04. మంగళాష్టక స్తోత్రము

 

మంగళాష్టక స్తోత్రము - అవతారిక ( 08 శ్లోకాలు) 

 పరమశివుడు తన ఇచ్ఛానుసారముగా సకల రూపములను ధరించువాడు. ఆయన తన భక్తాగ్రేసరుడైన విష్ణుమూర్తిపై గల ప్రేమతో, తన శరీరములోని సగభాగమును ఆయనకు ప్రసాదించి, అర్ధనారీశ్వర రూపము వలె అత్యంత అద్భుతమైన 'హరిహర' రూపమును దాల్చెను. అట్టి రూపమును స్తుతిస్తూ జగద్ధర భట్టు ఈ మంగళాష్టక స్తోత్రము రచించాడు. 

---

మొదటి శ్లోకము

శ్లోకము: శ్రీకంబుకౌస్తుభసుధాంశువిషామృతానాం సౌదర్యసౌహృదసుఖానుభవైకధామ । యత్సత్యధర్మకృతనిష్ప్రతిఘప్రతిష్ఠం తన్మంగళం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౧ ॥

ప్రతిపదార్థము: శ్రీ = లక్ష్మీదేవి, కంబు = పాంచజన్యమనే శంఖము, కౌస్తుభ = కౌస్తుభమణి, సుధాంశు = చంద్రుడు, విష = కాలకూట విషము, అమృతానాం = దేవ వైద్యుల వద్ద నుండు అమృతము (వీరందరి యొక్క), సౌదర్య = సహోదర భావము చేతను (అనగా వీరందరు క్షీరసముద్రము నుండే పుట్టినవారు), సౌహృద = పరస్పర స్నేహము చేత కలుగు, సుఖ + అనుభవ = సుఖమును అనుభవించుటకు, ఏక + ధామ = ఒకే ఒక నివాసస్థానమైనదియు, యత్ = ఏ శరీరమైతే, సత్య = గరుత్మంతుడు (విష్ణు పక్షాన), ధర్మ = నంది (శివ పక్షాన) అనే వారిపై, కృత = చేయబడిన, నిష్ప్రతిఘ = అడ్డులేని, ప్రతిష్ఠం = స్థిరత్వము కలదో (మరియు సత్యము, ధర్మము అనే గుణములపై అచంచలమైన ప్రతిష్ఠ కలదో), తత్ = అట్టి, హారిహరం = విష్ణువు మరియు శివుల కలయికతో కూడిన, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శ్రేయస్సును (మోక్షమును), దిశతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము: క్షీరసముద్రము నుండి ఉద్భవించిన లక్ష్మీదేవి, శంఖము, కౌస్తుభమణి, చంద్రుడు, కాలకూటము మరియు అమృతము - వీరందరు ఒకే చోట నుండి పుట్టినవారు కావడము చేత సహోదర భావముతో, స్నేహముతో సుఖముగా ఉండటానికి ఏకైక నిలయమైన ఆ హరిహర రూపము మీకు మంగళములను కలిగించుగాక. గరుత్మంతుడు మరియు వృషభము వాహనములుగా కలిగి, సత్య ధర్మములకు మూలమైన ఆ రూపము మీకు మేలు చేయుగాక.

విశేషములు:

• శ్రీహరి భాగములో లక్ష్మి, శంఖము, కౌస్తుభమణి ఉండగా; శివ భాగములో చంద్రుడు, విషము, అమృతము ఉన్నాయి. వీరందరూ సముద్ర మథనమున పుట్టినవారే కావడం వల్ల ఇక్కడ 'సౌదర్య' (సహోదరత్వము) వర్ణించబడింది.
• విషము మరియు అమృతము ఒకే శరీరములో ఉన్నా, పరస్పర విరోధము లేక సౌహృదముతో ఉన్నాయని కవి చమత్కరించారు.

