కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతికుసుమాంజలి లోని 21వ స్తోత్రమైన అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము .
1. అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము - శ్లోకము 1
శ్లోకము: వందేమహి
అమలమయూఖమౌళిరత్నం దేవస్య ప్రకటితసర్వమంగళాఖ్యమ్ | అన్యోన్యం
సదృశమహీనకంకణాంకం దేహార్ధద్వితయముమార్ధరుద్ధమూర్తేః || 1 ||
ప్రతిపదార్థము:
ఉమార్ధ-రుద్ధ-మూర్తేః =
పార్వతీదేవి యొక్క సగభాగముచే ఆవరింపబడిన రూపము కలిగిన, దేవస్య =
పరమశివుని యొక్క, అమల + మయూఖ + మౌళి + రత్నం = నిర్మలమైన
కిరణములు కలిగిన చంద్రుడు శిరోరత్నముగా కలిగినట్టియు, ప్రకటిత
+ సర్వమంగళ + ఆఖ్యమ్ = (శివ పక్షమున) సకల శుభములను ప్రకటించు పేరు కలిగినది మరియు
(దేవీ పక్షమున) 'సర్వమంగళ' అను
ప్రసిద్ధ నామము కలిగినదియు, అహీన + కంకణ + అంకం = (శివ
పక్షమున) సర్పరాజైన వాసుకి మొదలైన కంకణముల గుర్తులు కలిగినది మరియు (దేవీ పక్షమున)
తక్కువ కాని (గొప్పవైన) కంకణములు మధ్యలో కలిగినదియు, అన్యోన్యం
= పరస్పరము, సదృశం = సమానమైనదియు (శబ్ద సామ్యము కలిగినదియు)
అయిన, దేహార్ధ + ద్వితయం = శరీరము యొక్క రెండు సగభాగములను,
వందేమహి = నమస్కరించుచున్నాము.
తాత్పర్యము:
పార్వతీదేవి తన శరీరములో
సగభాగముగా ఉన్నట్టి పరమశివుని యొక్క శరీర రూపమును మేము సేవిస్తున్నాము. ఆ
రూపములోని రెండు భాగములకు (శివ, పార్వతి) నిర్మల కిరణములు గల చంద్రుడే
శిరోభూషణము. శివ పక్షమున సకల మంగళములకు నిలయమైనదిగాను, దేవీ
పక్షమున 'సర్వమంగళ' అను నామముతోను అది
ఒప్పియున్నది. ఒకవైపు సర్పరాజ కంకణములు, మరొకవైపు శ్రేష్ఠమైన
మణి కంకణములతో అలరారుచు, పరస్పరము సమానముగా ఉన్న ఆ
అర్ధనారీశ్వర శరీర ద్వయమునకు నమస్కారము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు శబ్దశ్లేష
అలంకారము ఉపయోగించబడినది. ఒకే పదాన్ని రెండు అర్థాలు (శివ పక్షమున, దేవీ
పక్షమున) వచ్చేలా కవి ప్రయోగించారు.
- అమలమయూఖమౌళిరత్నం: ఇది
ఉభయ పక్షములకు సమానమైన విశేషణము. చంద్రుడు ఇరువురికీ శిరోరత్నమే.
- ప్రకటితసర్వమంగళాఖ్యమ్:
శివుడు సర్వ మంగళములకు కారకుడు కాబట్టి ఆయనకు ఆ పేరు సార్థకము. పార్వతీదేవికి
'సర్వమంగళ' అనేది అమరకోశ ప్రసిద్ధమైన పేరు.
- అహీనకంకణాంకం: శివ
పక్షమున 'అహి + ఇన' (పాముల రాజు) అని, దేవీ పక్షమున 'న హీన' (తక్కువ
కాని/గొప్ప) అని అర్థము వస్తుంది.
2. అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము - శ్లోకము 2
శ్లోకము: తద్వందే గిరిపతిపుత్రికార్ధమిశ్రం శ్రైకంఠం వపురపునర్భవాయ యత్ర | వక్త్రేందోర్ఘటయతి ఖండితస్య దేవ్యా సాధర్మ్యం ముకుటగతో మృగాంకఖండః || 2 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ
అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు, ముకుట-గతః =
కిరీటమునందున్న, మృగాంక-ఖండః =
చంద్రకళ (చంద్రుని తునక), దేవ్యాః =
పార్వతీదేవి యొక్క, ఖండితస్య =
సగముగా చేయబడిన (అర్ధనారీశ్వర రూపము కొరకు విభజింపబడిన), వక్త్ర + ఇందోః = ముఖ చంద్రునితో, సాధర్మ్యం = పోలికను/సాదృశ్యమును, ఘటయతి = కలిగించుచున్నదో, తత్ = అటువంటి, గిరిపతి-పుత్రికా
+ అర్ధ-మిశ్రం = హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతి యొక్క సగభాగముతో కలిసినట్టి, శ్రైకంఠం = పరమశివునికి సంబంధించిన, వపుః = శరీరమును, అపునర్భవాయ = మోక్షము కొరకు (మరల జన్మ లేకుండుటకై), వందే = నమస్కరించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
పార్వతీదేవి
సగభాగముతో కలిసి ఉన్న పరమశివుని అర్ధనారీశ్వర శరీరమునకు మోక్షము కొరకు నేను
నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ రూపమున శివుని కిరీటముపై ఉన్న చంద్రకళ ఎలా
ఉన్నదనగా—అర్ధనారీశ్వర రూపము కొరకు సగముగా విభజింపబడిన పార్వతీదేవి ముఖచంద్రుని
యొక్క మిగిలిన సగభాగము వలె భాసిస్తూ, ఆ ముఖముతో
సాదృశ్యమును పొందుచున్నది.
విశేషములు:
- అర్ధనారీశ్వర రూపములో పార్వతి ముఖము సగమే ఉంటుంది.
శివుని తలపై ఉన్న బాలచంద్రుడు కూడా సగమే ఉంటాడు. ఈ రెండింటికీ గల పోలికను కవి
ఇక్కడ అద్భుతముగా వర్ణించారు.
3. అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము - శ్లోకము 3
శ్లోకము: ఏకత్ర స్ఫటికశిలామలం యదర్ధే ప్రత్యగ్రద్రుతకనకోజ్జ్వలం పరత్ర | బాలార్కద్యుతిభరపింజరైకభాగప్రాలేయక్షితిధరశృంగభంగిమేతి || 3 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ = ఏ
అర్ధనారీశ్వర రూపము, ఏకత్ర + అర్ధే
= ఒక సగభాగమున (శివ పక్షమున), స్ఫటిక-శిలా +
అమలం = స్ఫటిక శిల వలె నిర్మలమైన ధవళ వర్ణముతోను, పరత్ర = రెండవ సగభాగమున (పార్వతీ పక్షమున), ప్రత్యగ్ర + ద్రుత-కనక + ఉజ్జ్వలం = అప్పుడే కరిగించిన బంగారము వలె
ప్రకాశవంతమైనదియునో, (అట్టి రూపము), బాల + అర్క + ద్యుతి-భర + పింజర + ఏక-భాగ = బాలసూర్యుని
కిరణ సమూహముచే బంగారు వర్ణముగా మారిన ఒక భాగము కలిగిన, ప్రాలేయ-క్షితిధర-శృంగ = హిమవత్పర్వత శిఖరము యొక్క, భంగిం = అందమును/పోలికను, ఏతి = పొందుచున్నది.
