జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 17వ స్తోత్రము భక్తి స్తోత్రము' ( 30 శ్లోకాలు)
ఒకటవ
శ్లోకము (వాగ్దేవి ప్రార్థన)
శ్లోకము:
మందస్పందే మనసి రసికీభావమాసాద్య సద్యో-
హృద్యోద్యోగా విహర వరదే భారతి స్వేచ్ఛరతిస్తే ।
మాతర్మాతర్నతసప్రహమిహ మహామోహనిద్రావసానే
జానీహీమం జనమనలసం శంసితుం శంభుభక్తిమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే
మాతః = ఓ తల్లీ; వరదే భారతి = వరములిచ్చే సరస్వతీ దేవి;
మందస్పందే = ఏకాగ్రత లేక మందగించిన; మనసి = నా మనస్సునందు; సద్యః
= వెంటనే; రసికీభావమ్ = రసజ్ఞతను
(భావోద్వేగాన్ని); ఆసాద్య = పొంది;
హృద్య + ఉద్యోగా = హృదయానికి హత్తుకునే
ప్రయత్నముతో; స్వేచ్ఛారతిః = నీ
ఇష్టానుసారము; విహర = విహరించుము (నా
వాక్కునందు నర్తించుము). ఓ మాతః; మహామోహ
+ నిద్రా + అవసానే = అజ్ఞానమనే గాఢనిద్ర ముగిసిన ఈ సమయంలో;
శంభుభక్తిమ్ = పరమశివుని పట్ల గల భక్తిని;
శంసితుమ్ = వర్ణించుటకు; నతసప్రహమ్ = కోరికతో నమస్కరిస్తున్న; ఇమమ్ జనమ్ = ఈ దాసుడిని; అనలసమ్
= సోమరితనం లేనివానిగా (ఉత్సాహవంతునిగా); జానీహి
= తెలుసుకొనుము.
తాత్పర్యము:
ఓ
వరదాయినివైన భారతీ దేవి! నా మనస్సు జడత్వాన్ని వీడి, నీ కృప వల్ల రసమయంగా మారాలి. నా
హృదయంలో నీవు స్వేచ్ఛగా విహరిస్తూ, శివభక్తిని వర్ణించేలా నా
వాక్కును ప్రేరేపించు. అజ్ఞానమనే నిద్ర నుండి మేల్కొన్న నేను, ఇప్పుడు పరమశివుని భక్తిని స్తుతించడానికి ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉన్నాను. నన్ను
అనుగ్రహించు తల్లీ!
రెండవ
శ్లోకము (స్తుతి యొక్క మాధుర్యం)
శ్లోకము:
ద్రాక్షా సాక్షాదమృతలహరీ కర్కశాత్కాష్ఠకోషా-
ద్భూరిచ్ఛిద్రాత్సకృదతిమధురా మూర్ఛనా వంశగర్భాత్ ।
స్తుతివ్యాజానమమ చ వదనాత్కర్ణపేయా సుధేయం
గచ్ఛంతీ జనయతి న కం విస్మయస్మేరవక్త్రమ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ద్రాక్షా = ద్రాక్ష
పండు; కర్కశాత్ + కాష్ఠకోషాత్ = కఠినమైన
చెట్టు బెరడు నుండి పుట్టినప్పటికీ; సాక్షాత్ + అమృతలహరీ =
సాక్షాత్తు అమృత ప్రవాహం వలె ఉంటుంది. వంశగర్భాత్ = వెదురు బద్ద లోపల ఉన్న; భూరి + ఛిద్రాత్ = అనేక రంధ్రాల నుండి పుట్టిన; మూర్ఛనా = సంగీత స్వరము (వేణుగానము); సకృత్ + అతిమధురా
= ఎంతో మధురంగా ఉంటుంది. అలాగే; మమ వదనాత్
= నా నోటి నుండి; స్తుతివ్యాజాత్ = శివ స్తుతి రూపంలో; నిర్గచ్ఛంతీ = వెలువడుతున్న; ఇయమ్ సుధా = ఈ
అమృతము (కవిత్వము); కర్ణపేయా = చెవులకు
విందు చేస్తూ; కమ్ = ఎవరిని; విస్మయ + స్మేర + వక్త్రమ్ = ఆశ్చర్యముతో కూడిన
చిరునవ్వు గల ముఖము కలవానిగా; న జనయతి = చేయదు? (అందరినీ చేస్తుంది).
తాత్పర్యము:
కఠినమైన
ద్రాక్ష తీగ నుండి మధురమైన పండు ఎలా పుడుతుందో, రంధ్రాలున్న వెదురు నుండి
తియ్యని వేణుగానం ఎలా వస్తుందో... అలాగే సామాన్యుడనైన నా నోటి నుండి వెలువడే ఈ శివ
స్తుతి కూడా అత్యంత మధురమైనది. చెవులకు అమృతం వలె ఉండే ఈ స్తుతిని విన్న ఎవరికైనా
ఆశ్చర్యము, ఆనందము కలగక మానవు. ఇది నా గొప్పతనం కాదు,
నేను స్తుతిస్తున్న ఆ పరమశివుని భక్తి యొక్క గొప్పతనం.
మూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
ధ్యాత్వా దేవ ప్రలయసమయత్రాసమాసన్నకల్పం
స్వల్పం జ్ఞాత్వా శలభదలభృచ్ఛాయసచ్ఛాయమాయుః ।
మత్వా చ త్వా సదయహృదయం భక్తివల్లభ్యరమ్యం
స్తవవిధౌ నమస్యమన్యాస్తవ నవవిధౌ ధౌతచిత్తా యతంతే ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే దేవ = ఓ ప్రకాశ
స్వరూపుడైన పరమేశ్వరా!; ఆసన్నకల్పమ్ = మిక్కిలి
సమీపించినట్లుగా; ప్రలయసమయ + త్రాసమ్ = ప్రలయకాల భయాన్ని (మృత్యు భయాన్ని); ధ్యాత్వా
= ధ్యానించి; ఆయుః = తన
ఆయుష్షు; శలభ + దల + భృత్ + ఛాయ + సచ్ఛాయమ్ = మిడత రెక్కల నీడ వలె (అత్యంత అస్థిరమైనదిగా); స్వల్పం
జ్ఞాత్వా = చాలా తక్కువైనదిగా తెలుసుకొని; త్వామ్ చ = నిన్ను కూడా; సదయహృదయమ్
= దయార్ద్ర హృదయునిగా; భక్తి + వల్లభ్య +
రమ్యమ్ = కేవలం భక్తి చేతనే సులభంగా లభించే రమణీయ మూర్తివిగా;
మత్వా = భావించి; ధౌతచిత్తాః
= నిర్మలమైన మనస్సు గల; సభ్యమన్యాః = (శివ భక్తి మార్గంలో) తాము యోగ్యులమని భావించే భక్తులు; తవ + నవవిధౌ + స్తవవిధౌ = నీ యొక్క తొమ్మిది రకములైన
స్తోత్ర విధులలో (స్తుతించుటలో); యతంతే = ప్రయత్నిస్తున్నారు.
తాత్పర్యము:
ఓ
దేవా! మృత్యువు ఏ క్షణానైనా రావచ్చునని గ్రహించి, మిడత రెక్క నీడ వలె ఈ ఆయుష్షు
అత్యంత అశాశ్వతమైనదని తెలుసుకున్న జ్ఞానులు... నిన్ను భక్తితో కొలుస్తారు. నీవు
కేవలం భక్తితోనే ప్రసన్నుడవుతావని ఎరిగి, వారు తమ చిత్తాలను
శుద్ధి చేసుకుని, నిన్ను రకరకాలుగా స్తుతించడానికి నిరంతరం
ప్రయత్నిస్తుంటారు.
నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
కంఠే కంఠీరవరవసదృక్సముదీర్ణోచ్చరైశ్చో-
చ్చలయ్యోన్మీలద్విపులపులకోద్ధూతభూతేశభక్తిః ।
యస్యోదేతి ధ్వనిరవిరతః శర్వ శర్వేత్యఖర్వం
గర్వం బిభ్రద్ధసతి వసతిం వాసవీం స ఏకః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భూతేశ
+ భక్తిః = శివుని పట్ల అచంచలమైన భక్తి గల; యస్య = ఏ భక్తుని యొక్క; కంఠే = కంఠమునందు;
కంఠీరవ + రవ + సదృక్ = సింహనాదముతో సమానమైన;
సముదీర్ణ + ఉచ్చైః = స్పష్టమైన మరియు గొప్పదైన;
శర్వ శర్వ + ఇతి = "ఓ శర్వా! ఓ
శివా!" అనే; ధ్వనిః = నామస్మరణ;
అవిరతః = నిరంతరము; ఉదేతి
= ఉద్భవిస్తుందో; సః + ఏకః = అట్టి వాడు ఒక్కడే; అఖర్వం గర్వం బిభ్రత్ = గొప్ప గర్వమును (ఆత్మాభిమానమును) ధరించినవాడై; వాసవీం
వసతిమ్ = ఇంద్రుని ఐశ్వర్యమును (స్వర్గ సౌఖ్యములను కూడా);
హసతి = వెక్కిరిస్తాడు (తృణీకరిస్తాడు).
