20. శ్రీశంభోః హసిత వర్ణనము

 

20. శ్రీశంభోః హసిత వర్ణనము

ఈ స్తోత్రములోని మొదటి 25 శ్లోకాలు ఒక 'కులకము'గా (ఒకే వాక్యముతో ముగిసే శ్లోక సమూహము) సాగుతాయి. కవి ఇందులో శివుని చిరునవ్వును వర్ణిస్తున్నారు.

1 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యత్సౌభగేన ఘనమోఘమమోఘమేఘం

సంఘాతసంభవమవంధ్యమధః కరోతి |

తచ్ఛాంభవం భవమరుభ్రమఖేదభేద-

దక్షం విలాసహసితం నుతిభిర్భజామః || 1 ||

ప్రతిపదార్థము:

యత్ = ఏ చిరునవ్వు యొక్క, సౌభగేన = మనోజ్ఞత (అతిశయము) చేత, అమోఘ + మేఘ + సంఘాత + సంభవం = విఫలము కాని మేఘసముదాయము నుండి పుట్టినదియు, అవంధ్యం = సఫలమైనదియు (అమృతమయమైనదియు), ఘన + ఓఘం = గొప్ప జల ప్రవాహమును (వర్షమును), అధఃకరోతి = తిరస్కరించుచున్నదో (జయించుచున్నదో), భవ + మరు + భ్రమ + ఖేద + భేద + దక్షం = సంసారమనే ఎడారిలో తిరుగుట వల్ల కలిగే అలసటను తొలగించుటలో సమర్థమైనదియు, తత్ = అట్టి, శాంభవం = శంభుని సంబంధమైన, విలాస + హసితం = విలాసవంతమైన చిరునవ్వును, నుతిభిః = స్తుతులతో, భజామః = మేము సేవించుచున్నాము.

తాత్పర్యము:

లోకములకు మేలు చేసే మేఘమాలికల నుండి కురిసే అమృతప్రవాహము కంటే మిక్కిలి గొప్పదైనది శంభుని చిరునవ్వు. సంసారమనే ఎడారిలో పడి అలమటించే ప్రాణులకు ఉపశమనాన్ని ఇచ్చే ఆ శివుని చిరునవ్వును మేము స్తోత్రములతో ఆరాధిస్తున్నాము.

విశేషములు:

ఇక్కడ శివుని నవ్వుకు, మేఘాల వర్షానికి పోలిక చెప్పబడింది. లోకపు వర్షం బాహ్య దాహాన్ని తీరిస్తే, శివుని నవ్వు సంసార తాపాన్ని హరిస్తుంది.

---

2 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యద్వాఙ్మయం సకలవాఙ్మనసాతివృత్త-

సీమానమీశ మహిమానమమానమేయమ్ |

అస్మాదృశం కృశదృశం భృశమామృశంత-

మంతర్విమృశ్య భవతో భగవన్నుదేతి || 2 ||

ప్రతిపదార్థము:

భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!, ఈశ = ఓ ప్రభువా!, సకల + వాక్ + మనస + అతివృత్త + సీమానం = సమస్తమైన వాక్కులకు, మనస్సుకు అందని హద్దులు కలిగినదియు (వాక్కులకు మనస్సుకు అందనిదియు), అమాన + మేయం = ప్రత్యక్ష అనుమానాది ప్రమాణములకు అందనిదియు (అప్రమేయమైనదియు) అయిన, భవతః = నీ యొక్క, మహిమానం = మాహాత్మ్యమును, భృశం = మిక్కిలిగా, ఆమృశంతం = ఆలోచించుచున్న (శోధించుచున్న), కృశ + దృశం = అల్పమైన జ్ఞానము కలిగిన, అస్మాదృశం = మా వంటి వారిని (ముగ్ధులను), అంతః = మనస్సు నందు, విమృశ్య = విచారించి (చూసి), యత్ = ఏ (నీ చిరునవ్వు), వాఙ్మయం = వాగ్రూపముగా (లేదా వాక్కులకు ఆశ్రయమై), ఉదేతి = ఉద్భవించుచున్నదో.

తాత్పర్యము:

ఓ భగవంతుడా! నీ మహిమ వాక్కులకు, మనస్సుకు అందదు. అది ఏ ప్రమాణములతోనూ కొలవలేనిది. అట్టి నీ గొప్పతనాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి మా వంటి అల్ప జ్ఞానులు ప్రయత్నిస్తుంటే, మా అజ్ఞానాన్ని చూసి పరిహసిస్తున్నట్లుగా నీ ముఖమున ఒక చిరునవ్వు ఉదయిస్తుంది. ఆ నవ్వును మేము ఆశ్రయిస్తున్నాము.

విశేషములు:

భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని ఒప్పుకుంటూ, శివుని అపార మహిమ ముందు తన ప్రయత్నం ఎంత చిన్నదో వివరిస్తున్నాడు. ఆ స్థితిలో దేవుని కరుణతో కూడిన హాసాన్ని కవి ఇక్కడ వర్ణించారు.

జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని ఇరవయ్యో స్తోత్రమైన 'శ్రీశంభోః హసిత వర్ణనము' లోని 3 నుండి 5 శ్లోకాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది.

---

 

 

 

3 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యేనోపమన్యుమపమన్యుమనన్యభాజ-

మాజన్మతృష్ణజమజస్రమజ శ్రమార్తమ్ |

ఆనందయః స్వయమదీననదీనదాన -

భాస్వన్మహాఫలలసత్కుసుమోపమేన || 3 ||

ప్రతిపదార్థము:

అజ = పుట్టుక లేనివాడా (ఓ శివా)!, అపమన్యుం = క్రోధాది వికారములు లేనివాడును, అనన్యభాజం = ఇతర దైవములను ఆశ్రయించనివాడును, ఆజన్మ + తృష్ణజం = పుట్టినప్పటి నుండి పాల కొరకు దాహము (కోరిక) కలవాడును, అజస్రం = ఎల్లప్పుడును, శ్రమ + ఆర్తం = (పాలు దొరక్క) అలసటతో బాధపడుతున్నవాడును అయిన, ఉపమన్యుం = ఉపమన్యు మహర్షిని (బాలునిగా ఉన్నప్పుడు), అదీన + నదీన + దాన + భాస్వత్ + మహాఫల + లసత్ + కుసుమ + ఉపమేన = దీనము కాని (గొప్పదైన) సముద్రమును (క్షీరసముద్రమును) దానము చేయుట అనే ప్రకాశించే గొప్ప ఫలముతో విరాజిల్లే పుష్పముతో పోల్చదగిన, యేన = ఏ చిరునవ్వు చేత, స్వయం = నీవే స్వయముగా, ఆనందయః = ఆనందింపజేస్తివో.

తాత్పర్యము:

ఓ అజ! పరమశివా! బాల్యంలో పాల కోసం అలమటించిన ఉపమన్యువు ఇతర దైవములను నమ్మక నిన్నే ఆరాధించాడు. అతని తపస్సుకు మెచ్చి, అతనికి క్షీరసముద్రాన్నే దానముగా ఇచ్చావు. ఆ సమయంలో నీ ముఖముపై వెలిసిన చిరునవ్వు, ఆ క్షీరసముద్రమనే గొప్ప ఫలాన్ని ఇచ్చే కల్పవృక్షపు పువ్వులా ఉంది. అట్టి నీ విలాస హాసాన్ని భజిస్తున్నాను.

4 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యేనాపి తాపవిపదం ప్రథమం జహర్థ

నాథ ప్రసాదసుభగేన భగీరథస్య |

మూర్ధ్నా ధృతత్రిదశసింధుమహాప్రవాహ-

నిర్వాపణేన పునరస్య పితామహానామ్ || 4 ||

ప్రతిపదార్థము:

నాథ = ఓ ప్రభూ!, ప్రసాద + సుభగేన = అనుగ్రహము చేత మనోహరమైన, యేన + అపి = ఏ చిరునవ్వు చేత, ప్రథమం = మొదట, భగీరథస్య = భగీరథుని యొక్క, తాప + విపదం = (తన పితామహులు నరకంలో ఉన్నారనే) సంతాపమనే ఆపదను, జహర్థ = పోగొట్టితివో, పునః = మరల, మూర్ధ్నా = శిరస్సుపై, ధృత = ధరించబడిన, త్రిదశ + సింధు + మహాప్రవాహ + నిర్వాపణేన = గంగానది యొక్క గొప్ప ప్రవాహమును చల్లబరుచుట ద్వారా (నేలకు వదులుట ద్వారా), అస్య = ఈ భగీరథుని యొక్క, పితామహానాం = పితామహుల (సగర పుత్రుల) యొక్క, తాపవిపదం = తాపమును (పాపమును) పోగొట్టితివో.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభూ! నీ అనుగ్రహపూర్వకమైన చిరునవ్వు మొదట భగీరథుని మనస్తాపాన్ని హరించింది. ఆపై నీ జటాజూటమున ధరించిన గంగా ప్రవాహాన్ని వదలడం ద్వారా, కపిలముని శాపదగ్ధులైన అతని పితామహులకు ఉత్తమ గతులను కలిగించి వారి తాపాన్ని చల్లార్చావు. అట్టి నీ చిరునవ్వుకు నమస్కారము.

---

5 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఉత్ప్రాసనాయ శమనస్య మనస్యనల్ప-

దర్పోద్గమప్రశమవిక్లవవిక్రమస్య |

ఆశ్వాసనాయ చ సమం సమభావి యేన

కీనాశపాశవివశస్య నరేశ్వరస్య || 5 ||

ప్రతిపదార్థము:

అనల్ప + దర్ప + ఉద్గమ + ప్రశమ + విక్లవ + విక్రమస్య = మిక్కుటమైన గర్వమును అణచివేయుట ద్వారా విఫలమైన పరాక్రమము కలిగిన, శమనస్య = యముని, ఉత్ప్రాసనాయ = పరిహసించుటకు (అవమానించుటకు), చ = మరియు, కీనాశ + పాశ + వివశస్య = యమపాశముచే చిక్కుకొని పరవశుడైన, నరేశ్వరస్య = శ్వేతరాజు యొక్క (నీ భక్తుడైన రాజు), ఆశ్వాసనాయ = ఊరట కలిగించుటకు (ఓదార్చుటకు), యేన = ఏ చిరునవ్వు చేత, మనసి = మనస్సు నందు, సమం = ఒకేసారి, సమభావి = సంభవించెనో (పుట్టెనో).

