్నములు లేనివానిని (అంతరాయము
లేనివానిని), త్వామ్ = నిన్ను, నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ, గృణాతి =
స్తుతించునో, తమ్ = ఆ పురుషుని, లక్ష్మీః = లక్ష్మీదేవి, అనంత + రాయమ్ =
అపారమైన ధనము కలిగినవానిగా (చేయుటకు), సమనంతర + ఆయమ్ = వెంటనే కలిగే శుభప్రదమైన విధి
(అదృష్టము) కలిగినవానినిగా, స్వయమ్ = తానుగా, ఏత్య = వచ్చి, నిషేవతే =
సేవించును.
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! ఎడతెరిపి లేని వాగ్ధాటితో, నిరంతరాయంగా
నిన్ను స్తుతించే భక్తుని దగ్గరకు లక్ష్మీదేవి స్వయంగా నడచి వస్తుంది.
విఘ్నరహితుడవైన నిన్ను కొలిచే ఆ భక్తునికి అపారమైన సంపదలను, వెనువెంటనే
కలిగే అదృష్టాన్ని ప్రసాదించి ఆమె అతడిని సేవిస్తుంది.
విశేషములు:
- 'అనంతరాయ'
అనే పదాన్ని విభిన్న అర్థాలలో (విఘ్నము లేనివాడు,
అపార ధనము కలవాడు) వాడటం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.
- శివస్తుతి
వల్ల కేవలం మోక్షమే కాదు, లౌకికమైన సంపదలు కూడా లభిస్తాయని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకం 15
శ్లోకం: సహో మయాద్యైరపి యస్య దుర్ధరం యమః స ధర్తుం హృది
దుఃసహో మయా । సహోమయాభ్యేత్య భజ ప్రసన్నయా దృశా కృతానంగభుజాంసహోమయా ॥ 15
॥
ప్రతిపదార్థం: మయ + ఆద్యైః +
అపి = మయుడు (విశ్వకర్మ పుత్రుడు) మొదలైన వారిచేత కూడా, యస్య = ఏ యముని
యొక్క, సహః = బలము, దుర్ధరమ్ = ఎదిరించుటకు సాధ్యము కాదో, సః = అటువంటి,
యమః = యముడు, మయా = (అల్పుడనైన) నా చేత, హృది =
హృదయమునందు, ధర్తుం = తలచుటకు కూడా, దుఃసహః =
భరింపరానివాడు (భయంకరుడు), అతో = అందువల్ల, ఉమయా + సహ = పార్వతీదేవితో కలిసి, అభ్యేత్య =
వచ్చి, కృత + అనంగ + భుజ + అంస + హోమయా = మన్మథుని బాహువులను, భుజములను
(అవయవాలను) తన కంటి మంటలో హోమము చేసినట్టి (దహించినట్టి), ప్రసన్నయా =
అనుగ్రహముతో కూడిన, దృశా = చూపుతో, భజ = నన్ను రక్షింపుము.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! మయుడు వంటి మహాశక్తివంతులకు సైతం
ఎదిరించడానికి వీలుకానివాడు ఆ యముడు. అటువంటి యముని తలచుకుంటేనే అల్పుడనైన నాకు
భయం వేస్తోంది. కాబట్టి, మన్మథుని భస్మం చేసిన నీ దివ్యదృష్టితో, పార్వతీ
సమేతుడవై వచ్చి నన్ను అనుగ్రహించు. నీ కరుణాకటాక్షమే నన్ను మృత్యు భయం నుండి
కాపాడగలదు.
విశేషములు:
- 'మయ'
(మయుడు) మరియు 'మయా' (నా చేత) అనే పదాల మధ్య చమత్కారం కనిపిస్తుంది.
- మన్మథుని
దహించిన నీ నేత్రం, భక్తుడనైన నాపై మాత్రం ప్రసన్నంగా (కరుణతో) ఉండాలి అని
కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 16
శ్లోకం: కలే వరం దాతుముదీరితేఽస్తి యా సుధా సువాక్యే తవ
నిష్కలే వరమ్ । కలేవ రఙ్క్కఙ్కతనోరసౌ కదా మమేదమాప్యాయయతే
కలేవరమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థం: నిష్కలే = కళా
రహితుడవైన (నిర్గుణ పరబ్రహ్మవైన), తవ = నీ యొక్క, కలే = హస్తము నందు (ర మరియు ల అక్షరాల అభేదం
వల్ల 'కరే' అని అర్థం), వరమ్ = శ్రేష్ఠమైన, వరమ్ = కోరికను, దాతుమ్ =
ఇచ్చుటకై, ఉదీరితే = పలుకబడిన, సువాక్యే =
మధురమైన వాక్కునందు, యా = ఏ, సుధా = అమృతము, అస్తి = ఉన్నదో, అసౌ = ఆ భక్తి
సుధ, రఙ్కు + అఙ్క + తనోః = లేడి చిహ్నముగా గల శరీరమున్న చంద్రుని యొక్క, కలా + ఇవ =
అమృతమయమైన కళ వలె, మమ = నా యొక్క, ఇదమ్ = ఈ, కలేవరమ్ =
శరీరమును, కదా = ఎప్పుడు, ఆప్యాయయతే = తృప్తి పరచును (లేక పులకింపజేయును).
తాత్పర్యం: ఓ నిర్గుణ పరమాత్మ! ఆశ్రయించిన భక్తులకు
శ్రేష్ఠమైన వరాలను ప్రసాదించడానికి సిద్ధంగా ఉన్న నీ హస్తము వలెనే, నీ మధురమైన
వాక్కు కూడా ఎంతో దయతో కూడి ఉంటుంది. నీ వాక్కులలో చిందే ఆ అమృతధార, చంద్రునిలోని
అమృతకళ వలె నా శరీరమును ఎప్పుడు తరింపజేస్తుందో కదా! నీ దివ్య వాక్కుల కోసం నేను
నిరీక్షిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- 'కలే'
మరియు 'కలేవరమ్' వంటి పదాల ప్రయోగంతో
యమక అలంకారం అత్యంత సుందరంగా ఉంది.
- ఇక్కడ 'రఙ్కు' అనగా ఒక రకమైన మృగము (లేడి). చంద్రునిలో మృగ చిహ్నం
ఉంటుంది కాబట్టి ఆయనను 'మృగాఙ్కుడు' అంటారు.
- శివుని
నిర్గుణ తత్త్వాన్ని 'నిష్కల' అనే పదం సూచిస్తోంది.
శ్లోకం 17
శ్లోకం: సదానవారిద్విరదా వరూథినీ హరేరివ
ధ్వస్తసహింసదానవా । సదా నవారాద్ధశివా శివాప్తయే న కస్య
గీర్భక్తివికాసదా నవా ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థం: సదా =
ఎల్లప్పుడూ, నవ + ఆరాద్ధ + శివా = నూతనమైన స్తోత్రములతో ఆరాధింపబడిన
శివుడు కలిగినట్టియు, భక్తి + వికాసదా = భక్తిని వికసింపజేయునట్టియు, నవా = నూతనమైన,
గీః = వాక్కు (స్తోత్రము), హరేః = విష్ణుమూర్తి యొక్క, సదానవారి +
ద్విరదా = మదజలముతో కూడిన ఏనుగులు కలిగినట్టియు, ధ్వస్త + సహింస
+ దానవా = హింసతో కూడిన దానవులను సంహరించునట్టి, వరూథినీ + ఇవ =
సేన వలె, ధ్వస్త + సహింస + దానవా = (భక్తుల) పాపములను నశింపజేయుచు,
కస్య = ఎవరికి, శివ + ఆప్తయే = మోక్ష ప్రాప్తికి (శుభములకు), న = కాదు?
(అనగా అందరికీ మోక్షదాయకమే).
తాత్పర్యం: నిత్యం నూతన స్తోత్రాలతో శివుని ఆరాధించే
భక్తుని వాక్కులు, విష్ణుమూర్తి సైన్యం వలె శక్తివంతమైనవి. విష్ణువు సైన్యం ఏ
విధంగానైతే మదగజాలతో కూడి రాక్షసులను సంహరిస్తుందో, అదే విధంగా శివ
భక్తితో కూడిన ఈ నూతన స్తోత్రం భక్తునిలోని అరిషడ్వర్గాలను, పాపాలను
నశింపజేస్తుంది. అటువంటి దివ్యమైన వాక్కు ఎవరికి మాత్రం మోక్షాన్ని ప్రసాదించదు?
తప్పక అందరికీ కైవల్యాన్ని కలిగిస్తుంది.
విశేషములు:
- 'వరూథినీ'
అనగా సైన్యం. భగవంతుని స్తుతిని ఒక మహాసైన్యంతో
పోల్చడం ఇక్కడ విశేషం.
- 'సదానవారి'
అనే పదానికి సైన్యం విషయంలో 'మదజలము
కలిగిన ఏనుగులు' అని, స్తోత్రం విషయంలో 'నిరంతరం
పాపాలను హరించేది' అని అర్థాలు వస్తాయి.
- భక్తి
వికాసాన్ని కలిగించే వాక్కులే నిజమైన సంపద అని కవి భావం.
శ్లోకం 18
శ్లోకం: ఘనైరహంతాకృత లఙ్ఘనైరహం మహారిభిర్నిర్మలశర్మహారిభిః । నిరాకృతౌజా ధృతహానిరాకృతౌ న తేఽవలేపావసరో నతేఽబలే ॥ 18
॥
ప్రతిపదార్థం: ఘనైః =
ప్రబలమైనవియు, అహంతా + కృత + లఙ్ఘనైః = అహంకారముతో కూడి మర్యాదను
అతిక్రమించునవియు, నిర్మల + శర్మ + హారిభిః = నిర్మలమైన సుఖశాంతులను
హరించునవియునైన, మహారిభిః = (కామక్రోధాదులనెడి) గొప్ప శత్రువులచే, అహం = నేను,
నిరాకృత + ఓజాః = నశింపజేయబడిన తేజస్సు కలవాడనైతిని, ఆకృతౌ = నా
శరీర ఆకృతి యందును, ధృత + హానిః = క్షీణతను ధరించినవాడనైతిని (కృశించితిని),
హే విభో = ఓ ప్రభూ, నతే = నీకు నమస్కరించుచున్నట్టియు, అబలే =
బలహీనుడనైన నా విషయమున, తే = నీకు, అవలేప + అవసరః = నిర్లక్ష్యము చేయుటకు సమయము, న = లేదు.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! అహంకారంతో మర్యాదలు దాటి
ప్రవర్తించేవి, నాలోని శాంతిని, సుఖాన్ని హరించేవి అయిన కామక్రోధాది
అంతశ్శత్రువులు నన్ను జయించాయి. వాటి వల్ల నా ఓజస్సు నశించింది, నా శరీరం కూడా
క్షీణించి బలహీనపడింది. నీ పాదాలనే నమ్ముకున్న ఈ దీనుడిని, బలహీనుడిని
రక్షించవలసిన బాధ్యత నీదే. నన్ను ఉపేక్షించడం నీకు తగదు.
విశేషములు:
- 'మహారిభిః'
అనగా కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యములను ఆరు అంతశ్శత్రువులు.
- 'నతే'
మరియు 'అబలే' అనే పదప్రయోగం ద్వారా భక్తుని వినయపూర్వకమైన శరణాగతి
వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకం 19
శ్లోకం: మనస్యదోషేఽప్యతిదౌర్మనస్యదో మహారయః పన్నగభీమహార
యః । తమంతకంపైకనిమిత్తమంతకం నయాశు భఙ్గం హతదుర్నయాశుభమ్ ॥ 19
॥
ప్రతిపదార్థం: హే పన్నగ + భీమ
+ హార = సర్పములే భయంకరమైన హారములుగా కలవాడా!, హే హత + దుర్నయ
= అపమార్గమున నడిచే త్రిపురాసురాదులను సంహరించినవాడా!, అదోషే + అపి =
దోషము లేనిదైనప్పటికిని, మనసి = నా మనస్సునందు, అతి +
దౌర్మనస్యదః = మిక్కిలి దుఃఖమును (విచారమును) కలిగించునట్టియు, మహారయః = గొప్ప
వేగము కలిగినట్టియు, యః = ఏ, అశుభమ్ = అమంగళకరమైన, అంతకం =
మృత్యువు (లేక అంతకుడు), అంతే = మరణ సమయమున, కంప + ఏక + నిమిత్తమ్ = వణకుటకు ఏకైక కారణమో,
తమ్ = అటువంటి వానిని, ఆశు = శీఘ్రముగా, భఙ్గం = నాశనమును, నయ =
పొందించుము.
తాత్పర్యం: భయంకరమైన పాములను హారాలుగా ధరించే ఓ శివా!
దుర్మార్గులను శిక్షించే ఓ ప్రభూ! నా మనస్సు నిర్మలమైనదే అయినా, ఈ మృత్యువు అనే
శత్రువు నాకు తీవ్రమైన మనోవేదనను కలిగిస్తోంది. ప్రాణప్రయాణ సమయంలో వణుకు
పుట్టించే ఆ అమంగళకరమైన యముని భయాన్ని తక్షణమే నశింపజేసి నన్ను కాపాడు.
విశేషములు:
- 'అంతకం'
అనగా ముగింపునిచ్చేవాడు (యముడు). 'అంతే కంప' అనగా చివరి క్షణాల్లో
కలిగే వణుకు లేదా భయం.
- శివుడు
మృత్యుంజయ స్వరూపుడు కాబట్టి, యమ భయాన్ని పోగొట్టమని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 20
శ్లోకం: న వారబాణా న హయా నవారవా న దంతినః సద్మని వా
నదంతి నః । క్షతాపదాజ్ఞా తు విపక్షతాపదా జితో భవః సాధు హి పూజితో భవః ॥
20 ॥
ప్రతిపదార్థం: నః = మా యొక్క,
సద్మని = ఇంటిలో, వారబాణాః = కవచములు, న = లేవు,
నవ + ఆరవాః = క్రొత్తవైన సకిలింతలు కలిగిన, హయాః =
గుర్రములు, న = లేవు, దంతినః = ఏనుగులు, న + నదంతి = గీంకరించుట లేదు, తు = కానీ,
ఆపత్ = (జన్మజరామరణాది) ఆపదలు, క్షతా = నశించినవి, ఆజ్ఞా = మా ఆజ్ఞ, విపక్ష + తాపదా
= శత్రువులకు తాపమును (భయమును) కలిగించునదిగా ఉన్నది, హి = ఏలయనగా,
భవః = పరమశివుడు, సాధు = చక్కగా, పూజితః = పూజింపబడినాడు, భవః = సంసారము
(జన్మ పరంపర), జితః = జయింపబడినది.
తాత్పర్యం: మా ఇంట్లో రక్షణ కవచాలు లేవు, గుర్రాలు లేవు,
గీంకరించే ఏనుగులు లేవు. ఐనప్పటికీ, మా ఆపదలన్నీ తొలగిపోయాయి. మా మాట శత్రువులకు
సైతం భయాన్ని కలిగిస్తోంది. దీనికంతటికీ కారణం మేము భక్తితో ఆ పరమశివుడిని
పూజించడమే. శివ పూజ వల్ల మేము సంసారాన్ని జయించాము, మృత్యువును
గెలిచాము. భౌతిక సంపదలు లేకపోయినా ఆధ్యాత్మికంగా మేము అత్యంత శక్తివంతులమయ్యాము.
విశేషములు:
- 'భవః'
అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి: ఒకటి 'శివుడు', రెండవది 'సంసారము'.
- భగవంతుని
పూజించే భక్తునికి లౌకికమైన ఆయుధాలు, సైన్యం అవసరం లేదని,
దైవబలమే అన్నిటికంటే గొప్పదని ఇక్కడ నిరూపించబడింది.
శ్లోకం 21
శ్లోకం: జలాశయా యాంతి మృగా జలాశయా మరావలఙ్ఘ్యే ఘ్నతి
పామరా బలమ్ । పరం హసంతో జితకోపరంహసం జనా భవేఽప్యుజ్ఝితపూజనా భవే ॥ 21
॥
ప్రతిపదార్థం: జల + ఆశయా =
నీటిపై ఆశతో, మృగాః = లేళ్లు, అలఙ్ఘ్యే = దాటశక్యము కాని, మరౌ = ఎడారి
యందు, యాంతి = వెళుతున్నవో (మృగతృష్ణల వెంట పడుతున్నవో), (అక్కడి ఎండ)
బలమ్ = శక్తిని, ఘ్నతి = నశింపజేయును, తథా = అదే
విధముగా, జడాశయాః (జలాశయాః) = మందబుద్ధి కలిగిన, పామరాః = నీచ
స్వభావము కలిగిన, జనాః = జనులు, జిత + కోప + రంహసమ్ = క్రోధము యొక్క వేగమును
జయించిన వారిని (క్షమాశీలురను), పరం = మిక్కిలిగా, హసంతః = పరిహసించుచు, భవే = శివుని
విషయమున, ఉజ్ఝిత + పూజనాః = పూజను విడిచిపెట్టినవారై, భవే = సంసారము
నందు, యాంతి = భ్రమిస్తున్నారు.
తాత్పర్యము: ఎడారిలో ఎండమావులను చూసి నీరు అనుకొని భ్రమించి,
వాటి వెనుక పరిగెత్తి లేళ్లు తమ ప్రాణశక్తిని ఎలా కోల్పోతాయో, అలాగే
మందబుద్ధులైన పామరులు కూడా ఈ సంసారమనే మృగతృష్ణలో పడి భ్రమిస్తున్నారు. వీరు
శాంతమూర్తులను, భగవద్భక్తులను చూసి అవహేళన చేస్తూ, పరమశివుని
పూజను విస్మరించి వృథాగా కాలం గడుపుతున్నారు. భగవంతుని ఆరాధన లేని జీవితం ఎడారిలో
నీటి కోసం వెతికే మృగం వంటిదని కవి భావం.
విశేషములు:
- 'జలాశయా'
అనే పదాన్ని డకార లకారాల అభేదం ద్వారా 'జడాశయా' (మందబుద్ధి) అని అర్థం
చేసుకోవాలి.
- సంసారాన్ని
మరుభూమితో (ఎడారితో), ప్రాపంచిక సుఖాలను మృగతృష్ణతో (ఎండమావులతో) పోల్చడం
ఇక్కడ విశేషం.
- శివపూజను
విడిచిన వారు ఆత్మోద్ధరణను కోల్పోతారని హెచ్చరించబడింది.
శ్లోకం 22
శ్లోకం: అమందరాగాశ్రితమందరాగాస్తే దేవజాతావిహ దేవ జాతాః
। యే సిద్ధసాధ్యార్చిత సిద్ధసాధ్యా రతా నవం తేనురతానవం తే ॥ 22
॥
ప్రతిపదార్థం: హే దేవ = ఓ
ప్రకాశ స్వరూపుడైన పరమశివా, సిద్ధ + సాధ్య + అర్చిత = సిద్ధులచేత మరియు సాధ్యులచేత
పూజింపబడేవాడా, అమంద + రాగ + ఆశ్రిత + మందర + అగాః = మిక్కిలి అనురాగముతో
(భక్తితో) మందర పర్వతమును (నీ నివాసమును) ఆశ్రయించిన వారు, ఇహ = ఈ లోకమున,
దేవజాతౌ = దేవతల సమూహము నందు, జాతాః = పుట్టినవారైరి (అమరత్వమును పొందిరి), యే = ఎవరైతే,
త్వయి = నీయందు, రతాః = ఆసక్తులై, సిద్ధ + సాధ్యాః = సిద్ధులను సాధించుటకు
సమర్థులైరో, తే = వారు, తే = నీ కొరకు, అతానవమ్ = విస్తారమైన (గొప్పదైన), నవం = నూతనమైన,
స్తవమ్ = స్తోత్రమును, తేనుః = విస్తరింపజేసిరి (గానము చేసిరి).
తాత్పర్యము: సిద్ధులు, సాధ్యులచే
కొనియాడబడే ఓ మహాదేవా! ఎవరైతే అమితమైన భక్తితో నీ నివాసస్థానమైన మందర పర్వతాన్ని
ఆశ్రయిస్తారో, వారు ఈ లోకంలోనే దేవతా సమానులై అమరత్వాన్ని పొందుతారు.
నీయందు చిత్తమును లగ్నం చేసిన భక్తులు, నీ మహిమను చాటిచెప్పే నూతనమైన, గొప్పదైన
స్తోత్రాలను రచిస్తూ, గానము చేస్తూ తరిస్తున్నారు.
విశేషములు:
- మందర
పర్వతం శివునికి ఇష్టమైన నివాస స్థానంగా ప్రసిద్ధి.
- 'అతానవమ్'
అనగా తక్కువ కానిది, అంటే
అత్యంత గొప్పదైన స్తోత్రమని అర్థం.
- భగవంతునిపై
భక్తి కలిగిన వారు దైవత్వానికి చేరువవుతారని ఇక్కడ చెప్పబడింది
శ్లోకం 23
శ్లోకం: సదయ మోదయ మోదయమోక్షదం కృశమదః శమదః శమదః కురు । న హి తతా హితతాహితతాయనైః కృతనుతే తనుతే తను తే శుభమ్ ॥ 23
॥
ప్రతిపదార్థం: సదయ = దయతో
కూడిన ఓ పరమేశ్వరా, మా = నన్ను, మోదయ = ఆనందింపజేయుము, కృశ + మదః =
(ముల్లోకాలకు అధిపతివైననూ) అహంకారము లేనివాడా, ఉదయ + మోక్షదమ్
= ఐహిక భోగములను మరియు మోక్షమును ప్రసాదించునట్టి, అదః = ఆ
(పారలౌకికమైన), శమ్ = కల్యాణమును (సుఖమును), కురు = చేయుము,
శమద = ఉపశమమును (శాంతిని) ప్రసాదించువాడా, ఆహిత + తాయనైః
= రక్షణను చేపట్టినట్టి విష్ణువు మొదలైన వారిచే, కృతనుతే =
చేయబడిన స్తోత్రము కలవాడా (స్తుతింపబడినవాడా), తతా =
విస్తారమైన, తే = నీ యొక్క, హితతా = స్నేహ భావము (హితము), తను =
స్వల్పమైన, శుభమ్ = శుభమును, న + తనుతే + హి = విస్తరింపజేయదు గదా! (అనగా నీ
దయ కలిగితే గొప్ప శుభమే జరుగుతుంది).