తాత్పర్యము:
ఆ అర్ధనారీశ్వర
రూపము ఒకవైపు (శివ భాగము) స్ఫటికము వలె తెల్లగా, మరొకవైపు (పార్వతీ భాగము) కరిగించిన బంగారము వలె మెరిసిపోతూ ఉన్నది. ఈ దృశ్యము
ఎలా ఉన్నదనగా—తెల్లని మంచుతో నిండిన హిమాలయ పర్వత శిఖరముపై ఒక ప్రక్కన ఉదయ
సూర్యుని ఎర్రని కిరణాలు పడి బంగారు వర్ణముగా మెరుస్తున్నట్లుగా ఉన్నది.
విశేషములు:
- శివుని దేహము శ్వేత వర్ణము (స్ఫటికము), పార్వతి దేహము పీత
వర్ణము (బంగారము). ఈ రెండింటి కలయికను ఉదయకాలపు సూర్యరశ్మి సోకిన హిమవత్పర్వత
శిఖరముతో పోల్చుట ఇక్కడ విశేషము.
4-5. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 4, 5 (యుగళము)
శ్లోకము: యత్రైకం
చకితకురంగభంగి చక్షుః ప్రోన్మీలత్కుచకలశోపశోభి వక్షః | మధ్యం చ క్రశిమసమేతముత్తమాంగం భృంగాలీరుచికచసంచయాంచితం చ || 4 ||
సాభోగం
ఘననిబిడం నితంబబింబం పాదోఁపి స్ఫుటమణినూపురాభిరామః | ఆలోక్య క్షణమితి
నందినోఁప్యకస్మాదాశ్చర్యం పరముదభూదభూతపూర్వమ్ || 5 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ (అర్ధనారీశ్వర)
రూపమునందు, ఏకం = ఒకటైన (వామ భాగమున ఉన్న), చక్షుః = కన్ను,
చకిత-కురంగ-భంగి = భయపడిన లేడిపిల్ల యొక్క విలాసము వలె ఉన్నదో,
వక్షః = వక్షస్థలము, ప్రోన్మీలత్-కుచ-కలశ-ఉపశోభి
= ఉప్పొంగుచున్న కలశము వంటి కుచముచే ప్రకాశించుచున్నదో, మధ్యం
చ = నడుము కూడా, క్రశిమ-సమేతం = మిక్కిలి సన్నదనముతో కూడి
ఉన్నదో, ఉత్తమాంగం చ = శిరస్సు కూడా, భృంగ-ఆలీ-రుచి-కచ-సంచయ-అంచితం
= తుమ్మెదల గుంపు వంటి కాంతి కలిగిన కేశ సమూహముతో ఒప్పియున్నదో, నితంబ-బింబం = నితంబ భాగము, సాభోగం = వైశాల్యముతోను,
ఘన-నిబిడం = దట్టముగాను ఉన్నదో, పాదః + అపి =
పాదము కూడా, స్ఫుట-మణి-నూపుర-అభిరామః = స్పష్టముగా కనిపించు
మణుల నూపురముతో (అందెతో) సుందరముగా ఉన్నదో, ఇతి = ఇటువంటి
రూపమును, క్షణం = ఒక నిమిషము, ఆలోక్య =
చూచి, నందినః + అపి = నందీశ్వరునికి కూడా, అకస్మాత్ = హఠాత్తుగా, అభూతపూర్వం = ఇంతకు
ముందెన్నడూ లేని, పరం = గొప్ప, ఆశ్చర్యం
= విస్మయము, ఉదభూత్ = కలిగెను.
తాత్పర్యము:
ఏ అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు
ఎడమ వైపున భయపడిన లేడిపిల్ల కన్ను వలె చంచలమైన కన్ను, కలశము వంటి
స్తనముతో కూడిన వక్షము, అతి సన్నని నడుము, తుమ్మెదల గుంపు వలె నల్లని కేశపాశము కలిగిన శిరస్సు, విశాలమైన నితంబము మరియు మణుల అందెలతో ఒప్పే పాదము ఉన్నాయో—అట్టి వింతైన
రూపాన్ని చూడగానే, నిరంతరము శివుని చెంతనే ఉండే
నందీశ్వరునికి సైతము మునుపెన్నడూ లేని గొప్ప ఆశ్చర్యము కలిగింది.
6. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 6
శ్లోకము: యత్రార్ధం
ఘటయతి భూరిభూతిశుభ్రం చంద్రాంశుచ్ఛురిలకుబేరశైలశోభామ్ | అర్ధం చ ప్రణిహితకుంకుమాంగరాగం పర్యస్తారుణరుచికాంచనాద్రిముద్రామ్ ||
6 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అద్భుత రూపమునందు, అర్థం = ఒక
సగభాగము (కుడి వైపు), భూరి-భూతి-శుభ్రం = అధికమైన భస్మము చేత
తెల్లగా ఉండి, చంద్ర-అంశు-ఛురిత-కుబేర-శైల-శోభాం =
చంద్రకిరణములచే వ్యాపింపబడిన కుబేర శైలము (కైలాస పర్వతము) యొక్క కాంతిని, ఘటయతి = కలిగించుచున్నదో, అర్థం చ = రెండవ సగభాగము
(ఎడమ వైపు), ప్రణిహిత-కుంకుమ-అంగరాగం = పూయబడిన కుంకుమ
అంగరాగము కలదై, పర్యస్త-అరుణ-రుచి-కాంచనాద్రి-ముద్రామ్ =
అంతటా వ్యాపించిన సూర్యకాంతి కలిగిన బంగారు కొండ (మేరు పర్వతం) యొక్క రూపమును
(పోలికను), ఘటయతి = పొందుచున్నదో.
తాత్పర్యము:
ఆ అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు
కుడి భాగము విభూతి పూతతో తెల్లగా ఉండి, వెన్నెలలో మెరిసే కైలాస పర్వతంలా
కనిపిస్తోంది. ఎడమ భాగము కుంకుమ అంగరాగముతో ఎర్రగా ఉండి, ఉదయ
సూర్యుని ఎర్రని కాంతి పడిన మేరు పర్వతంలా ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషములు:
- కైలాస-మేరు పర్వతాల పోలిక: శివుని విభూతి ధవళత్వానికి
కైలాసమును, పార్వతి కుంకుమ శోభకు బంగారు మేరు పర్వతమును కవి ఇక్కడ
పోల్చారు. ఇక్కడ ఉపమాలంకారము సుస్ఫుటముగా ఉన్నది.
7. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 7
శ్లోకము: యత్కాంతిం
దధదపి కాంచనాభిరామాం ప్రోన్మీలద్భుజగశుభాంగదోపగూఢమ్ | బిభ్రాణం ముకుటముపోఢచారుచంద్రం సంధత్తే సపది పరస్పరోపమానమ్ || 7 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ = ఏ అర్ధనారీశ్వర రూపము, సపది =
వెనువెంటనే, పరస్పర + ఉపమానమ్ = ఒకరికొకరు ఉపమానముగా ఉండుటను
(శబ్దశ్లేష ద్వారా పరస్పర సామ్యమును), సంధత్తే =
కూర్చుచున్నదో, (అది ఎలా అనగా), కాంచన
+ అభిరామాం = (శివ పక్షమున) చెప్పనలవి కాని గొప్పదైన మరియు (దేవీ పక్షమున) బంగారము
వలె సుందరమైన, కాంతిం = కాంతిని, దధత్
+ అపి = ధరించి ఉన్నప్పటికిని, ప్రోన్మీలత్ + భుజగ + శుభ +
అంగద + ఉపగూఢమ్ = (శివ పక్షమున) ప్రకాశించుచున్న సర్పములే శ్రేష్ఠమైన
భుజకీర్తులుగా చుట్టబడి ఉన్నదియు మరియు (దేవీ పక్షమున) బాహువులకు అలంకారముగా ఉన్న
(భుజ-గ) శుభప్రదమైన కేయూరములతో ఒప్పియున్నదియు, ఉపోఢ + చారు
+ చంద్రం = (శివ పక్షమున) ధరింపబడిన సుందరమైన చంద్రకళ కలిగినట్టి మరియు (దేవీ
పక్షమున) అందమైన కర్పూరము (చంద్రము) తావి కలిగినట్టి, ముకుటం
= కిరీటమును, బిభ్రాణం = ధరించి ఉన్నది.
తాత్పర్యము:
ఆ అద్భుతమైన అర్ధనారీశ్వర
రూపము శబ్దశ్లేష ద్వారా ఒకే రకమైన పదాలతో ఉభయ పక్షములకు సామ్యమును కలిగిస్తోంది.
శివ పక్షమున: అనిర్వచనీయమైన కాంతితో, సర్పములే భుజకీర్తులుగా, శిరస్సుపై చంద్రకళ కలిగిన కిరీటముతో ఒప్పియున్నాడు. దేవీ పక్షమున: బంగారు
వన్నెతో, బాహువులకు అలంకరించబడిన సుందరమైన కేయూరములతో,
కర్పూర గంధము వెదజల్లే ముకుటముతో ప్రకాశిస్తోంది. ఈ విధముగా
ఒకరికొకరు సాటి అన్నట్లుగా ఆ రూపము ఉన్నది.
8. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 8
శ్లోకము: ఆశ్చర్యం
తవ దయితే హితం విధాతుం ప్రాగల్భ్యం కిమపి భవోపతాపభాజామ్ | అన్యోన్యం గతమితి వాక్యమేకవక్త్రప్రోద్భిన్నం ఘటయతి యత్ర సామరస్యమ్ ||
8 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు, ఏక-వక్త్ర-ప్రోద్భిన్నం = ఒకే ముఖము నుండి వెలువడినదై, అన్యోన్యం గతం = ఒకరికొకరు చెప్పుకున్నట్లున్న, ఇతి
వాక్యం = ఈ క్రింది వాక్యము, సామరస్యం = సమానమైన భావమును
(రసమును), ఘటయతి = కూర్చుచున్నదో, (ఆ
వాక్యము ఇది), దయితే = ఓ ప్రియురాలా / ఓ ప్రియుడా, భవ + ఉపతాప-భాజామ్ = సంసార తాపముచే పీడింపబడే వారికి, హితం = మేలును, విధాతుం = చేయుటకు, తవ = నీ యొక్క, ప్రాగల్భ్యం = సామర్థ్యము, కిమపి = వర్ణింపనలవి కాని, ఆశ్చర్యం = అద్భుతము.
తాత్పర్యము:
అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు
శివపార్వతులిద్దరూ కలిసి ఉన్నందున, వారి ముఖము నుండి వెలువడే మాటలు ఇరువురికీ
సమానముగా వర్తిస్తూ సామరస్యమును కలిగిస్తున్నాయి. శివుడు పార్వతిని ఉద్దేశించి:
"ఓ దయితే (ప్రియురాలా)! సంసార దుఃఖములలో ఉన్నవారిని రక్షించడంలో నీ సామర్థ్యం
అద్భుతం" అని అంటున్నారు. అదే సమయమున పార్వతి శివుని ఉద్దేశించి: "ఓ
దయిత (ప్రియుడా)! భక్త రక్షణలో నీ ప్రాగల్భ్యము ఆశ్చర్యకరం" అని అంటోంది. ఈ
విధముగా ఒకే వాక్యము ఇరువురి భావములను ఏకకాలమున ప్రకటిస్తోంది.
విశేషములు:
- సామరస్యమ్: ఇక్కడ శివపార్వతుల మధ్య గల అభేదము, వారి
వాక్కులలోని ఏకత్వము అద్భుతముగా వర్ణింపబడినది.
- భవము: శివ పక్షమున 'భవ' అనగా
శివుడు అని కూడా అర్థము ఉన్నా, ఇక్కడ సంసారము (జన్మ
పరంపర) అనే అర్థము ప్రధానముగా తీసుకోబడినది.
9. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 9
శ్లోకము: ప్రత్యంగం
ఘనపరిరంభతః ప్రకంపం వామార్ధం భుజగభయాదివైతి యత్ర | యత్రాపి
స్ఫుటపులకం చకాస్తి శీతస్వఃసింధుస్నపితతయేవ దక్షిణార్ధమ్ || 9 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు, వామ-అర్ధం = ఎడమ భాగము (పార్వతీ దేవి), ఘన-పరిరంభతః
= గాఢమైన కౌగిలింత వలన, ప్రత్యంగం = ప్రతి అవయవమునందును,
ప్రకంపం = వణకును, ఏతి = పొందుచున్నదో,
(అది ఎలా ఉన్నదనగా), భుజగ-భయాత్ + ఇవ =
(శివుని ఒంటిపై ఉన్న) పాములను చూచి కలిగిన భయము వల్లనో అన్నట్లు ఉన్నది, యత్ర + అపి = ఇంకా ఎక్కడైతే, దక్షిణ-అర్ధం = కుడి
భాగము (పరమశివుడు), ఘన-పరిరంభతః = (పార్వతి యొక్క) గాఢమైన
కౌగిలింత వలన, స్ఫుట-పులకం = స్పష్టమైన గగుర్పాటుతో, చకాస్తి = ప్రకాశించుచున్నదో, (అది ఎలా ఉన్నదనగా),
శీత-స్వః-సింధు-స్నపితతయా + ఇవ = చల్లని ఆకాశగంగ (గంగానది) లో
స్నానము చేయుట వల్ల కలిగిన శీతము వల్లనో అన్నట్లు ఉన్నది.
తాత్పర్యము:
ఆ అద్భుతమైన అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు, పార్వతీ పరమేశ్వరులు ఒకరినొకరు గాఢముగా హత్తుకొని ఉన్నారు. ఆ కౌగిలింత
వల్ల కలిగిన అనురాగముతో పార్వతి దేవి శరీరం వణుకుతోంది, కానీ
అది శివుని ఒంటిపై ఉన్న పాములను చూచి భయముతో వణుకుతున్నట్లుగా భ్రాంతి
కలిగిస్తోంది. అలాగే, ఆ గాఢాలింగనము వల్ల శివుని శరీరము
పులకించి గగుర్పొడుస్తోంది, కానీ అది ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న
చల్లని గంగానది ధారల వల్ల కలిగిన చలి వల్ల కలిగిన గగుర్పాటులా కనిపిస్తోంది.
విశేషములు:
- ఉత్ప్రేక్షాలంకారము: ఇక్కడ సహజముగా కలిగే శృంగార
సాత్విక భావాలను (కంపము, పులకము), భయము
మరియు శీతము అనే ఇతర కారణాల వల్ల కలిగినట్లుగా కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.