తాత్పర్యము:
ఎవడైతే
శివభక్తిలో మునిగిపోయి, శరీరం పులకించిపోతుండగా, కంఠమెత్తి
సింహనాదం వలె గంభీరంగా "శర్వ! శర్వ!" అని నిరంతరం శివనామస్మరణ
చేస్తాడో... అట్టి భక్తుడు నిజమైన ధన్యుడు. అట్టి వాడు ఇంద్రుని వైభవాన్ని కూడా
గడ్డిపోచతో సమానంగా చూస్తాడు. శివనామ సంకీర్తన ఇచ్చే ఆనందం ముందు స్వర్గసుఖాలు
కూడా ఏపాటివి కావని భావం.
విశేషములు:
వ్యాఖ్యానంలో
'శర్వ' అనే పదానికి ప్రలయ కాలంలో జగత్తును లయం
చేసేవాడు అని అర్థం చెప్పారు. అట్టి పరమాత్మను స్మరించడం వల్ల భక్తుడు అభయాన్ని
పొందుతాడు.
ఐదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
తన్మానుష్యం ప్రభవతి సతాముత్తమా యత్ర జాతిః
సైకా జాతిః ప్రసరతి యశో యత్ర పాండిత్యహేతు ।
తత్పాండిత్యం సరసమధురా జృంభతే యత్ర వాణీ
వాణీ సాపి ప్రథయతి రతిం శాంకరీ యత్ర భక్తిః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సతామ్
= సత్పురుషుల యొక్క; ఉత్తమా జాతిః = ఉత్తమమైన జాతి
(బ్రాహ్మణ్యము లేదా సంస్కారవంతమైన జన్మ); యత్ర ప్రభవతి =
ఎక్కడైతే కలుగుతుందో; తత్ మానుష్యమ్ = ఆ
మనుష్య జన్మ ధన్యమైనది. యత్ర = ఎక్కడైతే; పాండిత్యహేతు
= పాండిత్యమే ప్రధాన కారణముగా; యశః ప్రసరతి
= కీర్తి వ్యాపిస్తుందో; సా ఏకా జాతిః
= ఆ జాతియే శ్రేష్ఠమైనది. యత్ర = ఎక్కడైతే; సరసమధురా
వాణీ = రసయుక్తము, మధురమునైన వాక్కు;
జృంభతే = ప్రకాశిస్తుందో; తత్ పాండిత్యమ్ = ఆ పాండిత్యమే గొప్పది. యత్ర =
ఎక్కడైతే; శాంకరీ భక్తిః = శివుని పట్ల
గల భక్తి; రతిమ్ ప్రథయతి = అనురాగాన్ని
(ఆనందాన్ని) కలిగిస్తుందో; సా వాణీ అపి = ఆ వాక్కు కూడా ధన్యమైనది.
తాత్పర్యము:
ఉత్తమ
సంస్కారము గల జన్మ లభించడమే నిజమైన మనుష్యత్వము. ఆ జన్మకు పాండిత్యము తోడై కీర్తి
లభిస్తే అది మరింత శ్రేష్ఠము. ఆ పాండిత్యము మధురమైన వాక్కుగా పరిణమిస్తే అది
ప్రశంసనీయము. అయితే, ఆ వాక్కు పరమశివుని భక్తిని చాటిచెప్పినప్పుడే అది
పరిపూర్ణమైన సార్థకతను పొందుతుంది. అనగా, మానవ జన్మకు,
విద్యకు, వాక్కుకు శివభక్తియే పరమావధి.
ఆరవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
యేషాం
వక్త్రే సమదముదితత్వచ్చరిత్రాః పవిత్రా
ద్విత్రా
విత్రాసితరవిసుతభ్రూవిభంగప్రసంగాః ।
నోజ్జృంభంతే
మధుకణముచః సూక్తయో భక్తిసిక్తా
ధిక్తాన్రిక్తాన్భువి
భవ భవత్పాదసేవారసేన ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే భవ = ఓ శివా;
విత్రాసిత + రవిసుత + భ్రూవిభంగ + ప్రసంగాః = సూర్యపుత్రుడైన
యముని యొక్క బొమముడి (మృత్యు భయము) ప్రసంగాన్ని భయపెట్టి పారద్రోలేవియు; సమద + ముదిత + త్వత్ + చరిత్రాః = ఆనందముతో కూడిన నీ
దివ్య చరిత్రలతో నిండినవియు; మధుకణముచః = అమృత బిందువులను కురిపించేవియు; భక్తిసిక్తాః
= భక్తి రసముతో తడిసినవియునైన; ద్విత్రాః
సూక్తయః = రెండు మూడు మంచి మాటలు (స్తోత్రములు); యేషామ్ వక్త్రే = ఎవరి నోటి నుండి; నోజ్జృంభంతే = వెలువడవో; భవత్
+ పాదసేవారసేన = నీ పాదసేవ అనెడి రసము లేని; రిక్తాన్ = అట్టి రిక్తులను (శూన్యులను); ధిక్ = ధిక్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ
భవా! నీ దివ్య చరిత్రలను గానం చేసే సూక్తులు యమధర్మరాజు భయాన్ని సైతం పోగొట్టగలవు.
అమృతం లాంటి అట్టి భక్తి పూర్వక వాక్కులు ఎవరి నోట పలకవో, నీ పాద
సేవలో ఆనందాన్ని పొందలేని అట్టి అభాగ్యుల జన్మ వ్యర్థము. అట్టి వారిని
ధిక్కరిస్తున్నాను.
ఏడవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
నాథ జ్యోత్స్నా బహుళరజనౌ కాపి కాంతేవ కాంతా
కాంతారాంతర్మథితపథికప్రౌఢతాపా ప్రపేవ ।
మా మా భేషీరితి యమభయే తావకీనేవ వాణీ
భావత్కీ మే సతతమమృతస్యందినీ భాతి భక్తిః ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే నాథ = ఓ నాథా
(పరమశివా); బహుళరజనౌ = కృష్ణపక్షపు
చీకటి రాత్రిలో; కాపి కాంతా = ఒకానొక
మనోహరమైన; జ్యోత్స్నా ఇవ = వెన్నెల వలె;
కాంతారాంతః = అడవి మార్గము మధ్యలో; మథిత + పథిక + ప్రౌఢతాపా = బాటసారుల యొక్క అధికమైన
అలసటను/తాపాన్ని పోగొట్టే; ప్రపా ఇవ = చలివేంద్ర
(నీటి పందిరి) వలె; యమభయే = యమ భయము
కలిగినప్పుడు; మా మా భేషీః = "భయపడకు,
భయపడకు" అని పలికే; తావకీనా వాణీ ఇవ
= నీ వాక్కు వలె; భావత్కీ భక్తిః = నీ పట్ల నాకు గల భక్తి; మే = నాకు;
సతతమ్ + అమృతస్యందినీ = ఎల్లప్పుడూ అమృతమును
కురిపిస్తున్నట్లుగా; భాతి = కనిపిస్తున్నది.
తాత్పర్యము:
ఓ
పరమేశ్వరా! నీ భక్తి నా పాలిట మూడు విధాలుగా అమృతధారలా పనిచేస్తోంది. కటిక చీకటి
రాత్రిలో దారి చూపే నిండు వెన్నెలలా, ఎండమావుల అడవిలో దప్పిక తీర్చే చలివేంద్రలా,
మరియు యమధూతలు ఎదురైనప్పుడు "భయపడకు" అని నీవు చెప్పే అభయ
వాక్కులా నీ భక్తి నన్ను ఓరడిస్తోంది. నీ భక్తి నా హృదయంలో నిరంతరం ఆనందామృతాన్ని
కురిపిస్తోంది.
ఎనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
యేషామంతః సుకృతసరణిః స్థాణవీయా న భాతి
వ్యక్తిం ధత్తే రసకృదసకృన్నాస్మి తేషు స్మితేషు ।
లోకః శోకం త్యజతి సహసా యచ్చ తద్భక్తియుక్తం
యుక్తం మన్యే రుదితముదితశ్లాఘముద్ఘాఘహేతుమ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యేషామ్
+ అంతః = ఎవరి హృదయము లోపల; సుకృత + సరణిః = పుణ్య మార్గము (పూర్వపుణ్యము); స్థాణవీయా = శివునికి సంబంధించిన; భక్తి వ్యక్తిం = భక్తి యొక్క స్థితిని; న ధత్తే = కలిగి ఉండదో; తేషు స్మితేషు = అట్టి
వారి నవ్వుల పట్ల (భౌతిక సుఖాల పట్ల); అసకృత్ = ఎన్నడూ; రసకృత్ + నాస్మి = ఆసక్తి
కలవాడను కాను. యచ్చ = ఏది అయితే; భక్తియుక్తమ్
= భక్తితో కూడినదో; రుదితమ్ = అట్టి ఏడుపు (భక్తి పారవశ్యంతో ఏడ్చే ఏడుపు); శోకం
త్యజతి = సంసార శోకాన్ని పోగొడుతుందో; ఉదిత
+ శ్లాఘమ్ = ప్రశంసనీయమైనదో; ఉద్ఘాఘ +
హేతుమ్ = భవరోగమును (వ్యాధిని) పోగొట్టేదో; అట్టి రుదితమునే (ఏడుపునే) నేను యుక్తమ్ మన్యే = సరైనదిగా
భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
శివభక్తి
లేనివారు పైన ఎంతగా నవ్వుతున్నా, ఆ నవ్వుల పట్ల నాకు గౌరవం లేదు. కానీ
శివభక్తిలో మునిగిపోయి, ఆ స్వామిని దర్శించలేకపోయాననే
ఆవేదనతో భక్తుడు కార్చే కన్నీరు ఉత్కృష్టమైనది. ఆ కన్నీరే భవరోగాన్ని పోగొట్టే
ఔషధం. లోకరీత్యా అది ఏడుపు కావొచ్చు, కానీ ఆధ్యాత్మికంగా అది
పరమానందానికి, మోక్షానికి దారి తీసే పవిత్ర స్థితి. కాబట్టి
శివభక్తి లేని నవ్వు కంటే శివభక్తితో కూడిన ఏడుపే మిన్న.
తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
ధ్వాంతం శాంతప్రశమమహరద్యన్న సద్యః సముద్య-
ద్యోతశ్రీకలితకమలోల్లాసరశ్మిః స భానుః ।
తద్విధ్వస్తప్రమదమదనోదీపితోదామదోషం
శోషం నేతుం ప్రభవతి భవే శాంభవీ భక్తిరేవ ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సముద్యత్
= ఉదయిస్తున్న;
ద్యోతశ్రీ = కాంతి సంపదతో; కలిత + కమల + ఉల్లాస = పద్మములను వికసింపజేసే;
రశ్మిః = కిరణములు గల; సః
భానుః = ఆ సూర్యుడు; యన్న = ఏ అజ్ఞానాంధకారాన్ని అయితే; సద్యః = వెంటనే; న అహరత్ = హరించలేడో;
విధ్వస్త + ప్రమద = ఆనందాన్ని నశింపజేసేదియు;
మదన + ఉదీపిత = మన్మథ వికారములను (కామమును)
ప్రజ్వలింపజేసేదియు; ఉదామ + దోషమ్ = భయంకరమైన
దోషములకు కారణమైన; తద్ + ధ్వాంతమ్ = ఆ
సంసార అజ్ఞానమనెడి చీకటిని; శోషం నేతుమ్ = నశింపజేయుటకు (ఎంజబెట్టుటకు); భవే = ఈ లోకంలో; శాంభవీ భక్తిః ఏవ = శివ
భక్తి మాత్రమే; ప్రభవతి = సమర్థవంతమైనది.
తాత్పర్యము:
సూర్యుడు
ఉదయించి లోకంలోని చీకటిని పోగొట్టగలడు, పద్మాలను వికసింపజేయగలడు. కానీ, మనిషి లోపల ఉన్న అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని సూర్యుడు తొలగించలేడు. ఏ
అజ్ఞానం వల్ల మనశ్శాంతి నశిస్తుందో, ఏది కామక్రోధాది దోషాలను
పెంచుతుందో, అట్టి భయంకరమైన సంసార అంధకారాన్ని తొలగించడానికి
ఒకే ఒక్క మార్గం - 'శాంభవీ భక్తి' (శివ
భక్తి). శివభక్తి అనే సూర్యుడు ఉదయిస్తేనే హృదయంలోని అజ్ఞానం నశిస్తుంది.
పదవ శ్లోకము
శ్లోకము:
యే సంతోషప్రశమపిశునే క్లేశరాశౌ నిమగ్నా-
స్తృష్ణాభిర్విషమవిషయోపాసనావాసనాభిః ।
తేషామేషా భవభయభిదారంభసంభావనాభూ-
ర్భూత్యై భూయస్త్రిజగతి గతిః శాంభవీ భక్తిరేవ ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే;
విషమ + విషయ + ఉపాసనా + వాసనాభిః = కఠినమైన
ఇంద్రియ సుఖాల పట్ల గల వ్యామోహము అనే వాసనలతో కూడిన; తృష్ణాభిః
= ఆశల చేత; సంతోష + ప్రశమ + పిశునే = సంతోషమును, శాంతిని హరించివేసే (లేక సూచించే);
క్లేశరాశౌ = దుఃఖ సముద్రమున; నిమగ్నాః = మునిగిపోయి ఉన్నారో; తేషామ్ = అట్టి వారికి; త్రిజగతి
= ముల్లోకములలో; భవభయ + భిదా = సంసార భయమును ఛేదించే; ఆరంభ + సంభావనాభూః = ప్రయత్నానికి ఆధారమైనట్టి; శాంభవీ భక్తిః ఏవ
= శివ భక్తి మాత్రమే; భూత్యై = ఐశ్వర్యము (ముక్తి) కొరకు; భూయః = గొప్పదైన; గతిః = దిక్కు
(మార్గము).
తాత్పర్యము:
లోకంలో
చాలామంది ఇంద్రియ సుఖాల వెంట పడుతూ, తీరని కోరికలతో సతమతమవుతూ, శాంతికి దూరమై దుఃఖంలో మునిగిపోతున్నారు. అట్టి వారికి ఈ ముల్లోకాలలో
దిక్కు మరెవ్వరూ లేరు. సంసార భయాన్ని పోగొట్టి, వారికి
నిజమైన ఆనందాన్ని, మోక్షైశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించగలిగేది కేవలం
పరమశివుని భక్తి మాత్రమే. దిక్కులేని వారికి దైవమే దిక్కు అన్నట్లు, సంసార క్లేశాలలో చిక్కుకున్న వారికి శివభక్తియే ఏకైక శరణ్యం.
పధకొండవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
దంభస్తంభస్థగితగతయః సావహేళా మహేళా-
హేళాటోపశ్రమితమతయః సన్త్యసంఖ్యాః పుమాంసః ।
శాంభవీం భక్తిం దధతి హృదయే నిస్తరంగ్రామభంగాం
గంగాతీరే విహితరతయో దుర్లభాః పూరుషాస్తే ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము:
దంభ +
స్తంభ + స్థగిత + గతయః = గర్వము లేదా కపటము అనెడి స్తంభము చేత అడ్డగింపబడిన
(సన్మార్గమున వెళ్లలేని) గమనము గలవారు; సావహేళా + మహేళా +
హేళా + టోప + శ్రమిత + మతయః = తమ రూపగర్వముతో ఇతరులను
తృణీకరించే స్త్రీల యొక్క విలాసాల పట్ల ఆకర్షితులై, బుద్ధిని
కోల్పోయిన వారు; అసంఖ్యాః పుమాంసః = లెక్కలేనంత
మంది పురుషులు లోకంలో ఉన్నారు. కానీ; గంగాతీరే విహితరతయః
= గంగానది తీరమందు నివసిస్తూ; హృదయే = హృదయమున; నిస్తరంగ్రామ్ = అలలు
లేని సముద్రము వలె నిశ్చలమైనదియు; అభంగామ్ = ఎన్నటికీ విచ్ఛిన్నము కాని; శాంభవీం భక్త్తిమ్
= శివభక్తిని; దధతి = ధరించునట్టి;
తే పూరుషాః = అట్టి పురుషులు; దుర్లభాః = చాలా అరుదు.
తాత్పర్యము:
లోకంలో
చాలామంది గర్వంతో, మోసంతో సన్మార్గం నుండి తప్పుతున్నారు. స్త్రీల మోహపాశాలలో
చిక్కుకుని తమ బుద్ధిని భ్రష్టు పట్టిస్తున్నారు. ఇలాంటి వారు కోకొల్లలు. కానీ,
గంగా తీరమున ప్రశాంతంగా నివసిస్తూ, ఎటువంటి
అలజడి లేని నిశ్చలమైన శివభక్తిని హృదయంలో నింపుకున్న మహాత్ములు మాత్రం చాలా
అరుదుగా ఉంటారు.
