18. సిద్ధి స్తోత్రం

 

జగద్ధరభట్టు విరచితమైన 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లో సిద్ధి స్తోత్రమను పదునెనిమిదవ స్తోత్రము

---

మొదటి శ్లోకము

శ్లోకము:

జయతి జితవికారః క్లుప్తలోకోపకారః

కృతవిపదపకారః శాంతమోహాంధకారః |

అతులపురుషకారః ప్రాప్తవిశ్వాధికారః

స్మరరచితనికారః పార్వతీచాటుకారః || 1 ||

ప్రతిపదార్థము:

జిత+వికారః = (శీతోష్ణాది ద్వంద్వములు లేదా పంచేంద్రియ మనోవికారములనెడి) వికారములను జయించినవాడును, క్లు ప్త+లోక+ఉపకారః = లోకములకు మేలును చేకూర్చువాడును, కృత+విపద+అపకారః = (జన్మ జరా మరణాది) ఆపదలను నశింపజేయువాడును, శాంత+మోహ+అంధకారః = అజ్ఞానమనెడి చీకటిని శాంతింపజేసినవాడును, అతుల+పురుషకారః = సాటిలేని పరాక్రమము (త్రిపురదహనాది కార్యములు) కలవాడును, ప్రాప్త+విశ్వ+అధికారః = ప్రపంచమంతటిపై అధికారమును (సర్వోత్కృష్ట స్థితిని) పొందినవాడును, స్మర+రచిత+నికారః = మన్మథుని దహించి తిరస్కరించినవాడును, పార్వతీ+చాటుకారః = పార్వతీదేవికి ప్రియమును గూర్చువాడును (లేదా పార్వతీ ప్రాణేశ్వరుడును) అయిన శివుడు, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నాడు.

తాత్పర్యము:

షడూర్ములను, ఇంద్రియ వికారములను జయించినవాడు, లోకోద్ధరణకారి, భక్తుల సంసార భయములను పోగొట్టువాడు, అజ్ఞానాంధకారమును నశింపజేయువాడు, అద్వితీయ పరాక్రమవంతుడు, విశ్వాధిపతి, మన్మథుని గర్వమణచినవాడు మరియు పార్వతీదేవిని అనునయించువాడునైన పరమశివుడు సర్వోత్కృష్టుడై విరాజిల్లుచున్నాడు.

విశేషములు:

• ఇక్కడ 'వికారములు' అనగా ఆకలి, దప్పిక, శోకము, మోహము, ముసలితనము, మరణము అను ఆరు ఊర్ములు అని ఒక అర్థము. సాంఖ్య శాస్త్రము ప్రకారం మనస్సు, బుద్ధి మొదలైన షోడశ వికారములని మరొక అర్థము.
• శివుడు త్రిపురాసుర సంహారము, అంధకాసుర వధ వంటి కార్యముల ద్వారా తన అసమానమైన పురుషకారమును (పరాక్రమమును) ప్రకటించెనని వ్యాఖ్యానము తెలుపుచున్నది.

---

రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

అతనుమతనుతాముం ప్రాణినాం పూర్ణశక్తి-

స్తనుభువనగణం యః శర్మదః కర్మభుక్త్యై |

దిశమదిశదశంకాం శాస్తరూపాం చ ముక్త్యై

స భవతు భవదోషప్లోషకద్వో మహేశః || 2 ||

ప్రతిపదార్థము:

పూర్ణ+శక్తిః = పరిపూర్ణమైన ఐశ్వర్యము కలవాడును, శర్మదః = సుఖమును (మోక్షమును) ప్రసాదించువాడును అయిన, యః = ఏ మహేశ్వరుడు, ప్రాణినాం = ప్రాణుల యొక్క, కర్మ+భుక్త్యై = కర్మ ఫలములను అనుభవించుట కొరకు, అముం = ఈ, అతనుం = మిక్కిలి విస్తారమైన, తను+భువన+గణం = శరీరములను మరియు (కాలాగ్ని రుద్రుని నుండి శివ లోకము వరకు గల) భువనముల సమూహమును, అతనుత = విస్తరింపజేసెనో, చ = మరియు, ముక్త్యై = మోక్షము కొరకు, అశంకాం = సందేహము లేనిదియు, శాస్త్ర+రూపాం = వేద శాస్త్ర రూపమైనదియునైన, దిశం = మార్గమును (ఉపాయమును), అదిశత్ = చూపెనో, సః+మహేశః = ఆ పరమశివుడు, వః = మీకు, భవ+దోష+ప్లోషకత్ = సంసార దోషములను దహించువాడు, భవతు = అగుగాక.

తాత్పర్యము:

అనంత శక్తిమంతుడు, సుఖప్రదాత అయిన ఏ పరమశివుడు ప్రాణుల కర్మ ఫల భోగము కొరకు అనేక శరీరములను, భువనములను సృష్టించెనో, ఏ దేవుడు మోక్షము కొరకు నిస్సందేహమైన వేదశాస్త్ర మార్గమును ఉపదేశించెనో, ఆ మహేశ్వరుడు మీ సంసార పాపములను దహించివేయుగాక.

విశేషములు:

• శివుడు జీవుల కర్మల ననుసరించి 224 భువనములను సృష్టించినట్లు శైవాగమ విశేషము ఇక్కడ సూచించబడినది.
• 'దిశ' అను పదమునకు మార్గము, ఉపాయము అని అర్థములు కలవు.

---

మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

అనలసహితవృత్తౌ సత్కలాభాసశుద్ధే

బుధవరముఖపద్మే భారతీ నిర్మలోర్మిః |

వరద పరమతాపక్లేశజిత్త్వత్ప్రసాదా-

త్ప్రభవతి భవదీయే మూర్ధని స్వర్ధునీవ || 3 ||

ప్రతిపదార్థము:

వరద = ఓ వరములిచ్చువాడా (శివా!), త్వత్+ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహము వలన, అనలస+హిత+వృత్తౌ = ఆలస్యము లేనిదియు (ఉత్సాహముతో కూడినదియు) హితమైనదియునైన శబ్ద వ్యాపారము (వాక్కు) కలిగినట్టియు, సత్+కలా+ఆభాస+శుద్ధే = చక్కని (చతుష్షష్టి) కళల ప్రకాశముచేత పరిశుద్ధమైనట్టియు, బుధ+వర+ముఖ+పద్మే = పండిత శ్రేష్ఠుల ముఖము అనెడి పద్మమునందు, నిర్మల+ఊర్మిః = స్వచ్ఛమైన తరంగములు (ఉల్లాసములు) గల, భారతీ = సరస్వతి (వాక్కు), పరమ+తాప+క్లేశ+జిత్ = ఆధ్యాత్మికాది తాపములను అవిద్య మొదలైన క్లేశములను జయించుచు, భవదీయే = నీ సంబంధమైన, మూర్ధని = శిరస్సు నందు, స్వర్ధునీ+ఇవ = గంగానది వలె, ప్రభవతి = ఉద్భవించుచున్నది (ప్రకాశించుచున్నది).

తాత్పర్యము:

ఓ వరప్రదాతా! నీ శిరస్సుపై నున్న గంగానది ఏవిధముగానైతే అగ్నితో కూడినది (శివుని ఫాలాగ్ని సమీపమున ఉన్నది), చంద్రకళా ప్రకాశముతో శుద్ధమైనది, నిర్మల తరంగములతో తాపమును హరించునదో, అదేవిధముగా నీ అనుగ్రహము వలన పండితుల ముఖమునందు సరస్వతి (వాక్కు) ప్రకాశించుచున్నది. ఆ వాక్కు ఆలస్యము లేనిది, కళలతో శోభిల్లునది మరియు సంసార తాపములను పోగొట్టునది అయి ఉన్నది.