తాత్పర్యము:

యముడు తన భక్తుడైన శ్వేతరాజు ప్రాణాలను తీయడానికి పాశాన్ని వేసినప్పుడు, అతని గర్వాన్ని అణచివేస్తూ అతడిని పరిహసించడానికి, అదే సమయంలో యమపాశంలో చిక్కుకుని భయపడుతున్న నీ భక్తుడిని ఓదార్చడానికి నీ ముఖంలో ఒకేసారి ఒక చిరునవ్వు ఉదయించింది. అది యముడికి అవమానంగాను, భక్తుడికి అభయంగాను నిలిచింది.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'ఉత్ప్రాసము' అనగా వెటకారము లేదా పరిహాసము. శివుడు యముని జయించిన సందర్భాన్ని (కాలాంతక రూపం) కవి ఇక్కడ స్మరించారు.

జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని ఇరవయ్యో స్తోత్రమైన 'శ్రీశంభోః హసిత వర్ణనము' లోని 6 నుండి 8 శ్లోకాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది.

---

6 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

భావత్కభక్తిభరసంభృతభూరిభూతి -

సంభారగూఢగురుగుర్వగలద్వివేకమ్ |

మోహాంధమంధకముపాహితసాహసిక్య-

హేవాకమాకలయతో భవతో యదాసీత్ || 6 ||

ప్రతిపదార్థము:

భావత్క + భక్తి + భర + సంభృత = నీపై గల భక్తి అతిశయము చేత సమకూర్చుకోబడిన, భూరి + భూతి + సంభార = అధికమైన ఐశ్వర్య సమూహము చేత, రూఢ + గురు + గర్వ = పుట్టినట్టి గొప్ప అహంకారము చేత, గలత్ + వివేకం = నశించిన వివేకము కలవాడును, మోహ + అంధం = అజ్ఞానముతో గ్రుడ్డివాడైనవాడును, ఉపాహిత + సాహసిక్య + హేవాకం = పూనుకొనబడిన సాహస కార్యములందు ఆసక్తి కలవాడును (నీతోనే యుద్ధము చేయు సాహసము కలవాడును) అయిన, అంధకం = అంధకాసురుడిని, ఆకలయతః = చూచుచున్న (గ్రహించుచున్న), భవతః = నీకు, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, ఆసీత్ = కలిగెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ నాథా! అంధకాసురుడు నీ భక్తుడై నీ నుండి అపారమైన ఐశ్వర్యాలను పొందాడు. కానీ ఆ సంపద మదంతో అతడి వివేకం నశించి, తనకు ఆ వరాలిచ్చిన నీతోనే యుద్ధానికి తలపడే సాహసానికి ఒడిగట్టాడు. అజ్ఞానంతో అంధుడై ప్రవర్తిస్తున్న అతడిని చూసి నీకు కలిగిన ఆ (పరిహాస) చిరునవ్వును స్మరిస్తున్నాను.

---

7 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

లంకేశకంపితకుబేరగిరిప్రరూఢ-

సంరంభభీరుగిరిజాపరిరంభభాజః |

యత్తే రుషామవసరేఽప్యుదితానవద్య-

హృద్యప్రసాదసుముఖస్య సముజ్జగామ || 7 ||

ప్రతిపదార్థము:

లంకేశ = రావణుడి చేత, కంపిత = కదిలించబడిన, కుబేర + గిరి = కుబేరుని పర్వతమైన కైలాసము వల్ల, ప్రరూఢ + సంరంభ = పుట్టినట్టి కలవరము చేత, భీరు = భయపడినట్టి, గిరిజా = పార్వతీదేవి యొక్క, పరిరంభభాజః = కౌగిలిని పొందినవాడవును, రుషాం = కోపమునకు, అవసరే + అపి = సమయమైనప్పటికిని, ఉదిత + అనవద్య + హృద్య + ప్రసాద + సుముఖస్య = ఉదయించినట్టి నిర్దోషమైన మనోజ్ఞమైన అనుగ్రహముతో కూడిన చక్కని ముఖము కలిగినట్టి, తే = నీకు, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, సముజ్జగామ = ఉద్భవించెనో.

తాత్పర్యము:

రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తినప్పుడు ఆ వణుకుకు భయపడి పార్వతీదేవి నిన్ను గాఢంగా కౌగిలించుకుంది. ఆ సమయంలో పర్వతాన్ని కదిలించిన రావణుడిపై నీకు కోపం రావలసి ఉన్నా, దేవి కౌగిలి వల్ల కలిగిన ఆనందంతో నీ ముఖం అనుగ్రహంతో నిండిపోయింది. ఆ కోప సమయంలోనూ వింతగా వెలిసిన నీ ప్రసన్న హాసాన్ని భజిస్తున్నాను.

---

8 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

పూజార్థమంబుజసహస్రముపాహితం య-

దేకం తతో హృతవతస్తవ కైతవేన |

విష్ణుం విలోక్య నిజలోచనముత్ఖనంత-

మంతః ప్రసన్నమనసో యదమందమాసీత్ || 8 ||

ప్రతిపదార్థము:

పూజార్థం = నీ పూజ కొరకు, ఉపాహితం = సమర్పించబడిన, అంబుజ + సహస్రం = వేయి పద్మములలో, తతః = వాటి నుండి, ఏకం = ఒక పద్మమును, కైతవేన = మాయతో (పరీక్షించుటకై), హృతవతః = అపహరించిన (దాచిన), తవ = నీకు, తత్ = ఆ పద్మమునకు బదులుగా, నిజ + లోచనం = తన కన్నును, ఉత్ఖనంతం = పెకిలించి సమర్పిస్తున్న, విష్ణుం = విష్ణుమూర్తిని, విలోక్య = చూచి, అంతః + ప్రసన్న + మనసః = మనస్సులో మిక్కిలి ప్రసన్నుడైనవాడవై, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, అమందం = అధికముగా, ఆసీత్ = కలిగెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ నాథా! పూర్వం విష్ణుమూర్తి వెయ్యి పద్మాలతో నిన్ను పూజిస్తుండగా, అతని భక్తిని పరీక్షించడానికి నీవు మాయతో ఒక పద్మాన్ని దాచావు. ఒక పువ్వు తక్కువైందని గ్రహించిన విష్ణువు, వెనుకాడకుండా తన కన్నే పద్మంగా సమర్పించడానికి సిద్ధపడ్డాడు. తన భక్తుడైన హరి సాహసానికి, నిరుపమాన భక్తికి సంతోషించి నీ మనస్సు ప్రసన్నమైనప్పుడు కలిగిన ఆ చిరునవ్వును స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఈ సందర్భం 'మహిమ్నః స్తోత్రం' లోని 'హరిస్తే సాహస్రం...' అనే శ్లోకంలో కూడా ప్రస్తావించబడింది. భక్తుని ఆర్తిని చూసి భగవంతుడికి కలిగే కరుణారస పూరిత హాసం ఇది.

9 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

దృష్ట్వా వధూజనమనుత్తమరూపసంప-

త్సందర్శనోద్భవమనోభవభగ్నవృత్తమ్ |

ఆషాఢపాణిషు రుషా మునిషు ప్రహర్తు-

మభ్యుద్యతేషు తవ యద్భృశముద్బభూవ || 9 ||

ప్రతిపదార్థము:

అనుత్తమ + రూప + సంపత్ + సందర్శన + ఉద్భవ = సాటిలేని నీ రూప సంపదను చూచుట వలన పుట్టిన, మనోభవ = మన్మథుని చేత, భగ్న + వృత్తం = నశించిన శీలము కలిగిన, వధూజనం = తమ భార్యలను, దృష్ట్వా = చూచి, రుషా = కోపముతో, ఆషాఢ + పాణిషు = పలాశ దండములను చేతబూనినవారై, ప్రహర్తుం = (నిన్ను) కొట్టుటకు, అభ్యుద్యతేషు = సిద్ధపడిన, మునిషు = మునులను చూచి, తవ = నీకు, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, భృశం = మిక్కిలిగా, ఉద్బభూవ = కలిగెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! దారుకావనంలో దిగంబర రూపంతో ఉన్న నిన్ను చూసి, మునిపత్నులు తమ వశం తప్పి నీ వెనుక నడిచారు. తమ భార్యల శీలం చెడిందని భావించిన మునులు, చేతుల్లో దండాలు పట్టుకుని కోపంతో నిన్ను కొట్టడానికి వచ్చారు. సర్వలోకనాథుడవైన నీపైకి సాధారణ మునులు యుద్ధానికి రావడం చూసి నీకు కలిగిన ఆ హాసాన్ని స్మరిస్తున్నాను.

10 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

అభ్యర్ణవర్తికరగోచరకాలకూట-

కూటప్రభానిచయమేచకితేఽధరోష్ఠే |

యత్పూర్వపర్వతశిఖాశ్రితశీతరశ్మి -

రశ్మిచ్ఛటాచ్ఛవివిడంబి పురావిరాసీత్ || 10 ||

ప్రతిపదార్థము:

అభ్యర్ణ + వర్తి = సమీపమున ఉన్న (చేతిలో ఉన్న), కర + గోచర = హస్తగతమైన, కాలకూట + కూట + ప్రభా + నిచయ = కాలకూట విషసముదాయపు కాంతి పుంజము చేత, మేచకితే = నల్లబడిన, అధరోష్ఠే = పెదవిపై, పూర్వ + పర్వత + శిఖా + ఆశ్రిత = ఉదయాద్రి శిఖరాన్ని ఆశ్రయించిన, శీతరశ్మి = చంద్రుని యొక్క, రశ్మి + ఛటా + ఛవి + విడంబి = కిరణ సముదాయపు కాంతిని పరిహసించునట్టి (పోలినట్టి), యత్ = ఏ చిరునవ్వు, పురా = పూర్వము (విషపాన సమయమున), ఆవిరాసీత్ = ప్రకటమాయెనో.

తాత్పర్యము:

క్షీరమథన సమయంలో పుట్టిన కాలకూట విషాన్ని నీవు హస్తమున ధరించావు. ఆ విషపు నల్లని కాంతి తగిలి నీ పెదవి నల్లబడింది. నల్లని పెదవిపై తెల్లని నీ చిరునవ్వు, ఉదయాద్రి అనే నల్లని కొండపై వెలుగుతున్న చంద్రునిలా ప్రకాశించింది. దేవతలను రక్షించబోతున్నాననే తృప్తితో వెలిసిన ఆ చిరునవ్వును భజిస్తున్నాను.