తాత్పర్యము: దయాసముద్రుడవైన ఓ ప్రభూ! నన్ను ఆనందింపజేయుము.
నీవు ముల్లోకాలకు అధిపతివైనప్పటికీ ఏమాత్రం అహంకారం లేనివాడవు. శాంతిని ప్రసాదించే
ఓ శివా! నాకు ఇహలోక సుఖాలను, పరలోక మోక్షాన్ని ప్రసాదించుము. లోకపాలకులైన విష్ణువు
మొదలైన దేవతలచేతనే స్తుతింపబడే ఓ మహాదేవా! నీవు చూపించే హితము లేదా దయ ఎన్నటికీ
స్వల్పమైన ఫలితాన్ని ఇవ్వదు. నీవు అనుగ్రహిస్తే నాకు అత్యంత గొప్పదైన శ్రేయస్సు
కలుగుతుంది.
విశేషములు:
- 'శమదః శమదః'
మరియు 'తనుతే తను' వంటి పదప్రయోగాలు
శబ్దాలంకార చమత్కారాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.
- శివుడు
భక్తుల పట్ల చూపే వాత్సల్యం లేదా హితం ఎప్పుడూ పరిపూర్ణమైన ఫలితాన్ని
ఇస్తుందని కవి నమ్మకం.
శ్లోకం 24
శ్లోకం: రసమయే సమయేఽసమయేహయా ధనమహీనమహీనమహీష్వపి । కృతముదాత్తముదాత్తముదాహృతం తదిదమాపదమాప దమాపహమ్ ॥ 24
॥
ప్రతిపదార్థం: రసమయే =
మిక్కిలి అనురాగముతో కూడిన (సరసమైన), సమయే = యౌవన సమయమున, అసమయా =
సాటిలేని, ఈహయా = ప్రయత్నముచే (చేష్టచే), మయా = నాచే,
ఆత్తమ్ = గ్రహింపబడిన, అహీనమ్ = తక్కువ కాని (అఖండమైన), ధనమ్ = సంపద,
అహీన + మహీషు + అపి = నాగాధిపతుల (వాసుకి మొదలైన సర్పరాజుల) లోకములలో కూడా,
ఉదాహృతమ్ = కీర్తింపబడినదియు, ఉదాత్తమ్ = గొప్పదైనదియు, కృత + ముత్ =
సంతోషమును కలిగించునదియునై ఉండెడిది, తత్ + ఇదమ్ = అటువంటి ఈ ధనము, దమ + అపహమ్ =
(గర్వమును కలిగించుట ద్వారా) ఇంద్రియ నిగ్రహమును పోగొట్టునదై, ఆపదమ్ =
నాశనమును, ఆప = పొందినది.
తాత్పర్యము: ఓ భగవంతుడా! యౌవనంలో ఉన్నప్పుడు గొప్ప
ప్రయత్నంతో నేను సంపాదించిన అపారమైన సంపద, సర్పరాజులు పాలించే పాతాళ లోకాల్లో కూడా
కీర్తింపబడేంత గొప్పగా ఉండేది. ఆ సంపద నాకు ఎంతో సంతోషాన్ని ఇచ్చేది. కానీ,
ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని కోల్పోయేలా చేసే ఆ ధనము చివరికి నాశనమైపోయింది. లౌకిక
సంపదలు అశాశ్వతమని, అవి గర్వాన్ని పెంచి పతనాన్ని కలిగిస్తాయని భావం.
విశేషములు:
- 'అహీన'
(తక్కువ కానిది) మరియు 'అహీన'
(సర్పరాజులు) అనే పదాల మధ్య యమక వైభవం కనిపిస్తుంది.
- మానవుడు
యౌవన మదంతో సంపాదించే సంపదలు ఆధ్యాత్మిక శాంతిని ఇవ్వలేవని, అవి ఆపదలకు హేతువులని ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 25
శ్లోకం: మదనవాదనవాదనవాసనాయతనయాతనయా తనయామ్బుధేః । అకృత వై కృతవైకృతవైశసా సకమలా కమలా కమలాఘవమ్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థం: అమ్బుధేః +
తనయా = సముద్రుని పుత్రికయైన, సకమలా = పద్మముతో కూడి ఉన్నట్టి, కమలా =
లక్ష్మీదేవి, మదన + వాదన = మన్మథ సంబంధమైన కలహములు (కామ క్రీడలు),
నవ + అదన = నూతనమైన భోజనములు, వాసనా = వీటిపై గల కోరికల వలని, యతన =
ప్రయత్నము చేత కలిగే, యాతనయా = తీవ్ర వేదనతో (క్లేశముతో), కృత + వైకృత +
వైశసా = వికారములను మరియు హింసను (దుఃఖమును) కలిగించునదై, కమ్ = ఏ
పురుషుని, అఘవమ్ (అలాఘవమ్) = గౌరవము లేనివానినిగా (లఘువుగా), న + అకృత + వై
= చేయలేదు? (అనగా లక్ష్మీ ప్రభావం వల్ల మనుషులు భోగలాలసులై తమ గౌరవాన్ని
పోగొట్టుకుంటున్నారు).
తాత్పర్యము: సముద్ర తనయ, పద్మధారిణి
అయిన లక్ష్మీదేవి ఏ పురుషుని లఘువుగా (తక్కువవానిగా) చేయదు? నిశ్చయముగా
అందరినీ చేస్తుంది. కొత్త కొత్త భోగాలను అనుభవించాలనే కోరికను, కామ వికారాలను
కలిగించి, వాటి కోసం చేసే ప్రయత్నాలలో మనిషికి ఎన్నో కష్టాలను,
అవమానాలను మిగులుస్తుంది. సంపద అనేది మనిషిని భోగాల వైపు మళ్లించి, అతనిలోని
గాంభీర్యాన్ని, నిగ్రహాన్ని హరించివేస్తుంది.
విశేషములు:
- 'కమలా కమలా'
అనే పదప్రయోగంలో యమక అలంకారం అత్యంత క్లిష్టంగా,
మనోహరంగా వాడబడింది.
- సంపద వల్ల
కలిగే అశాంతిని, పతనాన్ని కవి ఇక్కడ లోతుగా విశ్లేషించారు.
- 'కమ్'
అనగా ఎవడు అని అర్థం. ఇక్కడ ప్రశ్నార్థకంలో అందరినీ
అని భావం.
శ్లోకం 26
శ్లోకం: కమలయామలయా మలయాద్రివత్రసదయాసదయా సదయాప్యయా । ప్రవరధీవర ధీవర ధీరయా కలయ మాలయమాలయమాపదమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే ధీవర =
(కిరాతార్జునీయ వృత్తాంతం ప్రకారం) కిరాత రూపము ధరించిన ఓ శివా!, హే ప్రవర + ధీ
+ వర = శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి కలిగిన వారిలో మిన్నయైనవాడా!, ఆపదమ్ + ఆలయమ్
= ఆపదలకు నిలయమైనట్టియు, అలయమ్ = (స్థిరమైన నివాసం లేని) నాశనము లేని వ్యధ
కలిగినట్టి, మా = నన్ను, మలయాద్రి + వత్ = మలయ పర్వతం (చందనగిరి) వలె, అమలయా =
నిర్మలమైనదియు, త్రసత్ + అయాసదయా = భీతిని పొందువారికి ఆయాసమును
(కష్టాన్ని) తొలగించి శాంతిని ఇచ్చునదియు, సదయైః + ఆప్యయా = దయాశీలురకు లభ్యమయ్యేదియు,
ధీరయా = స్థిరమైనదియునైన, కమలయా = లక్ష్మితో (ఇక్కడ మోక్ష లక్ష్మితో), కలయ =
అలంకరింపుము (కూర్చుము).
తాత్పర్యము: అర్జునుని పరీక్షించడానికి కిరాత రూపం దాల్చిన ఓ
పరమేశ్వరా! అత్యుత్తమ బుద్ధి సంపన్నుడవైన ఓ ప్రభూ! ఆపదలకు నిలయమై, దీనంగా ఉన్న
నన్ను అనుగ్రహించు. చందన వృక్షాలతో నిండిన మలయ పర్వతం ఎలాగైతే చల్లదనాన్ని
ఇస్తుందో, అలానే నిర్మలమైనది, భయపడేవారికి అభయాన్ని ఇచ్చేది, స్థిరమైనది
అయిన మోక్ష లక్ష్మితో నన్ను అనుగ్రహించి, నా దారిద్ర్యాన్ని, దుఃఖాన్ని
పోగొట్టుము.
విశేషములు:
- 'ధీవర'
అనే పదానికి ఇక్కడ రెండు అర్థాలు: ఒకటి వేటగాడు
(కిరాతుడు), రెండు బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు.
- భౌతిక
సంపదలు నశించినా, స్థిరమైన 'మోక్ష లక్ష్మి'ని ప్రసాదించమని కవి అర్థించడంలోని అంతరార్థం గొప్పది.
- 'మాలయమాలయమ్'
వంటి పదాల ద్వారా శబ్దాలంకార వైభవం చాటబడింది.
శ్లోకం 27
శ్లోకం: వితరణాభరణా భరణాభయక్షమమనా మమ నామ మనాగపి । శుభవనే భవనే భవ నేప్సితప్రద రమాదరమాదరమాదధే ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ
త్రిజగదుత్పత్తికారకుడవైన శివా!, హే ఈప్సిత + ప్రద = కోరిన కోర్కెలను తీర్చువాడా!, వితరణ + ఆభరణా
= దానమే అలంకారముగా కలిగినట్టియు, భరణ + అభయ + క్షమ + మనాః = (భక్తులను) పోషించుటలోను మరియు
అభయమిచ్చుటలోను సమర్థమైన మనస్సు కలిగినట్టి, రమా =
లక్ష్మీదేవి, శుభ + వనే = అందమైన ఉద్యానవనములతో కూడిన, మమ = నా యొక్క,
భవనే = గృహమునందు, మనాక్ + అపి = కొంచెము కూడా, అదరమ్ = భయము
లేని స్థితిని (అభయమును), ఆదరమ్ = ఆసక్తిని (కటాక్షమును), న + ఆదధే + నామ
= కలిగించలేదు గదా!
తాత్పర్యము: కోరిన కోర్కెలు తీర్చే ఓ పరమేశ్వరా! దానగుణమే
ఆభరణంగా కలిగినది, ఆర్తులను పోషించడంలోనూ, అభయమివ్వడంలోనూ
గొప్ప మనసున్నది అయిన లక్ష్మీదేవి నా గృహంపై కనీసం కన్నెత్తి కూడా చూడటం లేదు.
అందమైన ఉద్యానవనాలు ఉన్నప్పటికీ నా ఇల్లు ఆమె ఆదరణకు నోచుకోలేదు. అంటే, నీ అనుగ్రహం
లేనిదే సంపదలు సిద్ధించవు అని కవి తన దీనావస్థను తెలుపుతూ శివుని
ప్రార్థిస్తున్నాడు.
విశేషములు:
- 'శుభవనే
భవనే భవ' - ఇక్కడ 'భవ' అనే పదం శివుడిని సంబోధించడానికి మరియు 'భవనము' (ఇల్లు) అనే అర్థంలో
యమక అలంకారంగా వాడబడింది.
- 'రమా'
(లక్ష్మి) ని 'వితరణాభరణా' అని వర్ణించడం ద్వారా ఆమె దాతృత్వాన్ని కవి
కొనియాడారు.
- శివుని 'ఈప్సితప్రద' అని సంబోధించడం ద్వారా
తన దారిద్ర్యాన్ని తొలగించమని కవి సూటిగా వేడుకుంటున్నారు.
శ్లోకం 28
శ్లోకం: అనయతో నయతో న యతో ధృతిప్రద యమాదయమాదయమాశ్రితః । త్రసతి శంసతి శంసతి శం చ యో ధృతముదం తముదంతముదంచయ ॥ 28
॥
ప్రతిపదార్థం: హే ధృతిప్రద =
భయపడేవారికి ధైర్యాన్ని ప్రసాదించే ఓ శివా!, యతః = ఏ
వృత్తాంతము (కారణము) వల్ల, అనయతః = నీతి లేనివాడై, నయతః =
అకాలమునందే ప్రాణులను అపహరించే (తీసుకెళ్లే), అయమాత్ =
నియమము లేని (సంయమము లేని), యమాత్ = యముని నుండి, ఆశ్రితః = నీ
శరణుజొచ్చిన, అయమ్ = ఈ భక్తుడు (నేను), న + త్రసతి =
భయపడడో, యః + చ = ఏ వృత్తాంతము అయితే, శంసతి =
స్తోత్రము చేసే జనుల యందు, శమ్ = మోక్ష సుఖమును, శంసతి =
సూచించునో (కలిగించునో), ధృత + ముదమ్ = ఆనందముతో కూడిన, తమ్ = అటువంటి,
ఉదంతమ్ = వృత్తాంతమును (వార్తను), ఉదంచయ = ప్రకటము చేయుము (ప్రకాశింపజేయుము).
తాత్పర్యము: ఓ ధైర్యప్రదాతా! నీతి నియమాలు లేకుండా, సమయం కాని
సమయంలో ప్రాణాలను హరించే క్రూరుడైన యముడిని చూసి కూడా నీ శరణు వేడిన భక్తుడు
భయపడడు. ఏ వృత్తాంతము (నీ అనుగ్రహము) భక్తులకు అభయాన్ని ఇచ్చి, వారిని
స్తోత్రపాఠముల ద్వారా మోక్ష సుఖానికి చేరువ చేస్తుందో, అటువంటి
పరమానందకరమైన నీ కృపా వృత్తాంతాన్ని నాకు అనుభవంలోకి తీసుకురా. నన్ను మృత్యుభయం
నుండి విముక్తుడిని చేసి, నీ ఆనంద సామ్రాజ్యంలో నిలుపుము.
విశేషములు:
- యమక
వైభవం: 'శంసతి శంసతి' మరియు 'ఉదంతముదంచయ' వంటి పదాల ద్వారా శబ్ద
చమత్కారం కనిపిస్తుంది.
- శివుడు 'మృత్యుంజయ' స్వరూపుడు కాబట్టి,
ఆయనను ఆశ్రయించిన వారికి యమ ధర్మరాజు భయం ఉండదని కవి
ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.
- 'ఉదంతమ్'
అనగా వార్త లేదా వృత్తాంతము. భక్తుని రక్షించే ఆ దివ్య
వృత్తాంతాన్ని ప్రకాశింపజేయమని ప్రార్థన.
శ్లోకం 29
శ్లోకం: శుభవతా భవతా భవతారిణా శకలితా కలితా కలితాపభూః । హర కృతాంతకృతాంతకృతాంతనో కిమమతా మమతా మమ తాదృశీ ॥ 29
॥
ప్రతిపదార్థం: హే హర = సంసార
దుఃఖాలను హరించే ఓ హరా!, హే కృతాంత + కృతాంత + కృతాంత = యముని యొక్క (కృతాంత)
క్రూరమైన నిశ్చయాన్ని (కృతాంత) అంతం చేసినవాడా (కృత-అంత), శుభవతా =
మంగళములను ఇచ్చునట్టి, భవతారిణా = సంసార సాగరాన్ని దాటించునట్టి, భవతా = నీ చేత,
కలి + తాప + భూః = కలికాలము వల్ల కలిగే తాపత్రయాలకు మూలమైనదియు, అకలితా =
అసంఖ్యాకమైనదియునైన, మమ = నా యొక్క, తాదృశీ = అటువంటి ప్రసిద్ధమైన, మమతా = మమకారము
(నాది అను భావము), కిమ్ = ఎందుకు, న + శకలితా = ఖండింపబడలేదు? (అనగా
అజ్ఞానముతో కూడిన నా మమకారం ఇంకా ఎందుకు నశించలేదు? నీవు దానిని
నశింపజేయాలి).
తాత్పర్యము: ఓ భవరోగ హరా! యముని గర్వాన్ని అణచిన పరమేశ్వరా!
నీవు భక్తులకు శుభాలను ప్రసాదించేవాడివి మరియు భవసాగరం నుండి తరింపజేసే నావ
వంటివాడివి. అటువంటి నీవు నాపై అనుగ్రహం చూపి, కలికాలం వల్ల
కలిగే పీడలకు కారణమైన నా అపరిమితమైన మమకారాన్ని ఎందుకు ఇంకా తుంచివేయలేదు? పుత్ర, మిత్ర, కళత్రాదుల పట్ల
నాకు ఉన్న ఈ అజ్ఞానపు మమకారాన్ని (మమతను) నీవే ఖండించి నాకు జ్ఞానాన్ని
ప్రసాదించాలి.
విశేషములు:
- శబ్దాలంకారం:
'కృతాంతకృతాంతకృతాంత' అనే పద
ప్రయోగం అత్యంత క్లిష్టమైన యమకానికి నిదర్శనం. యముడిని జయించినవాడు అని దీని
అర్థం.
- మమకారం
(అటాచ్మెంట్) అనేది అన్ని దుఃఖాలకు మూలమని, దానిని
భగవంతుని కృప ద్వారానే తొలగించుకోవచ్చని కవి ఆవేదన చెందుతున్నారు.
- 'అమతా'
అనగా ఇష్టం లేనిది. భక్తుడు తనలోని అజ్ఞానాన్ని,
మమకారాన్ని ఇష్టపడటం లేదు, అది
భగవంతుని వల్ల తొలగాలని కోరుకుంటున్నాడు.
శ్లోకం 30
శ్లోకం: విశదశోభయశోభయ శోభయ త్రిజగదక్షమదక్షమదక్షమ । స్వపదమానయ మానయ మా నయక్షతసమక్షయమక్షయమక్షయ ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విశద + శోభ
+ యశః + అభయ = నిర్మలమైన కాంతి కలిగిన కీర్తి మరియు అభయ ప్రదానము కలిగిన ఓ శివా!,
హే అక్షమ + దక్ష + మద + క్షమ = ఓర్పు లేని దక్ష ప్రజాపతి యొక్క గర్వాన్ని
అణచినవాడా!, త్రిజగత్ = మూడు లోకములను, శోభయ =
ప్రకాశింపజేయుము, హే అక్షయ = నాశనము లేనివాడా (నిత్యుడా), నయ + క్షత + समक्ष + యమ + క్షయమ్ =
నీతి మార్గము ద్వారా లోక ప్రత్యక్షముగానే యముని నివాసమును (మృత్యు భయమును)
నశింపజేయునట్టి, అక్షయమ్ = తరిగిపోనిదైన, స్వపదమ్ = నీ
స్వస్థానమునకు (మోక్ష పదమునకు), మా = నన్ను, ఆనయ = తీసుకెళ్లుము, మా = నన్ను,
మానయ = గౌరవింపుము (అనుగ్రహింపుము).
తాత్పర్యము: నిర్మలమైన కీర్తి ప్రతిష్ఠలు కలిగి, భక్తులకు
అభయమిచ్చే ఓ పరమేశ్వరా! పూర్వం అహంకారంతో యజ్ఞం చేసి నిన్ను నిందించిన దక్షుని
గర్వాన్ని అణచివేసిన వాడా! నీ దివ్య తేజస్సుతో ముల్లోకాలను వెలిగించు. శాశ్వతుడవైన
ఓ ప్రభూ! నీతియుక్తమైన నీ శక్తితో యముని ప్రభావమును (మృత్యువును) జయించి, నాశనము లేని నీ
పరమపదమునకు నన్ను చేరుచుకో. నన్ను నీ భక్తునిగా స్వీకరించి, ఆదరించి,
నీ దివ్య సాన్నిధ్యాన్ని ప్రసాదించుము.
విశేషములు:
- యమక
అలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'శోభయ శోభय', 'దక్షమదక్షమదక్షమ',
'అక్షయమక్షయమక్షయ' వంటి పదాల
ఆవృత్తి ద్వారా అత్యంత కఠినమైన, మనోహరమైన శబ్దాలంకారం
ప్రదర్శించబడింది.
- 'యమక్షయమ్'
అనగా యముని నివాసము లేదా మృత్యువు. శివుడు తన పదము
(కైలాసము లేదా మోక్షము) ద్వారా మృత్యు భయాన్ని పోగొడతాడని ఇక్కడ అర్థం.
- భక్తుడు
తనను 'మానయ' (గౌరవించుము) అని కోరడం అంటే భగవంతుడు తనను ఒక అర్హుడైన
సేవకునిగా గుర్తించి అనుగ్రహించమని వేడుకోవడం.