విశేషములు:

• ఇందులో 'శబ్దశ్లేష' అలంకారము వాడబడినది. ఒకే పద్యము శివుని శిరస్సుపై నున్న గంగకు మరియు పండితుల ముఖమునందలి వాక్కుకు (సరస్వతికి) అన్వయించునట్లు చెప్పబడినది.
• గంగ పక్షమున 'అనల-సహిత' అనగా అగ్నితో (శివుని నేత్రాగ్నితో) కూడినదని, వాక్కు పక్షమున 'అ-నలస' అనగా ఆలస్యము లేనిదని అర్థము.

 

నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము:

భవ భవమరుచారశ్రాంతసంతాపతాంతి-

ప్రశమనఘనవర్షావారివాహం తవాహమ్ |

నమదమరకిరీటప్రోతరత్నాంశుపూర-

స్ఫురదురుసురచాపం పాదపీఠం ప్రపద్యే || 4 ||

ప్రతిపదార్థము:

భవ = ఓ సంసారమునకు కారణభూతుడా (శివా!), భవ+మరు+చార+శ్రాంత = సంసారమనే ఎడారిలో తిరుగుటచేత అలసిపోయిన (ప్రాణుల యొక్క), సంతాప+తాంతి+ప్రశమన = ఆధ్యాత్మికాది త్రివిధ తాపముల విస్తృతిని శాంతింపజేయుటలో, ఘన+వర్షా+వారివాహం = అధికమైన వర్షమును కురిపించే మేఘము వంటిదియు, నమత్+అమర+కిరీట+ప్రోత+రత్న+అంశు+పూర = నమస్కరించుచున్న దేవతల కిరీటములలో పొదిగిన రత్నముల కాంతి పుంజము చేత, స్ఫురత్+ఉరు+సురచాపం = ప్రకాశించుచున్న గొప్ప ఇంద్రధనుస్సు కలదియునైన, తవ = నీ యొక్క, పాదపీఠం = పాదపీఠమును, అహం = నేను, ప్రపద్యే = శరణు వేడుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఓ భవా! సంసారమనే ఎడారిలో తిరిగి తిరిగి అలసిపోయిన జీవుల తాపత్రయములను చల్లార్చుటకు నీ పాదపీఠం ఒక వర్షించే మేఘం వంటిది. బ్రహ్మ విష్ణువుల వంటి దేవతలు నీకు నమస్కరించినప్పుడు వారి కిరీట రత్నముల కాంతులు ఆ పాదపీఠముపై పడి, ఇంద్రధనుస్సులా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అట్టి నీ పాదపీఠమును నేను శరణు వేడుతున్నాను.

విశేషములు:

• ఇక్కడ సంసారము ఎడారితో, తాపత్రయములు ఎండ వేడిమితో, శివుని పాదపీఠం మేఘముతో రూపకము చేయబడినవి.
• దేవతల కిరీట మణుల కాంతులు ఇంద్రధనుస్సుగా వర్ణించబడటం కవి యొక్క ఉత్ప్రేక్షా చమత్కారం.

---

ఐదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

కరకలితకపోలా బాలశేవాలశయ్యా-

తలలులితమృణాలీపేలవమ్లానమూర్తిః |

చిరవిరహవినిద్రా రుద్రదృక్పాతపాత్రం

దిశి దిశి నిశి పశ్యత్యంగనానంగభీరుః || 5 ||

ప్రతిపదార్థము:

కర+కలిత+కపోలా = చేతిపై ఉంచబడిన చెంప కలదియు (విరహముచే చింతించునది), బాల+శేవాల+శయ్యా+తల = పచ్చని పాచి (నాచు) తో చేసిన శయ్యపై, లులిత = దొర్లినదియు, మృణాలీ+పేలవ+మ్లాన+మూర్తిః = తామర తూడు వలె అత్యంత కోమలమైనదియు వాడిపోయినదియునైన శరీరము కలదియు, చిర+విరహ+వినిద్రా = దీర్ఘకాల విరహము చేత నిద్రలేనిదియు, అనంగ+భీరుః = మన్మథుని తాపమునకు భయపడినదియునైన, అంగనా = ఒక యువతి, నిశి = రాత్రియందు, దిశి+దిశి = ప్రతి దిక్కునందు, రుద్ర+దృక్పాత+పాత్రం = రుద్రుని (శివుని) అనుగ్రహ దృష్టికి పాత్రుడైన పురుషుని (నీ భక్తుని), పశ్యతి = చూచుచున్నది.

తాత్పర్యము:

విరహముతో కృశించి, చేతిని చెంపకు ఆనించి, తామర తూడులా వాడిపోయిన శరీరముతో, మన్మథ తాపమునకు భయపడుతూ నిద్రలేక తపించే ఒకానొక యువతి, నీ అనుగ్రహము పొందిన భక్తుని కోసం ప్రతి దిక్కునా వెతుకుతూ చూస్తోంది.

విశేషములు:

• శివ భక్తుని యొక్క వైభవమును కవి ఇక్కడ వర్ణిస్తున్నారు. శివుని అనుగ్రహం పొందిన వ్యక్తి మన్మథుని వంటి సుందరాంగుడు అవుతాడని, అట్టివాని కోసం సుందరాంగులు సైతం తపిస్తారని భావం.
• ఇది శృంగార రస స్ఫురణతో కూడిన భక్తి వర్ణన.

---

ఆరవ శ్లోకము

శ్లోకము:

హరచరణసరోజద్వంద్వభక్తిప్రసాదా-

దుపరి కరివరాణాం సంచరంతః సహేలమ్ |

ఘనమదభరనిర్యన్నిర్భరామోదలోభ-

స్ఖలదలికులగీతం స్ఫీతమాకర్ణయంతి || 6 ||

ప్రతిపదార్థము:

హర+చరణ+సరోజ+ద్వంద్వ+భక్తి+ప్రసాదాత్ = శివుని పాదపద్మముల జంటపై గల భక్తి అనే అనుగ్రహం వలన, కరి+వరాణాం = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగుల, ఉపరి = పైన, సహేలమ్ = విలాసముగా (లీలగా), సంచరంతః = సంచరించుచున్న (నీ భక్తులు), ఘన+మద+భర+నిర్యత్ = అధికమైన మదజలము నుండి వెలువడుచున్న, నిర్భర+ఆమోద+లోభ = గాఢమైన పరిమళముపై ఆశతో, స్ఖలత్+అలి+కుల+గీతం = ముసురుచున్న తుమ్మెదల గుంపుల యొక్క ఝంకార గానమును, స్ఫీతం = పూర్ణముగా, ఆకర్ణయంతి = వినుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ హరా! నీ పాదపద్మముల యందు భక్తి కలిగిన నీ భక్తులు, నీ అనుగ్రహం వల్ల గొప్ప ఏనుగులెక్కి విలాసంగా విహరిస్తున్నారు. ఆ ఏనుగుల నుండి స్రవించే మదజలపు సువాసనకు ఆకర్షితమై ముసురుతున్న తుమ్మెదల మధుర ఝంకారములను వారు ఆనందంగా వింటున్నారు.