- శివ పక్షమున 'గంగ' చల్లదనానికి,
దేవీ పక్షమున 'పాములు' భయానికి సంకేతముగా వాడబడ్డాయి.
0-12. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 10, 11, 12 (తిలకము)
శ్లోకము: ఏకత్ర స్ఫురతి
భుజంగభోగభంగిర్నీలేందీవరదలమాలికా పరత్ర | ఏకత్ర ప్రథయతి భాస్మనోఁగరాగః శుభ్రత్వం
మలయజరంజనం పరత్ర || 10 ||
ఏకత్రార్పయతి విషం గలస్య
కార్ష్ణ్యం కస్తూరీకృతమపి పుండ్రకం పరత్ర | ఏకత్ర ద్యుతిరమలాస్థిమాలికానామన్యత్ర
ప్రసరతి మౌక్తికావలీనామ్ || 11 ||
ఏకత్ర స్రుతరుధిరా
కరీంద్రకృత్తిః కౌసుంభం వసనమనశ్వరం పరత్ర | ఇత్యాదీన్యపి హి పరస్పరం విరుద్ధాన్యేకత్వం
దధతి విచిత్రధామ్ని యత్ర || 12 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ విచిత్రధామ్ని =
అద్భుత తేజోమయమైన (అర్ధనారీశ్వర) రూపమునందు, ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క (శివ భాగమున), భుజంగ-భోగ-భంగిః = సర్పముల పడగల విన్యాసము, స్ఫురతి
= ప్రకాశించుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క (దేవీ భాగమున),
నీల + ఇందీవర-దల-మాలికా = నల్ల కలువల రేకుల మాల ప్రకాశించుచున్నదో,
ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క, భాస్మనః + అంగరాగః =
విభూతి పూత, శుభ్రత్వం = తెల్లదనమును, ప్రథయతి
= విస్తరింపజేయుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క, మలయజ-రంజనం = చందనము యొక్క పూత (శుభ్రత్వమును కలిగించుచున్నదో), ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క, విషం = కాలకూట విషము, గలస్య = కంఠమునకు, కార్ష్ణ్యం = నలుపుదనమును,
అర్పయతి = ఇచ్చుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క,
కస్తూరీ-కృతమ్ + అపి = కస్తూరితో దిద్దబడిన, పుండ్రకం
= తిలకము (కంఠమునకు నలుపును ఇచ్చుచున్నదో), ఏకత్ర = ఒక
ప్రక్క, అమల + అస్థి-మాలికానాం = నిర్మలమైన ఎముకల మాలల యొక్క,
ద్యుతిః = కాంతి, ప్రసరతి = ప్రసరించుచున్నదో,
అన్యత్ర = మరొక ప్రక్క, మౌక్తిక-ఆవలీనామ్ =
ముత్యాల సరముల కాంతి ప్రసరించుచున్నదో, ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క,
స్రుత-రుధిరా = కారుచున్న రక్తము గల, కరీంద్ర-కృత్తిః
= గజచర్మము ఉన్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క, అనశ్వరం = నాశనము లేని (శ్రేష్ఠమైన), కౌసుంభం =
కుసుంభ పువ్వు రంగులో ఉన్న (ఎర్రని), వసనం = వస్త్రము ఉన్నదో,
ఇత్యాదీని = ఇటువంటి, పరస్పరం విరుద్ధాని +
అపి = పరస్పర విరుద్ధములైన వస్తువులు కూడా, ఏకత్వం =
ఏకత్వమును (సమరసమును), దధతి = పొందుచున్నవో.
తాత్పర్యము:
అద్భుతమైన ఆ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు పరస్పర విరుద్ధములైన వస్తువులు కూడా ఏకమై అలరారుచున్నవి. శివ భాగమున
సర్పముల పడగలు ఉంటే, పార్వతీ భాగమున నల్లకలువల మాలలు ఉన్నవి. శివునికి విభూతి పూత
తెల్లదనమునిస్తే, పార్వతికి చందనము ఆ శోభను ఇస్తున్నది.
శివుని కంఠము విషము వల్ల నల్లగా ఉంటే, పార్వతి కంఠము కస్తూరి
తిలకపు ఛాయ వల్ల నల్లగా కనిపిస్తోంది. ఒకవైపు తెల్లని ఎముకల మాలలు, మరొకవైపు స్వచ్ఛమైన ముత్యాల హారములు మెరుస్తున్నాయి. శివుడు రక్తము
కారుతున్న గజచర్మమును ధరిస్తే, పార్వతి ఎర్రని
పట్టువస్త్రమును ధరించి ఉన్నది. ఇన్ని వైరుధ్యములు ఉన్నా ఆ దివ్య రూపములో అవన్నీ
సుందరముగా కలిసిపోయి ఉండటం ఆశ్చర్యకరము.
విశేషములు:
- విరోధాభాస అలంకారము: బయటికి విరుద్ధముగా కనిపించే
వస్తువులు (ఎముకల మాల - ముత్యాల మాల, గజచర్మము - పట్టువస్త్రము)
అర్ధనారీశ్వర తత్వములో ఏకమై సుందరముగా ప్రతిపాదించబడినవి.
- తిలకము: మూడు శ్లోకములు కలిసి ఒకే వాక్యముగా పూర్తి
కావడాన్ని కావ్య పరిభాషలో 'తిలకము' అంటారు.
0-12. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 10, 11, 12 (తిలకము)
శ్లోకము: ఏకత్ర స్ఫురతి భుజంగభోగభంగిర్నీలేందీవరదలమాలికా పరత్ర | ఏకత్ర ప్రథయతి భాస్మనోఁగరాగః శుభ్రత్వం మలయజరంజనం పరత్ర || 10 ||
ఏకత్రార్పయతి
విషం గలస్య కార్ష్ణ్యం కస్తూరీకృతమపి పుండ్రకం పరత్ర | ఏకత్ర ద్యుతిరమలాస్థిమాలికానామన్యత్ర ప్రసరతి మౌక్తికావలీనామ్ ||
11 ||
ఏకత్ర
స్రుతరుధిరా కరీంద్రకృత్తిః కౌసుంభం వసనమనశ్వరం పరత్ర | ఇత్యాదీన్యపి హి పరస్పరం విరుద్ధాన్యేకత్వం దధతి విచిత్రధామ్ని యత్ర ||
12 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ విచిత్రధామ్ని =
అద్భుత తేజోమయమైన (అర్ధనారీశ్వర) రూపమునందు, ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క (శివ భాగమున), భుజంగ-భోగ-భంగిః = సర్పముల పడగల విన్యాసము, స్ఫురతి
= ప్రకాశించుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క (దేవీ భాగమున),
నీల + ఇందీవర-దల-మాలికా = నల్ల కలువల రేకుల మాల ప్రకాశించుచున్నదో,
ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క, భాస్మనః + అంగరాగః =
విభూతి పూత, శుభ్రత్వం = తెల్లదనమును, ప్రథయతి
= విస్తరింపజేయుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క, మలయజ-రంజనం = చందనము యొక్క పూత (శుభ్రత్వమును కలిగించుచున్నదో), ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క, విషం = కాలకూట విషము, గలస్య = కంఠమునకు, కార్ష్ణ్యం = నలుపుదనమును,
అర్పయతి = ఇచ్చుచున్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క,
కస్తూరీ-కృతమ్ + అపి = కస్తూరితో దిద్దబడిన, పుండ్రకం
= తిలకము (కంఠమునకు నలుపును ఇచ్చుచున్నదో), ఏకత్ర = ఒక
ప్రక్క, అమల + అస్థి-మాలికానాం = నిర్మలమైన ఎముకల మాలల యొక్క,
ద్యుతిః = కాంతి, ప్రసరతి = ప్రసరించుచున్నదో,
అన్యత్ర = మరొక ప్రక్క, మౌక్తిక-ఆవలీనామ్ =
ముత్యాల సరముల కాంతి ప్రసరించుచున్నదో, ఏకత్ర = ఒక ప్రక్క,
స్రుత-రుధిరా = కారుచున్న రక్తము గల, కరీంద్ర-కృత్తిః
= గజచర్మము ఉన్నదో, పరత్ర = మరొక ప్రక్క, అనశ్వరం = నాశనము లేని (శ్రేష్ఠమైన), కౌసుంభం =
కుసుంభ పువ్వు రంగులో ఉన్న (ఎర్రని), వసనం = వస్త్రము ఉన్నదో,
ఇత్యాదీని = ఇటువంటి, పరస్పరం విరుద్ధాని +
అపి = పరస్పర విరుద్ధములైన వస్తువులు కూడా, ఏకత్వం =
ఏకత్వమును (సమరసమును), దధతి = పొందుచున్నవో.