శ్లోకం 31 & 32 (యుగళకము)
శ్లోకం: ఘనాఘనాశనైః శనైర్నవైర్నవైరిహా రిహా । భవాన్భవాన్వహం వహన్నహీనహీనదానదాః ॥ 31 ॥
దయోదయోర్జితోఽర్జితో మయోమయోచితశ్చితః । యతేయతే
హితేహితే రవైరవైరధీరధీః ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ
శంభూ!, అరిహా = (కామ క్రోధాది) అంతశ్శత్రువులను సంహరించువాడా!, అన్వహం =
ప్రతిరోజూ, అహీన్ = వాసుకి మొదలైన సర్పములను, వహన్ =
ధరించువాడా!, అహీన + దాన + దాః = తక్కువ కాని (అఖండమైన) దానములను
ఇచ్చువాడా!, దయ + ఉదయ + ఊర్జితః = దయాగుణము యొక్క ఉదయము చేత
గొప్పవాడైనవాడా!, ఉమయా = పార్వతీదేవితో, చితః =
కూడినవాడా!, ఉచితః = (భక్తుల పూజలకు) యోగ్యుడవైనవాడా!, భవాన్ = అట్టి
నీవు, మయా = నా చేత, ఇహ = ఈ లోకమున, ఘన + అఘ + నాశనైః = దట్టమైన పాపములను
నశింపజేయునట్టి, నవైః + నవైః = నూతనమైన, నవైః =
స్తోత్రముల చేత, శనైః = మెల్లగా (ప్రయత్నపూర్వకముగా), అర్జితః =
ఆరాధింపబడ్డావు (పొందబడ్డావు), అతాః = అందువల్ల, అవైర + ధీర + ధీః = శత్రువుల యందు కూడా వైరము
లేని స్థిర బుద్ధి కలిగిన నేను, రవైః = స్తుతి శబ్దముల చేత (లేక వాద్యముల చేత), తే = నీ యొక్క,
హిత + ఈహితే = నీకు ఇష్టమైన కైంకర్యముల యందు, యతేయ =
ప్రయత్నింతును గాక.
తాత్పర్యము: కామక్రోధాది శత్రువులను హరించే ఓ పరమేశ్వరా!
నీవు సర్పములను ఆభరణాలుగా ధరించి, భక్తులకు అపారమైన దానాలను అనుగ్రహిస్తావు. పార్వతీ సమేతుడవు,
పరమ దయాళువువు అయిన నిన్ను, నా పాపాలను పటాపంచలు చేసే నూతన స్తోత్రాలతో నేను
ఆరాధిస్తున్నాను. ఎవరిపైనా వైరము లేని స్థిరమైన బుద్ధితో, నీకు
ప్రీతికరమైన పనులను చేస్తూ, నిరంతరం నీ స్తుతి పాఠాలను గానం చేస్తూ నీ సేవలో తరించాలని
నేను కోరుకుంటున్నాను.
విశేషములు:
- యుగళకము: ఈ రెండు శ్లోకాలు కలిసి ఒకే వాక్యంగా పూర్తి అర్థాన్ని
ఇస్తున్నాయి.
- యమక
వైభవము: 'నవైర్నవైర్నవైః' (నవ=నూతన,
నవ=స్తోత్రం) మరియు 'దయోదయోర్జితోఽర్జితః'
వంటి పద ప్రయోగాలు కవి శబ్ద చమత్కారానికి నిదర్శనం.
- అరిహా: శివుడు కేవలం బాహ్య శత్రువులనే కాక, మనిషిలోని అంతశ్శత్రువులను కూడా తొలగిస్తాడని ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
- అవైరధీః: భక్తుడు తన బుద్ధిని 'శత్రుత్వం
లేనిది' గా వర్ణించుకోవడం ద్వారా, శివభక్తి
వల్ల కలిగే చిత్తశుద్ధిని ఇక్కడ చాటారు.
శ్లోకం 33
శ్లోకం: తవాత్తబాధనే ధనే గదం గదంతి కేఽన్తికే । మయామయావినా వినా విభో విభోజనా జనాః ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ
ప్రభూ!, ఆత్త + బాధనే = నాశనమును పొందిన, ధనే = ధనము
(బాహ్యమైన సంపద లేదా అంతర్గతమైన జ్ఞానసంపద) విషయమున, తవ = నీ యొక్క,
అంతికే = సమీపమున, ఆమయావినా = (సంసారమనే) రోగముతో పీడింపబడుచున్న, మయా + వినా =
నా కంటే భిన్నముగా, కే + జనాః = ఏ జనులు, గదమ్ = తమ
రోగమును (బాధను), గదంతి = చెప్పుకొనుచున్నారు?, విభోజనాః =
ఆహారము లేనివారు (నిరాహారులు) మరియు, జనాః = జనులు, (నీ చెంతకు
వచ్చి తమ కష్టాలను చెప్పుకునేవారు నాకంటే ఎవరున్నారు?).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! సంపద అంతా నశించి, దారిద్ర్యంతోనూ
మరియు భవరోగంతోనూ పీడింపబడుతున్న నాలాంటి వాడు తప్ప, నీ చెంతకు
వచ్చి తమ బాధలను నివేదించుకునేవారు ఇంకెవరున్నారు? ఆహారం కూడా
లేని దీనావస్థలో ఉండి, నీ దయ కోసం ఎదురుచూసే భక్తులలో నేనే ప్రథముడిని. కాబట్టి,
నాలాంటి ఆర్తుడిని రక్షించవలసిన బాధ్యత నీపైనే ఉన్నదని కవి తన దీనస్థితిని
శివునికి విన్నవించుకుంటున్నాడు.
విశేషములు:
- యమకము:
'ధనే ధనే', 'గదం గదంతి' మరియు 'మయామయావినా' వంటి పదప్రయోగాలు శబ్ద
చమత్కారాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.
- కవి తనను
తాను 'ఆమయావి' (రోగి) అని పిలుచుకోవడం
ద్వారా సంసార తాపత్రయాల తీవ్రతను వ్యక్తపరిచారు.
- భగవంతుడు
ఆర్తత్రాణ పరాయణుడు కాబట్టి, అత్యంత ఆర్తుడనైన నన్నే ముందుగా అనుగ్రహించమని
వేడుకోవడం ఇక్కడి విశేషం.
శ్లోకం 34
శ్లోకం: స్తవాస్తవాహితా హితా న కేన కేవలం బలమ్ । శుభాశు భారతీ రతీశనాశనాపదాపదా ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే రతీశ + నాశన
= మన్మథుని సంహరించిన ఓ శివా!, కేన = ఏ భక్తుని చేత, తవ = నీకు,
హితాః = ప్రియమైన, స్తవాః = స్తోత్రములు, న + ఆహితాః =
చేయబడలేదు? (అనగా అందరూ నిన్ను స్తుతిస్తూనే ఉన్నారు), కేవలమ్ = అయితే,
శుభా = శుభకరమైన, మే = నా యొక్క, భారతీ = వాక్కు (వాణి), ఆపదా = ఆపద
ద్వారా (కష్టాల వల్ల), ఆశు = శీఘ్రముగా, ఆపదా = (నీ పాదాలను) పొందుట ద్వారా, బలమ్ = గొప్ప
శక్తిని (ఉత్కర్షను), ఆపత్ = పొందినది.
తాత్పర్యము: మన్మథ సంహారకుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! లోకంలో నీకు
ప్రియమైన స్తోత్రాలు చేయని భక్తులు ఎవరుంటారు? అందరూ తమ
శక్తిమేర నిన్ను కీర్తిస్తూనే ఉన్నారు. కానీ, తీవ్రమైన
ఆపదల్లో చిక్కుకున్న నా నోట వెంట వస్తున్న ఈ ఆర్తవాణి, ఇతర మహాకవుల
పాండిత్యంతో కూడిన స్తోత్రాల కంటే మిన్నగా నీ కరుణను త్వరగా ఆకర్షించగలదని నేను
నమ్ముతున్నాను. నా కష్టాలే నా వాక్కుకు బలాన్ని ఇచ్చి నీ వద్దకు చేరుస్తున్నాయి.
విశేషములు:
- శబ్దాలంకారం:
'ఆపదాపదాపదా' అనే పదాల పునరావృత్తి
ద్వారా యమక అలంకారం అద్భుతంగా నిర్వహించబడింది.
- ఆపదలో
ఉన్నప్పుడు వెలువడే ప్రార్థనకు భగవంతుడు త్వరగా స్పందిస్తాడనే నమ్మకం ఇక్కడ
ధ్వనిస్తుంది.
- 'రతీశనాశన'
అని సంబోధించడం ద్వారా కామ క్రోధాదులను జయించిన శివుని
శక్తిని కవి కొనియాడారు.
శ్లోకం 35
శ్లోకం: నతానతానవానవారి తారితాపదం పదమ్ । హరాహరామి తేఽమితే శమే శమేవమేవ మే ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే హర = భక్తుల
సంసార దుఃఖాలను హరించే ఓ హరా!, అహిత + అమి తే = అపరిమితమైన, శమే = ఇంద్రియ
నిగ్రహము (శాంతి) ఉన్నప్పుడు, అతాన్ + అవాన్ = తక్కువ కాని (గొప్పవారైన), నతాన్ =
భక్తితో వంగిన వారిని (భక్తులను), అవారి + తారిత + ఆపదమ్ = అడ్డులేని విధంగా ఆపదలను
తొలగించునట్టి, తే = నీ యొక్క, పదమ్ = పరమ పదమును (స్థానమును), ఆహరామి = (నీ
అనుగ్రహం వల్ల పొందిన ఉపదేశముతో) పొందుచున్నాను, ఏవమ్ + ఏవ = ఈ
విధముగానే, మే = నాకు, శమ్ = ఐహిక ఆముష్మిక సుఖము (కల్యాణము), భవతు
(అధ్యాహారం) = కలుగుగాక.
తాత్పర్యము: ఓ భవహరా! అపరిమితమైన శాంతి, ఇంద్రియ
నిగ్రహము కలిగినప్పుడు, గొప్పవారైన నీ భక్తులు నీ పరమపదాన్ని చేరుకుంటారు. నీ ఆ
దివ్యధామము ఎటువంటి అడ్డంకులు లేకుండా భక్తుల ఆపదలన్నింటినీ హరిస్తుంది. నీ
అనుగ్రహము మరియు నీ స్తోత్రముల ద్వారా లభించిన జ్ఞానముతో నేను కూడా నీ పరమపదాన్ని
చేరుకుంటున్నాను. ఈ ఆధ్యాత్మిక మార్గమే నాకు ఇహలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ
నిరంతర శుభాలను కలిగించుగాక అని ప్రార్థిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- యమక
వైభవము: 'నతానతానవానవారి' మరియు 'శమే శమేవమేవ' వంటి పదాల ఆవృత్తి
ద్వారా కవి తన శబ్ద చమత్కారాన్ని అత్యున్నత స్థాయిలో ప్రదర్శించారు.
- అతాన్ +
అవాన్: ఇక్కడ అల్పము కానివారు
అని అర్థం, అనగా గొప్ప భక్తి కలిగినవారని భావం.
- శివుని 'పదమ్' (స్థానము) అనేది కేవలం ఒక చోటు మాత్రమే కాదు, అది ఆపదలను హరించే ఒక దివ్య శక్తి అని కవి వర్ణన.
- భగవంతుని
ధామాన్ని చేరుకోవడానికి 'అమితమైన శమము' (శాంతి
లేదా నిగ్రహము) అత్యవసరమని ఇక్కడ సూచించబడింది.
శ్లోకం 36 & 37 (యుగళకము)
శ్లోకం: పరాపరాధబాంధవాః సవాసవాః సురాసురాః । సదా సదానమానమాశ్రయం శ్రయంతి యంతి యమ్ ॥ 36 ॥
స మా సమాహితం హితం బతావతాదమందమమ్ । కలంకలంఘనే ఘనే
హ్యబాహ్యవాసనః స నః ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థం: పరాపరాధబాంధవాః
= ఇతరులు అపరాధము చేసినప్పటికీ వారియందు బంధుభావము కలిగినట్టి (కృతాపకారులకైనా
ఉపకారము చేయునట్టి), సవాసవాః = ఇంద్రునితో కూడిన, సురాసురాః
= దేవతలు మరియు అసురులు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సదానమానమ్ = దానములతోను
మరియు గౌరవపూర్వకమైన పూజలతోను కూడినట్టి, ఆశ్రయమ్
= ఆశ్రయమునిచ్చే ఏ పరమేశ్వరుని, శ్రయంతి = ఆశ్రయిస్తున్నారో,
యమ్ = ఎవరిని, యంతి = శరణు పొందుతున్నారో, సః
= అటువంటి ఆ పరమశివుడు, నః = మన యొక్క, ఘనే = దట్టమైన,
కలంకలంఘనే = పాపములను (మలమును) తొలగించుట యందు, అబాహ్యవాసనః
= అంతర్గతమైన నిశ్చయము (కోరిక) కలిగినవాడై, బత
= ఆహా!, అమందమమ్ = అపారమైన మోక్షలక్ష్మిని పొందినవాడను, సమాహితమ్
= ఏకాగ్రతతో కూడినవాడను, హితమ్ = హితమును కోరువాడను అయిన, మా
= నన్ను (భక్తుడనైన నన్ను), అవతాత్ = రక్షించుగాక!
తాత్పర్యము: అపరాధము చేసిన వారిని కూడా బంధువుల వలె ఆదరించే
కరుణామయుడు పరమశివుడు. దేవేంద్రునితో కూడిన దేవతలు, మరియు అసురులు
కూడా ఎల్లప్పుడూ దానధర్మాలతో, షోడశోపచార పూజలతో ఏ పరమేశ్వరుని ఆశ్రయిస్తారో, ఎవరిని శరణు
వేడుతారో; అటువంటి ఆ శివుడు మనలోని దట్టమైన పాపాలను తొలగించడానికి
ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాడు. అపారమైన మోక్షలక్ష్మిని పొంది, నిశ్చలమైన
సమాధి స్థితిలో ఉన్న నన్ను ఆ సదాశివుడు ఆశీర్వదించి, రక్షించుగాక!
ఇది ఎంతటి ఆశ్చర్యకరమైన అనుగ్రహం!
విశేషములు:
- యుగళకము: ఈ రెండు శ్లోకాలు కలిపి ఒకే వాక్యంగా అర్థాన్ని
ఇస్తాయి.
- యమక
వైభవము: 'శ్రయంతి యంతి యమ్',
'కలంకలంఘనే ఘనే' వంటి పద
ప్రయోగాలు కవి యొక్క అద్భుత శబ్ద చమత్కారానికి నిదర్శనం.
- పరాపరాధబాంధవాః: శివుడు తనను దూషించిన వారిని (ఉదాహరణకు దక్షుడు) లేదా
అపరాధం చేసిన వారిని కూడా వారు శరణు కోరితే మన్నించి కాపాడతాడు అనే గుణాన్ని
ఇక్కడ 'బంధుత్వము' తో పోల్చారు.
- అమందమమ్: ఇక్కడ 'మా' అంటే లక్ష్మి. 'అమందమా'
అంటే గొప్పదైన లక్ష్మి (ముఖ్యంగా మోక్షలక్ష్మి)
కలిగినవాడు అని భక్తుని విశేషణంగా వాడబడింది.
శ్లోకం 38
శ్లోకం: అలం ఘనా అలఙ్ఘనాస్తపస్యతస్తపస్యతః । తనుర్హి మేఽతనుర్హిమేఽఙ్గతానవం గతా నవమ్ ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థం: తపసి
= మాఘ మాసము నందు, ఘనాః = దట్టమైన మేఘములు, అలమ్
= మిక్కిలిగా, అలఙ్ఘనాః = దాటశక్యము
కానివి (అనగా ఎడతెరిపి లేకుండా కురియునవి) అయి ఉన్నవి. అతః
= ఈ కారణము చేత, తపస్యతః = (అటువంటి చలికాలమున) తపస్సు చేయుచున్నట్టి,
మే = నా యొక్క, తనుః = శరీరము,
అతనుః = (ఇదివరకు) కృశించనిదైనప్పటికిని, హిమే
= ఆ హిమపాతము వల్ల (చలి వల్ల), నవమ్ = అపూర్వమైన,
అఙ్గతానవమ్ = అవయవముల కృశత్వమును, గతా
= పొందినది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! మాఘ మాసపు గడ్డకట్టే చలిలో,
ఎడతెరిపి లేకుండా కురిసే మేఘాల మధ్య నీ కోసం తపస్సు చేస్తున్నాను. పూర్వం
పుష్టిగా ఉన్న నా శరీరం, ఇప్పుడు ఈ కఠినమైన వ్రతచర్యల వల్ల మరియు శీతల గాలుల వల్ల
అపూర్వమైన రీతిలో కృశించిపోయింది. నీ ఆరాధనలో నా శరీరాన్ని ఇంతలా
శుష్కింపజేసుకున్న నన్ను, నీవు ఉపేక్షించడం తగదు. నా ఆర్తిని ఆలకించి నన్ను
అనుగ్రహించు.
విశేషములు:
- యమకము:
'తపస్యతస్తపస్యతః' మరియు 'తనుర్హిమేఽతనుర్హిమే' వంటి పదాల
ఆవృత్తి ద్వారా కవి తన శబ్ద చమత్కారాన్ని ప్రదర్శించారు.
- ఇక్కడ 'తపసి' అంటే మాఘ మాసం అని, 'తపస్యతః'
అంటే తపస్సు చేయడం అని అర్థం.
- భక్తుడు
తన శారీరక కష్టాన్ని భగవంతునికి నివేదించుకోవడం ద్వారా ఆయన కరుణను అర్థించడం
ఇక్కడి విశేషం.
శ్లోకం 39
శ్లోకం: మలమలక్షవలక్షబలస్మరస్మరణకారణకార కదఙ్కదమ్ । హర హరస్వ భజస్వ భజందిశం దిశ విభాసవిభాసదృశం దృశమ్ ॥ 39
॥
ప్రతిపదార్థం: హే హర
= పాపాలను హరించే ఓ శివా!, అలక్ష + వలక్ష + బల + స్మర + స్మరణ + కారణ + కార
= అపరిమితమైన (అలక్ష) మరియు స్వచ్ఛమైన (వలక్ష) బలము కలిగిన మన్మథుడిని కేవలం
స్మృతిగా (స్మరణ కారణ) మార్చినవాడా (అనగా దహించినవాడా)!, కదఙ్కదమ్
= కుత్సితమైన లక్షణాలను ఇచ్చే, మలమ్ = నాలోని (ఆణవ,
మాయీయ, కార్మ రూప) మలమును, హరస్వ
= హరింపుము. దిశమ్ = ఈశాన్య
దిక్కును (లేదా శరణు కోరిన వారిని), భజన్ = ఆశ్రయించినవాడవై,
మే = నాకు, విభాస + విభా + సదృశమ్ = విశిష్టమైన
ప్రకాశము మరియు దివ్యజ్ఞానముతో సమానమైన, దృశమ్
= జ్ఞానదృష్టిని, దిశ = ప్రసాదించుము.
తాత్పర్యము: మన్మథుని జయించిన ఓ త్రిపురారి! కులక్షణాలను
కలిగించే నాలోని అజ్ఞానమనే మలమును (మురికిని) తొలగించుము. శైవ శాస్త్రాల ప్రకారం
జీవుడిని పట్టిపీడించే ఆణవ, మాయీయ, కార్మ మలాల నుండి నన్ను విముక్తుడిని చేయుము.
సర్వవ్యాపివైనప్పటికీ భక్తులను అనుగ్రహించడానికి ఒక దిక్కును (ఈశాన్యం) అధిష్ఠించి
ఉన్న ఓ ప్రభూ! సర్వోత్కృష్టమైన విజ్ఞానముతోను, దివ్యమైన
కాంతితోను కూడిన జ్ఞాననేత్రాన్ని నాకు ప్రసాదించుము.
విశేషములు:
- శైవ
సిద్ధాంతం: ఇక్కడ మూడు రకాల మలాల
ప్రస్తావన ఉంది:
- ఆణవ మలము: ఆత్మ తన పరిపూర్ణతను మరచి అణువుగా భావించడం.
- మాయీయ మలము: దేహేంద్రియాదుల పట్ల మమకారం.
- కార్మ మలము: పుణ్యపాప రూప కర్మాశయం.
- శబ్దాలంకారము:
'విభాసవిభాసదృశం దృశమ్' వంటి
పదప్రయోగాలు అత్యంత రమణీయంగా ఉన్నాయి.
- భగవంతుని
కేవలం కోరికలు తీర్చమని కాకుండా, దివ్యమైన 'జ్ఞాన దృష్టి'ని ఇవ్వమని కోరడం
భక్తుని ఉన్నత స్థితిని సూచిస్తుంది.
శ్లోకం 40
శ్లోకం: భవసంభవసంహతమోహతమోదమనేదమనేకమశఙ్కమశమ్ । సవికాసవికారచితం రచితం హర మే హర మేదురితం దురితమ్ ॥ 40
॥
ప్రతిపదార్థం: హే హర
= మహాప్రళయ కాలమున బ్రహ్మాదులను కూడా సంహరించు ఓ హరా!, భవ + సంభవ +
సంహత + మోహ + తమః + దమన = సంసారము వల్ల పుట్టి, ప్రోగుపడిన
అజ్ఞానమనే చీకటిని అణచివేయువాడా!, అనేకమ్ = అనేక
విధములైనదియు, అశఙ్కమ్ = భయము లేకుండా చేయబడినదియు, అశమ్
= ఎటువంటి శుభము లేనిదియు, సవికాస + వికార + చితమ్ = విస్తారమైన
(ఆధివ్యాధులనెడి) వికారములతో నిండినదియు, మేదురితమ్
= పశ్చాత్తాపము లేకపోవుట వల్ల దట్టమైనదియు (బలపడినదియు) అయిన, మే
= నా యొక్క, ఇదమ్ = ఈ, దురితమ్ = పాపమును, హర
= హరింపుము.
తాత్పర్యము: ఓ సంసార మోహవినాశకా! ఈ లోకంలో నివసించడం వల్ల
నాలో పోగుపడిన అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని తొలగించుము. నేను భయం లేకుండా, విచక్షణ
లేకుండా చేసిన అనేక పాపాలు నాలో పేరుకుపోయాయి. ఆ పాపాలు నా జీవితాన్ని
ఆధివ్యాధులతో, అశాంతితో నింపివేశాయి. ఇతరుల వద్ద చెప్పుకోలేక, పశ్చాత్తాపం
చెందక ఆ పాపభారం ఇప్పుడు ఎంతో దట్టమై నన్ను పీడిస్తోంది. ఓ పరమేశ్వరా! దయతో నా ఈ
త్రివిధ పాపాలను (వాక్కు, మనస్సు, కాయము ద్వారా చేసినవి) హరించి నన్ను పవిత్రుడిని చేయుము.