విశేషములు:

• శివ భక్తి వల్ల ఐహికమైన ఐశ్వర్యములు (ఏనుగులు ఎక్కడం వంటి రాజభోగములు) కూడా లభిస్తాయని కవి వివరిస్తున్నారు.
• ఏనుగు మదముపై తుమ్మెదలు వాలడం అనేది కవి సమయము (సాహిత్య సంప్రదాయము).

ఏడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

చరణకమలయుగ్మం దేవ నిర్దమ్భభక్తి-

గ్రహపులకితదేహస్తావకం యో ననామ |

అధివసతి స సేవానమ్రసామన్తమౌలి-

స్ఖలితబకులమాలాలాలితం పాదపీఠమ్ || 7 ||

ప్రతిపదార్థము:

దేవ = ఓ పరమేశ్వరా!, నిర్దమ్భ+భక్తి+గ్రహ+పులకిత+దేహః = కపటము లేని భక్తి అనే ఆవేశము చేత పులకించిన శరీరము కలవాడై, యః = ఏ పుణ్యాత్ముడు, తావకం = నీ సంబంధమైన, చరణ+కమల+యుగ్మం = పాదపద్మముల జంటను, ననామ = నమస్కరించునో, సః = అతడు, సేవా+నమ్ర+సామన్త+మౌలి = సేవించుటకై వంగిన సామంత రాజుల శిరస్సుల నుండి, స్ఖలిత+బకుల+మాలా+లాలితం = జారిపడిన పొగడ పూల మాలలచే అలంకరింపబడిన (లేదా సుగంధితమైన), పాదపీఠం = పాదపీఠమును, అధివసతి = అధిష్ఠించును.

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! నిష్కపటమైన భక్తితో ఒడలు పులకించి నీ పాదపద్మాలకు ఎవరైతే నమస్కరిస్తారో, వారు లోకంలో గొప్ప రాజులవుతారు. తమను సేవించడానికి వచ్చే సామంత రాజుల కిరీటాల నుండి జారిపడే పూలమాలలతో పరిమళించే సింహాసనాన్ని (పాదపీఠాన్ని) వారు అధిష్ఠిస్తారు.

విశేషములు:

• శివునికి నమస్కరించిన వాడు తానే నమస్కారములు అందుకొనే స్థాయికి (చక్రవర్తిత్వానికి) ఎదుగుతాడని భావము. 'బకుల మాలలు' ఇక్కడ రాజవైభవానికి చిహ్నము.

---

ఎనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

శశిశకలశిఖణ్డ త్వత్ప్రసాదేన ధన్యాః

సితకరధవలాభ్యాం చామరాభ్యాం విభాన్తి |

ఉభయత ఇవ వక్త్రం భావిరుద్రత్వలాభ-

ప్రకటనపిశునాభ్యాం స్వర్ణదీనిర్ఝరాభ్యామ్ || 8 ||

ప్రతిపదార్థము:

శశి+శకల+శిఖణ్డ = చంద్రకళను శిఖామణిగా ధరించినవాడా!, త్వత్+ప్రసాదేన = నీ అనుగ్రహము వలన, ధన్యాః = ధన్యులైన నీ భక్తులు, భావి+రుద్రత్వ+లాభ = భవిష్యత్తులో రాబోయే రుద్ర రూప ప్రాప్తిని, ప్రకటన+పిశునాభ్యాం = సూచించునవియు, సితకర+ధవలాభ్యాం = చంద్రుని వలె తెల్లనైనవియునైన, చామరాభ్యాం = రెండు చామరముల చేత, వక్త్రం+ఉభయతః = ముఖమునకు రెండు వైపులా, స్వర్ణదీ+నిర్ఝరాభ్యాం+ఇవ = ఆకాశ గంగా ప్రవాహముల వలె, విభాన్తి = ప్రకాశించుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ చంద్రశేఖరా! నీ అనుగ్రహము పొందిన భక్తులు తమ ముఖమునకు ఇరువైపులా చంద్రకాంతి వంటి తెల్లని చామరములతో శోభిల్లుతున్నారు. ఆ చామరములు ఎలా ఉన్నాయంటే, ఆ భక్తులు భవిష్యత్తులో రుద్ర రూపాన్ని పొందబోతున్నారని సూచిస్తూ, శివుని శిరస్సు నుండి ఇరువైపులా ప్రవహించే గంగా నిర్ఝరాల వలె ఉన్నాయి.

విశేషములు:

• రాజులకు ఇరువైపులా చామరములు వీచుట వైభవమునకు చిహ్నము. ఇక్కడ చామరములను గంగా ప్రవాహములతో పోల్చుట ద్వారా భక్తునికి 'సారూప్య ముక్తి' (శివ రూపం రాబోవుట) కలుగుతుందని కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.

---

తొమ్మిదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

క్షితిధరపతిపుత్రీవల్లభ త్వత్ప్రసాదా-

ద్దధతి జగతి ధన్యా మూర్ధ్ని ధౌతాతపత్రమ్ |

ఘటయితుమధికత్వమ్ స్వాత్మనోఽపి త్వయైత-

త్సకలమివ వితీర్ణం మణ్డలం శీతరశ్మేః || 9 ||

ప్రతిపదార్థము:

క్షితిధర+పతి+పుత్రీ+వల్లభ = పర్వతరాజ పుత్రియైన పార్వతికి భర్తవైనవాడా!, త్వత్+ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహము వలన, జగతి = లోకమునందు, ధన్యాః = ధన్యులైన భక్తులు, మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, ధౌత+ాతపత్రమ్ = తెల్లని ఛత్రమును (గొడుగును), దధతి = ధరించుచున్నారు, త్వయా = నీచేత, స్వాత్మనః+అపి = నీకంటె కూడా, అధికత్వం = గొప్పదనమును, ఘటయితుం = కలిగించుటకై, ఏతత్ = ఈ, సకలం = పూర్ణమైన, శీతరశ్మేః+మణ్డలం = చంద్రబింబము, వితీర్ణం+ఇవ = ఇవ్వబడినట్లుగా ఉన్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ పార్వతీవల్లభా! నీ భక్తులు లోకంలో శ్వేతచ్ఛత్రములను ధరించి వైభవంగా వెలుగుతున్నారు. నీవు నీ తలపై కేవలం అర్థచంద్రుని (చంద్రకళను) మాత్రమే ధరించావు, కానీ నీ భక్తులకు నీకంటే ఎక్కువ గొప్పతనం ఇవ్వాలని పూర్తి చంద్రబింబాన్నే ఛత్రముగా ప్రసాదించావా అన్నట్లు ఆ గొడుగులు కనిపిస్తున్నాయి.

విశేషములు:

• శివుడు 'భక్త సులభుడు' మరియు తనకంటే తన భక్తులకే ఎక్కువ వైభవాన్ని ఇస్తాడని కవి చమత్కారము. శివుని తలపై ఉన్నది 'ఖండ చంద్రుడు', భక్తుల తలపై ఉన్న గొడుగు 'పూర్ణ చంద్రుడు' అని పోలిక.

---

పదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

అయి హృదయ దయార్ద్రః స్వర్ధునీనీరధారీ

త్వయి విహరతి హస్తన్యస్తపీయూషకుమ్భః |

యది హిమకరలేఖాశేఖరః కోఽపరస్తే

భవదవవినివృత్తౌ శంస శీతోపచారః || 10 ||

ప్రతిపదార్థము:

అయి+హృదయ = ఓ మనసా!, దయ+ఆర్ద్రః = కరుణతో తడిసినవాడును, స్వర్ధునీ+నీర+ధారీ = గంగా జలమును ధరించినవాడును, హస్త+న్యస్త+పీయూష+కుమ్భః = చేతిలో అమృత కలశమును ధరించినవాడును, హిమకర+లేఖా+శేఖరః = చంద్రకళను శిఖామణిగా కలవాడును (అయిన శివుడు), త్వయి = నీయందు, విహరతి+యది = విహరించుచున్నట్లయితే, భవ+దవ+వినివృత్తౌ = సంసారమనే కార్చిచ్చును చల్లార్చుటకు, అపరః = ఇతరమైన, కః = ఏ, శీత+ఉపచారః = చల్లని ఉపచారము (కావలెనో), శంస = చెప్పుము.