11 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యత్కర్ణతాలవలనానిలధూత కుంభ-

సిందూరరేణుకణకూణితలోచనస్య |

బాలస్య నాగవదనస్య మనస్యభీష్టాం

దృష్టైవ నాట్యఘటనాం తవ సంబభూవ || 11 ||

ప్రతిపదార్థము:

కర్ణ + తాల + వలన + అనిల = చెవులనే తాళపత్రముల కదలిక వల్ల పుట్టిన గాలిచేత, ధూత = ఎగజిమ్మబడిన, కుంభ + సిందూర + రేణు + కణ = గజకుంభస్థలము మీది సిందూరపు రజము చేత, కూణిత + లోచనస్య = మూసుకుపోయిన కన్నులు కలిగిన, బాలస్య = బాలుడైన, నాగ + వదనస్య = గజముఖుని (వినాయకుని) యొక్క, మనసి + అభీష్టాం = మనస్సునకు ఇష్టమైన, నాట్య + ఘటనమ్ = నృత్యమును, దృష్టా + ఏవ = చూచి, తవ = నీకు, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, సంబభూవ = కలిగెనో.

తాత్పర్యము:

చిన్ని గణపతి తన చెవులను ఆడిస్తుండగా, ఆ గాలికి తన కుంభస్థలంపై ఉన్న సిందూరపు పొడి ఎగిరి తన కళ్లలోనే పడింది. దాంతో కళ్లు సరిగ్గా కనబడకపోయినా, తన మనస్సుకు నచ్చినట్లుగా వినాయకుడు చేసిన ముగ్ధ మనోహర నృత్యాన్ని చూసి, తండ్రివైన నీకు కలిగిన ప్రేమాస్పదమైన చిరునవ్వును స్తుతిస్తున్నాను.

12 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

శైలాదివాదితమృదంగలయానుయాత-

నృత్తప్రవృత్తగుహవాహవిలోకనేన |

స్వామిన్మహాప్రలయభైరవరూపిణో య-

దావిర్భభూవ తవ తాండవడంబరేషు || 12 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్వామిన్ = ఓ నాథా!, శైలాది = నందికేశ్వరునిచే, వాదిత = వాయించబడిన, మృదంగ + లయ + అనుయాత = మృదంగ తాళమును అనుసరిస్తూ, నృత్త + ప్రవృత్త = నృత్యమునందు ప్రవర్తించిన (నాట్యము చేయుచున్న), గుహ + వాహ = కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలిని, విలోకనేన = చూచుట చేత, మహా + ప్రలయ + భైరవ + రూపిణః = మహాప్రలయ కాలపు భైరవ రూపాన్ని ధరించిన, తవ = నీ యొక్క, తాండవ + డంబరేషు = తాండవ నృత్య విలాసములలో, యత్ = ఏ చిరునవ్వు, ఆవిర్భభూవ = ఉదయించెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! ప్రలయ కాలంలో నీవు భైరవ రూపాన్ని ధరించి భీకరంగా తాండవం చేస్తున్నావు. నంది మృదంగాన్ని వాయిస్తున్నాడు. ఆ మృదంగ శబ్దానికి మైమరచి కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలి కూడా నాట్యం చేయడం మొదలుపెట్టింది. నీ భీకర తాండవానికి భయపడకుండా, తాళానికి అనుగుణంగా ఆ నెమలి చేస్తున్న నృత్యాన్ని చూసి, భైరవ రూపంలో ఉన్న నీకు కలిగిన ఆశ్చర్యకరమైన చిరునవ్వును సేవించుచున్నాము.

13 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

వ్యోమప్రచండభుజదండవిఘట్యమాన-

తారావలీవిరహబంధురితాంధకారమ్ |

స్వామిన్యుగాంతసమయాభినయేషు యేన

సంభావ్యతే పునరపి ప్రచురప్రకాశమ్ || 13 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్వామిన్ = ఓ నాథా!, యుగాంత + సమయ + అభినయేషు = ప్రలయ కాలము నాటి నాట్యములందు (తాండవమునందు), ప్రచండ + భుజ + దండ = తీక్షణమైన నీ బాహుదండముల చేత, విఘట్యమాన = చెల్లాచెదురు చేయబడిన (నశింపజేయబడిన), తారావలీ + విరహ = నక్షత్ర సమూహములు లేకపోవుట చేత, బంధురిత + అంధకారం = నిండిన చీకటి కలిగినట్టి, వ్యోమ = ఆకాశము, యేన = ఏ చిరునవ్వు చేత, పునరపి = మరల, ప్రచుర + ప్రకాశం = మిక్కిలి వెలుగు కలిగినదిగా, సంభావ్యతే = చేయబడుచున్నదో.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! ప్రలయ కాల తాండవ సమయంలో నీ బాహువుల కదలికలకు ఆకాశంలోని నక్షత్రాలన్నీ రాలిపోయి అంతటా గాఢాంధకారం ఆవరించింది. అట్టి చీకటిమయమైన ఆకాశాన్ని నీ ముఖముపై వెలిసిన ధవళ వర్ణపు చిరునవ్వు మరల వెలుగులతో నింపివేస్తున్నది. అట్టి నీ హసితమును భజిస్తున్నాను.

14 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

దిక్చక్రవాలముఖరీకరణప్రగల్భ-

ప్రావృట్పయోధరగభీరరవానుకారి |

స్వామిన్కఠోరహృదయస్య భయం విధాతుం

భీరోశ్చ దాతుమభయం యుగపత్క్షమం యత్ || 14 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్వామిన్ = ఓ నాథా!, దిక్ + చక్రవాల = దిజ్మండలమును అంతటినీ, ముఖరీకరణ = ప్రతిధ్వనింపజేయుటలో, ప్రగల్భ = సమర్థమైన, ప్రావృట్ + పయోధర = వర్షాకాలపు మేఘము యొక్క, గభీర + రవ + అనుకారి = గంభీరమైన గర్జనను అనుకరించునదియు, కఠోర + హృదయస్య = కఠిన మనస్కులకు (శత్రువులకు), భయం + విధాతుం = భయమును కలిగించుటకు, చ = మరియు, భీరోః = భయపడిన వానికి (భక్తుడికి), అభయం + దాతుం = అభయమును ఇచ్చుటకు, యుగపత్ = ఒకే సమయంలో, క్షమం = సమర్థమైనదియు అయిన, యత్ = ఏ నీ (అట్టహాసము/నవ్వు).

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! వర్షాకాలపు మేఘ గర్జన వలె గంభీరమైన నీ నవ్వు దిక్కులన్నిటా ప్రతిధ్వనిస్తోంది. ఆ నవ్వు ఒకే సమయంలో దుష్టుల గుండెల్లో భయాన్ని పుట్టిస్తూ, నిన్ను శరణు వేడిన భక్తులకు మాత్రం 'భయపడకండి' అని అభయాన్ని ఇస్తోంది.

15 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యత్కాలకూటకవలీకరణప్రరూఢ-

నీలిమ్ని కంఠపులినే విమలం నిలీనమ్ |

నీరంధ్రనీరభరమేదురమేఘఖండ-

లగ్నేందుమండలవిడంబనమాతనోతి || 15 ||

ప్రతిపదార్థము:

కాలకూట + కవలీకరణ + ప్రరూఢ + నీలిమ్ని = కాలకూట విషమును మ్రింగుట చేత ఏర్పడిన నలుపు కలిగిన, కంఠ + పులినే = కంఠము అనే తీరమునందు, నిలీనం = ఉన్నట్టి, విమలం = స్వచ్ఛమైన (నీ చిరునవ్వు), నీరంధ్ర + నీరభర + మేదుర = దట్టమైన నీటితో నిండిన, మేఘ + ఖండ = నల్లని మేఘశకలము నందు, లగ్న = అంటుకొని ఉన్న, ఇందు + మండల + విడంబనం = చంద్రబింబము యొక్క పోలికను, ఆతనోతి = విస్తరింపజేయుచున్నదో.

తాత్పర్యము:

విషపానము చేత నీ కంఠము నల్లగా మారింది. ఆ నల్లని కంఠము పక్కన నీ ధవళ హాసము ఎలా ఉందంటే, దట్టమైన నల్లని మేఘం మధ్యలో ప్రకాశించే చంద్రబింబంలా ఉంది. అట్టి మనోహరమైన నీ చిరునవ్వును స్తుతిస్తున్నాను.

16 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ధ్యాయంత్యనన్యహృదయా హృదయాధినాథ-

మద్య క్షపామగమయం సఖి కల్పకల్పామ్ |

ప్రాణేశసంగమనిమిత్తమథ ప్రభాతే

నిద్రా సఖీవ మమ సంముఖమాజగామ || 16 ||

(ఇక్కడి నుండి పార్వతీదేవి తన సఖితో చెప్పే స్వప్న వృత్తాంతం ప్రారంభమవుతుంది)

ప్రతిపదార్థము:

సఖి = ఓ చెలీ (జయా)!, అనన్య + హృదయా = ఇతర చింతన లేని మనస్సుతో, హృదయాధినాథం = నా హృదయేశ్వరుని (శివుని), ధ్యాయంతీ = ధ్యానించుచున్నదాననై, అద్య = ఈనాడు, కల్ప + కల్పాం = ఒక కల్పముతో సమానమైన (చాలా సుదీర్ఘమైన), క్షపాం = రాత్రిని, అగమయం = గడిపితిని, అథ = అటుపిమ్మట, ప్రభాతే = వేకువజామున, ప్రాణేశ + సంగమ + నిమిత్తం = నా ప్రాణనాథుని సమాగమము కొరకు, నిద్రా = నిద్ర, మమ = నాకు, సఖీ + ఇవ = చెలికత్తె వలె, సంముఖం = ఎదురుగా, ఆజగామ = వచ్చెను.

తాత్పర్యము:

పార్వతీదేవి తన సఖితో ఇలా అంటోంది: "ఓ చెలీ! నా ప్రాణనాథుడైన శివుని ధ్యానంలో ఉండి, ఒక యుగంలా తోచిన ఈ రాత్రిని అతికష్టం మీద గడిపాను. తెల్లవారుజామున నా ప్రాణేశ్వరుడిని స్వప్నంలోనైనా కలిసేలా చేయడానికి, నాపై దయతో నిద్ర అనే చెలికత్తె నన్ను చేరింది."