విశేషములు:
- యమకము:
'హర మే హర మే' మరియు 'దురితం దురితమ్' వంటి పదాల
ఆవృత్తి ద్వారా శబ్దాలంకార వైభవం కనిపిస్తుంది.
- మేదురితమ్: పాపం చేసినప్పుడు పశ్చాత్తాపం చెందితే అది కరుగుతుంది,
కానీ గర్వంతో దాన్ని దాచిపెడితే అది 'మేదురితం' (దట్టమైనది) అవుతుందని
కవి హెచ్చరిక.
శ్లోకం 41
శ్లోకం: కృపణం భగవన్బహుశోఽభిహితం బహుశోభి హితం దిశ మే
వచనమ్ । దిశమేవ చ నందితమానస తాం దితమాన సతాం న పతామి యతః ॥ 41
॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!, మయా = నాచే, బహుశః = అనేక
పర్యాయములు, కృపణమ్ = దీనమైన, వచనమ్
= మాట, అభిహితమ్ = చెప్పబడినది. మే
= నాకు, బహుశోభి = ఎల్లకాలము
ప్రకాశించునట్టియు, హితమ్ = మేలును చేకూర్చునట్టియు, వచనమ్
= ప్రత్యుత్తరమును (వరమును), దిశ = ప్రసాదించుము. హే నందిత +
మానస + సతామ్ = సజ్జనుల మనస్సులను ఆనందింపజేయువాడా!, హే దిత + మాన
= (దుష్టుల) అహంకారమును తుంచినవాడా!, తామ్ + దిశమ్ + ఏవ = అటువంటి
దిక్కును (మార్గమును) మాత్రమే, దిశ = చూపుము, యతః = దేని వల్లనైతే, న + పతామి = నేను (మరల ఈ
సంసార కూపంలో) పడిపోనో.
తాత్పర్యము: ఓ దయామయుడా! ఇప్పటివరకు నేను ఎన్నోసార్లు నీ
ముందు నా దీనత్వాన్ని విన్నవించుకున్నాను. ఇప్పుడు నన్ను అనుగ్రహించి, ఎల్లకాలం నాకు
శ్రేయస్సును చేకూర్చే నీ అభయ వచనాన్ని ప్రసాదించు. సజ్జనుల హృదయాలకు ఆనందాన్ని
ఇచ్చే ఓ స్వామీ! గర్విష్ఠుల అహంకారాన్ని అణచే ఓ ప్రభూ! నన్ను ఏ మార్గంలో నడిపిస్తే
నేను మరల ఈ జనన మరణ సంసార చక్రంలో పడిపోనో, అటువంటి మోక్ష
మార్గాన్ని నాకు చూపించుము.
విశేషములు:
- యమక
అలంకారం: 'బహుశోఽభిహితం బహుశోభి హితం' మరియు 'దిశమేవ... దితమాన' వంటి
పదప్రయోగాలు కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.
- 'దితమాన'
అనగా అహంకారాన్ని ఖండించినవాడు. భగవంతుడు అహంకారాన్ని
తొలగిస్తేనే మోక్షం సిద్ధిస్తుందని భావం.
శ్లోకం 42
శ్లోకం: మన్యామహే గతిమృతే త్వయి భక్తిమన్యా- మన్వాయగాం తవ దృశైవ తమః శమన్యా । మన్యాభిధాభృతి
నతిం సహతే ధమన్యా- మన్యాభిధేషు నహి ధీరభిమానిమన్యా ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థం: తమః + శమన్య
= అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే, తవ + దృశా + ఏవ = నీ కరుణా
వీక్షణము ద్వారానే, త్వయి + భక్తిమ్ + ఋతే = నీపై భక్తి
తప్ప, అన్యామ్ + గతిమ్ = మరొక దారిని,
అన్యాయగామ్ = అన్యాయమైనదిగా (అనుచితమైనదిగా), మన్యామహే
= మేము భావిస్తున్నాము. అభిమానిమన్యా
= (శివభక్తి వల్ల) గర్వమును ధరించిన, ధీః = బుద్ధి,
మన్యా + అభిధాభృతి = 'మన్య' (మెడనరము) అనే పేరు కలిగిన, ధమన్యామ్
= మెడ నరమునందు, అన్యాభిధేషు = ఇతర వ్యక్తుల (అల్పుల) ముందు, నతిమ్
= వంగుటను (నమస్కరించుటను), న + సహతే + హి = సహించదు గదా!
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! అజ్ఞానాంధకారాన్ని పటాపంచలు చేసే
నీ దివ్య దృష్టి ఎవరిపై పడుతుందో, వారికి నీపై భక్తి తప్ప వేరే ఏ మార్గమైనా అనుచితమైనదిగా
తోస్తుంది. నీ భక్తి వల్ల కలిగే ఆత్మగౌరవం ఎంతటిదంటే, నీ భక్తుని
శిరస్సు నీ పాదాల చెంత తప్ప, ఇతర అల్పులైన మనుషుల ముందు వంగడానికి ఏమాత్రం ఇష్టపడదు.
నిజమైన శివభక్తుడు లోకంలోని ఇతరులను యాచించడు, వారి ముందు
తలవంచడు.
విశేషములు:
- యమకము:
'మన్యామహే', 'మన్యాభిధా', 'ధమన్యామ్' వంటి పదాల ప్రయోగం
శబ్ద చమత్కారాన్ని కలిగి ఉంది.
- మన్య: అమరకోశం ప్రకారం మెడ వెనుక ఉండే నరానికి 'మన్య' అని పేరు. భక్తుని ఆత్మగౌరవాన్ని కవి ఇక్కడ శరీర
నిర్మాణంతో పోల్చి చెప్పడం విశేషం.
శ్లోకం 43
శ్లోకం: మానారతం నిజపరైరుపభుజ్యమానా మానాతివృత్తవిభవాన్వహమేధమానా । మా నాథ
భూద్భవతు ధీరభినంద్యమానా మానాలసైః
సుహృదరాతిషు మే సమానా ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే నాథ
= ఓ త్రిలోకనాథా!, అనారతమ్ = నిరంతరము, నిజ + పరైః
= తనవారిచే మరియు ఇతరులచే, ఉపభుజ్యమానా = అనుభవింపబడేదియు, మాన + అతివృత్త
+ విభవా = కొలతలకు అందనంతటి వైభవము కలిగినదియు, అన్వహమ్ +
ఏధమానా = రోజురోజుకూ వృద్ధి చెందేదియునైన, మా
= లక్ష్మి (సంపద), మా + భూత్ = నాకు వద్దు (కలుగకుండు గాక). మాన + అలసైః = గర్వము లేని (నిగర్వులైన) భక్తులచే, అభినంద్యమానా
= కొనియాడబడే, మే + ధీః = నా బుద్ధి, సుహృత్ +
అరాతిషు = మిత్రుల యందు మరియు శత్రువుల యందు, సమానా
= సమభావము కలిగినదిగా, భవతు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: ఓ జగన్నాథా! తనవారు, పరాయివారు అనే
తేడా లేకుండా అందరిచే అనుభవింపబడేది, అపారమైనది, నిత్యం
పెరిగేది అయిన ఈ లౌకిక సంపద (లక్ష్మి) నాకు వద్దు. దానికి బదులుగా, నిగర్వులైన
సత్పురుషులు మెచ్చుకునే విధంగా, శత్రుమిత్రులపై సమదృష్టిని కలిగి ఉండే స్థితప్రజ్ఞతను
(బుద్ధిని) నాకు ప్రసాదించుము.
విశేషములు:
- శబ్దాలంకారం:
'మానారతం', 'మానాతివృత్త',
'మానాలసైః' వంటి పద ప్రయోగాలు
రమణీయంగా ఉన్నాయి.
- సమదృష్టి: భర్తృహరి సుభాషితాలలో చెప్పినట్లుగా "పామునందు -
హారమునందు, శత్రువునందు - మిత్రునియందు" సమభావం కలిగి ఉండటమే
నిజమైన యోగి లక్షణమని కవి ఇక్కడ కోరుకుంటున్నారు.
- లౌకిక
సంపద కంటే ఆధ్యాత్మిక బుద్ధి వైభవమే గొప్పదని ఈ శ్లోక సారాంశం.
శ్లోకం 44
శ్లోకం: దోషారయస్తరలయంతి మహామదోషా దోషా ధృతిం
హరతి మోహమయప్రదోషా । దోషాకరాఙ్కవపురేష్యతి మాం కదోషా దోషాత్తకంఠమనిరుద్ధమివోన్మదోషా ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థం: మహామదోషాః
= గొప్పదైన మదమును (అహంకారమును) దహించునట్టి, దోషారయః
= (కామ క్రోధాది) దోషము లనెడి శత్రువులు, మామ్
= నన్ను, తరలయంతి = వణికించుచున్నవి (చలింపజేయుచున్నవి). మోహమయ + ప్రదోషా = అజ్ఞానము అనే
చీకటి ప్రారంభము (రాత్రి ముఖము) కలిగినట్టి, దోషా
= ఈ సంసారమనే రాత్రి, ధృతిమ్ = నా ధైర్యమును, హరతి
= హరించుచున్నది. దోషాకర + అఙ్క
+ వపుః = చంద్రుని గుర్తుగా (శిరస్సున) ధరించిన శరీము కలిగిన
(చంద్రమౌళి రూపము కలిగిన), ఉషా = ప్రభాతము (తెల్లవారుజాము), ఉన్మదా
= మదముతో (ప్రేమతో) కూడిన, ఉషా = బాణాసురుని కూతురైన ఉష, దోః + ఆత్త +
కంఠమ్ = బాహువులతో కౌగిలించుకోబడిన మెడ కలిగిన, అనిరుద్ధమ్ +
ఇవ = అనిరుద్ధుని వద్దకు వలె, మామ్
= నా వద్దకు, కదా = ఎప్పుడు, ఏష్యతి = వచ్చును?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! అహంకారాన్ని పెంచే కామక్రోధాది
దోషాలనే శత్రువులు నన్ను భయపెడుతున్నాయి. అజ్ఞానమనే చీకటితో నిండిన ఈ సంసారమనే
రాత్రి నాలోని ధైర్యాన్ని హరిస్తోంది. బాణాసురుని కూతురైన ఉషాదేవి, ప్రేమావేశంతో
అనిరుద్ధుని కౌగిలించుకోవడానికి వెళ్ళినట్లుగా; చంద్రుడిని
ధరించిన నీ దివ్య మంగళ స్వరూపమనే 'ఉష' (తెల్లవారుజాము) నా జీవితంలోని అజ్ఞానమనే రాత్రిని
పోగొట్టడానికి ఎప్పుడు ఉదయిస్తుంది? నీ దర్శనమనే ప్రభాతము కోసం నేను
ఎదురుచూస్తున్నాను.
విశేషములు:
- యమకము
మరియు శ్లేష: 'దోషా' అనే పదాన్ని రాత్రి, భుజము,
దోషము అనే వివిధ అర్థాల్లో కవి అద్భుతంగా
ప్రయోగించారు.
- పురాణ
గాథ: బాణాసురుని కుమార్తె
ఉష, శ్రీకృష్ణుని మనుమడైన అనిరుద్ధుని ప్రేమించి, చిత్రలేఖ సహాయంతో తన వద్దకు రప్పించుకున్న
వృత్తాంతాన్ని ఇక్కడ ఉపమానంగా వాడారు.
- రూపకము: సంసారాన్ని రాత్రితో, భగవంతుని
దర్శనాన్ని సూర్యోదయానికి ముందు వచ్చే 'ఉషస్సు'
(ప్రభాతము) తో పోల్చడం చాలా మనోహరంగా ఉంది.
శ్లోకం 45
శ్లోకం: కా రామణీయకకృతేందుకరానుకారాకారా వినా తవ కృపాం
ప్రథితోపకారా । కారాగృహేఽత్ర భవనామని మోచికా రాకారాజఖండశిఖర
క్షపితాంధకారా ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే రాకారాజ +
ఖండ + శిఖర = పూర్ణిమ చంద్రుని (రాకారాజ) ఖండాన్ని శిరస్సుపై (శిఖర)
ధరించిన ఓ చంద్రమౌళీ!, భవ + నామని = సంసారము అనే పేరుగల, అత్ర +
కారాగృహే = ఈ బందీఖానాలో (జైలులో), తవ + కృపామ్ +
వినా = నీ కరుణ తప్ప, మోచికా + కా = విముక్తి
కలిగించేది మరి ఏది ఉన్నది? (ఏదీ లేదు). కా
= అట్టి నీ కృప ఎటువంటిదనగా, రామణీయక + కృత + ఇందుకర + అనుకార + ఆకారా = అందము చేత
చంద్రకిరణాలను అనుకరించే రూపము కలిగినదియు, ప్రథిత +
ఉపకారా = జగత్ప్రసిద్ధమైన ఉపకారము చేయునదియు, క్షపిత +
అంధకారా = (అజ్ఞానమనే) చీకటిని నశింపజేయునదియునై ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ చంద్రశేఖరా! సంసారం అనే ఈ భయంకరమైన కారాగారంలో
చిక్కుకున్న మాకు, నీ కృప తప్ప వేరొక విముక్తి మార్గం లేదు. నీ కరుణాకటాక్షం
చంద్రకిరణాల వలె అత్యంత సుందరంగా, చల్లగా ఉండి అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని పటాపంచలు చేస్తుంది.
లోకంలో నీ కృప వల్ల ఉపకారం పొందని వారు లేరు. అటువంటి నీ దివ్య కరుణతో నన్ను ఈ
సంసార బంధనాల నుండి విడిపించుము.
విశేషములు:
- యమకము:
'రాకారాజ', 'కారాగృహే', 'మోచికా రా' వంటి పద ప్రయోగాలు
శబ్ద సౌందర్యాన్ని ఇస్తున్నాయి.
- రూపకము: సంసారాన్ని కారాగారంతోను (జైలు), భగవంతుని కృపను విముక్తి ప్రదాతగాను వర్ణించడం ఇక్కడి
విశేషం.
శ్లోకం 46
శ్లోకం: కాశాంతచిత్తధృతముక్తిపథావకాశాకాశాంతవర్తిరవివత్ప్రచురప్రకాశా
। కాశావకీర్ణఖిలతుల్యకృతాంతకాశా కా శాంభవీం దృశమృతే
భృతసేవకాశా ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థం: శాంభవీమ్ +
దృశమ్ + ఋతే = శంభుని కరుణాదృష్టి తప్ప, కా
= మరి ఏది, భృత + సేవక + ఆశా = సేవకుల
(భక్తుల) కోరికలను తీర్చగలదు? కా = అట్టి ఆ దృష్టి ఎటువంటిదనగా, కాశాంత + చిత్త
+ ధృత + ముక్తిపథ + అవకాశా = కొంచెము శాంతించిన చిత్తము కలిగిన వారు ధరించు (పొందు)
మోక్షమార్గమునకు చోటునిచ్చునదియు, ఆకాశాంత + వర్తి + రవివత్ + ప్రచుర + ప్రకాశా
= ఆకాశ మధ్యలో వెలిగే సూర్యుని వలె అపారమైన ప్రకాశము కలిగినదియు, కాశ + అవకీర్ణ
+ ఖిల + తుల్య + కృతాంత + కాశా = దర్భలతో (కాశ గడ్డి) నిండిన అరణ్యము వలె యమ
దిక్కును (మృత్యువును) నిర్జనము చేయునదియు (అనగా యమభయం లేకుండా చేయునది).
తాత్పర్యము: పరమశివుని కరుణాదృష్టి తప్ప భక్తుల మనోరథాలను
తీర్చేది మరొకటి లేదు. ఆ దృష్టి ఆకాశంలో ప్రచండంగా వెలిగే సూర్యుని వలె జ్ఞాన
ప్రకాశాన్ని చిమ్ముతుంది. కొద్దిగా మనశ్శాంతి కలిగిన వారికి కూడా అది
మోక్షమార్గాన్ని చూపిస్తుంది. దర్భలతో నిండిన అరణ్యంలోకి వెళ్లడానికి ఎవరూ
సాహసించనట్లుగా, శివుని కృపాకటాక్షం ఉన్నచోట యముడు (మృత్యువు) దరిచేరడానికి
కూడా భయపడతాడు.
విశేషములు:
- యమక
వైభవం: 'కాశాంత', 'ఆకాశాంత', 'అంతకాశా' వంటి పదాల ఆవృత్తి
అద్భుతమైన శబ్దాలంకారాన్ని సృష్టించింది.
- ఉపమానము: భగవంతుని దృష్టిని సూర్యునితో పోల్చడం ద్వారా అది
అజ్ఞానాన్ని హరిస్తుందని, అరణ్యంతో పోల్చడం ద్వారా అది యమభటలను రానీయదని కవి
చమత్కరించారు.
- భక్తుల
ఆశలను నిరాశ చేయనిది కేవలం 'శాంభవీ దృష్టి' మాత్రమే
అని ఈ శ్లోక సారాంశం.
శ్లోకం 47
శ్లోకం: కాన్ తాపతాంతిముపయాంతి శుచౌ న కాంతాః కాంతావలమ్బితకరాః స్ఖలితాంశుకాంతాః । కాంతా
హఠాద్వనచరైర్మృదితాలకాంతా కాంతారగాస్త్వదనురక్తనృపారికాంతాః
॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ పరమేశ్వరా!, త్వత్ + అనురక్త + నృప + అరి + కాంతాః = నీయందు భక్తి
కలిగిన రాజుల యొక్క శత్రువుల భార్యలు, కాన్తారగాః = (యుద్ధంలో
ఓడిపోయి) అడవుల పాలైనవారై, శుచౌ = గ్రీష్మ కాలమున (ఎండకాలమున), కామ్ +
తాపతాన్తిమ్ = ఎటువంటి తాపమును మరియు గ్లానిని (అలసటను), న + ఉపయాన్తి
= పొందడం లేదు? (అనగా వారు అత్యంత దుఃఖాన్ని పొందుతున్నారు). కాన్తాః = అందగత్తెలైన ఆ
స్త్రీలు, కాన్త + అవలమ్బిత + కరాః = (భయం వల్ల) తమ
భర్తల చేతులు పట్టుకున్నవారై, స్ఖలిత + అంశుక + అన్తాః = ముళ్ల పొదల్లో
చిక్కుకొని జారిపోతున్న చీర కొంగులు కలిగినవారై, వనచరైః
= కిరాతుల చేత, హఠాత్ = బలవంతముగా, మృదిత + అలక + అన్తాః = చెదరగొట్టబడిన
ముంగురులు (జుట్టు) కలిగినవారై (దీనంగా ఉన్నారు).
తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ! నీ భక్తులైన రాజులు నీ అనుగ్రహంతో తమ
శత్రువులను జయిస్తారు. ఆ ఓడిపోయిన శత్రువుల భార్యలు అడవుల పాలై, మండుటెండలో
ఎంతటి కష్టాలను అనుభవిస్తున్నారో కదా! ఒకప్పుడు సుకుమారంగా పెరిగిన ఆ కాంతలు,
ఇప్పుడు అడవిలో కిరాతుల చేతిలో చిక్కి, చీరలు
చిరిగిపోయి, జుట్టు చెదిరిపోయి తమ భర్తల చేతులు పట్టుకొని ప్రాణభయంతో
వణికిపోతున్నారు. నీ భక్తులకు లభించే విజయం శత్రువులకు ఇంతటి దైన్యాన్ని
కలిగిస్తుందని భావం.
విశేషములు:
- యమకము:
'కాన్తా', 'కాన్తార', 'కాన్తా' వంటి పదాల ఆవృత్తి
ద్వారా కవి తన శబ్ద చమత్కారాన్ని అత్యున్నత స్థాయిలో ప్రదర్శించారు.
- ఈ శ్లోకం
శివభక్తులైన రాజుల పరాక్రమాన్ని మరియు శివానుగ్రహం లేని వారి దుస్థితిని
వర్ణిస్తుంది.
శ్లోకం 48
శ్లోకం: మాయార్కరశ్మిపటలీవ మరుక్షమాయా- మాయాసమర్పయతి మే దురతిక్రమా యా । మాయాః పదం తవ
కృపాత్ర మహాతమాయా- మాయాత్యుషేవ హి కదా కలితోత్తమాయాః ॥ 48 ॥
ప్రతిపదార్థం: యా
= ఏ మాయ అయితే, దురతిక్రమా = దాటడానికి వీలుకానిదో (బ్రహ్మాదులకు సైతం),
సా మాయా = ఆ అజ్ఞానమనే మాయ, మరుక్షమాయామ్
= ఎడారి భూమి యందు, అర్క + రశ్మి + పటలీ + ఇవ = ఎండమావుల
(సూర్యకిరణాల) సమూహం వలె, మే = నాకు, ఆయాసమ్ = సంసార దుఃఖాన్ని (అలసటను), అర్పయతి
= ఇస్తున్నది. మహాతమాయామ్ = గాఢాంధకారంతో
నిండిన ఈ మాయా లోకంలో, మాయాః + పదమ్ = లక్ష్మీ నివాసమైనట్టియు, కలిత + ఉత్తమ +
ఆయాః = ఉత్తమమైన అదృష్టాన్ని (శుభాన్ని) కలిగించునట్టియు, తవ + కృపా
= నీ కరుణ, ఉషా + ఇవ = ప్రభాతము (సూర్యోదయం) వలె, కదా + ఆయాతి
= ఎప్పుడు వస్తుంది?
తాత్పర్యము: ఓ దయామయుడా! ఎడారిలో ఎండమావులు నీరు ఉన్నట్లు
భ్రమ కలిగించి దప్పిగొన్న మృగాలను ఎలా అలసిపోయేలా చేస్తాయో, అపారమైన ఈ
సంసార మాయ కూడా నన్ను అలాగే భ్రమపెట్టి దుఃఖాల పాలు చేస్తోంది. ఈ అజ్ఞానమనే
గాఢాంధకారాన్ని పటాపంచలు చేయడానికి, నీ దివ్య కరుణ అనే సూర్యోదయం నా జీవితంలో
ఎప్పుడు కలుగుతుంది? నీ కృప అనే వెలుగు ప్రసరిస్తే తప్ప ఈ మాయా బంధాల నుండి నాకు
విముక్తి లేదు.