తాత్పర్యము:

ఓ నా మనసా! పరమ దయాళువు, గంగాధరుడు, అమృత కలశ హస్తుడు, చంద్రశేఖరుడు అయిన పరమశివుడు నీలో కొలువై ఉన్నప్పుడు, ఇక ఈ సంసార తాపాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి వేరే చల్లని ఉపచారాలు ఎందుకు? ఆయన ఉండగా వేరే ఏ శీతలోపచారము అవసరము లేదు.

విశేషములు:

• సంసారము ఇక్కడ 'దావాగ్ని' (కార్చిచ్చు) తో పోల్చబడింది. శివుని వద్ద గంగ, చంద్రుడు, అమృతము ఉన్నందున ఆయన అత్యంత శీతలుడు. ఆయన హృదయంలో ఉంటే సంసార తాపము దానంతట అదే నశిస్తుంది.

 

పదకొండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

సురవరనుతధైర్యా వైరిదుర్వారవీర్యా

జగతి వివిధశాస్త్రప్రస్తుతాచార్యచర్యాః |

దధతి భువనతంత్రం కోటిశో రుద్రవర్యాః

కృతసతతసపర్యా యే పురా శంకరస్య || 11 ||

ప్రతిపదార్థము:

యే = ఏ పుణ్యాత్ములు, పురా = పూర్వజన్మలందు, శంకరస్య = శంకరునికి, సతత+సపర్యాః = నిరంతర పూజలు, కృత = చేసినవారో, (వారు), సుర+వర+నుత+ధైర్యాః = దేవతా శ్రేష్ఠులచేత పొగడబడిన ధైర్యము కలవారును, వైరి+దుర్వార+వీర్యాః = శత్రువులచే ఎదురింప శక్యము కాని పరాక్రమము కలవారును, జగతి = లోకమునందు, వివిధ+శాస్త్ర+ప్రస్తుత+ఆచార్య+చర్యాః = అనేక శాస్త్రములచే కొనియాడబడిన ఆచార్యత్వము (గురుత్వము) కలవారును, రుద్ర+వర్యాః = రుద్రునితో సమానులైన శ్రేష్ఠులును అయి, కోటిశః = కోట్ల సంఖ్యలో, భువన+తంత్రం = లోక పరిపాలనా భారమును, దధతి = వహించుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

పూర్వజన్మలలో ఎవరైతే నిరంతరము శివపూజ చేసి ఉంటారో, వారు ఈ లోకంలో మహావీరులుగా, పండితులుగా జన్మిస్తారు. దేవతలు సైతం వారి ధైర్యాన్ని మెచ్చుకుంటారు. వారు శాస్త్రకోవిదులై, ఆచార్యులై, రుద్రతుల్యమైన తేజస్సుతో ఈ జగత్తును ఏలుతారు.

విశేషములు:

• శివభక్తి కేవలం మోక్షానికే కాదు, ఐహికమైన అధికారానికి, పాండిత్యానికి కూడా మూలమని కవి ఆశయము.

---

పన్నెండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

గిరి గిరివరకన్యాకాన్త శాన్తప్రథాయాం

కరకరణగణేఽపి క్షామతామశ్నువానే |

గలగలదవకాశే వాపి కీనాశపాశే

భవ భవతి వినా త్వాం ప్రాణినాం త్రాణకృత్కః || 12 ||

ప్రతిపదార్థము:

గిరి+వర+కన్యా+కాన్త = పార్వతీవల్లభా!, గిరి = వాక్కు (మాట), శాన్త+ప్రథాయాం = క్షీణించిన ప్రసారము కలది కాగా (మాట పడిపోగా), కర+కరణ+గణే+అపి = హస్తములు మరియు ఇంద్రియముల సమూహము, క్షామతాం = బలహీనతను, అశ్నువానే = పొందుచుండగా, వా+అపి = మరియు, కీనాశ+పాశే = యమపాశము, గల+గలత్+అవకాశే = కంఠమునందు బిగిసి చోటు లేకుండా చేయుచుండగా, భవ = ఓ శివా!, త్వాం+వినా = నిన్ను తప్ప, ప్రాణినాం = ప్రాణులకు, త్రాణ+కృత్+కః = రక్షకుడు ఎవడు?

తాత్పర్యము:

మహాదేవా! మరణకాలమున మాట పడిపోయి, ఇంద్రియములు శక్తిని కోల్పోయి, యమపాశము కంఠానికి బిగిసి ప్రాణము పోయే ఆఖరి క్షణములో, నీవు తప్ప ఈ జీవులను రక్షించేవారు మరికెవరున్నారు? (నీవే మాకు దిక్కు).

విశేషములు:

• మరణ సమయములోని దైన్యాన్ని కవి ఇక్కడ కళ్లకు కట్టినట్లు వర్ణించారు. 'కీనాశుడు' అనగా యముడు.

---

పదమూడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

శయశయననివిష్టం వక్త్రమాపాండుగండం

మతిమతివిరహేణ గ్లానిభాజం వహన్తీ |

తనుతనులతికార్తిం మానినీ వ్యాహరన్తీ

హర హరతి న ధైర్యం త్వత్సమాధౌ బుధానామ్ || 13 ||

ప్రతిపదార్థము:

హర = ఓ హరా!, శయ+శయన+నివిష్టం = అరచేతిని పడకగా చేసుకొని ఆనించి ఉన్నట్టియు, ఆపాండు+గండం = తెల్లబారిన చెక్కిళ్లు కలిగినట్టియు, వక్త్రం = ముఖమును, వహన్తీ = ధరించుచున్నదియు, అతి+విరహేణ = మిక్కిలి విరహము చేత, గ్లాని+భాజం = వాడిపోయిన, మతిం = బుద్ధిని (మనస్సును), వహన్తీ = కలిగినదియు, తను+తను+లతికా+ఆర్తిం = సన్నని తీగ వంటి శరీరము యొక్క పీడను (తాపమును), వ్యాహరన్తీ = (చెలికత్తెలకు) చెప్పుకొనుచున్నట్టియు, మానినీ = గర్వవతియైన ఒక సుందరి, త్వత్+సమాధౌ = నీపై ధ్యానమునందు ఉన్న, బుధానాం = జ్ఞానుల యొక్క, ధైర్యం = ధైర్యమును, న+హరతి = హరింపలేదు.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమేశ్వరా! విరహ తాపముతో అలసిపోయి, చెంపను చేతికి ఆనించుకొని, కృశించిన శరీరముతో తన బాధను వెలిబుచ్చే అతిలోక సుందరి కూడా, నీ ధ్యానంలో నిమగ్నమైన మునుల లేదా జ్ఞానుల మనస్సును చలింపజేయలేదు.

విశేషములు:

• శివభక్తులు లేదా యోగుల యొక్క ఇంద్రియ నిగ్రహము ఇక్కడ వర్ణించబడింది. మన్మథుడిని జయించిన శివుని ధ్యానించేవారికి కామవికారములు అంటవని భావము.