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం నుండి పార్వతీదేవి విరహావస్థను, ఆమెకు వచ్చిన కలను కవి వర్ణిస్తున్నారు. ఈ వృత్తాంతాన్ని విన్నప్పుడు శివునికి కలిగే చిరునవ్వును ముందు శ్లోకాల్లో వర్ణించబోతున్నారు.

17 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

తస్మిన్క్షణే నయనవర్త్మని జీవితేషః

శంసందృశా మధురయైవ మనఃప్రసాదమ్ |

చక్రే పదం మమ తమోముకులీకృతాయాః

స్వైరం సమేత్య సవితేవ సరోరుహిణ్యాః || 17 ||

ప్రతిపదార్థము:

తస్మిన్ + క్షణే = ఆ క్షణమందే, జీవితేషః = నా ప్రాణనాథుడు (శివుడు), మధురయా + ఏవ = మిక్కిలి కోమలమైన, దృశా = చూపుతో, మనః + ప్రసాదం = మనస్సులోని అనుగ్రహమును, శంసన్ = ప్రకటించుచున్నవాడై, తమః + ముకులీకృతాయాః = (రాత్రి అనే) చీకటిచే ముడుచుకుపోయిన (లేదా మోహముచే కనులు మూసుకున్న), మమ = నా యొక్క, నయన + వర్త్మని = కనురెప్పల మార్గమున (కళ్ల ఎదుట), సవితా = సూర్యుడు, సరోరుహిణ్యాః = పద్మిని యొక్క (పద్మము యొక్క), పదం + చక్రే + ఇవ = స్థానమును పొందినట్లుగా (ప్రవేశించినట్లుగా), స్వైరం = స్వేచ్ఛగా, సమేత్య = వచ్చి, పదం + చక్రే = ప్రవేశించెను.

తాత్పర్యము:

పార్వతీదేవి సఖితో ఇలా అంటోంది: "ఓ చెలీ! నేను నిద్రపోతున్న ఆ క్షణంలో, సూర్యుడు ఉదయించి ముడుచుకుపోయిన పద్మాన్ని వికసింపజేసినట్లుగా, నా ప్రాణేశ్వరుడు తన మధురమైన చూపులతో నా మనస్సుకు ప్రసన్నతను కలిగిస్తూ, స్వేచ్ఛగా నా కళ్లముందుకు వచ్చాడు."

---

18 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

అస్మత్కృతే సితమయూఖముఖి త్వయైత-

త్కిం ప్రస్తుతం మునిభిరప్యతిదుష్కరం యత్ |

ఉద్యానచంక్రమణకేలిషు ఖిద్యతే యా

సా తే కథం కథయ కష్టసహాంగయష్టిః || 18 ||

ప్రతిపదార్థము:

సిత + మయూఖ + ముఖి = తెల్లని కిరణములు కలిగిన చంద్రుని వంటి ముఖము కలదానా!, అస్మత్ + కృతే = నా కోసము, మునిభిః + అపి = మునుల చేత కూడా, అతి + దుష్కరం = మిక్కిలి కష్టతరమైన, ఏతత్ = ఈ తపస్సును, త్వయా = నీచేత, కిం + ప్రస్తుతం = ఏల ప్రారంభింపబడినది?, ఉద్యాన + చంక్రమణ + కేలిషు = పూదోటలలో విహరించే ఆటలకే, యా = ఏ నీ దేహము, ఖిద్యతే = అలసిపోవునో, సా = అట్టి, తే = నీ యొక్క, అంగయష్టిః = లత వంటి శరీరము, కష్టసహా = కష్టములను ఎలా ఓర్చుకోగలదో, కథయ = చెప్పుము.

తాత్పర్యము:

స్వప్నంలో శివుడు పార్వతితో ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ చంద్రముఖీ! మునులు సైతం ఆచరించలేని కఠినమైన తపస్సును నా కోసం ఎందుకు చేస్తున్నావు? పూదోటలో అటు ఇటు తిరిగితేనే అలసిపోయే నీ సుకుమారమైన శరీరం, ఈ తపఃక్లేశాలను ఎలా భరించగలదు?"

19 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

మూర్తిః క్వ బాలకదలీదలకోమలేయం

తీవ్రం తపః క్వ మనసోఽపి న గోచరం యత్ |

క్వేషద్వికాసి కుసుమం సుమనోలతాయాః

క్వోన్మత్తకుంజరకఠోరకరోపమర్దః || 19 ||

ప్రతిపదార్థము:

బాల + కదలీ + దల + కోమలా = లేత అరటి ఆకు వలె అత్యంత మృదువైన, ఇయం = ఈ, మూర్తిః + క్వ = నీ శరీరము ఎక్కడ?, మనసః + అపి = మనస్సునకు కూడా, న + గోచరం = అందని (ఊహించలేని), తీవ్రం = భయంకరమైన, తపః + క్వ = తపస్సు ఎక్కడ?, సుమనోలతాయాః = మాలతీ లత యొక్క, ఈషత్ + వికాసి = కొద్దిగా వికసించిన, కుసుమం + క్వ = పువ్వు ఎక్కడ?, ఉన్మత్త + కుంజర = మదించిన ఏనుగు యొక్క, కఠోర + కర + ఉపమర్దః + క్వ = కఠినమైన తుండముతో తొక్కించుట ఎక్కడ?.

తాత్పర్యము:

"లేత అరటి ఆకు వంటి నీ కోమల దేహానికి, తలచుకోవడానికే భయం కలిగించే ఈ కఠిన తపస్సుకు అస్సలు పొంతన లేదు. ఇది ఎలా ఉందంటే, సుకుమారమైన మాలతీ పుష్పాన్ని మదపుటేనుగు తన తుండంతో నలిపేసినట్లుగా ఉంది. ఇంతటి కష్టాన్ని నీవు భరించలేవు." అని శివుడు ఆమెతో అన్నాడు.

20 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఏతేన కర్కశకుశగ్రహణం కరేణ

సోఢం కథం ప్రథమపల్లవకోమలేన |

పాదౌ కథం కమలగర్భనిభౌ శిలాశ్రి-

శ్రేణీషు తీర్థగమనక్లమమన్వభూతామ్ || 20 ||

ప్రతిపదార్థము:

ప్రథమ + పల్లవ + కోమలేన = చిగురుటాకు వలె మెత్తనైన, ఏతేన = ఈ, కరేణ = హస్తముతో, కర్కశ + కుశ + గ్రహణం = గరుకైన దర్భలను పట్టుకొనుట, కథం = ఎలా, సోఢం = భరింపబడినది?, కమల + గర్భ + నిభౌ = పద్మము లోపలి భాగము వలె మృదువైన, పాదౌ = నీ పాదములు, శిలా + అశ్రి + శ్రేణీషు = రాతి కొండల వరుసల యందు, తీర్థ + గమన + క్లమం = పుణ్యతీర్థముల కొరకు తిరుగుట వల్ల కలిగే అలసటను, కథం = ఎలా, అన్వభూతామ్ = అనుభవించినవో?.

తాత్పర్యము:

"చిగురుటాకు వంటి నీ చేతులతో గరుకైన దర్భలను ఎలా పట్టుకుంటున్నావు? పద్మము కంటే మృదువైన నీ పాదాలు ఈ కఠినమైన రాళ్లపై నడుస్తూ ఎంతటి బాధను అనుభవిస్తున్నాయో కదా!" అని పరమశివుడు పార్వతీదేవిని ఆవేదనతో అడిగాడు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకాలలో కవి పార్వతీదేవి సుకుమారత్వానికి మరియు తపస్సు యొక్క కాఠిన్యానికి గల విరోధాన్ని 'క్వ... క్వ...' (ఎక్కడ... ఎక్కడ...) అనే ప్రయోగం ద్వారా అద్భుతంగా వర్ణించారు.

21 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

హారోఽపి భార ఇవ యత్ర కుచద్వయం త

త్సేహే కథం కులిశకర్కశవల్కలోల్కామ్ |

ఏతత్కథం మృదుమృణాలలతాభిజాతం

పంచాగ్నితాపవిపదః పదమంగమాసీత్ || 21 ||

ప్రతిపదార్థము:

యత్ర = ఏ నీ వక్షఃస్థలము నందు, హారః + అపి = ముత్యాల హారము కూడా, భారః + ఇవ = బరువు వలె (క్లేశదాయకముగా) తోచునో, తత్ = అట్టి, కుచద్వయం = కుచద్వయము, కులిశ + కర్కశ + వల్కల + ఉల్కామ్ = వజ్రము వలె కఠినమైన నారచీర అనే నిప్పుకణమును, కథం = ఏ విధముగా, సేహే = భరించెనో, మృదు + మృణాల + లతా + అభిజాతం = మెత్తని తామర తూడు వలె అత్యంత సుకుమారమైన, ఏతత్ = ఈ, అంగం = శరీరము, పంచాగ్ని + తాప + విపదః = పంచాగ్నుల సెగ వల్ల కలిగే ఆపదకు (దుఃఖమునకు), కథం = ఏ విధముగా, పదం + ఆసీత్ = స్థానము (ఆశ్రయము) అయినది.

తాత్పర్యము:

"ముత్యాల హారమును ధరించడమే భారముగా భావించే అంతటి సుకుమారమైన నీ శరీరం, వజ్రము వలె కఠినమైన నారచీరలను ఎలా ధరించగలిగింది? తామర తూడు వంటి నీ కోమల దేహం, చుట్టూ నాలుగు మంటలు పైన సూర్యుడు ఉండే ఆ పంచాగ్ని తపస్సు యొక్క వేడిని ఎలా ఓర్చుకుంది?" అని శివుడు పార్వతిని అడిగాడు.