---

రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము: ఆపీడబంధనవిధౌ శయనే చ వర్ష్మ పర్యాప్తభోగవిభవం బహుమన్యమానః । యత్ర ప్రహృష్యతితరామురగాధిరాజ- స్తన్మంగళం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౨ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ హరిహర శరీరమునందు, ఉరగాధిరాజః = సర్పరాజైన ఆదిశేషుడు, ఏకత్ర = ఒక వైపు (శివ భాగమున), ఆపీడ = శిఖపై నున్న జటాజూటమును, బంధన + విధౌ = బంధించు క్రమమునందు (చుట్టుకొని ఉండుటలో), అన్యత్ర = మరియొక వైపు (విష్ణు భాగమున), శయనే చ = పరుపుగా మారి నిద్రించుట యందును, వర్ష్మ = తన శరీరమును, పర్యాప్త = నిండిన (సరిపోయిన), భోగ + విభవం = పాముల పడగల వైభవము కలదానిగా (మరియు సుఖానుభవ వైభవము కలదానిగా), బహుమన్యమానః = మిక్కిలి ధన్యముగా భావిస్తూ, ప్రహృష్యతితరాం = మిక్కిలి సంతోషమును పొందుచున్నాడో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర సంబంధమైన, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = ఇచ్చుగాక.

తాత్పర్యము: పాములకు రాజైన ఆదిశేషుడు శివుని వైపు జటాజూటమును బంధించే తాడుగా ఉంటూ, విష్ణువు వైపు ఆయన పడుకోవడానికి శయ్యగా మారుతున్నాడు. ఈ విధంగా ఒకే శరీరముపై రెండు రకాలుగా సేవ చేసే భాగ్యము దక్కినందుకు తన జన్మ ధన్యమైనదని సంతోషిస్తున్న ఆ శేషునితో కూడిన హరిహర రూపము మీకు మంగళములను ఇచ్చుగాక.

విశేషములు:

• ఇక్కడ 'భోగ' శబ్దమునకు రెండు అర్థములు ఉన్నాయి: ఒకటి పాము శరీరము, రెండవది సుఖము.
• ఒకే ఆదిశేషుడు శివునికి అలంకారముగా, విష్ణువుకు శయ్యగా సేవ చేయడం ఇక్కడి విశేషము.

---

మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము: అర్ధం యదుత్పలదలైరుమయేందుగౌర- మర్ధం శ్రియార్చితమలిద్యుతి మాలతీభిః । విచ్ఛిత్తిమేత్యనిమిషేక్షణశుక్తిపేయాం తన్మంగళం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౩ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఏ హరిహర శరీరము యొక్క, అర్ధం = సగభాగము (శివ భాగము), ఇందు + గౌరం = చంద్రుని వలె తెల్లనైనదై, ఉమయా = పార్వతీ దేవి చేత, ఉత్పల + దలైః = నల్లని కలువ రేకులతో, అర్చితం = పూజింపబడినదై (శోభిల్లుచున్నదో), అర్ధం = మరియొక సగభాగము (విష్ణు భాగము), అలి + ద్యుతి = తుమ్మెద వలె నల్లని కాంతి కలిగి, శ్రియా = లక్ష్మీదేవి చేత, మాలతీభిః = తెల్లని మాలతీ పుష్పములతో, అర్చితం = పూజింపబడినదై, అనిమిష = రెప్పపాటు లేని దేవతల యొక్క (లేదా రెప్పపాటు లేని), ఈక్షణ = నేత్రములే, శుక్తి = ముత్యపు చిప్పల వంటి పానపాత్రల చేత, పేయాం = త్రాగదగిన (చూడదగిన), విచ్ఛిత్తిం = అద్భుతమైన కాంతిని/శోభను, ఏతి = పొందుచున్నదో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = కలిగించుగాక.

తాత్పర్యము: తెల్లగా ఉన్న శివ భాగమును పార్వతీదేవి నల్లని కలువలతో పూజించుట వల్ల, నల్లగా ఉన్న విష్ణు భాగమును లక్ష్మీదేవి తెల్లని మాలతీ పూలతో పూజించుట వల్ల ఆ రూపము అద్భుతమైన రంగుల కలయికతో మెరిసిపోతున్నది. దేవతలు తమ రెప్ప వేయని కళ్లను చిప్పలుగా చేసి ఆ సౌందర్యమును గ్రోలుచున్నారు (చూస్తున్నారు). అట్టి మనోహరమైన హరిహర రూపము మీకు మంగళములను ప్రసాదించుగాక.

విశేషములు:

• తెల్లని వస్తువుపై నల్లని రంగు, నల్లని వస్తువుపై తెల్లని రంగు అత్యంత శోభను ఇస్తాయని కవి వర్ణన.
• దేవతల నేత్రములను ముత్యపు చిప్పలతో పోల్చుట ఇక్కడి అలంకార విశేషము.

నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము: కేశాశ్రితా నయనవహ్నిశిఖాభ్రసిన్ధు- ఝాంకారగర్భవపుషో జలదా వహన్తి । యత్రాద్భుతం స్థిరతడిద్రసితప్రసఙ్గం తన్మఙ్గలం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౪ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ హరిహర రూపమునందు, కేశ + ఆశ్రితాః = తలవెంట్రుకలను ఆశ్రయించి ఉన్న (విష్ణు పక్షాన కేశములందు మేఘములు ఉంటాయని ప్రసిద్ధి), జలదాః = మేఘములు, నయన = (శివుని మూడవ) కంటిలోని, వహ్ని + శిఖా = అగ్ని జ్వాలలను, అభ్రసిన్ధు = ఆకాశ గంగ యొక్క, ఝాంకార = తరంగముల హోరును, గర్భ = లోపల కలిగిన, వపుషః = శరీరము కలవై, అద్భుతం = ఆశ్చర్యకరముగా, స్థిర = స్థిరముగా ఉన్న, తడిత్ = మెరుపుల యొక్కయు, రసిత = ఉరుముల యొక్కయు, ప్రసఙ్గం = సంబంధమును, వహన్తి = కలిగి ఉన్నవో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము: శ్రీమహావిష్ణువు కేశములలో మేఘములు ఉంటాయని పురాణోక్తి. ఆ మేఘములు హరిహర రూపమునందు శివుని మూడవ కంటి అగ్నిని (మెరుపులుగా), గంగానది హోరును (ఉరుములుగా) తమలో ఉంచుకున్నాయి. లోకంలో మెరుపులు, ఉరుములు క్షణికమైనవి, కానీ ఇక్కడ శివుని అగ్ని, గంగ నిత్యము ఉండటం వల్ల ఆ మేఘములలో మెరుపులు, ఉరుములు స్థిరముగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తోంది. ఈ అద్భుతమైన రూపము మీకు మేలు చేయుగాక.

విశేషములు:

• ప్రకృతిలో మేఘము, మెరుపు, ఉరుము విడదీయలేనివి. ఇక్కడ శివుని అగ్నిజ్వాల మెరుపుగా, గంగ హోరు ఉరుముగా మేఘములలో (కేశములలో) స్థిరపడిపోయాయని కవి వర్ణన.

---

ఐదవ శ్లోకము

శ్లోకము: హీనార్ధనాభినలినాలయసంకటత్వ- సాతఙ్కసంకుచితవృత్తికదర్థితాఙ్గః । అర్ధీచికీర్షతి తనుం ద్రుహిణోఽపి యత్ర తన్మఙ్గలం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౫ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ హరిహర రూపమునందు, ద్రుహిణః + అపి = బ్రహ్మదేవుడు కూడా, హీన + అర్ధ = సగము తగ్గిపోయిన, నాభి + నలిన + ఆలయ = నాభీ కమలమనే నివాసము యొక్క, సంకటత్వ = ఇరుకుదనము చేత కలిగిన, స + ఆతఙ్క = భయముతో కూడిన, సంకుచిత + వృత్తి = ముడుచుకొని ఉండవలసి రావడం చేత, కదర్థిత = పీడింపబడిన, అఙ్గః = అవయవములు కలవాడై, తనుం = తన శరీరమును, అర్ధీచికీర్షతి = సగము చేసుకోవాలని కోరుకుంటున్నాడో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = ఇచ్చుగాక.

తాత్పర్యము: విష్ణుమూర్తి తన శరీరమును శివునితో పంచుకుని హరిహర రూపము దాల్చాడు. దీనివల్ల ఆయన నాభిలో ఉండే పద్మము కూడా సగమే మిగిలింది. ఆ పద్మము మీద నివసించే బ్రహ్మదేవునికి స్థలము సరిపోక, తన అవయవములను ముడుచుకుని ఉండలేక ఇబ్బంది పడుతున్నాడు. కాబట్టి బ్రహ్మ కూడా తన శరీరాన్ని సగము చేసుకుంటే (తన భార్య అయిన సరస్వతికి సగమిచ్చి అర్ధనారీశ్వర రూపం లాగా మారితే) ఆ సగము పద్మము మీద హాయిగా ఉండవచ్చునని ఆశపడుతున్నాడు. అట్టి రూపము మీకు మంగళము కలిగించుగాక.