విశేషములు:
- ఉపమాలంకారము: మాయను ఎండమావులతోను, భగవంతుని
కృపను ఉషస్సుతోను (ప్రభాత వెలుగు) పోల్చడం చాలా సముచితంగా ఉంది.
- మాయాః
పదమ్: ఇక్కడ 'మా' అంటే లక్ష్మి. భగవంతుని కృప సమస్త సంపదలకు (ముఖ్యంగా
మోక్ష లక్ష్మికి) నిలయమని అర్థం.
- సంసార
భ్రమను వీడాలంటే దైవకృప అనే జ్ఞానోదయం తప్పనిసరి అని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకం 49
శ్లోకం: రామాదిసేవ్యభవభక్తిభృతోఽభిరామా- రామాశ్రితౌషధిరివ క్షతదుస్తరామా । రామా సతీవ
కృతసాధువిపద్విరామా రా మాన్యముజ్ఝతి న సద్మ న చాస్థిరా మా ॥ 49
॥
ప్రతిపదార్థం: రామ + ఆది +
సేవ్య + భవ + భక్తి + భృతః = శ్రీరాముడు మొదలైన వారిచే సేవింపబడే శివుని యందు భక్తి
కలిగిన భక్తుని యొక్క, సద్మ = గృహమును, రాః = ధనము (సంపద), న + ఉజ్ఝతి = విడిచిపెట్టదు. మా = లక్ష్మీదేవి (ముఖ్యంగా మోక్షలక్ష్మి), న + అస్థిరా
= అస్థిరమైనది కాదు (అనగా స్థిరంగా ఉంటుంది). కా
= అట్టి లక్ష్మి ఎటువంటిదనగా, అభిరామా = మనోహరమైనది, క్షత + దుస్తర
+ ఆమా = దాటశక్యం కాని సంసార వ్యాధిని (ఆమమును) నశింపజేయునది. ఓషధిః + ఇవ = ఇది తోటలో (ఆరామ) పెరిగే ఔషధం
వలె రోగాలను హరిస్తుంది. సతీ + రామా +
ఇవ = పతివ్రత అయిన స్త్రీ తన ఇంటిని విడిచిపెట్టనట్లుగా, కృత + సాధు +
విపద్ + విరామా = సత్పురుషుల ఆపదలకు ముగింపు పలికే ఆ లక్ష్మి భక్తుని ఇంట
నిరంతరం నివసిస్తుంది.
తాత్పర్యము: శ్రీరామచంద్రుడి వంటి మహాత్ములచే పూజింపబడే
పరమశివునిపై ఎవరికైతే అనన్యమైన భక్తి ఉంటుందో, వారి గృహాన్ని
సంపదలు ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టవు. తోటలోని దివ్యౌషధం భయంకరమైన రోగాలను నయం
చేసినట్లుగా, పతివ్రత అయిన స్త్రీ తన ఇంటిని గౌరవప్రదంగా
కాపాడుకున్నట్లుగా; శివభక్తి వల్ల కలిగే 'మోక్షలక్ష్మి'
ఆ భక్తుని ఆపదలను తొలగించి, అతని ఇంట స్థిరంగా నివసిస్తుంది. శివభక్తుడికి ఐహిక,
ఆముష్మిక సుఖాలకు కొరత ఉండదని భావం.
విశేషములు:
- యమకము:
'రామా', 'ఆరామా', 'అభిరామా' వంటి పదాల ఆవృత్తి
ద్వారా శబ్దాలంకార చమత్కారం కనిపిస్తుంది.
- వ్యాఖ్యాన
విశేషం: ఇక్కడ 'రాః' అంటే ధనం అని అర్థం. భక్తుని ఇల్లు ఎప్పుడూ సంపన్నంగా
ఉంటుందని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకం 50
శ్లోకం: వారాంనిధేరివ సుధా తవ దుర్నివారా వారణాసీవ దృగఘక్షయకృద్ధ్రువారా । వారాఙ్గనేవ
పృతేనేవ చ సాశ్వవారా వారానువారముదయత్యురుకూర్చవారా ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ ప్రభూ!, తవ + దృక్ = నీ కరుణాదృష్టి, వారానువారమ్
= మాటిమాటికీ (నిరంతరం), ఉదయతి = ప్రకాశిస్తుంది. అది ఎటువంటిదనగా: వారాంనిధేః +
సుధా + ఇవ = సముద్రం నుండి పుట్టిన అమృతం వలె (దుఃఖాలను హరిస్తుంది). వారణాసీ + ఇవ = వారణాసి (కాశీ) క్షేత్రం వలె, అఘ + క్షయకృత్
= పాపాలను నశింపజేస్తుంది. ధ్రువ + ఆరా
= తప్పక పొందదగినది. సాశ్వవారా +
పృతనా + ఇవ = అశ్వికదళంతో కూడిన సేన వలె, ఉరు +
కూర్చవారా = గొప్ప కవచాలను ధరించి శత్రువులను (పాపాలను)
అడ్డుకుంటుంది. వారాఙ్గనా + ఇవ = (భక్తులను
ఆకర్షించే) వారాంగన వలె మనోహరంగా ఉదయించి భక్తులను ఆనందింపజేస్తుంది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ కృపాదృష్టి నీ భక్తులపై నిరంతరం
ప్రసరిస్తుంది. నీ దృష్టి అమృతం వలె అమరత్వాన్ని ఇస్తుంది, వారణాసి
క్షేత్రం వలె సమస్త పాపాలను కడిగివేస్తుంది. అశ్వికదళం గల సేన కవచములతో
రక్షణనిచ్చినట్లుగా, నీ కరుణా వీక్షణం భక్తుడిని ఆపదల నుండి కాపాడుతుంది. అది
సర్వదా మంగళకరమైనది మరియు భక్తుల హృదయాలకు అమితమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది.
విశేషములు:
- ఉపమాలంకారము: శివుని దృష్టిని అమృతం, వారణాసి,
సేన మరియు వారాంగనలతో పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.
- యమకము:
'వారా', 'వారణాసీ', 'వారానువారము' వంటి పదప్రయోగాలు శబ్ద
సౌందర్యాన్ని పెంచాయి.
శ్లోకం 51
శ్లోకం: భద్రాభిధే గజ ఇవేశమక్లుప్తభద్రా భద్రాసనేఽర్చితవతః కృతభాలభద్రా । భద్రా సితా
తిథిరివేప్సితదా విభద్రా భద్రా
తనుర్గుణవిడంబితరామభద్రా ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థం: భద్రాసనే
= సింహాసనమున (భద్రపీఠమున) ఉన్నట్టి, ఈశమ్ = పరమేశ్వరుని,
అర్చితవతః = పూజించిన భక్తుని యొక్క, తనుః
= శరీరము (మూర్తి), భద్రా = మంగళకరమైనదిగా
మారుతుంది. అక్లుప్తభద్రా = కత్తిరింపబడని
(నిరంతరము వృద్ధి చెందే) శుభములు కలిగినట్టియు, కృతభాలభద్రా
= లలాటమున (నొసట) చందనరేఖ లేదా విభూతి రేఖను ధరించినట్టియు, విభద్రా
= భక్తుల మోహమును హరించునట్టి విలక్షణమైన కాంతి కలిగినదై ఉంటుంది. సితా + భద్రా + తిథిః + ఇవ = ఇది
శుక్లపక్షములోని భద్ర తిథుల వలె (విదియ, సప్తమి, ద్వాదశి) ఈప్సితదా
= కోరిన కోర్కెలను ఇస్తుంది. గుణ + విడంబిత
+ రామభద్రా = తన సుగుణములతో శ్రీరామచంద్రుని పోలి ఉంటుంది. భద్రాభిధే + గజే + ఇవ = భద్ర జాతికి
చెందిన ఏనుగు వలె గాంభీర్యముతో ఉంటుంది.
తాత్పర్యము: సింహాసనస్థుడైన పరమేశ్వరుని ఆరాధించే భక్తుని
రూపం అత్యంత మంగళకరంగా మారుతుంది. నొసట విభూతి రేఖలను ధరించి, శ్రీరామచంద్రుని
వంటి సద్గుణాలను కలిగి, భద్ర జాతి ఏనుగు వలె గంభీరంగా ఉండే ఆ భక్తుని మూర్తి
చూసేవారికి కూడా శుభాలను కలిగిస్తుంది. శుక్లపక్షంలోని శుభ తిథుల వలె ఆ భక్తుడు
అందరికీ ఇష్టమైన ఫలితాలను ప్రసాదిస్తాడు. శివార్చన చేసే భక్తుడు సాక్షాత్తు
దైవస్వరూపుడై వెలుగుతాడని భావం.
విశేషములు:
- యమకము: 'భద్ర' అనే పదాన్ని ఏనుగు జాతి, సింహాసనం,
మంగళం, తిథి, చందన రేఖ అనే రకరకాల అర్థాలలో కవి ప్రయోగించారు.
- రామభద్ర: శివభక్తుడు రామచంద్రుని వలె మర్యాదా పురుషోత్తముడిగా,
గుణవంతుడిగా ఉంటాడని చెప్పడం కవి సమన్వయ ప్రతిభకు
నిదర్శనం.
శ్లోకం 52
శ్లోకం: నాగాధమాప తవ హృన్మమ ధీరనాగా నాగాలయం సురపురీవ సకాంచనాగా । నాగాత్పరత్ర చ
సృజంత్యకదర్థనా గా నాగాశ్రితేంద్రదిగివోన్నతనందనాగా ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ ప్రభూ!, అనాగాః = ఎటువంటి అపరాధము చేయనిదైనప్పటికీ, మమ + ధీః
= నా బుద్ధి, అగాధమ్ = అపరిమితమైన (లోతైన), తవ + హృత్
= నీ హృదయమును, నాప = పొందలేకపోయింది. సకాంచనాగా +
సురపురీ + ఇవ = మేరు పర్వతముతో కూడిన దేవలోకము (అమరావతి) నాగాలయమ్ = పాతాళ లోకాన్ని ఎలా పొందదో (అక్కడికి వెళ్లదో),
అలానే నా బుద్ధి నీ లోతును కనుగొనలేకపోయింది. అకదర్థనాః +
గాః + సృజంతీ = నిందలు లేని (స్తుతి పూర్వకమైన) వాక్కులను సృష్టించే నా
బుద్ధి, పరత్ర = నీ స్తుతి కంటే ఇతర విషయాల వైపు, నాగాత్
= వెళ్లదు. నాగాశ్రిత + ఇంద్రదిక్ + ఇవ = దిగ్గజమును
(ఐరావతం) ఆశ్రయించి ఉన్న ఇంద్రుని దిక్కు (తూర్పు దిక్కు) పశ్చిమం వైపు
వెళ్లనట్లుగా, నా బుద్ధి స్థిరంగా ఉన్నది. ఉన్నత + నందన +
అగా = ఆ దిక్కు (లేదా నా బుద్ధి) నందనవనము వంటి ఉన్నతమైన వృక్షాల
వలె ప్రకాశిస్తోంది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నా బుద్ధి నిర్మలమైనదే అయినప్పటికీ,
అగాధమైన నీ హృదయ రహస్యాన్ని అది అందుకోలేకపోతోంది. మేరు పర్వతం ఉన్న
స్వర్గలోకం పాతాళానికి ఎలా వెళ్లదో, నా బుద్ధి కూడా నీ ఉన్నత స్థితిని తలచుకుంటూ
కిందకు దిగజారడం లేదు. తూర్పు దిక్కు తన దిశను మార్చుకోనట్లుగా, నా వాక్కులు
కేవలం నిన్ను స్తుతించడానికే అంకితమయ్యాయి తప్ప, ఇతర లౌకిక
విషయాల వైపు మళ్లడం లేదు.
విశేషములు:
- యమకము: 'నాగా', 'అనాగా', 'నాగాలయమ్', 'సకాంచనాగా' వంటి పదప్రయోగాలు శబ్ద
చమత్కారాన్ని సృష్టించాయి.
- నాగ: ఈ పదానికి
ఇక్కడ పర్వతం, సర్పం, ఏనుగు, వృక్షం అనే అర్థాలను కవి సందర్భానుసారంగా వాడారు.
- భక్తుని
ఏకాగ్రతను ఇక్కడ దిగ్గజములతోను, దిక్కులతోను పోల్చడం
ద్వారా శివభక్తిలోని స్థిరత్వాన్ని చాటారు.
శ్లోకం 53
శ్లోకం: సారాసహాపి మమ ధీస్త్వయి మందసారా సారాధనా విహితమోహతమోపసారా । సారావకోకిలవచః
సమసూక్తిసారా సారావలీవ గురుతాపకృతాపసారా ॥ 53 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ ప్రభూ!, మమ ధీః = నా బుద్ధి, సారాసహా + అపి
= సారవంతమైన (ఉత్తమమైన) దానిని సహించలేనిదైనప్పటికీ (అనగా అనుచిత మార్గంలో
వెళ్లేదైనప్పటికీ), త్వయి = నీ విషయమున, మందసారా = మెల్లని గమనము
కలదిగా ఉన్నది. సారాధనా = నీ ఆరాధనతో
కూడిన నా బుద్ధి, విహిత + మోహ + తమః + అపసారా = అజ్ఞానమనే
చీకటిని తొలగించునదై ఉన్నది. స + ఆరావ +
కోకిల + వచః + సమ + సూక్తిసారా = కూతలతో కూడిన కోకిలల పలుకులతో సమానమైన మధురమైన
కావ్యసారము కలది నా బుద్ధి. సారావలీ + ఇవ
= 'సారావళి' అనే ఔషధం వలె, గురు + తాప + కృత + అపసారా = (సంసారమనే)
గొప్ప తాపత్రయాలను నిశ్శేషముగా తొలగించునదై ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నా బుద్ధి స్వభావరీత్యా చంచలమైనది,
అనుచిత మార్గాల వైపు వెళ్లేదే అయినప్పటికీ, నీ ఆరాధనలో
నిమగ్నమైనప్పుడు అది అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని పోగొడుతోంది. కోకిలల గానం వలె
మధురమైన స్తోత్రాలను నీకు సమర్పించే నా బుద్ధి, 'సారావళి'
అనే దివ్యౌషధం జ్వరాన్ని తగ్గించినట్లుగా, నాలోని త్రివిధ
తాపాలను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక) హరించి నాకు శాంతిని ప్రసాదిస్తోంది.
విశేషములు:
- యమకము: 'సారాసహా', 'మందసారా', 'సారాధనా', 'సారావలీ' వంటి పదాల ఆవృత్తి
అద్భుతమైన శబ్ద చమత్కారాన్ని కలిగి ఉంది.
- ఔషధ ఉపమానము: భగవంతుని స్తుతిని ఒక శక్తివంతమైన ఔషధంతో పోల్చడం
ద్వారా భక్తి యొక్క ఉపశమన శక్తిని కవి చాటారు.
శ్లోకం 54
శ్లోకం: సామాత్యభూపసదసీక్షితసూక్తిసామా సామాజికాహితనుతిః కృతసేర్ష్యసామా । సామాన్యవర్త్మ
న యయాశ్రయమోజసా మా సా మాన్యతా త్వయి విభో ముచదంజసా మా ॥ 54 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో
= ఓ సర్వవ్యాపివైన శివా!, సామాత్య + భూప + సదసి = మంత్రులతో
కూడిన రాజుల సభలో, ఈక్షిత + సూక్తి + సామా = చూడబడిన
(ప్రశంసింపబడిన) గొప్ప వాక్కులనే సామవేద మంత్రములు కలిగినదియు, సామాజిక + ఆహిత
+ నుతిః = సభాసదులచే చేయబడిన స్తోత్రములు కలిగినదియు, కృత + సేర్ష్య
+ సామా = ఈర్ష్య కలిగిన శత్రువుల చేత కూడా శాంతి వచనములు (సామము)
పలికించునదియునైన, యా + మాన్యతా = ఏ గౌరవము (ప్రసిద్ధి) వల్లనైతే, అహమ్
= నేను, ఓజసా = నా
సామర్థ్యముతో, సామాన్య + వర్త్మ = సామాన్యమైన
(తుచ్ఛమైన) మార్గమును, న + ఆశ్రయమ్ = ఆశ్రయించలేదో; సా + మాన్యతా
= అట్టి శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి లేదా స్థితి, త్వయి
= నీ విషయమున, మా = నన్ను, అంజసా = శీఘ్రముగా, మా + ముచత్ = విడిచిపెట్టకుండు
గాక.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! రాజులు, మంత్రులు ఉన్న
గొప్ప సభలలో నా వాక్కులు గౌరవింపబడ్డాయి. నా స్తోత్రాలను విని సభాసదులు
మెచ్చుకున్నారు, నాపై ఈర్ష్య పడేవారు సైతం నా పాండిత్యానికి లొంగిపోయి
శాంతితో మాట్లాడారు. ఇటువంటి గౌరవప్రదమైన స్థితి వల్లనే నేను లోకంలోని నీచమైన
మార్గాల జోలికి వెళ్లకుండా నీ పాదాలను ఆశ్రయించగలిగాను. ఓ ప్రభూ! నీపై నాకు ఉన్న ఈ
నిశ్చలమైన భక్తి మరియు గౌరవప్రదమైన స్థితి నన్ను ఎన్నటికీ విడిచిపెట్టకుండా
అనుగ్రహించుము.
విశేషములు:
- శబ్దాలంకారము:
'సామాత్య', 'సామాజిక', 'సామాన్య' వంటి పద ప్రయోగాలు
రమణీయంగా ఉన్నాయి.
- సామ: ఇక్కడ సామము అంటే శాంతియుతమైన మాట అని, సామవేద మంత్రం అని రెండు అర్థాలు స్ఫురిస్తాయి.
- భక్తుడు
తన పాండిత్యాన్ని కూడా భగవంతుని ప్రసాదంగా భావిస్తూ, అది తనను
సన్మార్గంలో ఉంచుతుందని ఇక్కడ విన్నవించుకుంటున్నాడు.
శ్లోకం 55
శ్లోకం: ధారా గిరేరివ తరీవ సకర్ణధారా- ధారార్పణీ తవ దృగూషరవర్షధారా । ధారాపురీవ
సుఖదా దురితాసిధారా ధారా పరార్తిహరణే హతషడ్విధారా ॥ 55 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో
= ఓ స్వామీ!, తవ + దృక్ = నీ (అనుగ్రహ) దృష్టి, సుఖదా
= ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. అది ఎటువంటిదనగా: గిరేః + ధారా +
ఇవ = పర్వతం నుండి జాలువారే ధార (నీటి సెలయేరు) వలె ఆశ్రయాన్ని (ఆధారార్పణీ)
ఇస్తుంది. సకర్ణధారా + తరీ + ఇవ = చుక్కాని
(కర్ణధార) కలిగిన నావ వలె సంసార సముద్రాన్ని దాటిస్తుంది. ఊషర + వర్షధారా
= చవిటి నేలపై కురిసే వర్షధార వలె దయ లేని వారిని కూడా తరింపజేస్తుంది. ధారాపురీ + ఇవ = ధారా నగరము వలె
సుఖాన్నిస్తుంది. దురిత + అసిధారా = పాపాలనే
శత్రువులను సంహరించే కత్తి (అసి) యొక్క ధార వలె పనిచేస్తుంది. పర + ఆర్తి + హరణే + ధారా = ఇతరుల కష్టాలను
తొలగించడంలో అత్యున్నతమైనది. హత + షడ్విధ +
ఆరా = అంతశ్శత్రువులైన కామక్రోధాది ఆరు వికారాల సమూహాన్ని
హతమార్చునట్టిది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ కరుణా వీక్షణం భక్తులకు
కల్పవృక్షం వంటిది. అది చుక్కాని ఉన్న నావలాగా మమ్మల్ని సంసార సముద్రం
దాటిస్తుంది. పర్వత సానువుల నుండి వచ్చే జలధారలాగా మాకు ఆధారాన్నిస్తుంది. పాపాలనే
అడవిని నరికేసే కత్తిలాగా, అంతశ్శత్రువులను తుదముట్టించే శక్తిలాగా నీ దృష్టి మమ్మల్ని
రక్షిస్తుంది. ఇతరుల బాధలను హరించడంలో నీ కరుణకు సాటి ఏదీ లేదు.
విశేషములు:
- యమకము: 'ధారా' అనే పదాన్ని ప్రవాహం, నావికుడు,
నగరం, కత్తి యొక్క పదును వంటి వివిధ అర్థాలలో కవి ప్రయోగించి
తన శబ్ద చమత్కారాన్ని చాటారు.
- కర్ణధార: ఇక్కడ శివుని దృష్టిని నావతో పోల్చడం వల్ల, భక్తుడు సురక్షితంగా మోక్షతీరానికి చేరుకుంటాడని భావం.