22 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఇత్యాదిభిర్దశనచంద్రికయానువిద్ధై

రంతర్బహిశ్చ తిమిరప్రసరం హరద్భిః |

ఆశ్వాసయన్నివ నివర్తితతీవ్రఖేదం

గర్భీకృతస్మితసుధామధురైర్వచోభిః || 22 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఇత్యాదిభిః = ఈ మొదలైనవియు, దశన + చంద్రికయా + అనువిద్ధైః = పంటి వెన్నెలతో (చిరునవ్వుతో) నిండినవియు, అంతః + బహిః + చ = లోపల (అజ్ఞానమును), బయట (చీకటిని), తిమిర + ప్రసరం = చీకటి సమూహమును, హరద్భిః = పోగొట్టునవియు, గర్భీకృత + స్మిత + సుధా + మధురైః = తనలో దాచుకున్న చిరునవ్వు అనే అమృతముతో తియ్యనైనవియు అయిన, వచోభిః = మాటలతో, నివర్తిత + తీవ్ర + ఖేదం = నా తీవ్రమైన (తపస్సు వల్ల కలిగిన) అలసటను తొలగిస్తూ, ఆశ్వాసయన్ + ఇవ = ఓదారుస్తున్నవాని వలె (ఆయన కనిపించెను).

తాత్పర్యము:

"ఓ చెలీ! తన పలువరుస వెన్నెలతో బయట ఉన్న చీకటిని, లోపల ఉన్న నా అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతూ, అమృతం వంటి తియ్యని మాటలతో నా ప్రాణనాథుడు నా తపఃక్లేశాన్ని దూరం చేస్తూ నన్ను ఓదార్చాడు." అని పార్వతి తన సఖితో చెప్పింది.

---

23 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యావత్రపాపరవశం క్షితిమీక్షమాణం

ముక్తాఫలోపమసముద్గతఘర్మలేశమ్ |

కించిత్కరేణ ముఖమున్నమయన్నియేష

పీయూషవర్షమివ వర్షితుమేష భూయః || 23 ||

ప్రతిపదార్థము:

త్రాప + పరవశం = లజ్జకు (సిగ్గుకు) లోనైనదియు, క్షితిం + ఈక్షమాణం = (కనిపించక) నేలను చూస్తున్నదియు, ముక్తాఫల + ఉపమ + సముద్గత + ఘర్మ + లేశం = ముత్యాలతో సమానమైన చెమట బిందువులు కలిగినదియు అయిన (నా) ముఖమును, ఏషః = ఈ ప్రాణనాథుడు, కరేణ = తన చేతితో, కించిత్ = కొంచెము, ఉన్నమయన్ = పైకి ఎత్తుతూ, భూయః = మరల, పీయూష + వర్షం + ఇవ = అమృత వర్షము వలె (మరిన్ని తీపి మాటలు), వర్షితుం = కురిపించుటకు, యావత్ + ఇయేష = ఎప్పుడైతే కోరుకున్నాడో.

తాత్పర్యము:

"సిగ్గుతో తలవంచుకుని నేల వైపు చూస్తున్న నా ముఖాన్ని ఆయన తన చేతితో మెల్లగా పైకి ఎత్తాడు. నా ముఖంపై ముత్యాల వంటి చెమట బిందువులు ఉన్నాయి. ఆయన మళ్ళీ అమృతం వంటి మాటలు చెప్పబోతుండగా..."

---

24 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

తావత్ప్రబోధితవతా కృకవాకునాదైర్దుర్వేధసా సఖి తదాచరితం శఠేన |

యత్రైష ఏవ శరణం మమ జీవితేశో యద్వాపరో హరతి యోఽఖిలజంతువర్గమ్ || 24 ||

ప్రతిపదార్థము:

సఖి = ఓ చెలీ!, తావత్ = అంతలోనే (ప్రాణనాథుడు మాట్లాడబోయే సమయమున), కృకవాకు + నాదైః = కోడి కూతలతో, ప్రబోధితవతా = నిద్రలేపినట్టి, శఠేన = కపటియైన, దుర్వేధసా = దుర్దైవముచే (దుష్ట బ్రహ్మచే), తత్ = ఆ మేల్కొలుపు అనే కార్యము, ఆచరితం = చేయబడినది, యత్ర = ఇట్టి స్థితిలో (ప్రియతముడు దూరమైనప్పుడు), ఏషః + ఏవ = ఈయనయే (నా ప్రాణనాథుడైన శివుడే), మమ = నాకు, శరణం = దిక్కు, యద్వా = లేదా, అఖిల + జంతు + వర్గం = సమస్త ప్రాణికోటిని, హరతి = హరించునో (తీసుకెళ్లిపోవునో), సః = ఆ, పరః = మరొకడైన, జీవితేశః = ప్రాణనాథుడు (యముడు), మమ = నాకు, శరణం = దిక్కు.

తాత్పర్యము:

"ఓ చెలీ! నా ప్రాణేశ్వరుడు ఏదో చెప్పబోతుండగా, ఆ కపట దైవం కోడి కూతలతో నన్ను మేల్కొలిపింది. శివునితో నా సమాగమాన్ని భగ్నం చేసింది. ఇప్పుడు నాకు ఈ జీవితేశ్వరుడైన శివుడైనా దక్కాలి, లేదా సమస్త ప్రాణులను తీసుకుపోయే ఆ మరొక జీవితేశ్వరుడైన యముడైనా నన్ను దరిచేర్చుకోవాలి. ఈ విరహ వేదనను నేను భరించలేను." అని పార్వతి ఆవేదన చెందింది.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'జీవితేశుడు' అనే పదానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి: ఒకటి ప్రాణనాథుడైన శివుడు, రెండు ప్రాణాలను తీసే యముడు (కృతాంతుడు).

---

25 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఇత్యాదితీవ్రవిరహజ్వరయా జయాయై యత్స్వప్నవృత్తముదితం గిరిరాజపుత్ర్యా |

తచ్ఛృణ్వతో వనలతాంతరితస్య యత్తే జాతం ప్రమోదభరనిర్భరమానసస్య || 25 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఇత్యాది = ఈ విధముగా, తీవ్ర + విరహ + జ్వరయా = భరింపరాని విరహ తాపము కలిగిన, గిరిరాజ + పుత్ర్యా = పార్వతీదేవి చేత, జయాయై = జయ అనే సఖికి, యత్ = ఏ, స్వప్న + వృత్తం = కలలో జరిగిన వృత్తాంతము, ఉదితం = చెప్పబడినదో, తత్ = దానిని, వన + లతా + అంతరితస్య = వనములోని తీగె చాటున దాగి ఉన్నవాడవై, శృణ్వతః = వింటున్నట్టియు, ప్రమోద + భర + నిర్భర + మానసస్య = మిక్కిలి సంతోషముతో నిండిన మనస్సు కలిగినట్టియు, తే = నీకు (శివునికి), యత్ = ఏ (చిరునవ్వు), జాతం = కలిగెనో. (ఆ చిరునవ్వును మేము స్తుతిస్తున్నాము).

తాత్పర్యము:

ఓ పరమశివా! పార్వతీదేవి విరహ వేదనతో తన సఖికి తన కల గురించి చెప్పుకుంటోంది. ఆ సమయంలో నీవు అక్కడ ఒక పొద చాటున దాగి ఉండి, ఆమె మాటలను వింటూ, ఆమెకు నీపై ఉన్న అనన్యమైన ప్రేమానురాగాలకు ఎంతో సంతోషించావు. ఆ ఆనందంలో నీ ముఖముపై వెలిసిన ఆ విలాస హాసాన్ని మేము భక్తితో కొలుస్తున్నాము.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకముతో మొదటి నుండి సాగిన 25 శ్లోకముల కులకము ముగిసింది. "ఆ విలాస హాసమును మేము భజిస్తున్నాము" (ప్రథమ శ్లోకములోని 'భజామః') అనే క్రియతో ఈ వర్ణన పూర్తయింది.

26 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

సంజీవనౌషధమిదం హరహుంకృతాగ్ని-

జ్వాలావలీఢవపుషః కుసుమాయుధస్య |

బాలే సుధారసమయే సమయే కిమర్థ-

మాయాస్యతే త్రిభువనాభరణం శరీరమ్ || 26 ||

ప్రతిపదార్థము:

బాలే = ఓ బాలికా!, హర + హుంకృత + అగ్ని + జ్వాలా + అవలీఢ + వపుషః = శివుని హుంకారము అనే అగ్ని జ్వాలలచే దహింపబడిన శరీరము కలిగిన, కుసుమాయుధస్య = మన్మథుని యొక్క, సంజీవన + ఓషధిం = ప్రాణము పోసే సంజీవని వంటిదియు, త్రిభువన + ఆభరణం = మూడు లోకములకు ఆభరణము వంటిదియు, సుధారసమయే = అమృత తుల్యమైన (యవ్వనముతో నిండిన), అస్మిన్ + సమయే = ఈ కాలమున (యవ్వనమున), ఇదం + శరీరం = ఈ నీ శరీరమును, కిమర్థం = ఎందుకొరకు, ఆయాస్యతే = కష్టపెట్టుచున్నావు?.

తాత్పర్యము:

వటువు రూపంలో ఉన్న శివుడు పార్వతితో ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ బాలికా! నీ యవ్వనప్రాయము అమృతము వలె ఎంతో మధురమైనది. నీ శరీరము ముల్లోకములకు అలంకారము వంటిది. శివుని కోపాగ్నిలో భస్మమైన మన్మథుడిని తిరిగి బతికించగల సంజీవని వంటి ఈ సుకుమార దేహాన్ని, ఈ వయసులో తపస్సుతో ఎందుకు కష్టపెడుతున్నావు?"

---

27 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కల్పద్రుమైర్నిధిభిరోషధికామధేను-

చింతామణిప్రభృతిభిశ్చ పరిష్కృతస్య |

కిం దుర్లభం తవ పితుర్భువనాతిశాయి-

శ్రీధామ్ని ధామని యదర్థయసే తపోభిః || 27 ||

ప్రతిపదార్థము:

కల్పద్రుమైః = కల్పవృక్షములతోను, నిధిభిః = నవనిధులతోను, ఓషధి + కామధేను + చింతామణి + ప్రభృతిభిః + చ = దివ్యౌషధులు, కామధేనువు, చింతామణి మొదలైన వాటితోను, పరిష్కృతస్య = అలంకరింపబడినదియు, భువన + అతిశాయి + శ్రీధామ్ని = లోకములను మించిన సంపదలకు నిలయమైనదియు అయిన, తవ + పితుః = నీ తండ్రి (హిమవంతుని) యొక్క, ధామని = గృహమునందు, కిం + దుర్లభం = ఏది లభించదు?, యత్ = దేని కొరకు, తపోభిః = తపస్సులతో, అర్థయసే = కోరుచున్నావు?.