విశేషములు:

• విష్ణువు సగమవ్వడం వల్ల బ్రహ్మ నివాసమైన పద్మము కూడా సగమైంది. బ్రహ్మ పడుతున్న ఈ 'స్థల సమస్య'ను కవి చాలా చమత్కారంగా వివరించారు.

---

ఆరవ శ్లోకము

శ్లోకము: దృగ్వర్తినౌ రవితమీరమణావఖణ్డ- మూర్తీ నిజం చ వపురర్ధమవేత్య వహ్నిః । యత్రాధికం జ్వలతి లాఘవమాగతోఽపి తన్మఙ్గలం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౬ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ హరిహర శరీరమునందు, దృక్ + వర్తినౌ = కళ్లలో ఉన్నట్టి, రవి = సూర్యుడు, తమీరమణౌ = చంద్రుడు, అఖణ్డ + మూర్తీ = పూర్తి రూపముతో (ఖండింపబడని శరీరముతో) ఉండటాన్ని, నిజం + చ = తన యొక్క, వపుః = శరీరమును, అర్ధం = సగముగా, అవేత్య = తెలుసుకొని, వహ్నిః = (తృతీయ నేత్రమున ఉన్న) అగ్ని, లాఘవం = లఘుత్వమును (తక్కువతనమును), ఆగతః + అపి = పొందినప్పటికీ, అధికం = మిక్కిలిగా, జ్వలతి = రగులుతున్నాడో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = మంగళమును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము: హరిహర రూపమునందు కుడి కన్ను సూర్యుడు, ఎడమ కన్ను చంద్రుడు. వీరు ఇద్దరు పూర్తి రూపముతో ఉన్నారు. కానీ నుదుటిపై ఉన్న మూడవ కన్ను (అగ్ని) మాత్రం శివ భాగమునకే పరిమితమై సగమే ఉంది. తనకంటే తక్కువవారైన సూర్యచంద్రులు పూర్తిగా ఉండి, తాను సగమే ఉన్నందుకు ఆ అగ్ని కోపముతో (అభిమానముతో) మండిపోతున్నాడు. అట్టి తేజోమయమైన రూపము మీకు శుభములను ఇచ్చుగాక.

విశేషములు:

• సూర్యచంద్రులు విష్ణువుకు, శివునికి కూడా నేత్రములే కాబట్టి వారు హరిహర రూపమునందు అఖండముగా ఉన్నారు. అగ్ని కేవలం శివునికే చెందుతుంది కాబట్టి సగమే ఉంది. ఇక్కడ అగ్ని యొక్క తీక్షణతకు 'అసూయ'ను కారణముగా చెప్పడం కవి ప్రతిభ.

ఏడవ శ్లోకము

శ్లోకము: యస్మిన్గుణీ సహృదయః సఫలః సమూలః స్వాతన్త్ర్యధామని కరాత్పతితః స పద్మః । కమ్బుః స్థితస్తు ధృతతద్విపరీతరీతి- స్తన్మఙ్గలం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౭ ॥

ప్రతిపదార్థము: స్వాతన్త్ర్య + ధామని = సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యమునకు నిలయమైన, యస్మిన్ = ఏ హరిహర రూపమునందు, గుణీ = దారములు (నూలుపోగులు) కలిగినట్టియు (మరియు సద్గుణములు కలిగిన), సహృదయః = కర్ణికతో (మధ్యభాగముతో) కూడినట్టియు (మరియు దయా హృదయము కలిగిన), సఫలః = గింజలతో కూడినట్టియు (మరియు ప్రయోజనము కలిగిన), సమూలః = వేరుతో కూడినట్టియు (మరియు వంశము లేదా మూలము కలిగిన), సః + పద్మః = ఆ పద్మము, కరాత్ = (శివుని) చేతి నుండి, పతితః = జారిపోయినదో (అనగా శివుడు పద్మమును ధరించలేదు), తు = కానీ, తత్ + విపరీత + రీతిః = ఆ పద్మమునకు వ్యతిరేక లక్షణములు కలిగిన (అనగా గుణము, హృదయము, ఫలము, మూలము లేని), కమ్బుః = శంఖము, ధృతః = (విష్ణువు చేత) ధరింపబడి, స్థితః = ఉన్నదో, తత్ = అట్టి, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము: శివుని చేతిలో పద్మము లేదు, కానీ విష్ణువు చేతిలో శంఖము ఉన్నది. కవి దీనిని ఒక లోకరీతితో చమత్కరిస్తున్నారు. సర్వతంత్ర స్వతంత్రులైన ప్రభువుల వద్ద ఒక్కోసారి సద్గుణములు, మంచి హృదయము, ప్రయోజనము ఉన్న పద్మము వంటి వారు దూరం చేయబడతారు (శివుని చేతిలో పద్మం లేకపోవడం). దానికి విరుద్ధంగా ఏ గుణము, హృదయము లేని శంఖము వంటి వారు దగ్గరకు తీసుకోబడతారు (విష్ణువు చేతిలో శంఖం ఉండటం). ఇదంతా ఆ హరిహర రూపము యొక్క స్వాతంత్ర్య వైభవము. అట్టి రూపము మీకు మంగళము కలిగించుగాక.