శ్లోకం 56
శ్లోకం: కాలాయసోపమరుచిర్గలభూః సుకాలా కాలాగ్నివద్దృగపి తే క్షణదగ్ధకాలా । కాలా
యథోక్తిరమృదుః క్షతసేవకాలా కా లాభకృన్మమ
వినాభిరనంతకాలా ॥ 56 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో
= ఓ ప్రభూ!, కాలాయస + ఉపమ + రుచిః = నల్లని ఇనుముతో
(నీలమణి) సమానమైన కాంతి కలిగిన, తే + గలభూః = నీ కంఠ భాగము (నీలకంఠం), సుకాలా
= మిక్కిలి నల్లనిదై ప్రకాశిస్తోంది. తే + దృక్ +
అపి = నీ నేత్రము కూడా, కాలాగ్నివత్
= ప్రళయకాల అగ్ని వలె, క్షణ + దగ్ధ + కాలా = క్షణకాలంలో
యముడిని (కాలమును) దహించినదై ఉన్నది. తే + ఉక్తిః
= నీ వాక్కు, కాలా = కాళికా దేవి వలె, అమృదుః + అపి
= కఠినంగా అనిపించినా (అనగా గంభీరంగా ఉన్నా), క్షత + సేవక +
ఆలా = సేవకులపై వచ్చే అపవాదులను (ఆలా) తొలగించునదై ఉన్నది. అనంతకాలాః = అంతము లేని కాలము వరకు ఉండే ఆభిః + వినా = ఈ నీ కంఠము, దృష్టి,
వాక్కుల కంటే భిన్నంగా, మమ + కా + లాభకృత్ = నాకు లాభాన్ని
చేకూర్చేది మరి ఏమున్నది? (నీవే నా సర్వస్వము).
తాత్పర్యము: నల్లటి ఇనుము వలె మెరిసే నీ నీలకంఠం, యముడినే
దహించగల నీ నేత్రాగ్ని, భక్తుల అపవాదులను తొలగించే నీ గంభీర వాక్కు — ఇవే నా రక్షణ
కవచాలు. కాలాతీతుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! నీ ఈ దివ్య రూపము, దృష్టి మరియు
ఉపదేశము కంటే నాకు మేలు చేసేవి ఈ లోకంలో మరేవీ లేవు. నిన్ను ఆశ్రయించడమే నాకు పరమ
లాభము.
విశేషములు:
- యమకము:
'కాలా', 'సుకాలా', 'అమృదుకాలా', 'అనంతకాలా' వంటి పదాల ఆవృత్తి ద్వారా కాలమును జయించిన శివుని
తత్వాన్ని కవి వర్ణించారు.
- ఆలా: ఇక్కడ 'ఆలా' అనేది నింద లేదా అపవాదు అనే అర్థంలో వాడబడిన దేశీయ
పదం.
- శివుని
కంఠము నల్లగా ఉండటం ఆయన త్యాగానికి (గరళపానం) చిహ్నం, అది
భక్తులకు శుభప్రదం.
ఈ 56 శ్లోకాలతో ఈ సర్గలోని కీలక ఘట్టాలు పూర్తయ్యాయి.
జగద్ధరభట్టు అక్షర విన్యాసం, ముఖ్యంగా యమక అలంకారంపై ఆయనకు గల పట్టు అత్యంత ప్రశంసనీయం.
శ్లోకం 57
శ్లోకం: ముక్తార్పితస్వపదపూర్ణకృపావిముక్తా ముక్తార్చనాదిరతినార్కిభయాద్విముక్తా । ముక్తావలీవ విమలా త్వయి గీరముక్తా ముక్తాన్యమార్గగమనేన
మయేయముక్తా ॥ 57 ॥
ప్రతిపదార్థం: ముక్త + అన్య +
మార్గ + గమనేన = ఇతర (లౌకిక) మార్గములలో వెళ్లుటను విడిచిపెట్టినట్టియు,
ముక్తా + అర్చనాది + రతినా = ముత్యములతో (మరియు ఇతర ఉపచారములతో) నిన్ను
పూజించుట యందు ఆసక్తి కలిగినట్టి, మయా = నాచే
(జగద్ధరభట్టుచే), ఆర్కి + భయాత్ = యముని
(సూర్యపుత్రుని) భయము కారణముగా, ఇయమ్ + గీః = ఈ వాక్కు (స్తోత్రము), త్వయి
= నీ విషయమున, ఉక్తా = పలుకబడినది. కా
= అట్టి ఈ వాక్కు ఎటువంటిదనగా, ముక్త + అర్పిత + స్వపద + పూర్ణకృపా + అవిముక్తా
= ముక్తులకు నీ స్వస్థానమును అనుగ్రహించే నీ పరిపూర్ణ కృపతో కూడినది, అముక్తా
= అపారమైనది, విమలా = నిర్మలమైనది. ముక్తావలీ + ఇవ
= ఇది ఒక ముత్యాల హారము వలె స్వచ్ఛముగా ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! ఇతర లౌకిక విషయాలను విడిచిపెట్టి,
కేవలం నీ అర్చనలోనే ఆసక్తి కలిగిన నేను, మృత్యుభయంతో
(యమభయంతో) ఈ స్తోత్రమును నీకు సమర్పించాను. ముక్తులకు నీ సాన్నిధ్యాన్ని
ప్రసాదించే నీ అపార కృపతో కూడిన నా ఈ వాక్కులు, ఒక ముత్యాల
హారము వలె అత్యంత నిర్మలంగా, దోషరహితంగా ఉన్నాయి. నీ కరుణా కటాక్షం కోసం నేను చేసిన ఈ
ప్రార్థనను స్వీకరించుము.
శ్లోకం 58 (ఫలశ్రుతి/ముగింపు)
శ్లోకం: కల్పాహ్వవల్లిరివ ధౌతవిపద్వికల్పా- కల్పాంచితా కృతనుతిర్భవతీందుకల్పా । కల్పాఖ్యసూత్రవిదురాగమదృష్టకల్పా- కల్పాక్షయాస్తు మమ గీరమృతానుక్లపా ॥ 58 ॥
ప్రతిపదార్థం: కృత + నుతిః
= శివస్తుతిని చేసినట్టి, మమ + గీః = నా యొక్క ఈ వాణి, ఆకల్ప + అక్షయా
= కల్పాంతము వరకు (బ్రహ్మదేవుని రోజు ముగిసే వరకు) నాశనము లేనిదై, అస్తు
= ఉండుగాక! కా = ఈ వాక్కు
ఎటువంటిదనగా, కల్పాహ్వ + వల్లిః + ఇవ = కల్పవృక్షపు
తీగె వలె (కోర్కెలు తీర్చునది), ధౌత + విపద్ + వికల్పా = జన్మ జరా
మరణాది ఆపదలను కడిగివేయునది. ఆకల్ప + అంచితా
= శబ్ద, అర్థ అలంకారములతో (వక్రోక్తి, శ్లేష, ఉపమ మొదలైనవి)
అలంకరింపబడినది. ఇందుకల్పా = చంద్రుని వలె
ఆహ్లాదాన్నిచ్చునది. కల్పాఖ్య +
సూత్ర + విదుర = కల్ప సూత్రాలను ఎరిగినది, ఆగమ + దృష్ట +
కల్పా = శైవాగమ శాస్త్ర విధుల ప్రకారం సాగినది, అమృత +
అనుకల్పా = అమృతముతో సమానమైనది.
తాత్పర్యము: ఓ శివా! నీ స్తోత్రముతో నిండిన నా ఈ కవితా వాణి,
కల్పాంతం వరకు శాశ్వతంగా నిలిచి ఉండుగాక! కల్పవృక్షం వలె కోర్కెలు తీరుస్తూ,
చంద్రుని వలె తాపాన్ని హరిస్తూ, అమృతం వలె మధురంగా ఉండే ఈ కావ్యం భక్తులందరికీ
శ్రేయస్సును చేకూర్చాలి. శబ్దార్థ అలంకారాలతో, శాస్త్ర
విధులతో అలంకరింపబడిన ఈ నా స్తుతి కుసుమాంజలి, భక్తుల
భవబంధాలను తొలగించి వారికి మోక్షాన్ని ప్రసాదించుగాక!
శ్లోకం 59
శ్లోకం: సహసార్క ఇవాస్మి కృతః సహసాసహసారభృదాత్మభువా సహసా
। సహ సాయకమస్యతి యా సహసా సహసాధ్వసమేత్యపి దుఃసహసా ॥ 59
॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో
= ఓ ప్రభూ!, ఆత్మభువా = మన్మథుని చేత (కామము చేత), సహసా
= బల్వంతముగా/త్వరగా, సహసా = మార్గశిర మాసమున, అర్కః + ఇవ
= సూర్యుని వలె, అసహసారభృత్ = ఓర్వలేని (తక్కువైన) బలము కలవానిగా, అస్మి + కృతః
= చేయబడ్డాను. సః = ఆ మన్మథుడు,
సహసా = నవ్వుతో కూడినదై, దుఃసహసా
= దుర్భరమైన వేదనను కలిగించునదై, సహసాధ్వసమ్ = భయముతో కూడి
ఉన్నప్పటికినీ, యా = ఏ స్త్రీ రూపము ద్వారా, సాయకమ్
= (బాణమును), అస్యతి = విసురుతున్నాడో, (అట్టి కామవేగము
నుండి నన్ను రక్షించుము).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! మార్గశిర మాసపు చలికి సూర్యుడు తన
తేజాన్ని కోల్పోయి బలహీనపడినట్లుగా, మన్మథుని ప్రతాపం వల్ల నేను బలహీనుడనై
పోతున్నాను. మన్మథుడు స్త్రీ అనే బాణాన్ని నాపైకి ప్రయోగిస్తున్నాడు. ఆ స్త్రీ
రూపం పైకి చిరునవ్వుతో, భయంతో సుకుమారంగా కనిపిస్తున్నప్పటికీ, అది కలిగించే
వేదన దుర్భరమైనది. ఈ కామవికారాల నుండి, ఇంద్రియ చపలత్వం నుండి నన్ను నీవే కాపాడాలి.
విశేషములు:
- యమకము:
'సహసా' అనే పదాన్ని బలం, త్వరగా,
మార్గశిర మాసం, నవ్వుతో
కూడినది అనే వివిధ అర్థాలలో కవి అత్యంత ప్రతిభావంతంగా ప్రయోగించారు.
- ఉపమానము: భక్తుడిని సూర్యునితోను, కామవేగాన్ని
మార్గశిర మాసపు చలితోను పోల్చడం కవి చమత్కారం.
శ్లోకం 60
శ్లోకం: జనయాశుచమార్తసభాజనయాజనయాచనరంజనవేజనయా । జనయామలఖిన్నమఖంజనయజ నయామృతమాత్మనియోజనయా ॥ 60 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే అజ
= పుట్టుక లేని ఓ దేవా!, హే అఖంజనయ = లోపము లేని నీతి కలవాడా!, అభాజన + యాజన +
యాచన + రంజన + వేజనయా = అయోగ్యులైన వారిని పూజించడం, యాచించడం,
వారిని రంజింపజేయడం వంటి పనుల వల్ల కలిగే ఉద్వేగము (బాధ) చేత, ఆర్తమ్
= పీడింపబడిన నన్ను, అశుచమ్ = దుఃఖము లేనివానిగా, జనయ
= చేయుము. జన + యామల + ఖిన్నమ్ = పోషించవలసిన
మనుషుల సమూహం (కుటుంబం) వల్ల అలసిపోయిన నన్ను, ఆత్మనియోజనయా
= నీలో లీనం చేసుకోవడం ద్వారా (సాయుజ్య ముక్తి ద్వారా), అమృతమ్
= మోక్షమునకు, నయ = నడిపించుము.
తాత్పర్యము: ఓ పుట్టుక లేని పరమేశ్వరా! సంసారంలో బ్రతకడం
కోసం అల్పులను ఆశ్రయించడం, వారిని పొగడడం, వారి నుండి యాచించడం వంటి పనుల వల్ల నా మనస్సు
ఎంతో క్షోభకు గురైంది. కుటుంబ పోషణ అనే భారం నన్ను కృంగదీస్తోంది. ఓ ప్రభూ! నన్ను
ఈ దుఃఖాల నుండి విముక్తుడిని చేసి, నీ దివ్య సాన్నిధ్యమనే అమృత స్థితికి (మోక్షానికి)
నడిపించుము.
విశేషములు:
- యమకము:
'జనయా', 'నయా', 'యామల' వంటి పదాల పునరావృత్తి శబ్ద సౌందర్యాన్ని పెంచింది.
- ఆత్మార్పణ: కవి తన లౌకిక కష్టాలను నిర్మొహమాటంగా భగవంతుని ముందు
ఉంచి, పరమగతిని ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నారు.
శ్లోకం 61
శ్లోకం: శమనాయ శుచాం త్వముమేశ మనాక్ శమనార్తికరః కృతభీశమ
నా । శమనామయ దేహి విపాశమనాశమనాథజనప్రథితాశమనాః ॥ 61 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే ఉమేశ
= ఓ పార్వతీవల్లభా!, హే కృతభీశమ = భక్తుల భయమును శమింపజేయువాడా!, హే అనామయ
= ఎటువంటి వికారములు (షాడూర్ములు) లేనివాడా!, మనాక్
= సునాయాసముగా, శమన + ఆర్తికర = యముడికే పీడను
కలిగించువాడా (యమ సంహారకా)!, త్వమ్ = నీవు, శుచామ్ = మా దుఃఖముల యొక్క, శమనాయ
= నివారణ కొరకు, నా = సమర్థుడైన పురుషుడవు (నీ పౌరుషము అఖండమైనది). అనాథజన + ప్రథిత + ఆశ + మనాః = అనాథలైన వారి
కోరికలను తీర్చుటయందు విస్తారమైన మనస్సు కలిగిన ఓ ప్రభూ!, మే
= నాకు, విపాశమ్ = బంధనములు లేనిదియు (పాశముక్తము), అనాశమ్
= నాశనము లేనిదియు (శాశ్వతమైనదియు) అయిన, శమ్
= మోక్ష సుఖమును, దేహి = ప్రసాదించుము.
తాత్పర్యము: ఓ ఉమేశా! భక్తుల భయాలను పోగొట్టేవాడవు, యముడిని సైతం
శాసించగల పరాక్రమవంతుడవు నీవే. మా దుఃఖాలను హరించడంలో నీ పౌరుషం అసాధారణమైనది.
అనాథలను ఆదుకోవడంలో నీది మిక్కిలి ఉదార స్వభావం. ఓ దయామయుడా! సంసార బంధాల నుండి
నాకు విముక్తిని కలిగించి, ఎన్నటికీ నశించని శాశ్వత కైవల్య సుఖాన్ని నాకు
ప్రసాదించుము.
శ్లోకం 62
శ్లోకం: మధునాశినార్చిత సమం మధునా మధునామపుష్పజనుషా
మధునా । మధునాలసామివ వధూమధునామధునా ప్లుతాం త్వయి గిరం మధునా ॥ 62
॥
ప్రతిపదార్థం: హే మధునాశినా +
అర్చిత = మధు అనే రాక్షసుని సంహరించిన విష్ణుమూర్తి చేత
పూజింపబడినవాడా!, మధునామ + పుష్ప + జనుషా = ఇప్ప పూవుల
(మధూక పుష్పముల) నుండి పుట్టిన, మధునా = పరాగముతో (కింజల్కముతో), మధునా + సమమ్
= వసంత కాలముతో పాటుగా పూజింపబడినవాడా!, మధునా
= తేనెతో, ప్లుతామ్ = నిండిన (అనగా తేనె వంటి తీయని), గిరమ్
= నా వాక్కును, అధునా = ఇప్పుడు, త్వయి = నీ యందు, అధునామ్ = ఉంచాను (కంపనము లేని నిశ్చల స్థితిలో
మేల్కొల్పాను). మధునా + అలసామ్ + వధూమ్ + ఇవ = మద్యం సేవించి
ఒడలు తెలియని స్థితిలో ఉన్న వధువును భర్త మేల్కొలిపినట్లుగా, నిద్రాణమై ఉన్న
నా వాక్కును ఇప్పుడు నీ స్తోత్రము కొరకు సిద్ధము చేశాను.
తాత్పర్యము: మధుసూదనుడైన విష్ణుమూర్తి చేత, వసంత కాలపు
మధూక పుష్ప పరాగము చేత అర్చింపబడే ఓ పరమేశ్వరా! మద్యం వల్ల మైమరచిన వధువును
మేల్కొలిపినట్లుగా, ఇన్నాళ్లూ నిద్రాణమై ఉన్న నా వాక్కును మేల్కొలిపి, తేనె వంటి
తీయని స్తోత్రంగా మార్చి నీకు సమర్పిస్తున్నాను. నా ఈ భక్తిపూర్వకమైన వాక్కులను
స్వీకరించుము.
విశేషములు:
- యమకము: 'మధునా' అనే పదాన్ని విష్ణువు, వసంతం,
పుష్ప పరాగం, తేనె మరియు మద్యం అనే
ఐదు వేర్వేరు అర్థాలలో కవి అద్భుతంగా ప్రయోగించారు.
- అధునామ్: ఈ పదానికి 'కంపనము లేనిది'
లేదా 'నిశ్చలమైనది' అని అర్థం.
శ్లోకం 63
శ్లోకం: వసు ధాన్యముజ్ఝితుమపీవసు
ధావసుధాసితచ్ఛవియశోవసుధా । వసుధాతృవంద్య
యదసావసుధా వసుధామ దృక్తవ నవేవ సుధా ॥ 63 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే
వసుధాతృవంద్య = అష్టవసువులచేత, సృష్టికర్తలైన బ్రహ్మాదులచేత (ధాతృ) వందింపబడే ఓ
ప్రభూ!, సుధాసితచ్ఛవియశోవసుధా = అమృతము వలె
తెల్లనైన కాంతి గల యశస్సునకు నిలయమైనవాడా!, అపీవసు
= ధనధాన్య సమృద్ధి లేక కృశించి ఉన్న దీనజనుల యందు, వసు
= ధనమును, ధాన్యమ్ = ధాన్యమును, ఉజ్ఝితుమ్
= ఇచ్చుట కొరకు (విడిచిపెట్టుట కొరకు), ధావ
= వేగముగా వెళ్ళుము. యత్
= ఎందుకంటే, వసుధామ = సూర్యచంద్రాగ్నుల
తేజస్సునకు నిలయమైన, తవ + దృక్ = నీ దృష్టి, అసౌ
= ఈ, అసుధా = ప్రాణములను నిలబెట్టేది (అసువులను ధరించేది), నవా + సుధా +
ఇవ = నిత్య నూతనమైన అమృతము వలె ఉన్నది.
తాత్పర్యము: అష్టవసువులకు, బ్రహ్మాది
దేవతలకు పూజ్యుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! నీ కీర్తి అమృతం వలె స్వచ్ఛమైనది. దారిద్ర్యంతో
కృశించిపోయిన దీనజనులను ఆదుకోవడానికి, వారికి ధనధాన్యాలను ప్రసాదించడానికి నీవు త్వరగా
వెళ్ళుము. ఎందుకంటే, సకల తేజస్సులకు నిలయమైన నీ కరుణాదృష్టి మృతప్రాయులైన వారికి
ప్రాణాలను పోసే నూతన అమృతం వంటిది. నీ దృష్టి సోకితే చాలు, దరిద్రులు సైతం
ధన్యులవుతారు.
శ్లోకం 64
శ్లోకం: సమయాసిషుః క్వ న వికాసమయా సమయాపతిం జగతి యం సమయా
। సమయా భవంతి చ విలాసమయా స మయా గిరార్చ్యత సుధామయా ॥ 64
॥
ప్రతిపదార్థం: మయా
= నాచే, సుధామయా + గిరా = అమృతము వంటి
తీయని వాక్కుతో, సః = ఆ పరమేశ్వరుడు, అర్చ్యత = స్తుతింపబడ్డాడు. సః + కః = ఆయన ఎవరంటే, సమయాపతిమ్
= 'సమయా' అనే శక్తికి (దేవికి) భర్త అయినవాడు (సమయా దేవి -
యజ్ఞాంతమున లోటుపాట్లను పూరించే శక్తి). యమ్ + సమయా
= ఏ పరమేశ్వరుని సమీపమున (సమయా - దగ్గర) ఉన్నారో, అట్టి భక్తుల
యొక్క, అయాః = శుభకరమైన విధి/అదృష్టము, జగతి
= లోకములో, క్వ + న + వికాసమ్ + అయాసిషుః = ఎక్కడ
విస్తరించలేదు? (అనగా అన్ని చోట్లా వారి అదృష్టం ప్రకాశిస్తుంది). చ = మరియు, ఆయన చెంత చేరిన వారికి, సమయాః
= కాలములు (సమయాలు), విలాసమయాః = విలాసవంతముగా (సుఖమయముగా), భవంతి
= మారుతాయి.
తాత్పర్యము: 'సమయా' అనే దివ్యశక్తికి ప్రాణనాథుడైన పరమశివుడిని, అమృతప్రాయమైన
నా వాక్కులతో స్తుతిస్తున్నాను. ఏ భక్తులు ఆ దేవుడిని ఆశ్రయించి ఆయన సమీపంలో
ఉంటారో, వారి అదృష్టం లోకమంతా ప్రకాశిస్తుంది. వారికి అసాధ్యమైనది
ఏదీ ఉండదు. ఆయనను సేవించేవారికి కష్టకాలం కూడా సుఖమయమైన విలాస కాలంగా మారుతుంది.
విశేషములు:
- సమయా దేవి: యజ్ఞాలలో జరిగే తప్పులను సరిదిద్దే శక్తిగా ఆగమ
శాస్త్రాలలో ఈమె ప్రసిద్ధి. అటువంటి దేవికి భర్త అయిన శివుడు సర్వసంపూర్ణుడు.
- యమకము: 'సమయా' అనే పదాన్ని శక్తి పేరుగా, సమీపము
అనే అర్థంలో, మరియు కాలము (సమయం) అనే అర్థంలో కవి అద్భుతంగా
ప్రయోగించారు.