తాత్పర్యము:

"కల్పవృక్షాలు, నవనిధులు, కామధేనువు, చింతామణి వంటి అమూల్యమైన సంపదలు కలిగిన హిమవంతుని పుత్రికవు నీవు. లోకాతీతమైన ఐశ్వర్యం ఉన్న నీ తండ్రి ఇంట్లో నీకు దొరకని వస్తువు ఏముంటుంది? అట్టిది నీవు ఇంత కఠినమైన తపస్సు చేసి సాధించవలసిన కోరిక ఏమిటి?"

---

28 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

త్వం జీవితాదపి గురోరధికా స తావ-

దుత్పాదయేత్తవ న మన్యుమధీతనీతిః |

సంభావ్యతే తవ చ నాన్యకృతో నికారః

కుర్వీత కేసరిసటాహఠకర్షణం కః || 28 ||

ప్రతిపదార్థము:

త్వం = నీవు, గురోః = తండ్రికి (హిమవంతునికి), జీవితాత్ + అపి = ప్రాణము కంటే, అధికా = ఎక్కువైనదానివి, అధీత + నీతిః = నీతి శాస్త్రములను చదివిన (తెలిసిన), సః = ఆ తండ్రి, తవ = నీకు, మన్యుం = కోపమును (లేదా అవమానమును), న + ఉత్పాదయేత్ = కలిగించడు, చ = మరియు, అన్య + కృతః = ఇతరుల చేత చేయబడిన, నికారః = అవమానము, తవ = నీకు, న + సంభావ్యతే = కలుగదని తలుస్తున్నాను, కః = ఎవడు, కేసరి + సటా + హఠ + కర్షణం = సింహము యొక్క జడను (వెండ్రుకలను) బలాత్కారముగా లాగుటను, కుర్వీత = చేయును? (ఎవరూ చేయరు).

తాత్పర్యము:

"నీవు నీ తండ్రికి ప్రాణం కంటే మిన్న అయినదానివి. లోకజ్ఞానమున్న నీ తండ్రి నిన్ను ఎన్నడూ నొచ్చుకోనివ్వడు. ఇక ఇతరులు నిన్ను అవమానిస్తారని అనుకోలేము. ఎందుకంటే, సాక్షాత్తు సింహపు జడను లాగగలిగే ధైర్యం ఎవరికి ఉంటుంది? హిమవంతుని కూతురవైన నిన్ను ఎదిరించే సాహసం ఎవరూ చేయలేరు. కాబట్టి నీవు ఇల్లు వదిలి ఇలా తపస్సు చేయవలసిన అవసరం ఏమిటి?"

 

29 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

శ్రద్ధానుబంధవిహితవ్రతహోమదాన-

స్వాధ్యాయతీర్థగమనాదినిబంధనాని |

ధన్యస్య కస్య ఫలితాని తుషారహార-

గౌరాణి గౌరి సుకృతాని పురాకృతాని || 29 ||

ప్రతిపదార్థము:

గౌరి = ఓ పార్వతీ!, శ్రద్ధా + అనుబంధ + విహిత = శ్రద్ధతో కూడి శాస్త్రోక్తముగా ఆచరించిన, వ్రత + హోమ + దాన + స్వాధ్యాయ + తీర్థగమన + ఆది = వ్రతములు, హోమములు, దానములు, వేదాధ్యయనము, తీర్థయాత్రలు మొదలైనవి, నిబంధనాని = కారణములుగా కలిగినవియు, తుషార + హార + గౌరాణి = మంచు మరియు ముత్యాల హారము వలె స్వచ్ఛమైనవియు (ధవళమైనవియు) అయిన, కస్య = ఏ, ధన్యస్య = పుణ్యాత్ముని యొక్క, పురా + కృతాని = పూర్వజన్మలో చేసిన, సుకృతాని = పుణ్యములు, ఫలితాని = ఇప్పుడు ఫలించినవో? (అనగా నీ వంటి కన్యను పొందే భాగ్యం ఎవరికి దక్కుతుందో అని భావము).

తాత్పర్యము:

"ఓ గౌరీ! మంచు లాగా, ముత్యాల హారము లాగా స్వచ్ఛమైన కీర్తి కలిగిన ఏ పుణ్యాత్ముడు పూర్వజన్మలో ఎన్ని వ్రతాలు, దానాలు, యజ్ఞాలు చేశాడో కానీ, అతని పుణ్యం ఇప్పుడు పండినట్లుంది. అట్టి ధన్యుడు ఎవరో కానీ, నీ వంటి పరమ సుందరి అతని కోసం ఇంతటి తపస్సు చేస్తోంది!"

---

30 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

దుర్వారదుర్గతినికారకదర్థ్యమాన-

మాలోక్య లోకమఖిలం విపులాశయేన |

సద్యః కృతం కనకవర్షణమిందుకాంత-

వర్ష్మత్విషా పరమకారుణికేన కేన || 30 ||

ప్రతిపదార్థము:

దుర్వార + దుర్గతి + నికార + కదర్థ్యమానం = నివారింప శక్యము కాని దారిద్ర్యము అనే అవమానము చేత పీడింపబడుతున్న, అఖిలం = సమస్తమైన, లోకం = లోకమును (యాచకులను), ఆలోక్య = చూచి, విపుల + ఆశయేన = ఉదారమైన బుద్ధి కలిగినవాడును, ఇందు + కాంత + వర్ష్మ + త్విషా = చంద్రుని వలె మనోహరమైన దేహకాంతి కలిగినవాడును (లేదా శిరస్సున చంద్రుని ధరించినవాడును), పరమ + కారుణికేన = మిక్కిలి దయ కలిగినవాడును అయిన, కేన = ఏ పుణ్యాత్ముని చేత, సద్యః = వెంటనే, కనక + వర్షణం = బంగారు వర్షము (అనగా అపారమైన సువర్ణ దానము), కృతం = చేయబడినది.

తాత్పర్యము:

ఈ శ్లోకానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:

1. సాధారణ అర్థం: "లోకంలోని పేదరికాన్ని చూసి చలించిపోయి, తన ఉదార స్వభావంతో బంగారు వర్షం కురిపించిన ఆ మహాదాత ఎవరు? అతని కోసం నీవు తపస్సు చేస్తున్నావా?"
2. శివుని పరంగా (శ్లేష): "దారిద్ర్యంతో బాధపడుతున్న లోకాన్ని చూసి కరుణించి, మరుత్త మహారాజు పురంలో ఏడు రోజుల పాటు బంగారు వర్షం కురిపించిన చంద్రశేఖరుడనైన నా కోసమే గదా నీవు తపస్సు చేస్తున్నావు!" అని వటువు రూపంలో ఉన్న శివుడు తనను తానే పొగుడుకుంటున్నాడు.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'ఇందుకాంత' అనే పదం శివుడిని సూచిస్తుంది. మరుత్త మహారాజు యజ్ఞం సమయంలో శివుడు బంగారు వర్షం కురిపించాడనే పురాణ గాథను ఇక్కడ కవి సూచించారు.

31 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

గాయంతి కస్య విషదం విష మోగ్రకాల-

సంరుద్ధశక్తి శరణాగతరక్షణోత్థమ్ |

ద్వంద్వాని నందనసదామపదానమిందు-

ధౌతాసు కౌముదమహోత్సవయామినీషు || 31 ||

ప్రతిపదార్థము:

గౌరి = ఓ పార్వతీ!, ఇందు + ధౌతాసు = చంద్రుని వెన్నెలతో కడగబడినట్లు (తెల్లగా) ఉన్నట్టి, కౌముద + మహోత్సవ + యామినీషు = కార్తీక మాసము లోని పండుగ రాత్రుల యందు, విషమ + ఉగ్ర + కాల + సంరుద్ధ + శక్తి = విపత్కరమైనదియు, భయంకరమైనదియు అయిన కాలావస్థల (దారిద్ర్యము లేదా యముని) చేత శక్తి ఉడిగిపోయినట్టి, శరణాగత + రక్షణ + ఉత్థమ్ = తనను శరణు వేడిన భక్తులను రక్షించుట వల్ల పుట్టినదియు, విషదం = నిర్మలమైనదియు అయిన, కస్య = ఏ పుణ్యాత్ముని యొక్క, అపదానం = గొప్ప కార్యమును (చరిత్రను), నందనసదాం = నందన వనము నందు నివసించే దేవతల యొక్క, ద్వంద్వాని = జంటలు (మిథునములు), గాయంతి = పాడుకొంటున్నారో?.

తాత్పర్యము:

"ఓ గౌరీ! వెన్నెల కాసే కార్తీక రాత్రులలో దేవతా దంపతులు ఎవరి చరిత్రను కీర్తిస్తూ పాడుకుంటున్నారో తెలుసా? భయంకరమైన ఆపదల్లో చిక్కుకున్న భక్తులను తన అపార శక్తితో కాపాడిన ఆ మహానుభావుడు ఎవరో తెలుసా? (పరోక్షంగా: యముని పాశం నుండి శ్వేతరాజును కాపాడిన నా గొప్పతనాన్ని దేవతలు పాడుకుంటున్నారు, అట్టి నా కోసమే గదా నీ తపస్సు!)"

---

32 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కేనేశ్వరేణ మహతా వహతా త్రినేత్ర-

సంజాతకాంతి వపురద్భుతభూతిభూషమ్ |

ఉద్దామకామశితమార్గణదౌర్మనస్య-

వైరస్యమిద్ధమహసా సహసా నిరస్తమ్ || 32 ||

ప్రతిపదార్థము:

త్రినేత్ర + సంజాత + కాంతి = మూడు కన్నుల (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని) నుండి పుట్టిన కాంతి వంటి కాంతి కలిగినదియు (లేదా చంద్రుని వంటి కాంతి కలిగినదియు), అద్భుత + భూతి + భూషం = ఆశ్చర్యకరమైన ఐశ్వర్యమే (లేదా విభూతియే) అలంకారముగా కలిగినదియు అయిన, వపుః = శరీరమును, వహతా = ధరించినట్టియు, ఇద్ధ + మహసా = ప్రజ్వలించే తేజస్సు కలిగినట్టియు, కేన + మహతా + ఈశ్వరేణ = ఏ గొప్ప ఈశ్వరుని చేత, ఉద్దామ + కామ + శిత + మార్గణ + దౌర్మనస్య + వైరస్యం = తీక్షణమైన బాణములు కలిగిన మన్మథుని వల్ల కలిగే వికారములు (లేదా యాచకుల కోరికలు తీరక కలిగే మనస్తాపము), సహసా = వెంటనే, నిరస్తమ్ = తొలగింపబడినది?.