---

పధ్నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము:

దలదలఘువివేకం వ్యక్తశోకాతిరేకం

విశ విశదమనన్త స్వాన్తమన్తః ప్రశాన్తమ్ |

భవ భవ భవదాహధ్వంసవర్షామ్బువాహః

కలికలితరుజానాం సప్రజానాం ప్రజానామ్ || 14 ||

ప్రతిపదార్థము:

అనన్త = ఓ అంతము లేనివాడా!, దలత్+అలఘు+వివేకం = (మాయ చేత) నశించుచున్న గొప్ప వివేకము కలదియు, వ్యక్త+శోక+అతిరేకం = వ్యక్తమగుచున్న దుఃఖము యొక్క ఆధిక్యము కలదియు, విశదమం = (నీ ధ్యానముచే) నిర్మలమైనదియు, అన్తః+ప్రశాన్తమ్ = లోలోన ప్రశాంతమైనదియునైన (నా), స్వాన్తం = హృదయమునందు, విశ = ప్రవేశించుము, భవ = ఓ భవా!, కలి+కలిత+రుజానాం = కలియుగము చేత కలిగిన రోగములు (బాధలు) కలవారును, సప్రజానాం = సంతానముతో కూడినవారునైన, ప్రజానాం = ప్రజల యొక్క, భవ+దాహ+ధ్వంస = సంసార తాపమును నశింపజేయుటలో, వర్షా+అమ్బువాహః = వర్షాకాలపు మేఘముగా, భవ = అగుము.

తాత్పర్యము:

ఓ అనంతా! వివేకము నశించి, దుఃఖము పెచ్చుమీరుతున్న నా నిర్మలమైన హృదయంలో నీవు ప్రవేశించు. సంసార తాపముతో, కలియుగ బాధలతో సతమతమవుతున్న ఈ ప్రజలందరినీ చల్లార్చడానికి నీవు వర్షించే మేఘంలా మారి వారి కష్టాలను తొలగించుము.

విశేషములు:

• కవి తన వ్యక్తిగత ఆర్తిని మరియు లోక క్షేమమును (సప్రజానాం ప్రజానాం) కలిపి ప్రార్థిస్తున్నారు. సంసారము ఇక్కడ అగ్నిగా, శివుడు మేఘముగా వర్ణించబడ్డారు.

పదునైదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

దహదహతమమోఘం పాప్మనాం దీర్ఘమోఘం

రుచిరుచిరమమందం సుందరానందకందమ్ |

దిశ దిశదుపదేశం నాశితక్లేశలేశం

మధుమధురముదారం వాక్యపీయూషసారమ్ || 15 ||

ప్రతిపదార్థము:

(హే నాథ = ఓ నాథా!), పాప్మనాం = పాపముల యొక్క, దీర్ఘం = విత్తారమైన, ఓఘం = సమూహమును, దహత్ = దహించునట్టియు, అహతం = తిరుగులేనిదియు (ఎవరిచేతను అడ్డుకోబడనిదియు), అమోఘం = వ్యర్థము కానిదియు, రుచి+రుచిరం = అభిలాషను కలిగించు మనోజ్ఞమైనదియు, అమందం = స్వల్పము కానిదియు (అనంతమైనదియు), సుందర+ఆనంద+కందం = సుందరమైన పరమానందమునకు మూలకారణమైనదియు, నాశిత+క్లేశ+లేశం = క్లేశములను (అవిద్య మొదలగు దుఃఖములను) లవలేశము కూడా లేకుండా నశింపజేయునట్టియు, దిశత్+ఉపదేశం = జ్ఞానమును ప్రసాదించు ఉపదేశము రూపమైనదియు, మధు+మధురం = తేనె వలె తియ్యనైనదియు, ఉదారం = గొప్పదియునైన, వాక్య+పీయూష+సారం = వాక్యమనెడి అమృత సారమును, దిశ = నాకు ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! నా పాప సమూహాలను దహించివేసేది, పరమానందాన్ని ప్రసాదించేది, క్లేశాలను వేళ్లతో సహా తుడిచిపెట్టేది, తేనెకన్నా తియ్యనైనది మరియు అమృతతుల్యమైనది అయిన నీ ఉపదేశ వాక్యములను నాకు అనుగ్రహించుము.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకమున 'యమకము' మరియు 'అనుప్రాస' అలంకారముల చమత్కారము కలదు (ఉదా: దహదహత, రుచిరుచిర, మధుమధుర).
• భగవంతుని ఉపదేశము సంసార రోగమునకు పరమౌషధముగా ఇక్కడ వర్ణించబడినది.

---

పదునారవ శ్లోకము

శ్లోకము:

సరతి సరతిరంతర్ఘస్మరో మారవీర-

శ్చలతి చ లతికేవ స్ఫీతభీతిర్మనీషా |

తమహితమహిమానం నాథ నిక్షిప్య చక్షుః

శమయ శమయమేతి ప్రీతిమాన్యేన లోకః || 16 ||

ప్రతిపదార్థము:

నాథ = ఓ నాథా!, ఘస్మరః = (లోకమును) భక్షించువాడును, స+రతిః = రతీదేవితో కూడినవాడును అయిన, మార+వీరః = మన్మథుడనే వీరుడు, అంతః = హృదయము లోపల, సరతి = సంచరించుచున్నాడు, చ = మరియు, స్ఫీత+భీతిః = (జన్మ మరణాదుల వల్ల కలిగిన) గొప్ప భయము కలదియై, మనీషా = బుద్ధి, లతికా+ఇవ = తీగ వలె, చలతి = వణకుచున్నది, అహిత+మహిమానం = కీడును కలిగించే ప్రభావము గల, తం = ఆ మన్మథుని, చక్షుః+నిక్షిప్య = నీ దృష్టిని సారించి, శమయ = చల్లార్చుము (సంహరించుము), యేన = దేని చేతనైతే, లోకః = నావంటి భక్త లోకము, ప్రీతిమాన్ = సంతోషము కలదై, శమమ్ = శాంతిని (కల్యాణమును), ఏతి = పొందునో.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! రతీదేవి ప్రాణనాథుడైన మన్మథుడు నా హృదయంలో వీరవిహారం చేస్తున్నాడు. ఆ భయానికి నా బుద్ధి తీగలా వణికిపోతోంది. అశుభాలను కలిగించే ఆ మన్మథుని నీ కటాక్ష వీక్షణముతో శాంతింపజేయి. తద్వారా నీ భక్తులు శాంతిని, ఆనందాన్ని పొందుతారు.

విశేషములు:

• శివుడు మన్మథ సంహారి (మదనారి). కావున భక్తుని హృదయములోని కామవికారాలను కూడా ఆయన తన జ్ఞానదృష్టితో నశింపజేయగలడని ప్రార్థన.