శ్లోకం 65
శ్లోకం: కలికాలతామ్యదమృతోత్కలికా కలికాతరే హృది
నవోత్కలికా । కలికా స్రజీవ జితశాకలికాకలి కాంతిభృచ్చ ముకుటే కలికా ॥ 65
॥
ప్రతిపదార్థం: హే జితశాకలిక
= (కిరాతార్జునీయ యుద్ధంలో) మత్స్యములపై ఆధారపడి జీవించే కిరాతులను సైతం జయించిన
ఓ కిరాతరూపధారీ (శివా)!, కలికాల + తామ్యత్ + అమృత + ఉత్కలికా = కలికాలమున
దుఃఖించే భక్తులకు అమృతపు అలల వంటివాడా!, కలికాతరే +
హృది = కలిప్రభావం వల్ల కలిగే కలహాలతో దయతో నిండిన నీ హృదయమందు,
నవ + ఉత్కలికా = భక్తులను రక్షించాలనే నూతనమైన ఉత్కంఠ (కోరిక), ఆకలి
= జనులచే గుర్తింపబడినది. ముకుటే
= నీ మకుటమునందు, కాంతిభృత్ = వెలుగులు చిమ్మే, కలికా
= చంద్రకళ (బింబము), స్రజి = పూలమాలలో, కలికా + ఇవ = ఒక చిన్న మొగ్గ
(కుట్మలము) వలె, ఆకలి = భాసిస్తోంది.
తాత్పర్యము: ఓ కిరాతరూపా! అర్జునుడిని పరీక్షించడానికి కిరాత
వేషం ధరించిన ఓ పరమేశ్వరా! కలికాలపు కష్టాలతో అలమటించే భక్తులకు నీవు అమృతపు లహరి
వంటివాడవు. కలి ప్రభావం వల్ల జనులు పడే బాధలను చూసి, నీ కరుణార్ద్ర
హృదయం వారిని రక్షించాలనే ఉత్కంఠతో నిండి ఉంది. నీ శిరస్సుపై వెలిగే ఆ బాలచంద్రుడు,
నీ జటాజూటంలోని పూలమాలలో ఒక చిన్న మల్లె మొగ్గలాగా అత్యంత సుందరంగా
ప్రకాశిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 66
శ్లోకం: కలయాశ్రితం విరుజమేకలయా కలయా విధోర్దలితపాకలయా । కలయా గిరా చ సకలాకల యా కలయా వినా విహితశోకలయా ॥ 66 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే సకలాకల
= ఆకారమున్న సగుణ మూర్తివి (సకల) మరియు నిరాకార నిర్గుణ పరబ్రహ్మవు (అకల) అయిన ఓ
స్వామీ!, దలిత + పాకలయా = (జన్మ జరా
మరణాలనే) సంసార జ్వరాన్ని (పాకలము) హరించే, విధోః
= చంద్రుని యొక్క, ఏకలయా = ఒక్కటైన, కలయా = కళ (కాంతి) చేత, ఆశ్రితమ్ = నిన్ను
ఆశ్రయించిన నన్ను, విరుజమ్ = రోగము లేనివానిగా (భవరోగ విముక్తునిగా), కలయ
= చేయుము. చ = మరియు, యా
= ఏ వాక్కు అయితే, కలయా + వినా = ఎటువంటి కపటం (వ్యాజం) లేకుండా, విహిత + శోక +
లయా = భక్తుల దుఃఖాన్ని నాశనం చేస్తుందో, అట్టి నీ
మధురమైన, కలయా + గిరా = కళాత్మకమైన వాక్కుతో నన్ను పవిత్రుడిని చేయుము.
తాత్పర్యము: సగుణ, నిర్గుణ స్వరూపుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! నీ శిరస్సుపై
ఉన్న చంద్రకళ తన చల్లని వెలుగులతో భక్తుల సంసార తాపాన్ని హరిస్తుంది. అటువంటి
దివ్యకళతో నిన్ను శరణువేడిన నా భవరోగాలను నయం చేయుము. కపటము లేనిది, భక్తుల
శోకాన్ని దూరం చేసేది అయిన నీ మధురమైన ఉపదేశ వాక్కులతో నన్ను సంపూర్ణ
ఆరోగ్యవంతునిగా, జ్ఞానిగా తీర్చిదిద్దుము.
విశేషములు:
- యమకము:
'కలికా', 'కలయా' వంటి పదాలను కవి రకరకాల అర్థాలలో (మొగ్గ, చంద్రకళ, కలికాలం, చేయడం, మధుర వాక్కు) ప్రయోగించి అద్భుతమైన శబ్ద చమత్కారాన్ని
సాధించారు.
- సకలాకల: శివుడు భక్తుల కోసం రూపమును ధరిస్తాడు (సకల), వాస్తవానికి ఆయన నిరంజనుడైన పరమాత్మ (అకల). ఈ
తాత్త్విక రహస్యాన్ని కవి ఇక్కడ సూచించారు.
- పాకల: ఆయుర్వేదంలో ఏనుగులకు వచ్చే జ్వరాన్ని 'పాకలము' అంటారు, కానీ ఇక్కడ కవి దీన్ని సామాన్య జ్వరానికి (సంసార
తాపానికి) సంకేతంగా వాడారు.
శ్లోకం 67
శ్లోకం: పరమారకాంతకకృతోపరమాపరమానతం తవ దృశాప రమా । పరమార్థసద్గుణపరంపర మా పరమార్తముజ్ఝ కరుణాపర మా ॥ 67
॥
ప్రతిపదార్థం: హే
పరమారకాంతకకృతోపరమ = అత్యంత భయంకరుడైన యముని (అంతక) సంహరించిన ఓ పరమేశ్వరా!,
తవ దృశా = నీ కరుణాదృష్టి వల్ల, రమా
= లక్ష్మీదేవి, అపరమ్ = ఇతర (సామాన్య), ఆనతమ్ = నిన్ను
ఆశ్రయించిన జనులను, ఆప = పొందుతున్నది (అనగా నీ భక్తులకు సంపదలు కలుగుతున్నాయి). హే పరమార్థసద్గుణపరంపర = యథార్థమైన
సద్గుణాలకు నిలయమైనవాడా!, హే కరుణాపర = దయామయుడా!, పరమార్తమ్
= మిక్కిలి దుఃఖితుడనైన, మా = నన్ను, మా ఉజ్ఝ = విడిచిపెట్టకుము.
తాత్పర్యము: యముని సైతం జయించిన ఓ మహాదేవా! నీ కరుణా వీక్షణం
సోకడం వల్లనే సామాన్య జనులు కూడా ఐశ్వర్యవంతులవుతున్నారు. సద్గుణాలకు
పుట్టినిల్లవైన ఓ దయామయుడా! సంసార తాపంతో అలమటిస్తున్న నన్ను ఉపేక్షించక, నీ కృపతో
కాపాడుము.
శ్లోకం 68
శ్లోకం: కలకలకలకలకంఠవదస్మానవ నవనవనవరోచితవాచః । భవ భవ భవభవభీతిభిదస్యన్మదమదమదమదనాంతక దూరమ్ ॥ 68 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే అదమదమదనాంతక
= శాంతిని ఇవ్వని గర్వము కలిగిన మన్మథుని అంతం చేసినవాడా!, కలకలకలకలకంఠవత్
= మధురమైన ధ్వనులు చేసే కోకిలల వలె, నవనవనవరోచితవాచః =
నిత్య నూతనమైన స్తోత్రములతో నిన్ను స్తుతించే వాక్కులు కలిగిన, అస్మాన్
= మమ్ములను, అవ = రక్షించుము. హే భవ
= ఓ శివా!, భవభవభీతిభిత్ = సంసారం వల్ల కలిగే పుట్టుకలనెడి భయమును
తుంచేవాడివి, భవ = అగుము. మదమ్
= మాలోని అహంకారమును, దూరమ్ = దూరముగా, అస్యన్ = తొలగించుము.
తాత్పర్యము: మన్మథుని అహంకారాన్ని అణిచిన ఓ పరమేశ్వరా!
కోకిలల గానం వలె మధురమైన స్తోత్రములతో నిన్ను నిరంతరం కీర్తించే మమ్ములను దయతో
రక్షించుము. ఓ భవా! మాలోని అహంకారమనే శత్రువును పారద్రోలి, ఈ జనన మరణ
సంసార భయాల నుండి మాకు విముక్తిని కలిగించే రక్షకుడివిగా నిలువుము.
విశేషములు:
- యమకము:
'మదమదమదమదనాంతక' మరియు 'కలకలకలకలకంఠ' వంటి పద ప్రయోగాలు
జగద్ధరభట్టు అసాధారణ పాండిత్యానికి, శబ్దాలంకార
నైపుణ్యానికి పరాకాష్ట.
- భావం: భక్తుడు తన వాక్కును కోకిల స్వరంతో పోల్చుకుంటూ,
భగవంతుని కరుణను అర్ధించడం ఇక్కడి విశేషం.
శ్లోకం 69
శ్లోకం: అవికలకల కలకలకలకంఠం దిశ నవనవనవనవన వరవచః । సవిభవ భవ భవ భవభవభయభిద్ధర మదమదమదమదమదశమిమమ్ ॥ 69 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే అవికలకల
= బ్రహ్మ నుండి సదాశివుని వరకు గల ఐదు పూర్ణ కళలు (శక్తులు) కలిగిన ఓ సకల కళా
స్వరూపా!, హే నవనవనవనవన = ఎల్లప్పుడూ
అత్యంత నూతనమైనవి, ఇతరులు వాడనివి (అనుచ్ఛిష్టములు) అయిన స్తోత్ర సమూహములు
(వనములు) కలవాడా!, వరవచః = శ్రేష్ఠమైన అభయ వచనమును, దిశ
= ప్రసాదించుము. అట్టి వచనము ఎటువంటిదనగా: కలకలకలకలకంఠమ్
= కోకిలల మధుర ధ్వని వలె వినసొంపైనది. హే సవిభవ
= స్వతంత్రమైన మహా ఐశ్వర్యము కలిగినవాడా!, హే భవ
= ఓ శివా!, త్వమ్ = నీవు, భవభవభయభిత్ = సంసారం వల్ల కలిగే పుట్టుకలనెడి భయమును
తుంచేవాడివి, భవ = అగుము. హే హర
= ఓ హరా!, అదమదమదమదమదమ్ = శాంతిని నాశనం చేసేది, అణచుటకు సాధ్యం
కానిది, నిర్దయతో కూడినది అయిన ఈ నా అహంకారమును (మదమును), హర
= హరించుము.
తాత్పర్యము: సకల కళాపూర్ణుడైన ఓ పరమేశ్వరా! నూతన
స్తోత్రమాలలతో నిన్ను అర్చించే మాకు, కోకిల గానం వలె మధురమైన నీ అభయ వచనాన్ని
ప్రసాదించు. అనంతమైన ఐశ్వర్యము కల ఓ శంభూ! సంసార చక్రంలో పడి కొట్టుమిట్టాడే మాకు
ఆ జనన మరణ భయాలను తొలగించే రక్షకుడివిగా నిలువుము. నాలోని శాంతిని చెడగొట్టే
భయంకరమైన అహంకారమనే లోపలి శత్రువును దయతో హరించి, నన్ను
పవిత్రుడిని చేయుము.
విశేషములు:
- యమక
శిఖరాగ్రం: ఈ శ్లోకంలో 'కల', 'నవ', 'భవ', 'మద' అనే అక్షరాల పునరావృత్తి జగద్ధరభట్టు యమక అలంకార
ప్రయోగంలో శిఖరాయమానమైన ఘట్టం. కేవలం శబ్ద సౌందర్యమే కాక, లోతైన భక్తి భావం ఇందులో తొణికిసలాడుతోంది.
- వ్యాఖ్యాన
విశేషం: 'నవనవనవనవన' అనగా భక్తులు చేసే
నిత్య నూతన స్తోత్రాలనే వనంలో విహరించేవాడని అర్థం. అలాగే శివుని అభయము కోకిల
స్వరమంత మధురంగా ఉంటుందని కవి భావన.
శ్లోకం 70
శ్లోకం: దేవ్యాం భ్రమద్భ్రువి జయావిజయార్చితాయాం సక్తా తవాస్తవిజయా విజయాయ దృష్టిః । వృష్ట్యేవ
భూర్దివిజయా విజయఖ్యయా తే మూర్త్యా
త్రసద్రవిజయావి జయాహ్వయా చ ॥ 70 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్
= ఓ పరమేశ్వరా!, జయా-విజయ-అర్చితాయామ్ = జయ, విజయ అనే
సఖులచే పూజింపబడేదియు, భ్రమత్-భ్రువి = అందమైన
కనుబొమ్మల విలాసము కలిగినదియునైన, దేవ్యామ్ = పార్వతీదేవి
యందు, తవ దృష్టిః = నీ దృష్టి, సక్తా
= లగ్నమై ఉన్నది. అస్త-విజయా
= నీవు (అర్జునునిపై అనుగ్రహంతో) విజయాన్ని ప్రసాదించావు. విజయాయ
= ఆ విజయము అర్జునుని (విజయుని) కొరకు ఇవ్వబడినది. తే
= నీ యొక్క, విజయాఖ్యయా = విజయేశ్వరుడు అనే పేరు గల, జయాహ్వయా చ
= మరియు జయేశ్వరుడు అనే పేరు గల, మూర్త్యా = రెండు
మూర్తులచే (స్వయంభూ లింగములచే), భూః = ఈ భూమి, ఆవి = రక్షింపబడినది (రక్షించుము). అట్టి నీ మూర్తులు
ఎటువంటివనగా: త్రసత్-రవిజయా = భయపడుతున్న
యముడు (రవిజుడు) కలవి (అనగా యముడిని కూడా భయపెట్టేవి). దివిజయా +
వృష్ట్యా + ఇవ = ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షం భూమిని ఎలా తరింపజేస్తుందో,
అలా నీ మూర్తులు లోకాన్ని రక్షిస్తున్నాయి.
తాత్పర్యము: ఓ కరుణామయా! జయ, విజయ అనే
చెలికత్తెలచే సేవింపబడే పార్వతీదేవి యందు నీ దృష్టి నిరంతరం లగ్నమై ఉంటుంది.
పూర్వం కిరాత రూపంలో అర్జునుడిని పరీక్షించి, అతనికి 'విజయాన్ని'
ప్రసాదించిన వాడవు నీవే. ఇప్పుడు కాశ్మీర దేశంలో భక్తులను ఉద్ధరించడానికి విజయేశ్వరుడు, జయేశ్వరుడు అనే రెండు దివ్య స్వయంభూ లింగ రూపాలలో నీవు వెలిశావు. ఆకాశం
నుండి కురిసే వర్షం భూమిని ఎలా సస్యశ్యామలం చేస్తుందో, యముడిని సైతం
భయపెట్టే నీ ఈ రెండు మూర్తులు భక్తులను సంసార భయాల నుండి రక్షించి, వారికి
కైవల్యాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాయి.
విశేషములు:
- విజయేశ్వర - జయేశ్వర: కాశ్మీర దేశంలో ప్రాచీన కాలంలో ఈ రెండు క్షేత్రాలు
అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి. కవి తన నివాస స్థలమైన కాశ్మీరంలోని ఈ పుణ్యలింగాలను
ఇక్కడ స్మరించారు.
- యమకము: 'విజయ' అనే పదాన్ని అర్జునుడు, పార్వతి
సఖి, క్షేత్రం పేరు మరియు గెలుపు అనే వివిధ అర్థాలలో కవి
అద్భుతంగా ప్రయోగించారు.
- రవిజ: రవి
పుత్రుడైన యముడు. శివ భక్తుల జోలికి రావడానికి యముడు కూడా భయపడతాడని కవి
భావం.
శ్లోకం 71
శ్లోకం: హరముపేత రసాదమలం ఘనం దమలఙ్ఘనం తనుత మా కృతినః । తనుతమాకృతి నః శ్రయతాదృతం శ్రయతాదృతం భవత ఇత్యుదితమ్ ॥ 71
॥
ప్రతిపదార్థం: హే కృతినః
= ఓ పుణ్యాత్ములారా!, రసాత్ = భక్తిరసముతో (తదేకచిత్తముతో), అమలమ్
= నిర్మలుడు, ఘనమ్ = పరిపూర్ణుడు అయిన, హరమ్
= హరుని (సంసార దుఃఖమును హరించువానిని), ఉపేత
= ఆశ్రయించుము (సేవించుము). దమ-లఙ్ఘనమ్
= ఇంద్రియ నిగ్రహమును (దమమును) వదులుటను, మా తనుత
= చేయకండి. తనుతమాకృతి = అత్యంత
సంక్షిప్తమైన రూపము కలిగినదియు, ఆదృతమ్ = పెద్దలచే ఆదరింపబడినదియు, ఋతమ్
= సత్యమైనదియునైన, నః = మా యొక్క, ఇతి + ఉదితమ్ =
ఇక్కడ చెప్పబడిన ఈ మాటను, భవతః = మిమ్ములను (మీ మనస్సును), శ్రయతాత్
= ఆశ్రయించుగాక (మీ హృదయాలలో నిలుచుగాక).
తాత్పర్యము: ఓ పుణ్యాత్ములారా! భక్తిరసముతో నిండిన మనస్సుతో,
అత్యంత నిర్మలుడైన ఆ పరమశివుడిని ఆశ్రయించండి. మీ ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని ఎన్నడూ
కోల్పోకండి. అత్యంత సంక్షిప్తంగా నేను చెబుతున్న ఈ సత్య వాక్కును గౌరవించి,
మీ హృదయాలలో భద్రపరచుకోండి. శివుని సేవించడం, ఇంద్రియాలను
జయించడం — ఇదే సకల శ్రేయస్సులకు మూలమని భావం.
శ్లోకం 72
శ్లోకం: శమితసంగమసజ్జనతాపదం శమితసంగమసజ్జనతాపదమ్ । నమతకామమహీనవిభాసితం నమత కామమహీనవిభాసితమ్ ॥ 72 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే కృతినః
= ఓ భక్తులారా!, కామమ్ = నిశ్చయముగా, నమత = నమస్కరించుము.
ఎవరికంటే: న-మత-కామమ్ = (శివభక్తికి అడ్డువచ్చే) కోరికలను (కామమును)
ఇష్టపడనివానిని (అనగా మన్మథుని జయించినవానిని). ఆయన ఎటువంటివాడంటే: అహీన-విభాసితమ్ = అహీన
(గొప్పవైన) పాములతో (వాసుకి మొదలైన నాగరాజులతో) ప్రకాశించువానిని. అహీన-విభా-సితమ్ = పరిపూర్ణమైన
కాంతితో తెల్లగా వెలుగుచున్నవానిని. శమిత-సంగ-మసజ్జన-తాపదమ్
= దుర్జనుల (అసజ్జనుల) యొక్క గర్వమును, తాపమును అణచివేయువానిని. శమిత-సంగమ-సజ్జన-తాప-అంశమ్
= తనను ఆశ్రయించిన సజ్జనుల యొక్క సంసార తాపమును (కష్టాలను) పూర్తిగా
శమింపజేయువానిని.
తాత్పర్యము: ఓ భక్తులారా! మన్మథుని జయించినవాడు, సర్పరాజములను
ఆభరణాలుగా ధరించినవాడు, అపారమైన దివ్యతేజస్సుతో వెలిగిపోతున్నవాడు అయిన ఆ
పరమశివుడిని భక్తితో సేవించండి. ఆయన తనను ఆశ్రయించిన సజ్జనుల కష్టాలను
కడతేరుస్తాడు, అదే సమయంలో దుర్మార్గుల గర్వాన్ని అణచివేస్తాడు. అటువంటి
మహాదేవుడిని నిశ్చయముగా శరణు వేడండి.
విశేషములు:
- యమకము: ఈ శ్లోకాలలో పదాల పునరావృత్తి (యమకము) ద్వారా కవి
అద్భుతమైన శబ్ద చమత్కారాన్ని, అర్థ గాంభీర్యాన్ని ప్రదర్శించారు. ఉదాహరణకు 'నమత కామమ్' అంటే మన్మథుని
జయించినవాడని ఒక అర్థం, 'తప్పక నమస్కరించుము' అని మరొక
అర్థం.
- హితబోధ: కవి కేవలం స్తోత్రం చేయడమే కాక, పాఠకులకు
శివభక్తి మార్గాన్ని ఉపదేశిస్తూ ఈ సర్గను ముగింపు దిశగా తీసుకెళ్తున్నారు.
శ్లోకం 73
శ్లోకం: కలితమోహనమారవరాజితం స్మర హరం
శిఖిచన్ద్రకలాఞ్ఛితమ్ । కలితమోహనమారవరాజితం
స్మరహరం శిఖిచన్ద్రకలాఞ్ఛితమ్ ॥ 73 ॥
ప్రతిపదార్థం: (మొదటి పాదం పరంగా): హే భక్త!
= ఓ భక్తుడా!, కలి-తమో-హనమ్ = కలికాలపు పాపములను మరియు అజ్ఞానాంధకారమును
హరించువానిని, ఆరవ-రాజితమ్ = భక్తులకు అభయమిచ్చే (ప్రణవ) ధ్వనితో
ప్రకాశించువానిని, శిఖి-చన్ద్రకలా-ఆఞ్ఛితమ్ = అగ్ని నేత్రము
మరియు చంద్రకళతో అలంకరింపబడినవానిని, హరమ్ = హరుని, స్మర
= స్మరించుము.
(రెండవ పాదం పరంగా): కలిత-మోహన-మారవర-అజితమ్
= జగత్తును మోహింపజేసే మన్మథుడనే వీరుని చేత జయింపబడనివానిని (అజేయుని), స్మర-హరమ్
= ఆ మన్మథుని సంహరించినవానిని, శిఖి-చన్ద్రక-లాఞ్ఛితమ్ = (కిరాత వేషంలో
ఉన్నప్పుడు) నెమలి పింఛము యొక్క కన్నులతో (చంద్రకములతో) శోభిల్లువానిని, హరమ్
= అట్టి శివుని, స్మర = స్మరించుము.
తాత్పర్యము: ఓ భక్తుడా! కలికాలపు దోషాలను, అజ్ఞానాన్ని
రూపుమాపేవాడు, ప్రణవ నాద స్వరూపుడు, అగ్నినేత్రుడై
చంద్రకళను ధరించినవాడు అయిన శివుని స్మరించు. ఆయన మన్మథుని బాణాలకు లొంగని అజేయుడు
మరియు ఆ మన్మథుని దహించిన స్మరహరుడు. కిరాతార్జునీయ ఘట్టంలో కిరాత వేషం
ధరించినప్పుడు నెమలి పింఛాలను అలంకారంగా ధరించి ముచ్చటగొలిపిన ఆ పరమశివుడిని
నిరంతరం ధ్యానించు.