తాత్పర్యము:
అద్భుతమైన ఆ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు పరస్పర విరుద్ధములైన వస్తువులు కూడా ఏకమై అలరారుచున్నవి. శివ భాగమున
సర్పముల పడగలు ఉంటే, పార్వతీ భాగమున నల్లకలువల మాలలు ఉన్నవి. శివునికి విభూతి పూత
తెల్లదనమునిస్తే, పార్వతికి చందనము ఆ శోభను ఇస్తున్నది.
శివుని కంఠము విషము వల్ల నల్లగా ఉంటే, పార్వతి కంఠము కస్తూరి
తిలకపు ఛాయ వల్ల నల్లగా కనిపిస్తోంది. ఒకవైపు తెల్లని ఎముకల మాలలు, మరొకవైపు స్వచ్ఛమైన ముత్యాల హారములు మెరుస్తున్నాయి. శివుడు రక్తము
కారుతున్న గజచర్మమును ధరిస్తే, పార్వతి ఎర్రని
పట్టువస్త్రమును ధరించి ఉన్నది. ఇన్ని వైరుధ్యములు ఉన్నా ఆ దివ్య రూపములో అవన్నీ
సుందరముగా కలిసిపోయి ఉండటం ఆశ్చర్యకరము.
విశేషములు:
- విరోధాభాస అలంకారము: బయటికి విరుద్ధముగా కనిపించే
వస్తువులు (ఎముకల మాల - ముత్యాల మాల, గజచర్మము - పట్టువస్త్రము)
అర్ధనారీశ్వర తత్వములో ఏకమై సుందరముగా ప్రతిపాదించబడినవి.
- తిలకము: మూడు శ్లోకములు కలిసి ఒకే వాక్యముగా పూర్తి
కావడాన్ని కావ్య పరిభాషలో 'తిలకము' అంటారు.
13. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 13
శ్లోకము: దంతానాం సితిమని కజ్జలప్రయుక్తే మాలిన్యేఁప్యలికవిలోచనస్య
యత్ర | రక్తత్వే కరచరణాధరస్య చాన్యో నాన్యోన్యం
సమజని నూతనో విశేషః || 13 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు, దంతానాం = దంతముల యొక్క, సితిమని = ధవళత్వమునందు
(తెల్లదనమునందు), అలిక-విలోచనస్య = లలాటమునందలి నేత్రము
(మూడవ కన్ను) యొక్క, కజ్జల-ప్రయుక్తే = (శివ పక్షమున) ధూమము
చేతను మరియు (దేవీ పక్షమున) కాటుక చేతను కలిగిన, మాలిన్యే +
అపి = నలుపుదనమునందు కూడా, కర-చరణ + అధరస్య = హస్తములు,
పాదములు మరియు పెదవి యొక్క, రక్తత్వే చ =
ఎరుపుదనమునందును, అన్యోన్యం = పరస్పరము (ఇరు భాగములలో),
అన్యః = ఇతరమైన, నూతనః = కొత్తదైన, విశేషః = భేదము, న సమజని = కలుగలేదు.
తాత్పర్యము:
ఆ అద్భుతమైన అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు కుడి (శివ), ఎడమ (దేవి) భాగముల మధ్య కొన్ని విషయాలలో ఎటువంటి భేదము
కనిపించుట లేదు. ఇరువురి దంతములు సమానముగా తెల్లగా మెరుస్తున్నాయి. శివుని నుదుటి
కన్ను అగ్ని ధూమము వల్ల నల్లగా ఉంటే, పార్వతి నుదుటి కన్ను
(స్త్రీలు ధరించే) కాటుక వల్ల నల్లగా ఉంది; అనగా రెండు
వైపులా నలుపు సమానమే. అలాగే ఇరువురి హస్తములు, పాదములు మరియు
పెదవులు సహజమైన ఎరుపు వర్ణముతో సమానముగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. రూపము సగము పురుషుడు,
సగము స్త్రీ అయినప్పటికీ, ఈ శోభ ఇరువురిలోనూ
ఏకరీతిగా ఉన్నది.
విశేషములు:
- సామ్య వర్ణన: ఈ శ్లోకము ద్వారా కవి శివపార్వతుల అభేద
తత్త్వాన్ని మరియు వారి రూప సౌందర్యములోని ఏకత్వాన్ని చాటిచెప్పారు.