పన్నెండవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
శంభో దంభో దహతి కుహకారంభసంభావనాభిః
సాభిద్వేషస్త్వషమపకషత్యేష రోషప్రదోషః ।
సావష్టంభం భ్రమయతి బృహన్మామహంకారభారః
త్రాతుం నేతుం ప్రభవతి భవద్భక్తిరేకా భవాబ్ధేః ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే శంభో = ఓ శంభూ!;
కుహక + ఆరంభ = మోసపూరితమైన ఆలోచనల వల్ల కలిగే;
దంభః = గర్వము; మామ్
దహతి = నన్ను దహించివేస్తోంది. సాభిద్వేషః = ఇతరులపై ద్వేషముతో కూడిన; ఏషః రోషప్రదోషః = ఈ కోపమనే చీకటి (సంధ్యా సమయం); త్వషిమ్ = నాలోని (జ్ఞాన) కాంతిని; అపకషతి = హరించివేస్తోంది. సావష్టంభమ్ = గర్వముతో కూడిన;
బృహన్ + అహంకారభారః = గొప్పదైన అహంకార భారం;
మామ్ భ్రమయతి = నన్ను తప్పుడు దారుల్లో
తిప్పుతోంది. (అందువల్ల); భవాబ్ధేః = సంసార
సముద్రము నుండి; త్రాతుమ్ = రక్షించుటకు;
నేతుమ్ = గట్టెక్కించుటకు; భవద్భక్తిః ఏకా = నీ భక్తి ఒక్కటే; ప్రభవతి = సమర్థమైనది.
తాత్పర్యము:
ఓ
పరమేశ్వరా! నాలోని గర్వం నన్ను కాల్చేస్తోంది, ద్వేషంతో కూడిన కోపం నా
వివేకాన్ని నాశనం చేస్తోంది. మితిమీరిన అహంకారం నన్ను కుమార్గాల వైపు
నడిపిస్తోంది. ఈ సంసార సాగరం నుండి నన్ను కాపాడి, సురక్షితంగా
ఒడ్డుకు చేర్చగలిగే శక్తి కేవలం నీ భక్తికి మాత్రమే ఉంది. నాలోని ఈ దుర్గుణాలను
పోగొట్టి నీ భక్తిని ప్రసాదించు.
పదమూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
సంధత్తే యుద్ధమధిధనురబద్ధబాణాభిరాభిః
సభ్రూభంగైరవిరళమలః స్మరజితాం ప్రౌఢతాపాంగభంగైరనంగః ।
దోషప్రోషక్షమమపథపాతమాతన్వతీ మే
భీమే భక్తిర్భగవతి గతిశ్చక్షుషశ్చందికేవ ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అనంగః = మన్మథుడు;
అధిధనుః = వింటిపై; అబద్ధ
+ బాణాభిః = సంధించిన బాణముల వంటి; ఆభిః
+ ప్రౌఢ + అపాంగభంగైః = ఈ వికసించిన కడకంటి చూపుల చేతను;
సభ్రూభంగైః = కనుబొమ్మల ముడుల చేతను; అవిరళమ్ = ఎడతెరిపి లేకుండా; యుద్ధమ్
సంధత్తే = యుద్ధమునకు సిద్ధమవుతున్నాడు. (అనగా కామవికారములు
నన్ను ముంచెత్తుతున్నాయి). అట్టి సమయంలో; అపథ + పాతమ్
= కుమార్గమున పడకుండా; దోష + ప్రోష + క్షమమ్
= కామక్రోధాది దోషాలను దహించగల; భగవతి భీమే
= భగవంతుడైన భీమశంకరుని (శివుని) పట్ల గల; మే
భక్తిః = నా భక్తి; చక్షుషః చందికేవ
= కంటికి చల్లని వెన్నెల వలె; ఏకా గతిః
= ఒక్కటే దిక్కు.
తాత్పర్యము:
మన్మథుడు
తన బాణాల వంటి స్త్రీల కడకంటి చూపులతో నాపై యుద్ధం ప్రకటిస్తున్నాడు. నా మనస్సు
కుమార్గాల వైపు మళ్లుతోంది. ఈ కామ తాపాన్ని చల్లార్చి, నన్ను
దారిలో పెట్టగలిగేది ఒక్క శివభక్తి మాత్రమే. ఎండలో అలసిపోయిన కంటికి చల్లని
వెన్నెల ఎంతటి ఉపశాంతిని ఇస్తుందో, సంసార తాపంతో
రగిలిపోతున్న నా హృదయానికి శివభక్తి అంతటి శాంతిని ప్రసాదిస్తోంది.
పధ్నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
కామం కామః స్వధనురనునిశం కౌసుమం సంవృణోతు
రాహుః స్వకరకుహరే భగ్నభోగం విధత్తామ్ ।
శాంభవీ భక్తిః సపది సకలప్రార్థనాకల్పవల్లీ
లబ్ధా దగ్ధా జగతి కతి న క్లేశపాశా ఇతరః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కామః = మన్మథుడు;
అనునిశమ్ = నిరంతరము; కౌసుమమ్
+ స్వధనుః = తన పూలవిల్లును; సంవృణోతు
= దాచుకొనుగాక (ఇక నాపై ప్రయోగించలేడు). రాహుః (లేక కాలః) = కాలము (మృత్యువు) తన; స్వకరకుహరే
= తన చేతిలో గల; పాశమ్ = పాశమును (సర్పమును); భగ్నభోగమ్ = పడగ అణిచివేసిన వానిగా; విధత్తామ్ = చేయుగాక (నన్ను ఏమీ చేయలేడు). ఏలయన; సపది = ఇప్పుడు; సకల + ప్రార్థనా + కల్పవల్లీ = కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవల్లి వంటి; శాంభవీ
భక్తిః = శివభక్తి; లబ్ధా = నాకు లభించినది. దీనివల్ల; జగతి = ఈ లోకంలో; దగ్ధాః = దహింపబడినవి;
కతి న క్లేశపాశాః = ఎన్ని క్లేశములనే పాశములు
తెగిపోలేదు? (అన్నీ తొలగిపోయాయి).
తాత్పర్యము:
నాకు
శివభక్తి అనే కల్పవల్లి దొరికిన తర్వాత ఇక నాకెవరి భయమూ లేదు. మన్మథుడు తన పూల
విల్లును అటకెక్కించుకోవాల్సిందే, ఎందుకంటే అతని బాణాలు నాపై పనిచేయవు. యముడు
తన పాశాన్ని మూటగట్టుకోవాల్సిందే, ఎందుకంటే శివభక్తుడనైన
నన్ను అతను ముట్టలేడు. శివభక్తి లభించగానే నా సంసార బంధనాలన్నీ కాలి బూడిదయ్యాయి.
నేను ఇప్పుడు పరమ స్వేచ్ఛాజీవిని.
పదిహేనవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
శాస్త్రాజ్ఞావిహతివిహితానీకినీనీరసశ్రీః
స శ్రీలేశస్తనురనుచితప్రార్థనస్తావదాస్తామ్ ।
ఐంద్రం యత్ర త్రిభువనజయప్రాజ్యసామ్రాజ్యలక్ష్మీ-
లక్ష్మావన్నాస్పదమపి పదం తాం స్తుమః శంభుభక్తిమ్ ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము:
శాస్త్ర
+ ఆజ్ఞా + విహతి = శాస్త్రము యొక్క ఆజ్ఞలను అతిక్రమించే; అనీకినీ
= సైన్యములతో కూడిన; నీరసశ్రీః = సారం లేని సంపద గల; సః శ్రీలేశః = ఆ అల్పమైన లక్ష్మి (ఐశ్వర్యము); అనుచిత + ప్రార్థనః
= యాచించకూడనిది (వ్యర్థమైనది); తావదాస్తామ్ =
అది అటుండనివ్వండి. యత్ర = ఏ శివభక్తి ఎదుట;
త్రిభువన + జయ = ముల్లోకాలను జయించడం వల్ల
కలిగే; ప్రాజ్య + సామ్రాజ్యలక్ష్మీ = గొప్పదైన
సామ్రాజ్య లక్ష్మికి; లక్ష్మావత్ = గుర్తుగా
ఉండే; ఐంద్రం పదం అపి = ఇంద్ర పదవి
కూడా; అవజ్ఞాస్పదమ్ = తృణీకారమునకు
తగినదో; తామ్ శంభుభక్తిమ్ = అట్టి శంభు
భక్తిని; స్తుమః = మేము
స్తుతిస్తున్నాము.
తాత్పర్యము:
అల్పమైన
గ్రామాధికారాల కోసం, శాస్త్ర విరుద్ధంగా ప్రవర్తించే రాజుల వద్ద ఉండే ఆ అశాశ్వతమైన
సంపదలు మాకు వద్దు. ముల్లోకాలను జయించిన చక్రవర్తికి లభించే సామ్రాజ్య వైభవం,
చివరకు ఇంద్ర పదవి కూడా శివభక్తి ముందు దిగదుడుపే. శివభక్తి లభించిన
వానికి ఇంద్ర పదవి కూడా గడ్డిపోచతో సమానం. అట్టి సర్వోత్కృష్టమైన శివభక్తిని మేము
కీర్తిస్తున్నాము.
పదహారవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
కాంతైకాంతవ్యసనమనసాం వల్కలాలంకృతానాం
జ్ఞానాంభోభిః క్షపితరజసాం జాహ్నవీతీరభాజామ్ ।
గాఢోత్సేకప్రకటితజటామండలీమండనానాం
నానాకారా భవతి కృతినాం ముక్తయే శంభుభక్తిః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కాంత
+ ఏకాంత + వ్యసన + మనసామ్ = అత్యంత ప్రియమైన ఏకాంత ప్రదేశములందు నివసించాలనే ఆసక్తి గల
మనస్సు కలవారై; వల్కల + అలంకృతానామ్ = నార
వస్త్రములను ధరించినట్టియు; జ్ఞాన + అంభోభిః = జ్ఞానము అనెడి జలము చేత; క్షపిత + రజసామ్ = కడిగివేయబడిన పాపము (రజోగుణము) గలవారై; జాహ్నవీ +
తీరభాజామ్ = గంగానది తీరమందు నివసించునట్టియు; గాఢ + ఉత్సేక = మిక్కిలి భక్తి పారవశ్యము చేత;
ప్రకటిత + జటామండలీ = ప్రకాశించే జటలనే;
మండనానామ్ = ఆభరణములుగా ధరించిన; కృతినామ్ = పుణ్యాత్ములకు; నానాకారా
= అనేక రూపములలో ఉండే; శంభుభక్తిః = శివభక్తి; ముక్తయే భవతి = మోక్షమునకు
దారితీస్తుంది.
తాత్పర్యము:
ఏకాంత
వాసాన్ని కోరుకుంటూ, అలంకారాల కోసం కాక కేవలం నార వస్త్రాలను ధరించి, గంగా తీరంలో నివసించే మునులకు శివభక్తియే సర్వస్వం. వారు జ్ఞానమనే నీటితో
తమ లోపలి కల్మషాలను కడిగేసుకుంటారు. భక్తి పారవశ్యంతో పెరిగిన వారి జటలే వారికి
నిజమైన నగలు. అట్టి ధన్యులకు శివభక్తి అనేక రీతులలో ఆనందాన్ని ఇస్తూ చివరకు
మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
పదిహేడవ
శ్లోకము (వృద్ధాప్యమందు భక్తియే శరణ్యం)
శ్లోకము:
మూర్తిర్ధూతిం ప్రథయతి యథా మంజరీ జీర్ణపర్ణీ
కర్ణోభ్యర్ణం ప్రసరతి జరా సత్యతో ఖల్వుదూతీ ।
భోగా మోగా ఇవ విదధతశ్చేష్టితం వేష్టయంతే
హంతేదానీం శరణమపరం నాస్తి నః శంభుభక్తః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము:
జీర్ణపర్ణీ
మంజరీ ఇవ = పండిపోయిన ఆకులు గల పూలగుత్తి వలె; మూర్తిః =
నా శరీరము; ధూతిమ్ = వణకును;
ప్రథయతి = ప్రదర్శిస్తోంది. జరా = ముసలితనము; సత్యతః ఖల్వుదూతీ = నిశ్చయముగా యమదూత వలె; కర్ణోభ్యర్ణం = చెవుల దగ్గరకు (జుట్టు నెరవడం ద్వారా); ప్రసరతి
= చేరుకుంది. భోగాః = ఇంద్రియ సుఖములు;
మోగా ఇవ = వ్యర్థమైనవిగా మారి; నా చేష్టితమ్ = కదలికలను; వేష్టయంతే
= బంధించివేస్తున్నాయి. హంత = అయ్యో!; ఇదానీమ్ = ఈ స్థితిలో; శంభుభక్తః
= శివభక్తి కంటే; నః = మాకు;
అపరం శరణం నాస్తి = వేరొక దిక్కు లేదు.
తాత్పర్యము:
వృద్ధాప్యం
వల్ల నా శరీరం ఎండిన పూలగుత్తిలా వణికిపోతోంది. నెరిసిన జుట్టు రూపంలో ముసలితనం
యమదూతలా నా చెంతకు వచ్చి చేరింది. ఒకప్పుడు ఆనందాన్నిచ్చిన భోగాలు ఇప్పుడు రోగాల
రూపంలో నన్ను చుట్టుముట్టి నిశ్శక్తుడిని చేస్తున్నాయి. ఓ స్వామీ! ఈ కడసారి దశలో
నీ భక్తి ఒక్కటే నాకు రక్షణ.
పద్దెనిమిదవ
శ్లోకము (జ్ఞానప్రకాశమే శివభక్తి)
శ్లోకము:
యత్ర ధ్వాంతక్షపణనిపుణం దౌర్బల్యం ధామ చాంద్రం
సాంద్రం యత్ర గ్లపయతి తమస్తాపనో యన్న తాపః ।
యత్ర ప్రేంఖన్ న కచతి శిఖీ తేజసాన్యేన సత్రా
తదాలోకం దిశతి విషమే శాంభవీ భక్తిరేకా ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము:
చాంద్రం
ధామ = చంద్రుని కాంతి; ధ్వాంత + క్షపణ + నిపుణం = బాహ్య చీకటిని పోగొట్టడంలో నేర్పరి అయినప్పటికీ; యత్ర
= ఏ అజ్ఞానాంధకారమునైతే; పోగొట్టడంలో దౌర్బల్యమ్
= బలహీనమో; యత్ర = ఎక్కడైతే;
తాపనః = సూర్యుని; తాపః
= వేడి/కాంతి; సాంద్రం తమః = దట్టమైన (అజ్ఞాన) చీకటిని; న గ్లపయతి = నశింపజేయలేదో; యత్ర = ఎక్కడైతే;
శిఖీ = అగ్ని; అన్యేన
తేజసా = ఇతర తేజస్సుల (విషయ వాసనల) ముందు; న కచతి = ప్రకాశించదో; అట్టి విషమే
= భయంకరమైన అజ్ఞాన స్థితిలో; శాంభవీ భక్తిః
ఏకైవ = శివభక్తి ఒక్కటే; ఆలోకమ్
= వెలుగును (జ్ఞానాన్ని); దిశతి = ప్రసాదిస్తుంది.
తాత్పర్యము:
మనుషుల
హృదయాలలోని అజ్ఞానమనే చీకటి చాలా విచిత్రమైనది. దానిని చంద్రుని వెన్నెలగానీ, సూర్యుని
తీక్షణమైన కాంతిగానీ, అగ్నిహోత్రముగానీ తొలగించలేవు. ఈ బాహ్య
జ్యోతులు కేవలం బయటి చీకటిని మాత్రమే పోగొట్టగలవు. కానీ అజ్ఞానమనే అగాధంలో
చిక్కుకున్న జీవుడికి దారి చూపే అసలైన వెలుగు కేవలం పరమశివుని భక్తి మాత్రమే. ఇది
ఉపనిషత్తులు చెప్పిన "న తత్ర సూర్యో భాతి" (అక్కడ సూర్యుడు ప్రకాశించడు)
అనే పరమసత్యాన్ని గుర్తుచేస్తోంది.
జగద్ధరభట్టు
విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 17వ స్తోత్రము (భక్తి స్తోత్రము) నందు 19వ శ్లోకమునకు సంస్కృత వ్యాఖ్యానానుసారముగా తెలుగు అనువాదము ఇక్కడ ఉన్నది.
పందొమ్మిదవ
శ్లోకము (శైవభక్తియే ఏకైక శరణ్యం)
శ్లోకము:
మా భూద్భూయోऽభ్యసనసులభాన్వీక్షికీ నామ విద్యా
హృద్యా దూరే విహరతు వియత్ఖండినీ దండనీతిః ।
కాపి స్థేమ్నా లసతు కలితోచ్ఛ్లాఘవార్తాపి వార్తా
నార్తీవర్హం కిమపి శరణం శాంభవీం భక్తిం వినాన్యత్ ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భూయః
+ అభ్యసన + సులభా = అనేక పర్యాయములు అభ్యసించుట చేత లభించే; ఆన్వీక్షికీ నామ విద్యా = తర్క శాస్త్రము (లేదా ఆత్మ
విద్య) అనెడి విద్య; మా భూత్ = లేకపోయినా
పర్వాలేదు. వియత్ + ఖండినీ = శత్రువుల (ఆకాశం వంటి)
గర్వాన్ని అణిచివేసే; హృద్యా దండనీతిః = మనోహరమైన రాజనీతి శాస్త్రము; దూరే విహరతు = దూరంగా ఉండుగాక. కలిత + ఉచ్ఛ్లాఘ + వార్తా = శ్రేష్ఠమైన
జీవనోపాధిని (ఆరోగ్యాన్ని) తెలియజేసే; వార్తా అపి = వార్తా శాస్త్రము (కృషి, వాణిజ్యము, పశుపాలనము వంటివి) కూడా; స్థేమ్నా = స్థిరత్వముతో; కాపి లసతు = ఎక్కడో
ఒకచోట ప్రకాశించుగాక (మాకు వద్దు). శాంభవీం భక్తిం వినా = శివభక్తి
తప్ప; ఆర్తీవర్హం = సంసార దుఃఖములను
(ఆర్తిని) పోగొట్టగలిగే; కిమపి అన్యత్ శరణం = మరే ఇతర శరణ్యము; న = లేదు.