తాత్పర్యము:

దీనికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి:

1. దాత పరంగా: "చంద్రుని వంటి వెలుగు కలిగిన దేహముతో, అపారమైన సంపదలతో తులతూగుతూ, తన దగ్గరకు వచ్చే యాచకుల కోరికలను తీర్చి వారి మనస్తాపాన్ని పోగొట్టే ఆ మహానుభావుడైన దాత ఎవరు?"
2. శివుని పరంగా (శ్లేష): "సూర్య చంద్ర అగ్నులనే మూడు కన్నుల కాంతిని కలిగి, విభూతిని అలంకారముగా ధరించి, తనను ఎదిరించిన మన్మథుడిని దహించి, లోకానికి మన్మథ తాపం లేకుండా చేసిన నాతో సమానమైన దేవుడు ఇంకెవరు?"

విశేషములు:

ఇక్కడ 'అపదానము' అనగా గొప్ప వీరకృత్యము లేదా చరిత్ర. శివుడు మన్మథుడిని దహించిన ఘట్టాన్ని, కాలాంతకుడిగా యముడిని జయించిన ఘట్టాన్ని వటువు తన నోటితో తానే గొప్పగా చెప్పుకుంటున్నాడు.

జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని ఇరవయ్యో స్తోత్రమైన 'శ్రీశంభోః హసిత వర్ణనము' లోని 33 నుండి 35 శ్లోకాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది. శివుడు వటువు రూపంలో తనను తాను పరోక్షంగా పొగుడుకుంటూ, పార్వతిని పరీక్షిస్తున్నాడు.

---

33 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ధన్యాః కమస్ఖలితపౌరుషభగ్నభూరి-

దర్పాంధకందలితలోకవిషాదముచ్చైః |

హేలావలీఢవిషమశ్రమవీర్యవహ్ని-

భస్మీకృతాహితపురం కవయః స్తువంతి || 33 ||

ప్రతిపదార్థము:

అస్ఖలిత + పౌరుష = అడ్డులేని పరాక్రమము చేత, భగ్న + భూరి + దర్ప + అంధక = మిక్కిలి గర్వము కలిగిన అంధకాసురుని అణచినవాడును (లేదా గర్వాంధులైన శత్రువుల గర్వమును అణచినవాడును), ఉచ్చైః + దలిత + లోక + విషాదం = లోకము యొక్క దుఃఖమును పూర్తిగా నశింపజేసినవాడును, హేలా + అవలీఢ + విషం = లీలగా (సులభముగా) విషమును మ్రింగినవాడును (లేదా శ్రమను జయించినవాడును), అశ్రమ + వీర్య + వహ్ని + భస్మీకృత + అహిత + పురం = శ్రమ లేకుండానే తన పరాక్రమమనే అగ్నితో శత్రువుల (త్రిపురాసురుల) పురములను భస్మము చేసినవాడును అయిన, కం = ఏ మహాపురుషుని, ధన్యాః = పుణ్యాత్ములైన, కవయః = కవులు, స్తువంతి = స్తుతించుచున్నారో.

తాత్పర్యము:

"ఓ గౌరీ! అజేయమైన పరాక్రమంతో అంధకాసురుని అణచి, లోకకంటకులైన శత్రువుల పురాలను (త్రిపురాలను) తన తేజస్సుతో భస్మం చేసి, లోక పీడను వదిలించిన ఆ మహానుభావుడు ఎవరో తెలుసా? హేలగా హాలాహలాన్ని మ్రింగిన ఆ మహాత్ముడిని కవులు ఎంతో కొనిాడుతున్నారు. అట్టి వాడి కోసమా నీవు తపస్సు చేస్తున్నావు?"

---

34 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కః స్వర్ధునీసవనవహ్నినిషేవణాది-

ధౌతాం దధత్తనుమనుజ్ఝితభైక్షవృత్తిః |

కాలం ద్విజేంద్రముకుటః పరిశుద్ధధర్మ-

చర్యారతః క్షపితవానజినావృతాంగః || 34 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్వర్ధునీ + సవన = గంగానది యందు స్నానము చేయుట, వహ్ని + నిషేవణ + ఆది = అగ్నిని సేవించుట (తపస్సు చేయుట) మొదలైన వాటిచే, ధౌతాం = పవిత్రమైన, తనుం = శరీరమును, దధత్ = ధరించినవాడును, అనుజ్ఝిత + భైక్ష + వృత్తిః = వదలని భిక్షాటన వృత్తి కలిగినవాడును, ద్విజేంద్ర + ముకుటః = బ్రాహ్మణోత్తములలో శ్రేష్ఠుడైనవాడును (లేదా చంద్రుని శిరస్సున ధరించినవాడును), పరిశుద్ధ + ధర్మ + చర్యారతః = పవిత్రమైన ధర్మాచరణ యందు ఆసక్తి కలిగినవాడును (లేదా ధర్మదేవత రూపమైన ఎద్దును వాహనముగా కలవాడును), అజిన + ఆవృత + అంగః = చర్మముతో (పులి చర్మము లేదా జింక చర్మము) కప్పబడిన శరీరము కలవాడును అయిన, కః = ఎవడు, కాలం = కాలాన్ని (లేదా యముని), క్షపితవాన్ = గడిపెను (లేదా సంహరించెను).

తాత్పర్యము:

"గంగా స్నానము చేస్తూ, అగ్నిని సేవిస్తూ పవిత్రమైన దేహముతో, ఎల్లప్పుడూ భిక్షాటన చేస్తూ, చంద్రుడిని తల మీద ధరించి, ఎద్దును వాహనముగా చేసుకుని, యముడిని సైతం జయించిన ఆ పురుషుడు ఎవరో తెలుసా?" అని వటువు తన గురించి తానే శివ పరంగా, బ్రాహ్మణ పరంగా రెండర్థాలు వచ్చేలా అంటున్నాడు.

---

35 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఉద్ధూలితశ్చితిరజోభిరఖండముండ-

మాలాకరాలశిఖరః సుచిరం చచార |

భీష్మశ్మశానవసనవ్యసనః కపాల-

ఖట్వాంగపాణిరతితీవ్రమపి వ్రతం కః || 35 ||

ప్రతిపదార్థము:

చితి + రజోభిః = చితి భస్మము (శవ భస్మము) చేత, ఉద్ధూలితః = పూయబడిన శరీరము కలవాడును, అఖండ + ముండ + మాలా + కరాల + శిఖరః = తెగిపోని పుర్రెల దండ చేత భయంకరమైన శిరస్సు కలవాడును, భీష్మ + శ్మశాన + వసన + వ్యసనః = భయంకరమైన శ్మశానము నందు వసించుట యందు ఆసక్తి కలవాడును, కపాల + ఖట్వాంగ + పాణిః = కపాలమును, ఖట్వాంగమును (మంచపు కోడు వంటి ఆయుధము) చేతబూనినవాడును అయిన, కః = ఎవడు, అతి + తీవ్రం + అపి = మిక్కిలి కఠినమైన, వ్రతం = వ్రతమును (కాపాలిక వ్రతమును), సుచిరం = చాలా కాలము, చచార = ఆచరించెను.

తాత్పర్యము:

"శవ భస్మాన్ని పూసుకుని, పుర్రెల దండను మెడలో వేసుకుని, భయంకరమైన శ్మశానాల్లో ఉంటూ, చేతిలో కపాలం పట్టుకుని ఇన్ని కఠినమైన నియమాలను ఆచరించే ఆ విచిత్ర పురుషుడు ఎవరో తెలుసా? అట్టి వాని కోసమేనా నీవు ఇంత సుకుమారమైన దేహాన్ని కష్టపెడుతూ తపస్సు చేస్తున్నావు?" అని శివుడు పార్వతిని ఎగతాళి చేస్తూ ప్రశ్నిస్తున్నాడు.

విశేషములు:

ఇక్కడ వటువు శివుని బాహ్య రూపములోని వైకృతాలను ఎత్తిచూపుతూ పార్వతిని పరీక్షిస్తున్నాడు. కానీ ఇవి అన్నీ శివుని మహాదేవ తత్త్వాన్ని సూచించే విశేషణాలే.

36 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

మన్యే భవాంతరశతోపచితస్య పుణ్య-

పృథ్వీరుహః ఫలమలభ్యమభాగ్యభాజామ్ |

యస్యా దృగంచలవిలోకనమాత్రమేవ

సంభావనం తు వచసా వచసామభూమిః || 36 ||

ప్రతిపదార్థము:

యస్యాః = ఏ నీ యొక్క, దృక్ + అంచల + విలోకన + మాత్రమ్ + ఏవ = కడకంటి చూపు యొక్క వీక్షణము మాత్రమే, అభాగ్య + భాజామ్ = అదృష్టము లేనివారికి, అలభ్యం = లభింపనిదియో, వచసా = వాక్కుతో, సంభావనం + తు = గౌరవించుట (పలకరించుట) అనేది, వచసామ్ + అభూమిః = మాటలకు అందనిదో (వర్ణనాతీతమో), అట్టి నీవు (తపస్సు చేయుట అనేది), భవాంతర + శత + ఉపచితస్య = వందల కొద్దీ జన్మల నుండి సంపాదింపబడిన, పుణ్య + పృథ్వీరుహః = పుణ్యమనే వృక్షము యొక్క, ఫలం = ఫలమని, మన్యే = నేను తలచుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

వటువు ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ పార్వతీ! నీ కడకంటి చూపు సోకడమే అదృష్టం లేని వారికి అసాధ్యం. అట్టిది నీవు ఒకరిని పలకరించడం అంటే అది వర్ణనాతీతమైన భాగ్యం. నీవు ఎవరి కోసమైతే ఈ తపస్సు చేస్తున్నావో, ఆ పుణ్యాత్ముడు వందల జన్మల నుండి చేసుకున్న పుణ్యమనే కల్పవృక్షం ఇప్పుడు పండినట్లుగా నేను భావిస్తున్నాను."