శ్లోకం 74
శ్లోకం: అసౌ హృదన్తర్హితమోహరోధనే సదా యతే రక్ష యశో భియో
జయ । అసౌహృదం తర్హి తమోహరో ధనే సదాయతేరక్షయశోభి యోజయ ॥ 74
॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్!
= ఓ దయామయుడవైన దేవా!, హృత్-అన్తర్హిత-మోహ-రోధనే = హృదయం లోపల
దాగి ఉన్న అజ్ఞానాన్ని (మోహాన్ని) అడ్డుకోవడంలో, అసౌ (అహమ్)
= ఈ నేను, సదా యతే = ఎల్లప్పుడూ ప్రయత్నిస్తున్నాను. మమ యశః రక్ష = (నీ భక్తుడనని) నా కీర్తిని కాపాడు. భియః జయ = నా సంసార భయాలను జయించు (తొలగించు). తమోహర! = అజ్ఞానాంధకారమును హరించువాడా!, తర్హి
= అటువంటప్పుడు, ధనే = ధనమునందు, అసౌహృదమ్ = విరాగమును
(స్నేహము లేకపోవుటను), సదాయతేః (మమ) = సన్మార్గంలో భవిష్యత్తు ఉన్న నాకు, అక్షయ-శోభి
= నశించనిది మరియు శుభకరమైనదిగా, యోజయ = కూర్చుము
(ప్రసాదించుము).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నా మనసులోని అజ్ఞానాన్ని
నిగ్రహించడానికి నేను నిరంతరం ప్రయత్నిస్తున్నాను. కానీ నీవు తోడుంటే తప్ప అది
సాధ్యం కాదు. నీ భక్తునిగా నా గౌరవాన్ని కాపాడి, నా
మృత్యుభయాలను పోగొట్టు. ఓ అజ్ఞాన నాశకా! ఇహలోక సంపదలపై నాకు వ్యామోహం కలగకుండా,
శాశ్వతమైన వైరాగ్యాన్ని నాకు ప్రసాదించి, నా
భవిష్యత్తును మోక్షమార్గం వైపు మళ్లించు.
విశేషములు:
- యమక
వైభవం: ఈ శ్లోకాల్లో పదాలను
విడదీసే విధానం (పదచ్ఛేదం) మార్చడం ద్వారా కవి ఒకే శబ్దం నుండి భిన్నమైన
అర్థాలను సృష్టించారు. 73వ శ్లోకంలో రెండు పాదాలు ఒకేలా ఉన్నా, అర్థాలు వేరుగా ఉండటం "మహా యమకం"కు
నిదర్శనం.
- కిరాత
వేషం: శివుడు కిరాత రూపంలో
నెమలి పింఛాలను ధరించాడని చెప్పడం కవి ఊహాశక్తికి నిదర్శనం.
శ్లోకం 75 - 76 (యుగ్మము)
శ్లోకములు: సకలశం సకపాలమలఙ్కృతప్రమదమస్థిరసం మదనాశనమ్ । భవమదభ్రమహానిధనే హితం శమనమజ్జనమానమతాలయమ్ ॥ 75 ॥
సకలశంసకపాలమలం కృతప్రమదమస్థిరసమ్మదనాశనమ్ । భవమదభ్రమహానిధనేహితం
శమనమజ్జనమానమతాలయమ్ ॥ 76 ॥
ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యము:
ఈ రెండు శ్లోకాలు కలిపి ఒకే భావాన్ని, శివుని యొక్క వివిధ లక్షణాలను వివరిస్తున్నాయి.
భక్తులను శివుడిని (భవుడిని) ప్రణమమ్మని కవి కోరుతున్నారు.
మొదటి అర్థం (శ్లోకం 75 పరంగా):
- భవమ్
ఆనమత: సంసార బంధాలను హరించే
ఆ శివుడిని ప్రణమించండి.
- సకలశమ్: అమృత కలశముతో కూడినవాడు.
- సకపాలమ్: చేతిలో కపాలమును ధరించినవాడు.
- అలఙ్కృతప్రమదమ్: తన దేహంలో సగభాగం ఇచ్చి పార్వతీదేవిని (ప్రమదను)
అలంకరించినవాడు.
- అస్థిరసమ్: అస్థిమాలల (ఎముకల పూసల) యందు ఆసక్తి (రసము) కలవాడు.
- మదనాశనమ్: మన్మథుడిని నాశనం చేసినవాడు.
- అదభ్రమహానిధనే
హితమ్: తన భక్తులకు గొప్పదైన,
నాశనము లేని మోక్ష స్థితిని ప్రసాదించుటలో హితము
కోరువాడు.
- శమనమజ్జనమ్: శ్వేతకేతువు వంటి భక్తులను రక్షించుటకై యముడిని
(శమనుడిని) సైతం అణచివేసినవాడు.
- అలయమ్: నాశనము లేనివాడు (నిత్యుడు).
రెండవ అర్థం (శ్లోకం 76 పరంగా పదచ్ఛేదాన్ని బట్టి):
- సకలశంసకపాలమ్: తనను స్తుతించే (శంసక) సకల భక్తజనులను పాలించేవాడు
(పాలమ్).
- అలం
కృతప్రమదమ్: భక్తులకు
అత్యధికమైన (అలమ్) ఆనందాన్ని (ప్రమదను) కలుగజేయువాడు.
- అస్థిరసమ్మదనాశనమ్: అస్థిరమైన, అల్పమైన సంతోషాల వెనుక
పడేవారిని (లేదా అట్టి అల్ప సంతోషాలను) నశింపజేసి శాశ్వతానందాన్ని ఇచ్చువాడు.
- భవమదభ్రమహానిధనేహితమ్: సంసార మదము వల్ల కలిగే భ్రమలను తొలగించుకోవడమే గొప్ప
ధనముగా భావించే విరాగులచే కోరబడేవాడు (ఈహితమ్).
- శమనమజ్జనమానమతాలయమ్: శాంతితో (శమన) తనకు నమస్కరించే వినయశీలురైన భక్తుల
గౌరవార్థం (మాన), ప్రతి దేహమునందు నివాసము (ఆలయము) ఏర్పరచుకున్నవాడు
(అంతర్యామి).
విశేషములు:
- యుగ్మము: రెండు శ్లోకాలు కలిసి ఒకే తాత్పర్యానికి పూర్తిని
ఇస్తాయి. ఇక్కడ 75, 76 శ్లోకాలు రూపంలో సమానంగా కనిపించినా, పదాలను విడదీసే (పదచ్ఛేద) ప్రక్రియలో కవి తన పాండిత్య
ప్రతిభను చూపి రెండు విభిన్న పార్శ్వాలను ఆవిష్కరించారు.
- భావం: శివుడు భీకరుడు (కపాలధారి) మరియు సుందరుడు (పార్వతీ
ప్రాణనాథుడు) మాత్రమే కాదు, ఆయన భక్తుల హృదయాలలో నివసించే కరుణామయుడు అని కవి
సమన్వయం చేశారు.
శ్లోకం 77
శ్లోకం: తనుశఙ్కరవైరసమాయతయాతను శంకర వై రస మాయతయా । తను శం కరవై రసమాయతయాతనుశం కర వైరసమాయతయా ॥ 77 ॥
ప్రతిపదార్థం (పదచ్ఛేదము మరియు అర్థము):
ఈ శ్లోకంలో ఒకే అక్షర సముదాయం రెండు పాదాలలోనూ ఉన్నప్పటికీ, పదాలను విడదీసే
విధానం (పదచ్ఛేదం) ద్వారా భిన్నమైన అర్థాలు స్ఫురిస్తాయి:
మొదటి అర్థం (మొదటి పాదం):
- హే శంకర: ఓ కైవల్యప్రదాతవైన శంకరా!
- అతను-తను-శఙ్క-రవైః: భక్తులకు అభయమిచ్చేటప్పుడు ఎటువంటి సంకోచం (శఙ్క) లేని,
గొప్పవైన (అతను) నీ అభయ వచనములతో (రవైః).
- అసమాయతయా: సాటిలేని (అసమ) అదృష్టముతో (అయ) కూడిన నన్ను.
- రస: నీ వాక్సుధతో నన్ను అనుగ్రహించుము (సంభావించుము).
- వై: ఇది ప్రసిద్ధిని సూచించే పదం.
రెండవ అర్థం (రెండవ పాదం):
- త్వమ్ శం తను: నీవు నాకు మోక్ష సుఖాన్ని (శం) విస్తరింపజేయుము (తను).
- అహమ్ రసం కరవై: నేను నీపై భక్తిరసమును (రసం) ప్రకటిస్తాను (కరవై -
చేస్తాను).
- మా అతనుశం కర: మన్మథుని (అతను) గర్వాన్ని అణిచివేసే (శం) నీవు,
నన్ను నీ సేవకుడిగా (కర) మార్చుకో. (ఇక్కడ 'కర' అనేది ప్రాచీన ప్రయోగం).
- వైర-సమాయతయా: అంతశ్శత్రువుల వల్ల కలిగే పగ (వైరము) మరియు మాయలతో
కూడిన ఈ సంసార స్థితి నుండి నన్ను కాపాడుము.
తాత్పర్యము: ఓ శంకరా! భక్తుల భయాలను పోగొట్టే నీ గంభీరమైన
అభయ వచనములతో నన్ను అనుగ్రహించుము. సాటిలేని అదృష్టవంతుడిగా నన్ను మార్చి, నీ దివ్య
వాక్కులతో నన్ను పునీతుడిని చేయుము. ప్రభూ! నీవు నాకు శాశ్వతమైన మోక్ష సుఖాన్ని
ప్రసాదించు, నేను నీపై అచంచలమైన భక్తిరసాన్ని కురిపిస్తాను. మన్మథుడిని
సంహరించిన ఓ మహేశ్వరా! పగ, మాయలతో నిండిన ఈ సంసార చక్రం నుండి నన్ను విడదీసి, నీ పాద
సేవకుడిగా నన్ను స్వీకరించుము.
విశేషములు:
- యమకము: శ్లోకంలోని రెండు పాదాలూ అక్షర క్రమంలో ఒకేలా ఉన్నా,
కవి పదాలను విడదీసి విభిన్న అర్థాలను (అభయ వచనం,
భక్తి రసం, సంసార మాయ మొదలైనవి)
సాధించారు.
- భాషా
విశేషం: ఇక్కడ 'కరవై' (చేస్తాను) మరియు 'కర'
(చేయుము) వంటి పదాలను కవి ఛాందస (వేద) ప్రయోగాలకు
అనుగుణంగా, భక్తి పారవశ్యంలో ఉపయోగించారు.
- భావం: భక్తుడు తన ప్రయత్నంగా 'భక్తిని'
ఇస్తానని, దానికి ప్రతిఫలంగా
భగవంతుని నుండి 'మోక్షాన్ని' కోరుతున్నాడు.
శ్లోకం 78
శ్లోకం: ప్రకాశకలితాపదం శకలితాపదం శంసతా- మసారసమయే హితం రసమయేహితం శంకరమ్ । హృది స్మరత
రఙ్గితం స్మరతరఙ్గితం శాన్తతాం నయన్తమసమానసన్తమసమానసం
చాన్తకమ్ ॥ 78 ॥
ప్రతిపదార్థం:
- హే
భక్తజనాః! = ఓ భక్తులారా!, శంకరమ్
= శంకరుని, హృది స్మరత
= హృదయమున స్మరించుము. ఆయన ఎటువంటివాడనగా:
- ప్రకాశ-కలితాపదమ్
= కలికాలం వల్ల కలిగే ప్రసిద్ధమైన కష్టాలను (తాపాలను)
నశింపజేయువాడు.
- శకలితాపదమ్
= తనను స్తుతించే (శంసతామ్) వారి ఆపదలను ముక్కలు చేసేవాడు (ఖండించువాడు).
- అసార-సమయే
హితమ్ = సారహీనమైన అంత్య కాలంలో (మరణ సమయాన) హితమును
కూర్చువాడు.
- రసమయేహితమ్
= అమృతమయమైన లీలలు (చేష్టలు) కలిగినవాడు.
- హృది
రఙ్గితమ్ = భక్తుల హృదయాలలో ఉల్లాసంగా విహరించువాడు.
- స్మర-తరఙ్గితమ్
= మన్మథుని వల్ల కలిగే చంచలత్వాన్ని (తరంగాలను)
శాంతింపజేయువాడు.
- అసమాన-సన్తమస-మానసమ్
అన్తకమ్ = భయంకరమైన కోపంతో కూడిన మనస్సు గల యముడిని సైతం
శాంతింపజేయువాడు.
తాత్పర్యము: ఓ భక్తజనులారా! కలికాలపు దోషాలను హరిస్తూ,
స్తుతించే భక్తుల ఆపదలను తునాతునకలు చేసే ఆ పరమశివుడిని మీ హృదయాలలో
ధ్యానించండి. జీవితపు చివరి క్షణాల్లో మనకు తోడుండే హితైషి ఆయనే. మన్మథుని వల్ల
కలిగే మనోవికారాలను అణచివేస్తూ, భయంకరుడైన యముడిని సైతం శాంతింపజేయగల ఆ శంకరుడు మీ హృదయ
పీఠంపై నిరంతరం విహరించుగాక!
శ్లోకం 79 (ఉపసంహారము)
శ్లోకం: ఇయం విచిత్రతావిరాజితా మయా మనోహరా జితామయా మనో హరాహితా నుతిర్ధినోతు తే । త్వయి ప్రసన్నమానసేఽసమస్తమోహరాశయే సమస్తమోహరాశయే
కరోమి న స్పృహాం పునః ॥ 79 ॥
ప్రతిపదార్థం:
- హే హర!
= ఓ హరా!, విచిత్రతా-విరాజితా
= యమక అలంకార వైచిత్రితో శోభిల్లుతున్నట్టి, మనోహరా = మనోహరమైనది, జితామయా = సంసార వ్యాధులను
జయించినది, మయా ఆహితా = నాచే
(జగద్ధర కవిచే) రచింపబడిన, ఇయమ్ నుతిః = ఈ స్తుతి,
తే మనః ధినోతు = నీ
మనస్సుకు సంతోషమును కలిగించుగాక.
- అసమః
(అహమ్) = సామాన్యుడను కాని నేను, తమోహరాశయే
= అజ్ఞానాంధకారమును పోగొట్టే మనస్సు గల, త్వయి ప్రసన్న-మానసే = నీవు నా
యందు ప్రసన్నుడవై ఉండగా, సమస్త-మోహ-రాశయే = సమస్తమైన
అజ్ఞాన సమూహము (మోహము) పై, పునః స్పృహాం న కరోమి = మళ్లీ
కోరికను పెంచుకోను.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! చిత్ర విచిత్రమైన యమక అలంకారాలతో,
మనోహరంగా నేను రచించిన ఈ స్తుతి కుసుమాంజలి నీకు ప్రీతి కలిగించుగాక.
అజ్ఞానాన్ని పారద్రోలే నీవు నాపై ప్రసన్నుడవై ఉన్నప్పుడు, ఈ సంసార
మోహవ్యామోహాలతో నాకు ఇక పని లేదు. నీ కృప లభించిన తర్వాత నేను మరే ఇతర లౌకిక
విషయాల పట్ల ఆసక్తి చూపను.
విశేషములు:
- విచిత్రతా: ఈ సర్గ అంతా యమక అలంకారాలతో నిండి ఉండటం వల్ల కవి
దీనిని 'విచిత్రతా' అని పేర్కొన్నారు.
- జితామయా: ఈ స్తోత్రం చదివిన వారికి భవరోగాల నుండి విముక్తి
కలుగుతుందని ఫలశ్రుతిని సూచించారు.
- జగద్ధర: కవి తన పేరును ఇక్కడ సూచిస్తూ, ఈ
కావ్యాన్ని శివార్పణం చేశారు.
శ్లోకం 80
శ్లోకం: కాంతా కాంతారమధ్యే సరిదివ సకులక్ష్మాధరాయాం
ధరాయాం యాతా యా తారతమ్యం క్వ న విమలమతిప్రేక్షణేన క్షణేన । సాభాసా భారతీయమ్ తనరివ తరణేరంధకారేఽంధకారేః స్తుత్యా స్తుత్యా బుధానాం మదయతు హృదయం గ్లానితాంతం
నితాంతమ్ ॥ 80 ॥
ప్రతిపదార్థం:
- అంధకారేః
= అంధకాసుర శత్రువైన శివుని యొక్క, స్తుత్యా = ఈ
స్తోత్రము, బుధానామ్ = పండితుల
(సహృదయుల) యొక్క, గ్లాని-తాంతమ్ = సంసార
దుఃఖముచే అలసిపోయిన, హృదయమ్ = హృదయమును, నితాంతమ్ = మిక్కిలిగా,
మదయతు = ఆనందింపజేయుగాక.
- కాంతార-మధ్యే
సరిత్-ఇవ = ఎడారి (అడవి) మధ్యలో ప్రవహించే నది వలె, కాంతా = ప్రియమైనదియు, సకుల-క్ష్మాధరాయామ్ = కులపర్వతములతో
కూడిన, ధరాయామ్ = ఈ భూమిపై, విమలమతి-ప్రేక్షణేన = నిర్మల
బుద్ధి గలవారి పరిశీలన చేత, క్వ న తారతమ్యమ్ యాతా
= ఎక్కడ శ్రేష్ఠతను (అతిశయాన్ని) పొందలేదు? (అనగా అంతటా ప్రసిద్ధి పొందింది).
- అంధకారే
తరణేః తనుః ఇవ = చీకటిలో సూర్యుని కిరణం వలె, సాభాసా
= కాంతితో కూడిన నా ఈ వాక్కు (భారతి), అందరినీ రంజింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: ఎడారిలో దాహంతో ఉన్నవానికి నది ఎలా ప్రియంగా
ఉంటుందో, సంసార తాపంతో అలమటించే పండితులకు నా ఈ 'భారతి'
(వాక్కు) అంత ప్రియంగా ఉంటుంది. చీకటిని చీల్చుకుంటూ వచ్చే సూర్యకిరణంలా
ప్రకాశించే ఈ శివ స్తోత్రము, విజ్ఞుల హృదయాలలోని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టి వారికి
అమితానందాన్ని కలిగించుగాక. నిర్మల బుద్ధితో దీనిని పరిశీలించే ఎవరికైనా ఇది
అత్యంత శ్రేష్ఠమైనదిగా కనిపిస్తుంది.
శ్లోకం 81 (మంగళాంతము)
శ్లోకం: వర్షావర్షాయమాణా సహృదయశిఖినాం సంహితానాం హితానాం దాత్రీ దాత్రీ తృణానామివ లవనపటుర్దుష్కృతానాం కృతానామ్ । కల్యా కళ్యాణదానే నుతిరియమశుభం తర్జయన్తీ జయన్తీ విశ్వం విశ్వంభరంతం ప్రసరతు సురభీనందనస్యందనస్య ॥ 81
॥
ప్రతిపదార్థం:
- సురభీ-నందన-స్యందనస్య
= ఎద్దు (నంది) వాహనముగా గల శివుని యొక్క, ఇయమ్ నుతిః = ఈ స్తుతి,
విశ్వంభరా-అంతమ్ = భూమండలము
అంతము వరకు, ప్రసరతు = వ్యాపించుగాక.
- సహృదయ-శిఖినామ్
= సహృదయులనే నెమళ్లకు, వర్షా-వర్షాయమాణా
= వానాకాలపు వర్షం వలె సంతోషాన్నిచ్చునది.
- హితానాం
దాత్రీ = శుభాలను ప్రసాదించునది.
- కృతానాం
దుష్కృతానామ్ = చేసిన పాపములను, తృణానామ్
ఇవ లవన-పటుః = గడ్డి పరకలను కోసే కొడవలి (దాత్రీ) వలె ఖండించుటలో
సమర్థమైనది.
- కళ్యాణ-దానే
కల్యా = మోక్షమును (కళ్యాణమును) ఇచ్చుటలో నేర్పరి అయినది.
- అశుభం
తర్జయంతీ = అశుభాలను బెదిరించి పారద్రోలునది.
- విశ్వం
జయంతీ = లోకాన్ని జయించుచున్నది (అనగా సర్వోత్కృష్టమైనది).
తాత్పర్యము: వృషభ వాహనుడైన ఆ పరమశివునిపై చేసిన ఈ స్తోత్రము
భూమండలమంతటా వ్యాపించుగాక! ఇది సహృదయులనే నెమళ్లకు వర్షం వలె ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
మనం చేసిన పాపాలనే గడ్డిని కోసివేసే కొడవలి వలె ఇది పనిచేస్తుంది. మోక్షాన్ని
ఇచ్చే సామర్థ్యం కలిగి, అశుభాలను పారద్రోలే ఈ దివ్య స్తోత్రం ప్రపంచమంతటా ప్రసిద్ధి
చెందుగాక!
ముగింపు వాక్యం (గ్రంథ సమాప్తి):
ఇతి శ్రీరాజానకశంకరకంఠాత్మజరాజానకశ్రీరత్నకంఠవిరచితయా లఘుపంచికయా సమేతం
కాశ్మీరకమహాకవిశ్రీజగద్ధరభట్టవిరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య స్తుతికుసుమాంజలౌ
మహాయమకస్తోత్రం త్రింశమ్ ।
తాత్పర్యము: కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ
జగద్ధరభట్టు రచించిన, భగవంతుడైన
మహేశ్వరుని స్తుతించే స్తుతికుసుమాంజలి లోని ముప్పైవ సర్గ
(మహాయమక స్తోత్రము), రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో
సహా సంపూర్ణమైనది.
No comments:
Post a Comment