తాత్పర్యము:
లోకంలో
మనిషి తర్క శాస్త్రం నేర్చుకుని గొప్ప మేధావి కావచ్చు, రాజనీతి
శాస్త్రం నేర్చుకుని రాజ్యాలను జయించవచ్చు, లేదా వార్తా
శాస్త్రం (ఆర్థిక శాస్త్రం) ద్వారా అపారమైన సంపదలను గడించవచ్చు. కానీ, ఇవేవీ కూడా మనిషికి కలిగే మృత్యు భయాన్ని, సంసార
తాపాన్ని పోగొట్టలేవు. సంసారమనే రోగానికి ఏకైక ఔషధం శివభక్తి మాత్రమే. ఆ
పరమేశ్వరుని భక్తి లేని పక్షంలో ఈ విద్యలన్నీ నిష్ప్రయోజనమే. కాబట్టి, మాకు ఆ విద్యలతో పనిలేదు, కేవలం శివభక్తియే మాకు
శరణ్యం.
వ్యాఖ్యాన
విశేషము:
వ్యాఖ్యాత
రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ—తర్కము (ఆన్వీక్షికీ), రాజనీతి
(దండనీతి), మరియు ఆర్థిక విద్యలు (వార్తా) అనేవి లౌకిక
అవసరాలకు పనికివస్తాయేమో కానీ, ఆధ్యాత్మికమైన 'ఆర్తి' (దుఃఖం) నివారణకు అవి ఏమాత్రం చాలవు అని
స్పష్టం చేశారు. కేవలం శివభక్తి మాత్రమే జీవుని సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి
చేయగలదు.
22వ శ్లోకము: విషయవాంఛల భయంకర పరిణామం
శ్లోకము:
ఏణాక్షీణాం స్మరశరశిఖాకోటిశౌటీర్యభీమాః ప్రేమ్ణాకృష్టా
ఝటితి కుటిలా యే కటాక్షాః పతంతి । కాలేనేతే కులిశనిశితాస్తుండదండా జడానాం భిందంత్యంతర్హృదయమదయం
పత్రిణాం నారకాణామ్ ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఏణాక్షీణామ్ = లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల స్త్రీల యొక్క; స్మర-శర-శిఖా-కోటి-శౌటీర్య-భీమాః
= మన్మథుని బాణముల అగ్రభాగముల వలె తీక్షణమైనవి మరియు భయంకరమైనవియు;
ప్రేమ్ణా ఆకృష్టాః = ప్రేమతో ఆకర్షింపబడినవియు;
కుటిలాః = వంకరైనవియునైన; యే కటాక్షాః = ఏ కడకంటి చూపులైతే; ఝటితి పతంతి = (కాముకులపై) వెంటనే పడతాయో; ఏతే = అవే (ఆ కటాక్షాలే); కాలేన
= సమయం ఆసన్నమైనప్పుడు (మరణానంతరం); కులిశ-నిశితాః
= వజ్రాయుధమంత తీక్షణమైన; నారకాణామ్ పత్రిణామ్
= నరకలోకమునందలి (యమపురిలోని) పక్షుల యొక్క; తుండదండాః
= ముక్కుల రూపమును పొంది; జడానామ్ = అజ్ఞానులైన వారి యొక్క; అంతర్హృదయమ్ = హృదయమును; అదయమ్ = దయలేకుండా;
భిందంతి = ముక్కలు చేస్తాయి.
తాత్పర్యము:
లోకంలో అజ్ఞానులైన పురుషులు స్త్రీల కడకంటి చూపులకు ముగ్ధులవుతారు. ఆ చూపులు మన్మథ
బాణాల వలె తీక్షణంగా ఉండి వారిని ఆకర్షిస్తాయి. కానీ, ఈ విషయ
సుఖాల పట్ల మోహమే మరణానంతరం భయంకరమైన శిక్షగా మారుతుంది. ఏ కనుచూపులైతే భోగ సమయంలో
ఆనందాన్ని ఇచ్చాయో, అవే మరణానంతరం నరకలోకంలో భయంకరమైన పక్షుల
వజ్రసమానమైన ముక్కులుగా మారి, ఆ అజ్ఞానుల హృదయాలను దయలేకుండా
చీల్చివేస్తాయి. అంటే, తాత్కాలిక భౌతిక సుఖాలు శాశ్వత
నరకయాతనకు దారితీస్తాయని భావం.
23వ శ్లోకము: మొహపాశమే నరక సంకెళ్లు
శ్లోకము: బాహుద్వంద్వం తులితబిసవల్మీణాళనాలం సాకారారం రణితవలయం వేష్టితం
కంఠపీఠే । మోహాంధానాం మహతి పతతాం యాతనాతంగపంకే పాశతాం పంకరుహదృశామేతదేతి ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము:
పంకరుహ-దృశామ్
= పద్మముల వంటి కన్నులు గల స్త్రీల యొక్క; తులిత-బిసవల్మీ-మృణాళ-నాలమ్
= తామర తూడుల కోమలత్వంతో సమానమైన; సాలంకారమ్
= కేయూరములు, కంకణములు వంటి ఆభరణములతో కూడిన;
రణిత-వలయమ్ = శబ్దము చేసే గాజులు గల; కంఠపీఠే వేష్టితమ్ = కంఠము చుట్టూ చుట్టబడిన;
ఏతత్ బాహుద్వంద్వమ్ = ఈ బాహువుల జంట (చేతులు);
మోహాంధానామ్ = మోహముతో కళ్లు మూసుకుపోయిన
వారికి; మహతి యాతనాతంగ-పంకే = భయంకరమైన
నరకయాతన అనే బురదలో; పతతామ్ = పడిపోతున్నప్పుడు;
పాశతామ్ ఏతి = (గొంతుకు బిగించిన) ఇనుప
సంకెళ్ల రూపమును పొందును.
తాత్పర్యము:
విషయాసక్తిలో మునిగిపోయిన అజ్ఞానులకు, స్త్రీలు తమ కోమలమైన బాహువులతో
కౌగిలించుకున్నప్పుడు అది పరమానందంగా తోస్తుంది. ఆ సమయంలో వారి గాజుల సవ్వడి,
ఆ చేతుల మృదుత్వం వారిని మురిపిస్తాయి. కానీ, ఏ
బాహువులైతే మోహవశమున కంఠమును ఆలింగనం చేసుకున్నాయో, అవే
మరణానంతరం నరకకూపంలో పడినప్పుడు గొంతును నులిమివేసే కఠినమైన పాశములుగా
(సంకెళ్లుగా) మారుతాయి. తాత్కాలిక భౌతిక సుఖం వెనుక దాగి ఉన్న భయంకరమైన
పరిణామాన్ని కవి ఇక్కడ హెచ్చరిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన
విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ—"పాశతామ్" అనగా
ఇనుముతో చేసిన గొలుసుల వంటి బంధనమని అర్థం చెప్పారు. అంటే, ఏ సుఖం కోసం
మనిషి పాపాలు చేస్తాడో, ఆ సుఖ సాధనాలే శిక్షా సాధనాలుగా
మారుతాయని ఇక్కడి భావం.