---

37 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

సా త్వం మహార్ఘగుణరత్నసముద్రవేలా

లావణ్యసింధురకలంకకులప్రసూతిః |

సౌభాగ్యభాగ్యవిభవాదిభవాభిమాన-

భూమానమానయసి యం తపసా ప్రసాదమ్ || 37 ||

ప్రతిపదార్థము:

మహార్ఘ + గుణ + రత్న + సముద్ర + వేలా = వెలకట్టలేని సద్గుణము లనే రత్నములకు సముద్రతీరము వంటిదానవును, లావణ్య + సింధుః = సౌందర్యము అనే నదివియు, అకలంక + కుల + ప్రసూతిః = కళంకము లేని (హిమవంతుని) వంశమున పుట్టినదానవును అయిన, సా + త్వం = అట్టి నీవు, సౌభాగ్య + భాగ్య + విభవ + ఆది + భవ = సౌభాగ్యము, అదృష్టము, ఐశ్వర్యము మొదలైన వాటి వల్ల కలిగిన, అభిమాన + భూమానం = మిక్కిలి అహంకారము కలిగిన వానిని, యం = ఎవరిని, తపసా = తపస్సు చేత, ప్రసాదమ్ + ఆనయసి = ప్రసన్నము చేసుకొనుటకు ప్రయత్నిస్తున్నావు?.

తాత్పర్యము:

"గుణవంతురాలవు, సౌందర్యవతివి, గొప్ప వంశంలో పుట్టినదానవు అయిన నీవు, భాగ్యవంతుడననే అహంకారముతో ఉన్న ఏ ధన్యుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి ఇంతటి కఠిన తపస్సు చేస్తున్నావు? ఆ వ్యక్తి ఎవరో చెప్పుము." అని వటువు పార్వతిని నిలదీశాడు.

---

38 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఇత్థం విదగ్ధరసదిగ్ధకథాక్రమేణ

దేవ్యా సమం సమభిభాషణలోలుభస్య |

యద్వ్యాజవర్ణితరుణస్య తవావహిత్థ-

సంరుద్ధమప్యతిభరేణ సముద్బభూవ || 38 ||

ప్రతిపదార్థము:

ఇత్థం = ఈ విధముగా, విదగ్ధ + రస + దిగ్ధ + కథా + క్రమేణ = చాతుర్యముతోను అనురాగముతోను నిండిన మాటల ద్వారా, దేవ్యా + సమం = పార్వతీదేవితో, సమభిభాషణ + లోలుభస్య = సంభాషించుట యందు ఆసక్తి కలిగినవాడవును, వ్యాజ + వర్ణి + తరుణస్య = కపట బ్రహ్మచారి రూపాన్ని ధరించినవాడవును అయిన, తవ = నీ యొక్క, అవహిత్థ + సంరుద్ధం + అపి = (నిజస్వరూపాన్ని దాచుకునే) ఆకార గుప్తి చేత అణచబడినప్పటికిని, అతిభరేణ = మిక్కిలి వేగముతో (అతిశయముతో), యత్ = ఏ చిరునవ్వు, సముద్బభూవ = ఉద్భవించెనో.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! బ్రహ్మచారి వేషంలో ఉండి పార్వతీదేవితో చమత్కారంగా మాట్లాడుతున్న నీకు, ఆమె భక్తిని చూసి లోలోపల ఎంతో ఆనందం కలిగింది. ఆ ఆనందాన్ని ఆపుకుందామని నీవు ఎంత ప్రయత్నించినా (అవహిత్థము), అది ఆగకుండా నీ పెదవులపై ఒక గొప్ప చిరునవ్వుగా విరబూసింది. ఆ విలాస హాసము మా తాపములను హరించుగాక!

విశేషములు:

• అవహిత్థము: మనసులోని సంతోషం లేదా భయం వంటి వికారాలను ముఖంలో కనబడకుండా దాచుకోవడాన్ని 'అవహిత్థము' అంటారు. శివుడు తనను తాను పొగుడుకుంటూ పార్వతిని ఆటపట్టిస్తున్నప్పుడు వచ్చిన నవ్వును దాచుకోలేకపోయారని కవి భావం.
• ఈ శ్లోకంతో వటువు మరియు పార్వతి మధ్య జరిగిన సంభాషణ ఘట్టము ముగిసింది.

39 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

రూపం ప్రదర్శ్య విదధద్గిరి సానుకంపం

దివ్యం ధృతామృతరసం గిరిసానుకంపమ్ |

యేన వ్యధా ముఖమఖండసితాంశుకాంతం

దేవ్యా వపుశ్చ పులకోచ్ఛ్వసితాంశు కాంతమ్ || 39 ||

ప్రతిపదార్థము:

దివ్యం = లోకోత్తరమైనదియు, ధృత + అమృత + రసం = అమృత తుల్యమైన అనురాగముతో నిండినదియు అయిన, గిరి = తన వాక్కును (మాటలను), సానుకంపం = దయతో కూడినదిగా, విదధత్ = చేస్తూ, గిరి + సాను + కంపం = హిమవంతుని పర్వత శిఖరములు వణకేలా (తన ప్రభావముతో), రూపం = నిజరూపమును, ప్రదర్శ్య = చూపించి, యేన = ఏ చిరునవ్వు చేత, దేవ్యాః = పార్వతీదేవి యొక్క, ముఖం = ముఖమును, అఖండ + సితాంశు + కాంతం = పూర్ణ చంద్రుని వలె ప్రకాశవంతముగా, వ్యధా = చేసెనో, దేవ్యాః + వపుః + చ = ఆమె శరీరమును కూడా, పులక + ఉచ్ఛ్వసిత + అంశుకాంతం = గగుర్పాటుతో (రోమాంచముతో) ఎగిరిన వస్త్రపు అంచు కలిగినదిగా, వ్యధా = చేసెనో.

తాత్పర్యము:

శివుడు తన బ్రహ్మచారి వేషాన్ని వదిలి, దయతో కూడిన మాటలు పలుకుతూ తన దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని పార్వతికి చూపాడు. ఆ తేజస్సుకు పర్వత సానువులు సైతం కంపించాయి. స్వామి తన నిజరూపంలో చిరునవ్వు చిందించగానే, అప్పటిదాకా విచారంగా ఉన్న పార్వతి ముఖం పున్నమి చంద్రుడిలా వికసించింది. భక్తి పారవశ్యంతో ఆమె ఒళ్లు గగుర్పొడిచి, వస్త్రపు అంచులు పైకి లేచాయి.

---

40 వ శ్లోకము

శ్లోకము:

స్వామిన్నుదారఘనసారతుషారహార-

కహ్లారశారదనిశారమణోపమేన |

తాపం తమశ్చ విషమం జహి మే సహేల-

ముల్లాసితేన హసితేన సితేన తేన || 40 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్వామిన్ = ఓ ప్రభూ!, ఉదార + ఘనసార = గొప్పదైన కర్పూరము, తుషార = మంచు, హార = ముత్యాల హారము, కహ్లార = తెల్ల తామర, శారద + నిశారమణ = శరత్కాలపు చంద్రుడు, ఉపమేన = వీటన్నింటితో పోల్చదగినదియు, సితెన = స్వచ్ఛమైన ధవళ వర్ణము కలిగినదియు అయిన, తేన = ఆ నీ యొక్క, ఉల్లాసితేన = వికసించిన, హసితేన = చిరునవ్వు చేత, మే = నా యొక్క, విషమం = కఠినమైన, తాపం = (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక) తాపములను, తమః + చ = అజ్ఞానమనే చీకటిని కూడా, సహేలం = లీలగా (సులభముగా), జహి = హరించుము.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! కర్పూరం, మంచు, ముత్యాల హారము, తెల్ల కలువలు మరియు శరత్కాలపు చంద్రబింబం వంటి స్వచ్ఛమైన నీ చిరునవ్వును నేను శరణు వేడుతున్నాను. ప్రకాశవంతమైన నీ ఆ హాసము నాలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని, సంసార తాపత్రయాలను సులభముగా హరించి నాకు శాంతిని ప్రసాదించుగాక!

---

41 వ శ్లోకము (మంగళ శ్లోకము)

శ్లోకము:

సహస్రచరణం రవిం నయనపంకజాంతఃస్థితం

సహస్రనయనం హరిం చరణపంకజాంతః స్థితమ్ |

విమృశ్య ధృతవిస్మయాం భగవతీమవేక్ష్యోద్గతం

ప్రభోరభిమతాప్తయే హసితమస్తు శర్వస్య మే || 41 ||

ప్రతిపదార్థము:

సహస్ర + చరణం = వేయి పాదములు (కిరణములు) కలిగిన, రవిం = సూర్యుని, నయన + పంకజ + అంతః + స్థితం = తన కన్ను అనే పద్మము లోపల ఉన్నవానినిగా, సహస్ర + నయనం = వేయి కన్నులు కలిగిన, హరిం = ఇంద్రుని (లేదా విష్ణువును), చరణ + పంకజ + అంతః + స్థితం = తన పాదపద్మముల వద్ద ఉన్నవానినిగా, విమృశ్య = చూచి, ధృత + విస్మయాం = ఆశ్చర్యము నొందిన, భగవతీం = పార్వతీదేవిని, అవేక్ష్య = చూచి, ఉద్గతం = పుట్టినట్టి, శర్వస్య + ప్రభోః = శివ ప్రభువు యొక్క, హసితం = చిరునవ్వు, మే = నా యొక్క, అభిమత + ఆప్తయే = కోరికల సిద్ధి కొరకు, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యము:

వేయి కిరణాలు కలిగిన సూర్యుడు శివుని కంటిలో ఒక వెలుగులా ఉండిపోయాడు. వేయి కన్నులు కలిగిన ఇంద్రుడు శివుని పాదాల వద్ద వినమ్రుడై ఉన్నాడు. శివుని ఈ వింతైన ఐశ్వర్యాన్ని, స్వతంత్రతను చూసి పార్వతీదేవి ఆశ్చర్యపోయింది. ఆశ్చర్యంతో ఉన్న తన ప్రియురాలిని చూసి పరమశివునికి ఒక చిరునవ్వు కలిగింది. ఆ పరమేశ్వరుని చిరునవ్వు నాకు సకల అభీష్టాలను సిద్ధింపజేయుగాక!

ముగింపు:

ఇక్కడితో జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని ఇరవయ్యో అధ్యాయమైన హసిత స్తోత్రం పూర్తయినది.

ఈ స్తోత్రం చదవడం వల్ల మానసిక ప్రశాంతత, అజ్ఞాన నివృత్తి కలుగుతాయని భక్తుల నమ్మకం.