- అలికవిలోచనము: సాధారణముగా శివునికి మాత్రమే మూడవ కన్ను
ఉంటుంది, కానీ అర్ధనారీశ్వర తత్త్వమునందు దేవికి కూడా లలాట నేత్రము ఉన్నట్లుగా,
అది కాటుకతో అలంకరించబడినట్లుగా ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
14-17. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 14, 15, 16, 17 (చక్కలకము)
శ్లోకము: కంఠస్య భ్రమరనిభా విభార్ధభాగం ముక్త్వా కిం
స్థితిమకరోచ్ఛిరోరుహార్ధే | అర్థం వా కనకసదృగ్రుచిః
కచానాం సంత్యజ్య న్యవిశత కిం గలైకదేశే || 14 ||
సౌవర్ణః
కరకమలే యథైవ వామే సవ్యేఁపి ధ్రువమభవత్తథైవ కుంభః | క్రీడైకప్రసృతమతిర్విభుర్బిభర్తి
స్వాచ్ఛంద్యాదురసి తమేవ నూనమేనమ్ || 15 ||
యత్రాసీజ్జగదఖిలం
యుగావసానే పూర్ణత్వం యదుచితమత్ర మధ్యభాగే | సంరంభాద్గలితమదస్తదేవ నూనం
విశ్రాంతం ఘనకఠినే నితంబబింబే || 16 ||
ఇత్యాదీన్ప్రవిదధురేవ
యత్ర తావత్సంకల్పాన్ప్రథమసమాగమే గణేంద్రాః | యావత్స ప్రణతివిధౌ పదారవిందం
భృంగీశః పరిహరతి స్మ నాంబికాయాః || 17 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అద్భుత
అర్ధనారీశ్వర రూపమును, ప్రథమ-సమాగమే = మొదటిసారి చూసినప్పుడు, గణేంద్రాః
= నంది, మహాకాలుడు మొదలైన ప్రమథ గణములకు, ఇత్యాదీన్ = ఈ క్రింది విధమైన, సంకల్పాన్ = తర్క
వితర్కములు (సందేహములు), ప్రవిదధుః = కలిగినవో (అవి ఇవి),
కంఠస్య = కంఠము నందలి, భ్రమర-నిభా = తుమ్మెద
వంటి నల్లని, విభా = కాంతి, అర్థ-భాగం
ముక్త్వా = సగభాగమును విడిచి, శిరోరుహ + అర్థే = (వామ భాగమున
ఉన్న) సగము కేశముల యందు, స్థితిం కిం అకరోత్ = చేరినదా ఏమి?,
వా = లేక, కచానాం = (జటల యొక్క), కనక-సదృక్-రుచిః = బంగారు వర్ణపు కాంతి, అర్థం
సంత్యజ్య = సగమును విడిచి, గల + ఏక-దేశే = కంఠము యొక్క ఒక
భాగమున (వామ భాగమున), కిం న్యవిశత = చేరినదా ఏమి?, వామే కరకమలే = ఎడమ చేతి యందు, యథైవ = ఏ విధముగానైతే,
సౌవర్ణః కుంభః = బంగారు కలశము (స్తనము) ఉన్నదో, సవ్యే + అపి = కుడి వైపున కూడా, ధ్రువం = నిశ్చయముగా,
తథైవ అభవత్ = అదే విధముగా కలశము ఉండి ఉండవచ్చును, క్రీడా-ఏక-ప్రసృత-మతిః = క్రీడల యందు ఆసక్తి గల, విభుః
= శివుడు, స్వాచ్ఛంద్యాత్ = తన ఇష్టము ప్రకారము, తం ఏనం ఏవ = ఆ కలశమునే, ఉరసి = వక్షస్థలమున, నూనం బిభర్తి = నిశ్చయముగా ధరించి ఉన్నాడా?, యుగ +
అవసానే = ప్రళయ కాలమున, అఖిలం జగత్ = సమస్త జగత్తు, యత్ర ఆసీత్ = ఎక్కడైతే ఉన్నదో, అత్ర మధ్యభాగే =
అట్టి మధ్య భాగమున (నడుము వద్ద), యత్ పూర్ణత్వం ఉచితం = ఏ
సమృద్ధి (నిండుదనము) ఉండవలెనో, అదః తత్ ఏవ = ఆ పూర్ణత్వమే,
సంరంభాత్ = నాట్య వేగము వలన, గలితం = జారి,
ఘన-కఠినే = దట్టమైన, కఠినమైన, నితంబ-బింబే = నితంబ భాగమున, నూనం విశ్రాంతం =
నిశ్చయముగా విశ్రమించినదా?, యావత్ = ఎంతలోపు ఈ వితర్కములు
జరిగినవనగా, భృంగీశః = భృంగి అను గణేశ్వరుడు, ప్రణతి-విధౌ = నమస్కరించునప్పుడు, అంబికాయాః =
పార్వతీ దేవి యొక్క, పదారవిందం = పాద పద్మమును, పరిహరతి స్మ = వదిలివేసెనో (నమస్కరించలేదో).
తాత్పర్యము:
శివుడు మొదటిసారి
అర్ధనారీశ్వర రూపము దాల్చినప్పుడు, అది చూసిన ప్రమథ గణములకు అనేక వింతైన
ఆలోచనలు కలిగాయి. "శివుని కంఠమున ఉండవలసిన నలుపు రంగు జుట్టులోకి చేరిందా?
జటలలో ఉండవలసిన బంగారు రంగు దేవి కంఠమునకు అబ్బిందా? ఎడమ వైపున ఉన్నట్లుగానే కుడి వైపున కూడా ఉండవలసిన కలశమును శివుడు తన లీలగా
వక్షస్థలమున దాచుకున్నాడా? ప్రళయ కాలములో లోకాలన్నిటినీ తన
నడుము (ఉదరము) లో దాచుకునే శివుని నిండుదనము, పార్వతి నితంబ
భాగమునకు జారి వచ్చిందా?" అని వారు తర్కించుకున్నారు.
భృంగి మహర్షి పార్వతీ భాగానికి నమస్కరించకుండా కేవలము శివ భాగానికే ప్రణామము చేసే
లోపు ఇన్ని ఆలోచనలు వారి మనసులో మెదిలాయి.
విశేషములు:
- భృంగి వృత్తాంతము: భృంగి పరమ శివభక్తుడు. ఆయన శివుని
తప్ప అన్యులను (పార్వతిని సైతము) పూజించనని పట్టుబట్టాడు. వారు అర్ధనారీశ్వర
రూపము దాల్చినా, భృంగి భ్రమర రూపము దాల్చి శివుని భాగము చుట్టూ మాత్రమే
ప్రదక్షిణ చేశాడు. దీనికి పార్వతి ఆగ్రహించి భృంగిని శరీరములోని శక్తి (రక్త
మాంసములు) కోల్పోయేలా శపించింది. శివుడు అతనికి మూడవ కాలును ఇచ్చి
అనుగ్రహించెనని పురాణ గాథ.
- చక్కలకము: నాలుగు శ్లోకములు కలిసి ఒకే భావమును పూర్తి
చేయడాన్ని 'చక్కలకము' అని అంటారు.
18. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 18
శ్లోకము: కిమయం
శివః కిము శివాథ శివావితి యత్ర వందనవిధౌ భవతి | అవిభావ్యమేవ వచనం
విదుషామ్ అవిభావ్యమేవ వచనం విదుషామ్ || 18 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు, వందన-విధౌ = నమస్కరించు సమయమున, అయం = ఇతడు, శివః కిమ్ = శివుడా?, ఉ = లేదా, శివా కిమ్ = పార్వతీ దేవియా?, అథ = లేక, శివౌ ఇతి = శివపార్వతులిద్దరా?, విదుషామ్ =
పండితులకు (తెలిసిన వారికి) కూడా, వచనం = (ఏకవచనమా, ద్వివచనమా లేక బహువచనమా అను) మాట, అవిభావ్యమేవ =
నిశ్చయింపలేనట్టిది (తెలియరానిది), (అందుకే ఆ రూపము)
అవిభావ్యమేవ = తర్కమునకు అందనిది.
తాత్పర్యము:
ఆ అర్ధనారీశ్వర రూపమును
సేవించే భక్తులకు లేదా పండితులకు ఒక వింతైన సందేహము కలుగుతుంది. నమస్కరించునప్పుడు
"శివునికి నమస్కారము" (ఏకవచనము) అనాలా? లేదా "శివపార్వతులకు
నమస్కారము" (ద్వివచనము) అనాలా? అని వారు
నిర్ణయించుకోలేకపోతున్నారు. ఆ రూపము పురుష రూపమా, స్త్రీ
రూపమా లేక ఉభయ రూపమా అని తేల్చుకోలేక, ఏ వచనమును
ప్రయోగించాలో తెలియక విద్వాంసులు సైతము విస్మయము పొందుచున్నారు.
19. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 19
శ్లోకము: ఏకః
స్తనః సముచితోన్నతిరేకమక్షి లక్ష్యాంజనం తనురపి క్రశిమాన్వితేతి | లింగైస్త్రిభిర్వ్యవసితే సవిభక్తికేఁపి యత్రావ్యయత్వమవిఖండితమేవ భాతి ||
19 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ రూపమునందు, ఏకః స్తనః =
ఒకే స్తనము, సముచిత + ఉన్నతిః = తగినంత ఎత్తు కలిగి ఉన్నదో,
ఏకమ్ + అక్షి = ఒకే కన్ను (వామ భాగమున ఉన్నది), లక్ష్య + అంజనం = కాటుకతో కనిపిస్తున్నదో, తనుః +
అపి = శరీరము కూడా, క్రశిమ-అన్వితా = సన్నదనముతో కూడి ఉన్నదో,
ఇతి = ఇటువంటి, త్రిభిః లింగైః = (స్తనము,
కాటుక కన్ను, సన్నని నడుము అను) మూడు చిహ్నముల
చేత (వ్యాకరణ రీత్యా మూడు లింగముల చేత), సవిభక్తికే + అపి =
విభాగములతో కూడినదైనప్పటికిని (వ్యాకరణ రీత్యా విభక్తులు ఉన్నప్పటికిని), వ్యవసితే = నిశ్చయింపబడినదైనను, అవ్యయత్వం = వికారము
లేని స్థితి (వ్యాకరణ రీత్యా మార్పు లేని అవ్యయము వలె), అవిఖండితమేవ
= విచ్ఛిన్నము కాకుండానే, భాతి = ప్రకాశించుచున్నది.
తాత్పర్యము:
ఆ రూపమున ఒక వైపు ఎత్తైన
స్తనము, కాటుక దిద్దిన కన్ను, సన్నని నడుము వంటి స్త్రీ
లక్షణాలు స్పష్టముగా కనిపిస్తున్నాయి. వ్యాకరణ శాస్త్ర రీత్యా స్త్రీ, పురుష, నపుంసక లింగములు మరియు విభక్తులు ఉన్నా కూడా,
ఆ పరమాత్మ తత్త్వము మార్పు లేని 'అవ్యయము'
(ఏ వికారము చెందనిది) వలె ఏకమై ప్రకాశిస్తోంది. లింగ భేదములు,
విభక్తుల విభజన ఆ రూపమునందు పైకి కనిపిస్తున్నా, లోపల ఉన్న దైవత్వము మాత్రం అఖండముగా, విడదీయరానిదిగా
ఉన్నది.
విశేషములు:
- వ్యాకరణ శ్లేష: ఈ శ్లోకమునందు కవి వ్యాకరణ పరిభాషను
(లింగము, విభక్తి, అవ్యయము) పరమాత్మ తత్త్వముతో
ముడిపెట్టారు.
- "సదృశం త్రిషు లింగేషు సర్వాసు చ విభక్తిషు..."
అన్న సూత్రము ప్రకారం మూడు లింగములలో, అన్ని విభక్తులలో
మార్పు చెందనిది అవ్యయము. అర్ధనారీశ్వరుడు కూడా అన్ని
రూపాలలోనూ మార్పు లేని పరబ్రహ్మ స్వరూపుడని భావము.
20-22. అర్ధనారీశ్వర
స్తోత్రము - శ్లోకము 20, 21, 22 (తిలకము)
శ్లోకము: యత్ర
ధ్రువం హృదయ ఏవ యదైక్యమాసీద్వాక్కాయయోరపి పునః పతితం తదేవ | యస్మాత్సతాం హృది యదేవ తదేవ వాచి యచ్చైవ వాచి కరణేఁప్యుచితం తదేవ ||
20 ||
కాంతే శివే
త్వయి విరూఢమిదం మనశ్చ మూర్తిశ్చ మే హృదయసమ్మదదాయినీతి | అన్యోన్యమభ్యభిహితం వితనోతి యత్ర సాధారణస్మితమనోరమతాం ముఖస్య || 21
||
ఉద్యన్నిరుత్తరపరస్పరసామరస్యసంభావనవ్యసనినోరనవద్యహృద్యమ్
| అద్వైతముత్తమచమత్కృతిసాధనం తద్యుష్మాకమస్తు శివయోః శివయోజనాయ ||
22 ||
ప్రతిపదార్థము:
ధ్రువం = నిశ్చయముగా, యత్ర = ఏ
అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు, హృదయే ఏవ = హృదయము నందే, యత్ ఐక్యం ఆసీత్ = ఏ ఐక్యత (ఏకత్వము) మొదట ఉన్నదో, తదేవ
= అదే ఐక్యత, పునః = మరల, వాక్-కాయయోః
అపి = వాక్కు నందును మరియు శరీరము నందును, పతితం =
ప్రవేశించినది (కనిపించుచున్నది), యస్మాత్ = ఏలయనగా, సతాం = సత్పురుషుల యొక్క, హృది = హృదయమున, యదేవ = ఏది ఉండునో, తదేవ వాచి = అదియే వారి మాటలలో
ఉండును, వాచి యచ్చైవ = మాటలలో ఏది ఉండునో, కరణే అపి = చేతలలో (శరీర కర్మల యందు) కూడా, తదేవ
ఉచితం = అదియే ఉండుట సముచితము, యత్ర = ఎక్కడైతే, హే కాంతే శివే = ఓ ప్రియమైన పార్వతీ (లేక ఓ ప్రియమైన శివా), త్వయి = నీయందు, విరూఢం = లీనమైన, మే మనః చ = నా మనస్సును, ఇదం మూర్తిః చ = ఈ నా
శరీరమును, హృదయ-సమ్మద-దాయినీ ఇతి = (నాకు) హృదయానందమును
ఇచ్చుచున్నవి అని, అన్యోన్యం = ఒకరినొకరు ఉద్దేశించి,
అభిహితం = చెప్పుకొనుట, ముఖస్య = ఆ ముఖము
యొక్క, సాధారణ-స్మిత-మనోరమతాం = ఇరువురికీ సమానమైన చిరునవ్వు
యొక్క అందమును, వితనోతి = విస్తరింపజేయుచున్నదో, ఉద్యత్-నిరుత్తర-పరస్పర-సామరస్య-సంభావన-వ్యసనినోః = ప్రకాశించుచున్నట్టి,
సాటిలేని పరస్పర ఏకత్వమును నిశ్చయించుటలో ఆసక్తి కలిగినట్టి,
శివయోః = ఆ శివపార్వతుల యొక్క, అనవద్య-హృద్యం
= దోషరహితమును, మనోహరమును, ఉత్తమ-చమత్కృతి-సాధనం
= శ్రేష్ఠమైన ఆనందమునకు సాధనమైన, తత్ అద్వైతం = ఆ అద్వైత
రూపము (అర్ధనారీశ్వరత్వము), యుష్మాకం = మీ అందరి యొక్క,
శివ-యోజనాయ = మోక్ష ప్రాప్తి కొరకు (శుభములను కూర్చుట కొరకు),
అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
నిశ్చయముగా ఆ అర్ధనారీశ్వర
రూపమునందు హృదయపూర్వకమైన ఐక్యత అనేది వాక్కులోను, శరీరమునందును కూడా
కనిపిస్తోంది. సత్పురుషులకు మనసులో ఒకటి, మాటలో ఒకటి,
చేతలో ఒకటి ఉండదు; వారు త్రికరణ శుద్ధి కలిగి
ఉంటారు. అలాగే శివపార్వతులు మనసులో ఏకమైనట్లే, ఇప్పుడు
శరీరముతో కూడా ఏకమైపోయారు. శివుడు పార్వతిని "ఓ దయితే! నా మనసు, దేహము నీలో లీనమై నాకు పరమానందాన్ని ఇస్తున్నాయి" అని, పార్వతి శివునితో అదే మాటను అనడము వల్ల ఆ ముఖమునందు ఒకే విధమైన సుందర
మందహాసము వికసిస్తోంది. ఇరువురి ఏకత్వముతో అలరారుతూ, పరమానందప్రదమైన
ఆ అద్వైత అర్ధనారీశ్వర రూపము మీ అందరికీ మోక్షమును, శుభములను
ప్రసాదించుగాక!