24వ శ్లోకము: భౌతికానందం - ఆధ్యాత్మిక పతనం
శ్లోకము: యత్సాకూతం ముకుళితదృశః కేతకామోదహృద్యం సద్యః స్విద్యన్మృదునమయతః
స్యంది పీతం నతాంగ్యాః । రాగాంధానాం నిరయనిలయే తద్వృథావసానే జానే భూయః
పతనదపథాక్రోశకోషత్వమేతి ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము:
నతాంగ్యాః = సుందరి యొక్క; యత్ వదనమ్ = ఏ
ముఖమైతే; సాకూతమ్ = విలాసముతో కూడినదో;
ముకుళిత దృశః = సగమే తెరచిన (ముకుళించిన)
కన్నులు గలదో; కేతక + ఆమోద + హృద్యమ్ = మొగలి పువ్వు వంటి పరిమళముతో మనోహరమైనదో; సద్యః
స్విద్యత్ = వెంటనే స్వేదముతో (చెమట బిందువులతో) కూడినదో;
అమృత + స్యంది = అమృతమును
కురిపిస్తున్నట్లున్నదో; అట్టి ముఖమును; రాగాంధానామ్ = మోహముతో కళ్లు మూసుకుపోయిన వారు;
పీతమ్ = (చుంబనము ద్వారా) ఆస్వాదిస్తారో;
తత్ = అదే ముఖము; వృథా +
అవసానే = ఆ సుఖమంతా వ్యర్థమై అంతమయ్యాక; నిరయనిలయే = నరక లోకమునందు; పతన
+ అపథ + ఆక్రోశ + కోషత్వమ్ + ఏతి = పతనానికి దారి తీసే
భయంకరమైన కేకల రూపమును, శాపనార్థాల రూపమును పొందుతుందని;
జానే = నేను తలుస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
విషయాసక్తి గల మనిషి సుందరీమణుల ముఖ సౌందర్యానికి, వారి ముఖము నుండి వెలువడే మొగలి
పువ్వు వంటి పరిమళానికి ముగ్ధుడై, పరవశంతో వారిని
ఆస్వాదిస్తాడు. ఆ సమయంలో అది అతనికి అమృతంలా అనిపిస్తుంది. కానీ, అజ్ఞానంతో చేసిన ఆ పాపకృత్యాల ఫలితంగా మరణానంతరం నరకంలో పడినప్పుడు... ఏ
ముఖమైతే అతనికి ఆనందాన్ని ఇచ్చిందో, అదే ముఖం ఇప్పుడు
భయంకరమైన ఆక్రందనల రూపంలోనూ, యమధూతల నిందల రూపంలోనూ
వినిపిస్తూ అతన్ని హింసిస్తుంది. అంటే, ఇంద్రియ సుఖాల
పరిణామం అత్యంత శోచనీయంగా ఉంటుందని భావం.
వ్యాఖ్యాన
విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ—మోహంలో
ఉన్నప్పుడు 'అమృతము'లా తోచినది,
నరకంలో 'విషము'గా
మారుతుందని హెచ్చరించారు. "ఆక్రోశకోషత్వమ్" అనగా నిరంతరం వినిపించే
భయంకరమైన అరుపుల సముదాయం అని అర్థం.
25వ శ్లోకము: ఆలింగనము - నరకములోని బండరాళ్లు
శ్లోకము:
రాగోద్రేకాత్కనకకలశాకారలంబిహారం సారంగాక్ష్యాః
పృథుకుచయుగం గాఢమాలింగితం యత్ । తన్మూఢానాం నరకకుహరే మజ్జతామంతకాలే కంఠే
లగ్నస్థిరతరగురుగ్రావభావం బిభర్తి ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము:
రాగోద్రేకాత్ =
మోహము యొక్క అతిశయము వల్ల; సారంగాక్ష్యాః
= లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల స్త్రీ యొక్క; కనక-కలశ-ఆకార-లంబి-హారమ్
= బంగారు కలశముల వంటి ఆకారము కలిగి, వ్రేలాడుతున్న
హారములతో శోభిల్లే; యత్ పృథు-కుచ-యుగమ్ = ఏ విశాలమైన వక్షస్థలమును; గాఢమ్ ఆలింగితమ్ = గాఢముగా ఆలింగనము (కౌగిలించుకొనుట) చేసుకున్నారో; తత్
= అదే వక్షస్థలము; అంతకాలే = మరణ సమయమున; నరక-కుహరే మజ్జతామ్ = నరకమనే గోతిలో (బురదలో) మునిగిపోయే; తేషామ్ మూఢానామ్
= ఆ అజ్ఞానుల యొక్క; కంఠే = మెడకు; లగ్న-స్థిరతర-గురు-గ్రావ-భావమ్ = గట్టిగా కట్టబడిన, మిక్కిలి బరువైన బండరాయి యొక్క
స్థితిని; బిభర్తి = పొందును.
తాత్పర్యము:
కామంతో కళ్లు మూసుకుపోయిన అజ్ఞానులు, స్త్రీలను గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకున్నప్పుడు
అది ఎంతో సుఖాన్ని ఇస్తుందని భ్రమిస్తారు. ఆ సమయంలో బంగారు కలశాల్లాంటి వారి
అలంకారాలు వారిని మోహింపజేస్తాయి. కానీ, అట్టి పాపకృత్యాల
ఫలితంగా మరణానంతరం నరకకూపంలో పడినప్పుడు... ఏ ఆలింగనం అయితే వారికి సుఖాన్ని
ఇచ్చిందో, అదే ఇప్పుడు వారి మెడకు కట్టిన భారీ బండరాయిలా
మారుతుంది. లోతైన నరకంలోకి వారిని ముంచివేస్తూ, ఊపిరి
ఆడకుండా చేసే బరువుగా అది పరిణమిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన
విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ ఒక హెచ్చరికను జోడించారు: భౌతిక ప్రపంచంలో ఏ
వస్తువులనైతే మనం అత్యంత కోమలమైనవిగా, సుఖప్రదమైనవిగా భావిస్తామో, అవే కర్మఫలం అనుభవించేటప్పుడు అత్యంత కఠినమైన శిక్షా సాధనాలుగా మారుతాయి.
"గ్రావ" అనగా బండరాయి. సంసార సముద్రంలో మునిగిపోవడానికి ఈ విషయ వాంఛలే
బరువైన రాళ్లుగా పనిచేస్తాయి.
26వ శ్లోకము: శివభక్తియే ముక్తికి మార్గము
శ్లోకము:
కిం భూయోభిర్వచనరచనాడంబరైర్దీర్ఘలోకా లోకా యుక్తం
శృణుత సుతరాం పశ్చిమం వాక్యమేతత్ । దుఃఖోదర్కః ప్రముఖసుఖదం సంగముత్సృజ్య సాంగం గాంగం
లబ్ధ్వా సలిలమమలం శంభుభక్తిం భజధ్వమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము:
లోకాః = ఓ జనులారా!; భూయోభిః = అనేకములైన;
వచన-రచనా-ఆడంబరైః = మాటల అలంకారములతో, గొప్ప గొప్ప ఉపన్యాసములతో; కిమ్ = ఏమి ప్రయోజనము? (ఏమీ లేదు). సుతరామ్ = మిక్కిలి; యుక్తమ్ = యుక్తితో
కూడిన; మే ఏతత్ పశ్చిమమ్ వాక్యమ్ = నా
యొక్క ఈ చివరి మాటను (సారాంశాన్ని); శృణుత = వినండి. ప్రముఖ-సుఖదమ్ = మొదట్లో సుఖాన్ని ఇచ్చేదిగా
కనిపించి; దుఃఖ-ఉదర్కః = చివరకు
భయంకరమైన దుఃఖాన్ని మిగిల్చే; సాంగమ్ సంగమ్ = సమస్తమైన ప్రాపంచిక విషయ వాంఛల కలయికను; ఉత్సృజ్య
= వదిలిపెట్టి; గాంగమ్ అమలమ్ సలిలమ్ లబ్ధ్వా =
గంగానది యొక్క నిర్మలమైన జలము వంటి (పరిశుద్ధమైన); శంభుభక్తిమ్ = శివభక్తిని; భజధ్వమ్
= ఆశ్రయించండి (సేవించండి).
తాత్పర్యము:
ఓ లోకమా! ఇక మాటల ఆడంబరం చాలు. మీ క్షేమం కోరి నేను చెప్పే ఈ చివరి మాటను
జాగ్రత్తగా వినండి. ఈ ప్రాపంచిక సుఖాలు మొదట్లో తేనె పూసిన కత్తిలా తియ్యగా
అనిపిస్తాయి, కానీ వాటి ఫలితం మాత్రం నరకయాతన మరియు తీరని దుఃఖమే. కాబట్టి, ఈ అశాశ్వతమైన విషయ వాంఛలను పూర్తిగా వదిలేయండి. గంగాజలమంత పవిత్రమైన,
నిర్మలమైన శివభక్తిని ఆశ్రయించండి. అదే మిమ్మల్ని భవబంధాల నుండి
విముక్తులను చేసి, శాశ్వత ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
వ్యాఖ్యాన
విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ—"దుఃఖోదర్కః"
అంటే పరిణామంలో దుఃఖాన్ని ఇచ్చేది అని అర్థం చెప్పారు. విషయ సుఖాలు
అనుభవించేటప్పుడు సుఖంగా ఉన్నా, అవి సంస్కార రూపంలో మనసును అంటిపెట్టుకుని
ఉండి, మరణానంతరం పైన చెప్పిన (22-25 శ్లోకాలు)
నరకయాతనలకు కారణమవుతాయి. అందుకే వాటన్నిటినీ వదిలి "శంభుభక్తి" అనే గంగా
ప్రవాహంలో మునగమని కవి హితబోధ చేస్తున్నారు.