---

పదిహేడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

జఘనజఘనశోభా స్పర్ధమానా సభృంగం

కమలకమలకాంతక్రాంతభాసా ముఖేన |

ముదితముదితరాగా సేవతే దేవ రామా

మదనమదనవీనైస్త్వత్ప్రపన్నం విలాసైః || 17 ||

ప్రతిపదార్థము:

దేవ = ఓ దేవా!, జఘన+జఘన+శోభా = జఘనము (కటి ప్రదేశము) వల్ల కలిగిన అధికమైన శోభ కలదియు, అలంక+అంత+క్రాంత+భాసా = ముంగురుల కొనలతో కూడిన కాంతి గల, ముఖేన = ముఖముతో, సభృంగం = తుమ్మెదతో కూడిన, కమలకం = పద్మముతో, స్పర్ధమానా = పోటీ పడుచున్నదియు, ఉదిత+రాగా = పుట్టిన అనురాగము కలదియునైన, రామా = ఒక సుందరి, ముదితం = సంతోషముగా ఉన్నవాడును, త్వత్+ప్రపన్నం = నిన్ను శరణుజొచ్చినవాడును అయిన భక్తుని, మదన+మద+నవీనైః = మన్మథుని వల్ల కలిగిన మదము చేత నూతనమైన, విలాసైః = విలాసములతో, సేవతే = సేవించుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ మహాదేవా! నిన్ను శరణు వేడిన భక్తుడు ఎంతటి వైభవాన్ని పొందుతాడంటే—అద్భుతమైన సౌందర్యము కలిగిన సుందరాంగి ఆ భక్తుడిని మోహించి సేవిస్తుంది. ఆమె ముఖము తుమ్మెదలతో కూడిన పద్మములా ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది. ఆమె తన నవీన విలాసాలతో నీ భక్తుడిని ఆనందింపజేస్తుంది.

విశేషములు:

• ఇది భక్తుడికి లభించే ఐహిక సుఖములను, రాజభోగములను వర్ణించే శ్లోకము.
• ఇక్కడ 'కమలక' అను పదములో 'క' ప్రత్యయము స్వార్థమునందు (పద్మము అని అర్థము) వాడబడినది.

పద్దెనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

జనితజనితరఙ్గం జృమ్భయన్తీ భవాబ్ధిం

కలితకలితమిస్రా నాథ కాదమ్బినీవ |

హరతి హర తితిక్షోన్మాథినీ మోహమూర్ఛా

మహితమహితవృద్ధ్ధిః శుద్ధబోధప్రకాశమ్ || 18 ||

ప్రతిపదార్థము:

హర = ఓ పాపహరుడా!, నాథ = ఓ నాథా!, జనిత+జని+తరఙ్గం = పుట్టించబడిన పుట్టుకలనే (జన్మలనే) అలలు కలిగినట్టియు, భవ+అబ్ధిం = సంసారమనెడి సముద్రమును, జృమ్భయన్తీ = ఉప్పొంగజేయునట్టియు, కలిత+కలి+తమిస్రా = కల్పించబడిన కలియుగమనెడి (లేదా కలహమనెడి) చీకటి కలిగినట్టియు, కాదమ్బినీ+ఇవ = మేఘమాల వలె ఉన్నట్టియు, తితిక్షా+ఉన్మాథినీ = ఓర్పును నశింపజేయునట్టియు, అహిత+వృద్ధిః = కీడును పెంచునట్టియునైన, మోహ+మూర్ఛా = అజ్ఞానమనెడి మూర్ఛ, మహితం = పూజింపదగిన, శుద్ధ+బోధ+ప్రకాశమ్ = నిర్మలమైన జ్ఞానకాంతిని, హరతి = హరించుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ హరా! మేఘమాల ఏ విధంగానైతే సముద్రాన్ని ఉప్పొంగజేసి చీకటిని కప్పి సూర్యప్రకాశాన్ని అడ్డుకుంటుందో, అలాగే ఈ అజ్ఞానమనే మూర్ఛ సంసార సముద్రాన్ని పెంచుతూ, కలియుగ దోషాలనే చీకటిని వ్యాపింపజేస్తూ, నాలోని నిర్మలమైన జ్ఞానప్రకాశాన్ని హరించివేస్తోంది. ఇది నాలోని ఓర్పును కూడా నశింపజేస్తోంది.

విశేషములు:

• ఇక్కడ అజ్ఞానము 'కాదంబిని' (మేఘమాల) తో పోల్చబడింది. మేఘము సూర్యుని అడ్డుకున్నట్లు, మోహము ఆత్మజ్ఞానాన్ని అడ్డుకుంటుందని భావము.
• 'జని' అనగా పుట్టుక. అనేక జన్మలనే తరంగాలు కలిగినది ఈ భవాబ్ధి.

---

పందొమ్మిదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

భజతి భజ తిరశ్చీం దృష్టిమిష్టప్రసాదాం

కృతసుకృతసుమేధఃప్రైధితాభీష్టసిద్ధిమ్ |

తిరయతి రయమీశ వ్యాపదాం దుఃసహానాం

శమనశమనదక్షం త్వాం వినా నాథ కోఽన్యః || 19 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఈశ = ఓ ఈశ్వరా!, భజతి = నిన్ను సేవించుచున్న నాపై, ఇష్ట+ప్రసాదాం = కోరుకున్న అనుగ్రహమును ఇచ్చునట్టియు, కృత+సుకృత+సుమేధః = పుణ్యము చేసిన బుద్ధిమంతులయందు, ప్రైధిత+అభీష్ట+సిద్ధిమ్ = మిక్కిలి వృద్ధి నొందించబడిన కోరికల సిద్ధి కలిగినట్టియునైన, తిరశ్చీం+దృష్టిమ్ = ఓరచూపును (కటాక్షమును), భజ = ఉంచుము (ప్రసరింపజేయుము), నాథ = ఓ నాథా!, దుఃసహానాం = భరింపరాని, వ్యాపదాం = ఆపదల యొక్క, రయం = వేగమును, తిరయతి = అడ్డుకొనుటకు, శమన+శమన+దక్షం = యముని సైతం అణచివేయగల సమర్థుడవైన, త్వాం+వినా = నిన్ను తప్ప, అన్యః+కః = ఇతరమైన వాడు ఎవడున్నాడు?

తాత్పర్యము:

ఓ జగదీశ్వరా! నిన్ను సేవిస్తున్న నాపై నీ అనుగ్రహ పూర్వకమైన కటాక్ష వీక్షణాన్ని ప్రసరింపజేయి. పుణ్యాత్ముల కోరికలను సిద్ధంపజేసే నీ ఓరచూపు మాత్రమే నా దుస్సహమైన ఆపదల వేగాన్ని ఆపగలదు. యముడిని సైతం శాసించగల నీవు తప్ప నన్ను రక్షించేవారు మరెవరు?

విశేషములు:

• 'శమన-శమన' అనగా యముడిని సైతం శాంతింపజేసేవాడు (మృత్యుంజయత్వము).
• భగవంతుని పూర్ణ దృష్టి కంటే కటాక్ష దృష్టి (ఓరచూపు) భక్తులకు అమితమైన శుభాలను ఇస్తుందని కవి నమ్మకము.

---

ఇరువదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

సమరసమరజోభిః స్వాన్తమన్తర్వహద్భి-

ర్హితవిహితవియోగం మోహమాహన్తుకామైః |

భవవిభవవిముక్తైర్యోగిభిర్యోఽభ్యుపేత-

స్తమహతమహనీయశ్లాఘమీశం ప్రపద్యే || 20 ||

ప్రతిపదార్థము:

సమ+రసమ్ = (సుఖదుఃఖాల యందు) సమానమైన అనురాగము కలిగినట్టియు, అరజోభిః = పాపరహితమైనట్టియు, స్వాన్తమ్ = మనస్సును, అన్తః = లోపల, వహద్భిః = ధరించుచున్నట్టియు, హిత+విహిత+వియోగం = శ్రేయస్సును దూరం చేసేటట్టి, మోహం = అజ్ఞానమును, ఆహన్తు+కామైః = నశింపజేయాలని కోరుకొనేటట్టియు, భవ+విభవ+విముక్తైః = సంసార సంపదలపై ఆశ వదిలినట్టియునైన, యోగిభిః = యోగులచేత, యః = ఏ ఈశ్వరుడు, అభ్యుపేతః = ఆశ్రయింపబడెనో, అహత+మహనీయ+శ్లాఘం = చెక్కుచెదరని గొప్పదైన స్తోత్రములకు పాత్రుడైన, తం+ఈశం = ఆ పరమశివుని, ప్రపద్యే = శరణు వేడుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఎవరైతే సుఖదుఃఖాలను సమానంగా చూస్తూ, నిష్పాపమైన మనస్సుతో, మోహాన్ని రూపుమాపాలని నిశ్చయించుకొని, ప్రాపంచిక భోగాలను త్యజించారో—అట్టి మహాత్ములైన యోగులు ఏ పరమశివుని శరణు వేడుతున్నారో, అఖండమైన కీర్తి కలిగిన ఆ జగదీశ్వరుని నేను శరణు వేడుతున్నాను.

విశేషములు:

• 'సమరస' అనగా రాగద్వేషాలు లేని సమత్వ స్థితి. యోగుల లక్షణాలను తెలుపుతూ శివుని సర్వోత్కృష్టతను కవి ఇక్కడ వివరించారు.
• 'అహత-మహనీయ-శ్లాఘం' అనగా ఎన్నటికీ తరగని, నిత్యమైన స్తోత్రములకు తగినవాడని అర్థము.

జగద్ధరభట్టు విరచిత 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని 21 మరియు 22 శ్లోకములకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు:

---

ఇరువది ఒకటవ శ్లోకము

శ్లోకము:

అకలితమహిమానం ధ్వస్తమిథ్యాభిమానం

దదదమృతసమానం బోధమాభాసమానమ్ |

ప్రకటితలఘిమానం దుర్వహం వర్ధమానం

భవభవమవమానం భిన్ధి మే బాధమానమ్ || 21 ||

ప్రతిపదార్థము:

భవ = ఓ సంసారమునకు కారణభూతుడా!, అకలిత+మహిమానం = ఎవరిచేతను లెక్కింపబడని (గ్రహింపబడని) ప్రభావము కలదియు, ధ్వస్త+మిథ్యా+అభిమానం = అబద్ధమైన అహంకారమును నశింపజేయునట్టియు, ఆభాసమానం = ప్రకాశించుచున్నట్టియు, అమృత+సమానం = అమృతముతో సమానమైన, బోధం = తత్త్వజ్ఞానమును, దదత్ = (భక్తులకు) ఇచ్చునట్టియు, ప్రకటిత+లఘిమానం = ప్రకటించబడిన లఘుత్వము (తేలికతనము) కలదియు, దుర్వహం = భరింపరానిదియు, వర్ధమానం = నిరంతరము పెరుగుచున్నదియు, బాధమానం = పీడించుచున్నదియునైన, మే = నా యొక్క, అవమానం = అవమానమును (తిరస్కార భావమును), భిన్ద్ధి = ఛేదించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ పరమేశ్వరా! ఎవరికీ అందని గొప్ప మహిమ కలిగినవాడవు, భక్తుల అజ్ఞానాహంకారాలను రూపుమాపేవాడవు నీవు. అమృతము వంటి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే నీవు, నన్ను పీడిస్తూ, దినదినము పెరుగుతూ, భరింపరానిదిగా ఉన్న నా సంసార అవమానాన్ని (దీన స్థితిని) నశింపజేయి.

విశేషములు:

• 'అవమానము' అనగా ఇక్కడ సంసార పీడ వల్ల కలిగే దైన్యము అని అర్థము.
• శివుడు ఇచ్చే 'బోధము' (జ్ఞానము) అమృతము వంటిదని, అది అహంకారాన్ని ధ్వంసం చేస్తుందని కవి వర్ణన.

---

ఇరువది రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

కిమివ మణిభిః కిం వా మంత్రైః కిమౌషధసంగ్రహై-

రిహ బహువిధైః కిం వా కార్యం పరైరపి భేషజైః |

అమృతమపి న ప్రాయః పాపోపతాపశమక్షమం

వ్రజత శరణం తస్మాదేకం హరం కరుణాపరమ్ || 22 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఇహ = ఈ లోకమునందు, మణిభిః = రత్నముల వల్ల, కిమ్+ఇవ = ఏమి ప్రయోజనము?, వా = లేదా, మంత్రైః = మంత్రముల వల్ల, కిమ్ = ఏమి (ఫలము)?, బహువిధైః = అనేక రకములైన, ఓషధ+సంగ్రహైః = ఔషధముల సమూహముల వల్ల, కిమ్ = ఏమి (ప్రయోజనము)?, పరైః = ఇతరములైన, భేషజైః+అపి = మందుల వల్ల కూడా, కిం+వా+కార్యం = కార్యమేమి ఉన్నది?, ప్రాయః = నిశ్చయముగా, అమృతమ్+అపి = అమృతము కూడా, పాప+ఉపతాప+శమ+క్షమం = పాపము వల్ల కలిగే తాపమును శాంతింపజేయుటలో సమర్థమైనది, న = కాదు, తస్మాత్ = అందువలన, కరుణా+పరమ్ = దయామయుడును, ఏకం = అద్వితీయుడునైన, హరం = పరమశివుని, శరణం+వ్రజత = శరణు వేడుడి.

తాత్పర్యము:

మొలకలు, రత్నాలు, మంత్రాలు లేదా రకరకాల ఔషధాల వల్ల ఈ సంసార తాపం పోదు. చివరికి దేవతలు సేవించే అమృతము కూడా మానవుని పాప తాపాన్ని శాంతింపజేయలేదు. కాబట్టి, ఓ జనులారా! దయానిధియు, పాపహరుడునైన ఆ పరమశివుడిని ఒక్కడినే శరణు వేడండి.

విశేషములు:

• ఈ శ్లోకముతో స్తోత్రము ఉపసంహరింపబడినది. లౌకికమైన ఉపాయాల కంటే శివభక్తియే శ్రేష్ఠమని దీని సారాంశము.
• 'హర' శబ్దమునకు దుఃఖములను హరించువాడని అర్థము.

 

ఇరువది మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఇహ హి గిరిషు ప్రాలేయాద్రిర్మహస్సు విభావసు-

ర్గురుషు జననీ మన్త్రేష్వేకాక్షరం పరమం పదమ్ |

సఖిషు సుకృతం వైరిష్వంహో నదీషు నభోనదీ

ప్రభుషు చ పరః స్వామీ దేవః శశాంకశిఖామణిః || 23 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఇహ = ఈ లోకమునందు, గిరిషు = పర్వతములలో, ప్రాలేయాద్రిః = హిమవత్పర్వతము (శ్రేష్ఠము), మహస్సు = తేజస్సులలో, విభావసుః = సూర్యుడు (శ్రేష్ఠుడు), గురుషు = గురువులలో, జననీ = తల్లి (శ్రేష్ఠురాలు), మన్త్రేషు = మంత్రములలో, ఏకాక్షరం = ఏకాక్షరమగు ఓంకారము, పరమం+పదమ్ = ఉత్కృష్టమైన స్థానము, సఖిషు = మిత్రులలో, సుకృతం = పుణ్యము (శ్రేష్ఠమైన మిత్రము), వైరిషు = శత్రువులలో, అంహః = పాపము (అతి భయంకరమైన శత్రువు), నదీషు = నదులలో, నభోనదీ = ఆకాశ గంగ (శ్రేష్ఠమైనది), చ = మరియు, ప్రభుషు = ప్రభువులైన బ్రహ్మ విష్ణువుల వంటి వారిలో, శశాంక+శిఖామణిః+దేవః = చంద్రుని శిరోమణిగా ధరించిన శివుడు, పరః+స్వామీ = సర్వోత్కృష్టమైన ప్రభువు.