విశేషములు:

• ఇక్కడ 'శ్లేషాలంకారము' ఉపయోగించబడింది. పద్మమునకు ఉన్న భౌతిక లక్షణాలను (దారము, కర్ణిక, గింజలు, వేరు) మనుషుల గుణములతో పోల్చుతూ, ప్రభువుల ఇష్టాయిష్టాలను కవి వర్ణించారు.

---

ఎనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: పాదాగ్రనిర్గతమవారితమేవ వారి యత్రాధిరోహతి శిరస్త్రిదశాపగాయాః । అత్యద్భుతం చ రుచిరం చ నిరఙ్కుశం చ తన్మఙ్గలం దిశతు హారిహరం వపుర్వః ॥ ౮ ॥

ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ హరిహర రూపమునందు, పాద + అగ్ర + నిర్గతం = (విష్ణువు యొక్క) కాలి వేళ్ల నుండి పుట్టినట్టియు, వారితం + ఏవ = అడ్డులేనిదైన, త్రిదశ + ఆపగాయాః = దేవనది అయిన గంగ యొక్క, వారి = జలము, శిరః = (శివుని) తలను, అధిరోహతి = అధిరోహించుచున్నదో, అతి + అద్భుతం + చ = మిక్కిలి ఆశ్చర్యకరమైనదియు, రుచిరం + చ = మనోహరమైనదియు, నిరఙ్కుశం + చ = నిరంకుశమైనదియు (స్వతంత్రమైనదియు) అయిన, తత్ = ఆ, హారిహరం = హరిహర, వపుః = శరీరము, వః = మీకు, మంగళం = శుభమును, దిశతు = ఇచ్చుగాక.

తాత్పర్యము: గంగానది విష్ణుమూర్తి పాదాల నుండి పుట్టింది. లోకరీతి ప్రకారం నీరు ఎప్పుడూ పై నుండి కిందకు ప్రవహిస్తుంది. కానీ హరిహర రూపంలో విష్ణువు పాదాల నుండి వెలువడిన గంగ, అదే శరీరంలో ఉన్న శివుని తల మీదికి చేరుకుంటోంది. కింద ఉండవలసిన నీరు తల పైకి వెళ్లడం అత్యంత ఆశ్చర్యకరము, సుందరము మరియు ఆ దేవుని నిరంకుశ స్వాతంత్ర్యానికి నిదర్శనము. అట్టి రూపము మీకు మేలు చేయుగాక.

విశేషములు:

• విష్ణుపది అయిన గంగ శివుని జటాజూటంలో నివసించడం వల్ల 'హరిహర' అభేదాన్ని కవి ఇక్కడ అత్యద్భుతంగా నిరూపించారు.
• జలము యొక్క సహజ గుణమైన 'అధోగతి' (కిందకు ప్రవహించడం) ఇక్కడ 'ఊర్ధ్వగతి'గా (పైకి వెళ్లడం) మారడం విశేషం.

---

దీనితో రాజానక రత్నకంఠ విరచిత 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానముతో కూడిన శ్రీ జగద్ధర భట్టు విరచిత 'మంగళాష్టక స్తోత్రము ' ( నాలుగవ  స్తోత్రము) సమాప్తమైనది.

శ్రీ సదాశివార్పణమస్తు.