27వ శ్లోకము (ధన్యులైన సంన్యాసుల వర్ణన)
శ్లోకము:
త్రైలోక్యం లంభయంతస్తృణగణగణనాం రోహిణీకాంతలేఖా- లేఖాలంకారభక్తిప్రముదితమనసో
నిర్మలం ధామ లబ్ధుమ్ । ధన్యాః సంన్యాసినోంతః కలిమలపటలం
భూరిభిందంత్యమందా మందాకిన్యాః పయోభిః శశిముకుటజటా వైజయంతీదుకూలే ॥ 27 ॥
తాత్పర్యము:
ముల్లోకాల ఐశ్వర్యాన్ని గడ్డిపోచతో సమానంగా చూసే విరాగులు, చంద్రకళను
అలంకారముగా కలిగిన పరమశివుని భక్తిలో నిరంతరం ఓలలాడే మనస్సు గలవారు అయిన
సంన్యాసులు ధన్యులు. వారు అజ్ఞానులు కారు, పరమ ప్రాజ్ఞులు.
అట్టి మహాత్ములు పరమశివుని జటాజూటము నుండి జాలువారే గంగానది (మందాకిని) యొక్క
పవిత్ర జలములతో తమ అంతఃకరణములోని కలిమలమును (పాపములను) కడిగివేసుకుంటారు. వారు
మోక్షమనే నిర్మలమైన జ్యోతిర్మయ ధామాన్ని చేరుకోవడానికి నిరంతరం తపిస్తుంటారు.
28వ శ్లోకము (శరణాగతి ప్రార్థన)
శ్లోకము:
ఏవం దేవ ప్రభేవ స్మరహర సకలద్వీపదీపస్య మూర్త్యా సామాసాదయంతీ
విషమతమతమఃఖండనే చండిమానమ్ । కారాగారానుకారే పరిభవతి భవే బద్ధమోహాంధకారే భావత్కీ
భక్తిరేకా శరణమశరణత్రాణవిశ్రాణినీ నః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము:
స్మరహర = మన్మథుని దహించిన ఓ శివా!; సకల-ద్వీప-దీపస్య
= సమస్త ద్వీపములకు దీపమైన సూర్యుని యొక్క; ప్రభేవ
= కాంతి వలె; విషమ-తమ-తమః-ఖండనే = భయంకరమైన అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించుటలో; చండిమానమ్
ఆసాదయంతీ = తీవ్రతను (శక్తిని) కలిగిన; భావత్కీ భక్తిః ఏకా = నీ భక్తి ఒక్కటే; బద్ధ-మోహాంధకారే = గాఢమైన మోహమనే చీకటితో నిండిన;
కారాగారానుకారే భవే = జైలు (కారాగారము) వంటి ఈ
సంసారమున; నః = మాకు; అశరణ-త్రాణ-విశ్రాణినీ = దిక్కులేని వారిని రక్షించే;
శరణమ్ = దిక్కు.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! సూర్యకాంతి చీకటిని ఎలా పారద్రోలుతుందో, నీ భక్తి కూడా మా హృదయాలలోని
అజ్ఞానాన్ని అలాగే నశింపజేస్తుంది. ఈ సంసారము ఒక కారాగారము వంటిది. ఇక్కడ మోహమనే
చీకటి మమ్మల్ని బంధించి వేధిస్తోంది. అండలేని మాకు, ఆపదలో
ఉన్న మమ్మల్ని రక్షించగలిగే ఏకైక శరణ్యం నీ భక్తి మాత్రమే.
29వ శ్లోకము (భక్తి యొక్క సర్వోత్కృష్టత)
శ్లోకము:
యే తిస్రః సంహృతి-స్థితి-జనిషు విభో దేవాస్త్రయస్తేऽపి యస్య సేవంతే ముఖవీక్షణప్రణయినో దృక్పాతమాత్రార్థినః । యస్యాః
స ప్రభురప్రమేయమహిమా క్రీడాకుంతాయతే తాం భక్తిం భువనత్రయాద్భుతమహామహాత్మ్యశక్తిం
స్తుమః ॥ 29 ॥
తాత్పార్థము:
సృష్టి, స్థితి, లయ కారకులైన బ్రహ్మ, విష్ణు,
మహేశ్వరులు (గుణావతారములు) సైతం ఏ పరమాత్మ యొక్క కృపావీక్షణము కోసం
ఎదురుచూస్తుంటారో... అపరిమితమైన మహిమ కలిగిన ఆ పరమేశ్వరుడు కూడా ఏ భక్తికి 'క్రీడాకుంతము' (ఆటవస్తువు లేదా చేతిలోని అస్త్రము)
వలె వశమై ఉంటాడో... ముల్లోకాలలో అద్భుతమైన శక్తి కలిగిన అట్టి పరమశివ భక్తిని మేము
స్తుతిస్తున్నాము.
30వ శ్లోకము: కృతార్థత మరియు ఫలశ్రుతి
శ్లోకము: గావస్తావద్దుహానా రసమసమసుధాసోదరాస్వాదబంధుం భక్తిః శంభౌ
నిసర్గశ్రమశమనచమత్కారభోగైకభూమిః । తృప్తిః స్వాత్మావభాసాదనుపమపరమానందనిఃస్యందసంవి-
ద్విశ్రాంత్యైకాంతహేతోరితి సపది విపత్కింకరీ కిం కరోతు ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము:
గావః = నా వాక్కులు (ఆవుల వంటి నా మాటలు); అసమ-సుధా-సోదర-ఆస్వాద-బంధుమ్
= సాటిలేని అమృతముతో సమానమైన ఆస్వాదనను ఇచ్చే; రసమ్ = రసమును; దుహానాః
= కురిపిస్తున్నాయి. శంభౌ భక్తిః = శివుని
పట్ల గల భక్తి; నిసర్గ-శ్రమ-శమన = సహజమైన
సంసార శ్రమను (కష్టాలను) పోగొట్టే; చమత్కార-భోగ-ఏక-భూమిః
= అద్భుతమైన ఆనందానుభవానికి ఏకైక స్థానము. స్వాత్మ-అవభాసాత్
= తన ఆత్మ ప్రకాశించుట వల్ల; అనుపమ-పరమానంద-నిఃస్యంద-సంవిత్
= సాటిలేని బ్రహ్మానంద రసమును కురిపించే జ్ఞానము నందు; విశ్రాంతిః = లీనమవ్వడం; ఏకాంత-హేతోః
= సిద్ధించినది. ఇతి = ఈ కారణము చేత; సపది = ఇప్పుడు; విపత్ కింకరీ
= పరిచారిక వంటి అల్పమైన ఈ ఆపద; కిం కరోతు
= ఏమి చేయగలదు? (ఏమీ చేయలేదు).
తాత్పర్యము:
నా వాక్కులు అమృతతుల్యమైన శివకథా రసాన్ని వర్షిస్తున్నాయి. నా హృదయంలో సంసార
తాపాన్ని హరించే శివభక్తి స్థిరపడింది. ఆత్మజ్ఞానము ద్వారా కలిగే సాటిలేని
పరమానందంలో నా మనస్సు విశ్రాంతి పొందుతోంది. ఇన్ని ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక సంపదలు
నాకు లభించిన తర్వాత, ఇక అల్పమైన లౌకిక ఆపదలు నన్ను ఏం చేయగలవు? యజమాని ముందు దాసి ఎలాగైతే భయపడుతుందో, శివభక్తుడనైన
నా ముందు ఆపదలు కూడా అలాగే అణిగిమణిగి ఉంటాయి. నాకు ఇక ఏ భయము లేదు.
17వ స్తోత్ర ముగింపు (పుష్పిక)
ఇతి
శ్రీరాజానక శంకరకంఠాత్మజ రత్నకంఠ విరచితయా లఘుపంచికయా సమేతం కాశ్మీరక మహాకవి శ్రీ
జగద్ధరభట్ట విరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య స్తుతికుసుమాంజలౌ భక్తిస్తోత్రం నామ సప్తదశం
స్తోత్రమ్ ॥
భావము:
ఈ విధంగా కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్ట విరచితమైన 'స్తుతి
కుసుమాంజలి' యందు రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానంతో కూడిన 'భక్తి స్తోత్రము' అనబడే 17వ
అధ్యాయము సంపూర్ణమైనది.
సారాంశం:
ఈ స్తోత్రము ద్వారా జగద్ధరభట్టు భక్తి యొక్క శక్తిని, విషయ వాంఛల
అసారతను, మరియు శివశరణాగతి వల్ల కలిగే నిర్భయ స్థితిని
అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు. భక్తుడు తన ఆత్మలో శివుడిని దర్శించినప్పుడు, ఇక బాహ్య ప్రపంచంలోని కష్టాలు అతడిని చలింపజేయలేవు.
No comments:
Post a Comment