తాత్పర్యము:

పర్వతములలో హిమాలయము, తేజస్సులలో సూర్యుడు, గురువులలో తల్లి, మంత్రములలో ఓంకారము, మిత్రులలో పుణ్యము, శత్రువులలో పాపము, నదులలో గంగానది ఏ విధముగా శ్రేష్ఠమైనవో, అలాగే సమస్త దేవతలలోను, ప్రభువులలోను చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుడు మాత్రమే సర్వోత్కృష్టుడైన ప్రభువు.

విశేషములు:

• 'శశాంకశిఖామణి' అనగా చంద్రుడిని తలపై ధరించిన శివుడు.
• పాపమే అసలైన శత్రువని, పుణ్యమే పరలోకంలో కూడా తోడుండే నిజమైన మిత్రుడని కవి ఇక్కడ ధర్మబోధ చేశారు.

---

ఇరువది నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము:

న యావదవహీయతే ధృతిధురా జరావిప్లవై-

ర్న జీర్యతి సరస్వతీ న చ విశీర్యతే శేముషీ |

న చామయభుజంగమైరవశమఙ్గమాలిఙ్గ్యతే

భజధ్వమజరం విభుం భవజయాయ తావద్బుధాః || 24 ||

ప్రతిపదార్థము:

బుధాః = ఓ పండితులారా!, జరా+విప్లవైః = ముసలితనము వల్ల కలుగు వికారముల చేత, ధృతి+ధురా = ధైర్యము యొక్క భారము (నిబ్బరము), యావత్+న+అవహీయతే = ఎంతవరకు నశించదో, సరస్వతీ = వాక్కు (మాట), న+జీర్యతి = తడబడదో (క్షీణించదో), చ = మరియు, శేముషీ = బుద్ధి, న+విశీర్యతే = మందగించదో (నశించదో), చ = మరియు, అమయ+భుజంగమైః = రోగములనబడే పాముల చేత, అవశం = స్వాధీనము తప్పిన, అఙ్గమ్ = శరీరము, న+ఆలిఙ్గ్యతే = చుట్టబడదో (వ్యాధిగ్రస్తము కాదో), తావత్+ఏవ = అంతలోపలనే (ఆ స్థితి రాకముందే), భవ+జయాయ = సంసారమును జయించుట కొరకు, అజరం = ముసలితనము లేనివాడును, విభుం = సర్వవ్యాపియునైన శివుని, భజధ్వమ్ = సేవించుడి.

తాత్పర్యము:

ఓ వివేకవంతులారా! ముసలితనము వచ్చి ధైర్యము సడలిపోకముందే, వాక్కు పడిపోకముందే, బుద్ధి మందగించకముందే మరియు రోగములనబడే పాములు ఈ శరీరాన్ని చుట్టుముట్టకముందే, ఈ సంసార బంధనాల నుండి బయటపడటానికి ఆ నిత్యుడైన పరమశివుడిని సేవించండి.

విశేషములు:

• వార్ధక్యము రాకముందే, ఇంద్రియములు సహకరిస్తున్నప్పుడే భగవత్ చింతన చేయాలని కవి హెచ్చరిస్తున్నారు.
• రోగములను పాములతో పోల్చడము (అమయ భుజంగమ) ఇక్కడ విశేషం.

---

జగద్ధరభట్టు విరచిత 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని 18వ స్తోత్రము (సిద్ధి స్తోత్రము) నకు ఇది చివరి శ్లోకము. పూర్వము చెప్పబడిన స్తోత్ర రూప పుష్పాలను సమర్పించి, కృతకృత్యుడైన కవి ఈ ఉపసంహార శ్లోకమును చెప్పుచున్నారు.

---

ఇరువది ఐదవ శ్లోకము (సిద్ధి స్తోత్ర సమాప్తి)

శ్లోకము:

అరాణి కరుణం ముహుర్ముహురకారి చాటు ప్రభో -

రభావి భవభావనాముదితచేతసాన్తర్ముహుః |

అలోఠి ముకుటం ముహుశ్చరణపీఠికావిష్టరే

కిమన్యదఖిలం జితం కరతలే కృతాః సిద్ధయః || 25 ||

ప్రతిపదార్థము:

ప్రభోః = ఓ ప్రభూ! (నీ ఎదుట), ముహుర్ముహుః = మాటిమాటికి, కరుణం = దీనముగా, అరాణి = ప్రార్థించితిని (చెప్పితిని), చ = మరియు, చాటు = ప్రియమైన స్తోత్ర వచనములు, అకారి = చేయబడినవి, ముహుః = మాటిమాటికి, అన్తః = హృదయము లోపల, భవ+భావనా+ముదిత+చేతసా = శివైక్య ధ్యానము (సంసారము నుండి ముక్తినిచ్చు భావన) చేత సంతోషించిన మనస్సుతో, అభావి = ఉండబడినది (లీనమైతిని), చ = మరియు, ముహుః = పదేపదే, చరణ+పీఠికా+విష్టరే = నీ పాదపీఠమనెడి ఆసనముపై, ముకుటం = నా కిరీటము (తల), అలోఠి = దొర్లింపబడినది (నమస్కరించితిని), అన్యత్+కిమ్ = ఇక వేరే ఏమి కావలెను?, అఖిలం = సమస్తమును, జితం = జయింపబడినది, సిద్ధయః = అణిమాది సిద్ధులన్నియు, కరతలే+కృతాః = అరచేతిలో ఉంచుకోబడినవి (లభించినవి).

తాత్పర్యము:

ఓ పరమేశ్వరా! నీ సన్నిధిలో నేను పదేపదే దీనంగా ప్రార్థించాను. నీకు ప్రీతి కలిగించే స్తోత్ర పాఠాలను గానం చేశాను. నీ ధ్యానంలో మునిగి నా హృదయం పరమానందాన్ని పొందింది. మాటిమాటికి నీ పాదపీఠంపై తల ఉంచి నమస్కరించాను. ఇంతకంటే నాకు కావలసింది ఏముంది? నీ అనుగ్రహం వల్ల నేను సమస్తాన్ని జయించాను, సర్వ సిద్ధులు నా కరతలామలకమైనవి.

విశేషములు:

• 'అరాణి', 'అకారి', 'అభావి', 'అలోఠి' వంటి పదప్రయోగాలు కవి యొక్క కృతకృత్యతను, భక్తి పారవశ్యాన్ని తెలుపుతున్నాయి.
• శివుని పాదాల చెంత తల ఉంచి శరణు వేడడమే అసలైన 'సిద్ధి' అని కవి భావన. అందుకే ఈ స్తోత్రమునకు 'సిద్ధి స్తోత్రము' అని పేరు సార్థకమైనది.

---

మంగళశాసనము:

కశ్మీర దేశపు మహాకవి జగద్ధరభట్టు విరచితమైన 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని సిద్ధి స్తోత్రమను పదునెనిమిదవ స్తోత్రము సంపూర్ణము. దీనికి రాజానక రత్నకంఠుడు 'లఘు పంచిక' అను వ్యాఖ్యానమును రచించారు.