విశేషములు:
- త్రికరణ శుద్ధి: ఈ శ్లోకములలో శివపార్వతుల ఐక్యతను
సత్పురుషుల మనో-వాక్-కాయ కర్మల ఏకత్వముతో పోల్చుట విశేషము.
- అద్వైతము: ఇక్కడ అద్వైతము అనగా రెండు వేరువేరు
పదార్థములు లేకపోవడము. శివపార్వతులు వేరు కాదని, వారు
ఒకే తత్త్వమునకు రెండు రూపాలని అర్ధనారీశ్వర రూపము నిరూపిస్తోంది.
- శివయోజనాయ: 'శివ' అనగా
మంగళము మరియు మోక్షము. ఈ స్తోత్ర పఠనము మోక్షదాయకమని కవి ఆశిస్సు.
23. అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము - శ్లోకము 23
శ్లోకము: లక్ష్యాణ్యలక్ష్యాణ్యపరత్ర
యత్ర విలక్షణాన్యేవ హి లక్షణాని | సాహిత్యమత్యద్భుతమీశయోస్తన్న
కస్య రోమాంచముదంచయేత || 23 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ (అర్ధనారీశ్వర)
రూపమునందు, అపరత్ర = ఒక ప్రక్క (శివ భాగమున), లక్ష్యాణి =
కనిపిస్తున్న చిహ్నములు, అలక్ష్యాణి = (మరొక ప్రక్క దేవీ
భాగమున) కనిపించవో, విలక్షణాని + ఏవ = (అయినప్పటికీ) అత్యంత
విలక్షణమైన, లక్షణాని = గుర్తులు (స్తనము, బంగారు ఛాయ గల కంఠము వంటివి) కలిగి ఉన్నవో, ఈశయోః =
ఆ పార్వతీ పరమేశ్వరుల యొక్క, తత్ + అత్యద్భుతమ్ = ఆ మిక్కిలి
ఆశ్చర్యకరమైన, సాహిత్యం = కలయిక (సామీప్యము/సాహిత్యము),
కస్య = ఎవరికి, రోమాంచం = గగుర్పాటును,
న ఉదంచయేత = కలిగింపదు? (అందరికీ కలిగిస్తుంది
అని భావము).
తాత్పర్యము:
ఆ పార్వతీ పరమేశ్వరుల
అర్ధనారీశ్వర రూపము ఎంత వింతైనదంటే—ఒక వైపు ఉన్న చిహ్నములు మరొక వైపు కనిపించవు.
శివ భాగమున ఉన్న జటలు, విభూతి వంటివి దేవీ భాగమున ఉండవు; దేవీ
భాగమున ఉన్న స్తనము, కస్తూరి అలకలు వంటివి శివ భాగమున ఉండవు.
ఇన్ని విలక్షణతలు ఉన్నప్పటికీ, వారిద్దరి కలయిక (సాహిత్యము)
ఎంత అద్భుతముగా ఉన్నదంటే, దానిని చూసిన ఏ సహృదయునికైనా
భక్తితో ఒళ్ళు గగుర్పొడవక మానదు.
24. అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము - శ్లోకము 24
శ్లోకము: జూటాహేర్ముకుటేంద్రనీలరుచిభిః
శ్యామం దధత్యూర్ధ్వగం భాగం వహ్నిశిఖాపిశంగమధరం మధ్యే సుధాచ్ఛచ్ఛవిః | ధత్తే శక్రధనుఃశ్రియం ప్రతిమితా యత్రేందులేఖానృజు- ర్యుష్మాకం స పయోధరో
భగవతో హర్షామృతం వర్షతు || 24 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ రూపమునందు, జూట-అహేః =
శివుని జటల యందలి సర్పము యొక్క, ముకుట-ఇంద్రనీల-రుచిభిః =
కిరీటమునందలి ఇంద్రనీల మణుల కాంతుల చేత, ఊర్ధ్వగం భాగం = పై
భాగము, శ్యామం = నలుపు వర్ణమును, దధతీ
= కలిగి ఉన్నదో, అధరం భాగం = క్రింది భాగము, వహ్ని-శిఖా-పిశంగం = (మూడవ కంటి) అగ్ని జ్వాలల చేత ఎర్రని వర్ణముతో ఉన్నదో,
మధ్యే = మధ్య భాగమున, సుధా-అచ్ఛ-ఛవిః = అమృతము
వలె తెల్లని కాంతి కలిగి ఉన్నదో, అనృజుః = వంకరగా ఉన్న,
ఇందు-లేఖా = చంద్రకళ, ప్రతిమితా =
ప్రతిబింబించి, శక్ర-ధనుః-శ్రియం = ఇంద్రధనుస్సు యొక్క శోభను,
ధత్తే = పొందుచున్నదో, భగవతోః = ఆ పార్వతీ
పరమేశ్వరుల యొక్క, సః పయోధరః = ఆ స్తనము (మేఘము), యుష్మాకం = మీ అందరి పైన, హర్ష + అమృతం = ఆనందమనే
అమృతమును, వర్షతు = కురిపించుగాక.
తాత్పర్యము:
ఆ అర్ధనారీశ్వర రూపమునందు
దేవి యొక్క స్తనము (పయోధరము) ఒక మేఘము వలె భాసిస్తోంది. ఆ మేఘము పైభాగమున సర్పమణి
కాంతుల వల్ల నలుపు, క్రింది భాగమున అగ్ని శిఖల వల్ల ఎరుపు, మధ్యలో
వెన్నెల వంటి తెలుపు వర్ణాలు కలిగి ఉంది. దానిపై వంకరగా ఉన్న చంద్రకళ
ప్రతిబింబించి, రంగురంగుల ఇంద్రధనుస్సులా కనిపిస్తోంది.
అట్టి దివ్యమైన 'పయోధరము' (స్తనము/మేఘము)
మీ అందరిపై పరమానందమనే అమృత వర్షాన్ని కురిపించుగాక!
విశేషములు:
- రూపక అలంకారము: ఇక్కడ దేవి స్తనమును మేఘముతో (పయోధరము)
పోల్చుతూ,
ఆనందాన్ని అమృత వర్షముగా కవి వర్ణించారు.
- వర్ణ వైవిధ్యము: ఇంద్రనీల మణుల నలుపు, అగ్ని
ఎరుపు, వెన్నెల తెలుపు కలిసి ఇంద్రధనుస్సుగా మారడం కవి
యొక్క అద్భుత కల్పనా శక్తికి నిదర్శనం.
ముగింపు:
కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ
జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతికుసుమాంజలి లోని 21వ స్తోత్రమైన అర్ధనారీశ్వర స్తోత్రము సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment