38. పుణ్యపరిణామ స్తోత్రము
జగద్ధరభట్టు విరచించిన స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 38వ స్తోత్ర (పుణ్యపరిణామ స్తోత్రము) ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు వ్యాఖ్యాన విశేషాలతో.
ఈ స్తోత్రము భగవంతుని విరాట్ స్వరూపాన్ని మరియు భక్తి యొక్క
మాధుర్యాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది.
శ్లోకము 1
సహస్రశీర్షా పురుషః పునాతు వః సహస్రచక్షుర్భగవాన్ సహస్రపాత్
|
గలేఽంఘ్రిమూలే నయనే చ నిశ్చలాస్త్రయోఽప్యమీ యం పురుషా
ఉపాసతే || 1
||
- ప్రతిపదార్థము: సహస్ర-శీర్షా
= వేల కొలది తలలు కలిగిన వాడును; సహస్ర-చక్షుః
= వేల కొలది కన్నులు కలిగిన వాడును; సహస్ర-పాత్
= వేల కొలది పాదములు కలిగిన వాడును; భగవాన్
పురుషః = భగవంతుడైన ఆ పరమ పురుషుడు; వః పునాతు
= మిమ్ములను పవిత్రులను చేయుగాక; యం = ఏ
పరమేశ్వరుని; అమీ త్రయః
పురుషాః అపి = ఈ ముగ్గురు పురుషులు కూడా; నిశ్చలాః = నిశ్చలమైన భక్తితో; గలే =
కంఠము నందు;
అంఘ్రి-మూలే = పాదముల చెంత; నయనే చ = కన్నుల యందును; ఉపాసతే =
సేవిస్తున్నారో.
- తాత్పర్యము: వేలకొలది
తలలు,
కన్నులు, పాదములు
కలిగిన విరాట్ స్వరూపుడైన పరమశివుడు మిమ్ములను పవిత్రులను చేయుగాక. ఏ దేవుని
కంఠమును వేయి పడగలు కలిగిన ఆదిశేషుడు, పాదాలను
వేయి కన్నులు కలిగిన ఇంద్రుడు, కంటిని
వేయి కిరణాలు కలిగిన సూర్యుడు నిశ్చలముగా సేవిస్తున్నారో, అట్టి భగవంతుడు మీకు శుభము చేకూర్చుగాక.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- పురుషుడు: 'పురి పురి తిష్ఠతి' అని వ్యాఖ్యాత వివరించారు, అనగా ప్రతి శరీరము (పురము) నందు అంతర్యామిగా ఉండేవాడు
పరమాత్మ.
- ముగ్గురు పురుషులు: ఇక్కడ 'సహస్ర' శబ్దానికి వ్యాఖ్యాత అద్భుతమైన సమన్వయం చేశారు.
- ఆదిశేషుడు: వేయి పడగలు (తలలు) కలవాడు, శివుని కంఠమున పాముగా ఉండి సేవిస్తున్నాడు.
- ఇంద్రుడు: వేయి కన్నులు కలవాడు, శివుని పాదాల చెంత నమస్కరిస్తూ సేవిస్తున్నాడు.
- సూర్యుడు: వేయి కిరణాలు (పాదాలు/కలలు) కలవాడు, శివుని కుడి కన్నుగా ఉండి సేవిస్తున్నాడు.
- ఈ ముగ్గురి సేవను అందుకునే శివుడు స్వయంగా 'సహస్రశీర్షా పురుషుడు' (విరాట్ పురుషుడు) అని భావం.
శ్లోకము 2
సరస్వతీవేందుకలోద్గతా కరైః సరస్వతీవ శ్రవణామృతైః స్వరైః |
సరస్వతీవోర్మిభిరీశ్వరస్తవైః సరస్వతీ వర్షతు వః సుధామియామ్ || 2 ||
- ప్రతిపదార్థము: ఇయం
సరస్వతీ = నాదైన ఈ వాక్కు (సరస్వతి); ఈశ్వర-స్తవైః
= ఈశ్వర స్తోత్రముల ద్వారా; వః = మీకు; సుధాం వర్షతు = అమృతమును వర్షించుగాక; (ఇది ఎవరి వలె అంటే); సరస్వతి
ఇందు-కలా-ఉద్గతా కరైః ఇవ = సముద్రము నుండి పుట్టిన చంద్రకళ తన కిరణాలతో
అమృతాన్ని కురిపించినట్లు; సరస్వతీ
శ్రవణ-అమృతైః స్వరైః ఇవ = వీణ తన మధుర స్వరాలతో చెవులకు అమృతాన్ని పంచినట్లు; సరస్వతీ ఊర్మిభిః ఇవ = సరస్వతీ నది తన అలలతో అమృతతుల్యమైన జలాన్ని
ఇచ్చినట్లు.
- తాత్పర్యము: ఈశ్వర
స్తోత్రములతో కూడిన నా వాక్కు మీకు అమృత వర్షాన్ని కురిపించుగాక. సముద్రం
నుండి పుట్టిన చంద్రకళ కిరణాలతో, వీణ మధుర
స్వరాలతో,
సరస్వతీ నది తన అలలతో ఎలాగైతే ఆనందాన్ని, అమృతాన్ని ఇస్తాయో, నా ఈ
స్తోత్రము కూడా మీకు అట్టి పరమానందాన్ని ప్రసాదించుగాక.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- సరస్వతి - శ్లేష: ఇక్కడ 'సరస్వతి' అనే పదాన్ని కవి నాలుగు అర్థాలలో వాడారు:
- సముద్రము: చంద్రుడు సముద్రము (సరస్వతి) నుండి పుట్టాడు.
- వీణ: సంగీతమును పలికించే సాధనము.
- నది: పవిత్రమైన గంగా ప్రవాహం వంటి సరస్వతీ నది.
- వాక్కు: కవి యొక్క కవితా శక్తి.
- ఈ ఉపమాలంకారాల ద్వారా భగవంతుని స్తోత్రము వినడం వల్ల
కలిగే అమృతత్వాన్ని కవి ఎంతో రమ్యంగా చిత్రించారు.
శ్లోకము 3
విమర్శశూన్యేన మయా నిరర్థకః ఖలేన కాలః సకలోఽతివాహితః |
ఇదం త్వసారాదతిసారముద్ధృతం ధృతం యదీశస్తుతివేతనమ్ మనః || 3 ||
- ప్రతిపదార్థము: విమర్శ-శూన్యేన
= వివేకము లేనివాడను; ఖలేన =
దుష్టుడను అయిన; మయా =
నాచేత;
సకలః కాలః = కాలమంతా; నిరర్థకః = వ్యర్థముగా; అతివాహితః
= గడపబడినది; తు = అయితే; అసారాత్ = సారము లేని ఈ ప్రపంచము నుండి; ఇదం అతిసారమ్ = అత్యంత సారవంతమైన ఈ వస్తువు; ఉద్ధృతమ్ = గ్రహించబడినది; యత్ =
ఏమనగా;
మనః = నా మనస్సు; ఈశ-స్తుతి-వేతనమ్
= పరమేశ్వరుని స్తుతించుటయే జీతముగా (వేతనముగా); ధృతమ్ = ధరించబడినది.
- తాత్పర్యము: వివేకం
లేని దుష్టుడనైన నేను ఇప్పటిదాకా నా కాలాన్నంతా వ్యర్థం చేశాను. కానీ, సారహీనమైన ఈ సంసారం నుండి ఒక గొప్ప సారాన్ని గ్రహించాను. అది ఏమిటంటే—నా
మనస్సును శివస్తుతి అనే వేతనానికి అంకితం చేశాను. అంటే, నా మనస్సు చేసే పనికి ప్రతిఫలం కేవలం భగవంతుని స్తుతించడమే.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- వేతనము: లోకంలో పని చేస్తే డబ్బు జీతంగా వస్తుంది. కానీ కవి
ఇక్కడ శివస్తుతినే తన మనస్సుకు ఇచ్చే జీతంగా వర్ణించారు. భగవంతుని సేవించడమే
మనస్సుకు లభించే అసలైన తృప్తి అని భావం.
శ్లోకము 4
న హృద్యతామేతి పరస్య దుర్ముఖః శిశుః స్రవత్పీనసదిగ్ధనాసికః |
పితుః స్వకీయస్య తు జీవితాధికస్తథోపహాస్యోఽపి మమాయముద్యమః || 4 ||
- ప్రతిపదార్థము: స్రవత్-పీనస-దిగ్ధ-నాసికః
= కారుతున్న జలుబుతో (మురికితో) నిండిన ముక్కు కలిగిన; దుర్ముఖః శిశుః = వికారమైన ముఖము గల బిడ్డ; పరస్య = ఇతరులకు; హృద్యతామ్
= ఇష్టమును;
న ఏతి = పొందడు; తు = కానీ; స్వకీయస్య పితుః = తన తండ్రికి మాత్రం; జీవితాత్ అధికః = ప్రాణము కంటే ఎక్కువ; తథా = అలాగే; మమ అయమ్
ఉద్యమః = (స్తుతి రూపమైన) నా ఈ ప్రయత్నము; ఉపహాస్యః అపి = ఇతరులకు నవ్వులాటగా ఉన్నా (భగవంతునికి ప్రీతికరమే).
- తాత్పర్యము: ముక్కు
కారుతూ,
వికారంగా ఉన్న బిడ్డను చూసి ఇతరులు అసహ్యించుకోవచ్చు, కానీ ఆ బిడ్డ తండ్రికి మాత్రం ప్రాణం కంటే మిన్న. అలాగే, నా ఈ శివస్తుతి ప్రయత్నం పండితులకు లేదా ఇతరులకు లోపభూయిష్టంగా, ఉపహాస్యంగా అనిపించవచ్చు. కానీ నా తండ్రి అయిన పరమశివునికి మాత్రం ఇది
ఎంతో ప్రీతికరమైనది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- కవి తన కవిత్వాన్ని ముక్కు కారుతున్న బిడ్డతో
పోల్చుకుంటూ తన వినయాన్ని ప్రదర్శించారు. భగవంతుడు భక్తుని పాండిత్యాన్ని
కాదు,
అతనిలోని నిష్కల్మషమైన 'పితృ-పుత్ర' సంబంధం
వంటి అనురాగాన్ని చూస్తాడని భావం.
శ్లోకము 5
అవైమి భాగ్యోపచయః స పుష్కలః స శక్తిపాతః ఖలు పారమేశ్వరః |
స వా మహార్హో మహతామనుగ్రహో యదీశ్వరారాధనసాధనం మనః || 5 ||
- ప్రతిపదార్థము: యత్ మనః =
ఏ మనస్సు అయితే; ఈశ్వర-ఆరాధన-సాధనమ్
= ఈశ్వర ఆరాధనకు సాధనముగా మారుతుందో; సః = అది; పుష్కలః భాగ్య-ఉపచయః = గొప్ప అదృష్టము యొక్క రాశి అని; సః ఖలు పారమేశ్వరః శక్తిపాతః = అది నిశ్చయముగా పరమేశ్వరుని శక్తిపాతము
(అనుగ్రహ దృష్టి) అని; సః వా
మహతాం మహార్హః అనుగ్రహః = అది గొప్పవారైన సద్గురువుల అమూల్యమైన అనుగ్రహమని; అవైమి = నేను తెలుసుకుంటున్నాను.
- తాత్పర్యము: ఒక మానవుని
మనస్సు భగవంతుని ఆరాధనలో నిమగ్నమైందంటే, అది
సామాన్యమైన విషయం కాదు. అది జన్మజన్మల పుణ్యఫలం, సాక్షాత్తు పరమశివుని కరుణా వీక్షణం (శక్తిపాతం) మరియు సద్గురువుల
ఆశీర్వాదం అని నేను నమ్ముతున్నాను.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- శక్తిపాతము: శైవ సిద్ధాంతంలో 'శక్తిపాతం' అంటే
భగవంతుని అనుగ్రహం భక్తునిపై ప్రసరించడం. మనస్సు దైవం వైపు మరలడమే అతిపెద్ద
శక్తిపాతమని ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకము 6
అహో కృతార్థోఽస్మి మనోభిరామయా గిరా గుణాలంకృతయేహ రామయా |
తనుః స్థిరేయం ధ్రియతే నిరామయా భవే చ యద్భక్తిరభంగురా మయా || 6 ||
- ప్రతిపదార్థము: ఇహ = ఈ
లోకమునందు;
గుణ-అలంకృతయా = (మాధుర్యాది) గుణములతో అలంకరించబడిన; మనోభిరామయా గిరా = మనోహరమైన వాక్కు చేత; రామయా ఇవ = ఒక సుందరి చేత వలె; కృతార్థః
అస్మి = ధన్యుడనయ్యాను; యత్ మయా =
నాచేత;
ఇయం నిరామయా తనుః = రోగము లేని ఈ శరీరము; స్థిరా ధ్రియతే = స్థిరముగా ధరించబడినది; చ = మరియు; భవే =
శివుని యందు; అభంగురా
భక్తిః = విచ్ఛిన్నము కాని భక్తి (కలిగి ఉన్నాను).
- తాత్పర్యము: గుణవతియైన
సుందరి వల్ల పురుషుడు ఎలా కృతార్థుడవుతాడో, మాధుర్యాది గుణాలతో నిండిన నా వాక్కు వల్ల నేను ధన్యుడనయ్యాను. నా శరీరం
ఆరోగ్యంగా ఉంది, అంతకంటే
మిన్నగా పరమశివునిపై నా భక్తి ఎన్నటికీ చెదరకుండా స్థిరంగా ఉంది. అందుకే నేను
కృతార్థుడను.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- రామయా: ఇక్కడ వాక్కును 'రామ' (సుందరి)
తో పోల్చారు. సుందరి శరీరానికి అలంకారాలు ఎలాగో, కవిత్వానికి గుణములు (మాధుర్యం, ఓజస్సు) అలాగని భావం.
శ్లోకము 7
న విద్యయా ప్రీతిరనర్ఘమానయా తథా శ్రియా వాన్వహమేధమానయా |
శివస్తవైకవ్రతయాసమానయా యథా గిరా సాంద్రసుధాసమానయా || 7 ||
- ప్రతిపదార్థము: సాంద్ర-సుధా-సమానయా
= చిక్కని అమృతముతో సమానమైన; శివ-స్తవ-ఏక-వ్రతయా
= శివ స్తోత్రము చేయుటయే ఏకైక వ్రతముగా గల; అసమానయా గిరా = సాటిలేని వాక్కు చేత; యథా ప్రీతిః = ఎటువంటి సంతోషము కలుగుతుందో; అనర్ఘ-మానయా విద్యయా = వెలకట్టలేని గౌరవమునిచ్చే విద్య వల్ల గానీ; అన్వహమ్ ఏధమానయా శ్రియా వా = ప్రతిరోజూ పెరిగే సంపద (లక్ష్మి) వల్ల గానీ; తథా న = అటువంటి ప్రీతి కలుగదు.
- తాత్పర్యము: శివ
స్తోత్రమే వ్రతంగా పెట్టుకున్న నా వాక్కు నాకు ఇచ్చే ఆనందం సాటిలేనిది. అది
చిక్కని అమృతంలా ఉంటుంది. అపారమైన విద్య వల్ల వచ్చే గౌరవం కానీ, రోజురోజుకూ పెరిగే ఆస్తిపాస్తులు కానీ నాకు ఇటువంటి పరమానందాన్ని
ఇవ్వలేవు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- భౌతిక సంపదలు, పాండిత్యం
ఇచ్చే గర్వం కంటే భగవంతుని స్తుతించేటప్పుడు కలిగే అమృతతుల్యమైన తృప్తి
గొప్పదని కవి తేల్చి చెప్పారు.
శ్లోకము 8
పురఃస్ఫురంతం విమృశన్మహేశ్వరం విలీనవేద్యాంతరవేదనో దశామ్ |
నవస్తవోల్లేఖవిధౌ స్పృశామి యాం మమాంతరాత్మా విభురేవ వేత్తి
తామ్ || 8
||
- ప్రతిపదార్థము: పురః = నా
ఎదుట;
స్ఫురంతం = ప్రకాశిస్తున్న; మహేశ్వరం = పరమశివుని; విమృశన్ =
ధ్యానిస్తున్నవాడనై; విలీన-వేద్య-అంతర-వేదనః
= ఇతర జ్ఞేయ వస్తువుల (ప్రపంచ విషయాల) జ్ఞానమంతా లీనమైపోగా; నవ-స్తవ-ఉల్లేఖ-విధౌ = ఈ నూతన స్తోత్రమును రచించే సమయంలో; యాం దశామ్ = ఏ (అనిర్వచనీయమైన) స్థితిని; స్పృశామి = నేను పొందుతున్నానో; తామ్ = ఆ
స్థితిని;
మమ అంతరాత్మా విభుః ఏవ వేత్తి = నా అంతరాత్మ అయిన ఆ
సర్వవ్యాపి శివుడు మాత్రమే ఎరుగును.
- తాత్పర్యము: పరమశివుడు
నా కళ్లెదుట సాక్షాత్కరిస్తున్నట్లు ధ్యానిస్తూ, ఈ స్తోత్రాలను రచిస్తున్నప్పుడు నాకు బాహ్య ప్రపంచం అసలు గుర్తుకు రావడం
లేదు. ఆ సమయంలో నేను అనుభవిస్తున్న పరమానంద స్థితిని, నా హృదయంలో కొలువై ఉన్న ఆ మహేశ్వరుడు తప్ప మరొకరు గ్రహించలేరు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- విలీనవేద్యాంతరవేదనః: సమాధి స్థితిలో ఉన్న యోగికి బాహ్య ప్రపంచం ఎలా
స్ఫురించదో, భగవంతుని
స్తుతించే భక్తుడికి కూడా అటువంటి తన్మయత్వం కలుగుతుందని వ్యాఖ్యాత
వివరించారు.
- భక్తుని అనుభూతి వాక్కులకు అందదని, అది కేవలం భగవంతునికే తెలుస్తుందని ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
శ్లోకము 9
మనుష్యతా పూరుషతాగ్ర్యవర్ణతా మనీషితా సత్కవితా శివైకతా |
ఇయం మమ క్షేమపరంపరా విభోః స్తుతిప్రసంగేన గతా కృతార్థతామ్ || 9 ||
- ప్రతిపదార్థము: మనుష్యతా =
మనిషిగా పుట్టడం; పూరుషతా =
పురుష జన్మ లభించడం; అగ్ర్య-వర్ణతా
= ఉత్తమ వర్ణమున (బ్రాహ్మణ జన్మ) పుట్టడం; మనీషితా = పాండిత్యం కలగడం; సత్కవితా =
చక్కని కవితా శక్తి ఉండటం; శివ-ఏకతా =
శివునితో ఏకత్వము (అనన్య భక్తి); ఇయం మమ
క్షేమ-పరంపరా = నా ఈ శ్రేయస్సుల పరంపర అంతా; విభోః స్తుతి-ప్రసంగేన = శివుని స్తుతించే ఈ సందర్భము వల్ల; కృతార్థతామ్ గతా = సార్థకతను పొందినది.
- తాత్పర్యము: మనిషిగా
పుట్టడం,
అందులో పురుషుడిగా పుట్టడం, ఉత్తమ కులంలో జన్మించడం, పాండిత్యం
లభించడం,
కవితా శక్తి ఉండటం—ఇవన్నీ ఒకదాని కంటే ఒకటి గొప్పవైన
అదృష్టాలు. అయితే, వీటన్నింటికీ
మించిన అదృష్టమైన 'శివభక్తి' కలగడం వల్ల, నా ఈ
యోగ్యతలన్నీ ఈ స్తోత్ర రచన ద్వారా సార్థకమయ్యాయి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- ఇక్కడ సారాలంకారం వాడబడింది. ఒకదాని కంటే ఒకటి శ్రేష్ఠమైన విషయాలను
క్రమ పద్ధతిలో చెప్పడం దీని ప్రత్యేకత.
- ఎన్ని అర్హతలున్నా, అవి భగవంతుని సేవలో వినియోగపడనంత వరకు నిరర్థకమని, శివస్తుతి వల్లనే తన జీవితం ధన్యమైందని కవి భావం.
శ్లోకము 10
ధ్రువం నవానాం రసగర్భనిర్భరధ్వనిర్ఘనానామనఘేయమావలిః |
పృథుప్రభావం శశిఖండమండితం ప్రహర్షిణం నీలగలం కరిష్యతి || 10 ||
- ప్రతిపదార్థము: రస-గర్భ-నిర్భర-ధ్వనిః
= శృంగారాది రసములతో నిండిన గంభీరమైన ధ్వని (కావ్యము) కలిగిన; అనఘా = దోషరహితమైన; ఇయం నవానాం
ఘనానాం ఆవలిః = ఈ నూతన స్తోత్రములనే మేఘాల మాల; పృథు-ప్రభావం = గొప్ప ప్రభావము కలిగిన; శశి-ఖండ-మండితం = చంద్రవంకతో శోభించే; నీలగలం = నీలకంఠుడైన శివుని; ప్రహర్షిణం
కరిష్యతి = మిక్కిలి సంతోషపరుస్తుంది. (దీనికి మరొక అర్థం కూడా ఉంది -
శ్లేషాలంకారం).
- తాత్పర్యము: (భక్తి
పరంగా): దోషరహితమైన నా ఈ నూతన స్తోత్ర పరంపర, చంద్రశేఖరుడైన ఆ పరమశివుడిని తప్పకుండా ఆనందింపజేస్తుంది.
(ప్రకృతి పరంగా): జలముతో నిండి ఉరుములతో కూడిన మేఘాల మాల, పీలికలతో శోభించే నెమలిని ఎలాగైతే సంతోషపెడుతుందో, నా స్తోత్రాలు శివుడిని అలా అలరిస్తాయి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- నీలగలం (శ్లేష): నీలగలుడు అంటే ఇక్కడ శివుడు మరియు నెమలి అని
రెండర్థాలు. శివుడికి నీలకంఠం ఎలాగో, నెమలికి
కూడా నీలకంఠమే ఉంటుంది.
- ఘనానాం ఆవలిః: మేఘాల మాల నెమలికి ఎలాగో, స్తోత్రమాల శివుడికి అలా అని పోలిక.
- ధ్వని: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'ధ్వని' అనే
పదానికి ఉత్తమ కావ్య లక్షణమని అర్థం చెప్పారు. దోషాలు లేని ఉత్తమ కావ్యం
భగవంతునికి ప్రీతికరమని భావం.
శ్లోకము 11
యది హ్యయోగ్యాశ్చరణాంతికే వయం తథాపి నః ప్రాంగణసీమసేవినామ్ |
చమత్కరిష్యంతి గిరః ప్రభోరిమా జనంగమానామివ గీతరీతయః || 11 ||
- ప్రతిపదార్థము: వయం = మేము; చరణ-అంతికే = (ప్రభువు యొక్క) పాదపద్మముల చెంత ఉండుటకు; అయోగ్యాః యది = యోగ్యులము కాకపోయినప్పటికీ; తథాపి = అయినప్పటికీ; ప్రాంగణ-సీమ-సేవినామ్
= ప్రాంగణము వెలుపల ఉండి సేవించే మాలాంటి వారి; ఇమాః గిరః = ఈ మాటలు; ప్రభోః
చమత్కరిష్యంతి = ఆ ప్రభువును ఆనందింపజేస్తాయి; జనంగమానామ్ గీత-రీతయః ఇవ = సామాన్య జనుల మధురమైన పాటలు విన్నప్పుడు కలిగే
ఆనందము వలె.
- తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ!
నీ పాదాల చెంత కూర్చుని స్తుతించే అంతటి గొప్ప యోగ్యత మాకు లేకపోవచ్చు. మేము
కేవలం నీ ప్రాంగణం వెలుపల నిలబడి సేవించే సామాన్యులము. అయినప్పటికీ, వీధిలో పాటలు పాడే సామాన్య జనుల పాటలు కూడా ఒక్కోసారి ప్రభువులను
అలరించినట్లే, నా ఈ భక్తి
పూర్వక వాక్కులు కూడా నిన్ను తప్పక అలరిస్తాయని నమ్ముతున్నాను.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి తన
వినయాన్ని ప్రకటిస్తూ, భగవంతుడు
గొప్ప పండితుల వాక్కులనే కాకుండా, సామాన్య
భక్తుల నిష్కల్మషమైన గీతాలను కూడా ఇష్టపడతాడని ఇక్కడ వివరించారు.
శ్లోకము 12
పరోపకారైరివ రాజసేవనం దరిద్రగార్హస్థ్యమివార్థితర్పణైః |
ఇదం బహుక్లేశమపీశ్వరస్తవైరవైమి వర్ష్మ స్పృహణీయమాత్మనః || 12 ||
- ప్రతిపదార్థము: పరోపకారైః
రాజసేవనం ఇవ = పరోపకారములతో కూడిన రాజసేవ వలె; అర్థితర్పణైః దరిద్ర-గార్హస్థ్యం ఇవ = అతిథి అభ్యాగతుల తృప్తితో కూడిన
పేదవాడి సంసారము వలె; ఆత్మనః ఇదం
బహుక్లేశం వర్ష్మ అపి = ఎన్నో కష్టాలతో కూడిన నా ఈ శరీరము కూడా; ఈశ్వర-స్తవైః = శివ స్తోత్రముల వల్ల; స్పృహణీయం అవైమి = కోరదగినదిగా (ధన్యమైనదిగా) భావిస్తున్నాను.
- తాత్పర్యము: రాజసేవ
ఎంతో కష్టమైనా, దాని
ద్వారా ఇతరులకు ఉపకారం జరిగినప్పుడు అది ఎలాగైతే గౌరవప్రదమో, దరిద్రుడి సంసారం కష్టాలతో నిండినా, అతిథులను
సత్కరించడం వల్ల అది ఎలాగైతే శోభిస్తుందో, అలాగే నా ఈ శరీరం రోగాలతో, కష్టాలతో
నిండి ఉన్నా, దీనితో
నేను నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను కాబట్టి ఈ దేహం నాకు అత్యంత ప్రియమైనదిగా, ధన్యమైనదిగా అనిపిస్తోంది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: శరీరం
యొక్క నశ్వరతను కాక, దానితో
చేసే 'భగవద్భక్తి' అనే గొప్ప
కార్యాన్ని కవి ఇక్కడ ప్రధానంగా చూశారు.
శ్లోకము 13
సహస్రపత్రైరివ పల్వలోదకం శిరః ఫణీంద్రస్య మణివ్రజైరివ |
సదోషమప్యేతదవమి మానుషం మనోరమం జన్మ మహేశ్వరస్తవైః || 13 ||
- ప్రతిపదార్థము: పల్వల-ఉదకం
సహస్రపత్రైః ఇవ = చిన్న మడుగులోని నీరు పద్మములతో శోభించినట్లు; ఫణీంద్రస్య శిరః మణివ్రజైః ఇవ = సర్పరాజు తల విషముతో నిండినా మణులతో
ప్రకాశించినట్లు; సదోషం అపి
ఏతత్ మానుషం జన్మ = దోషములతో కూడిన ఈ మనుష్య జన్మ; మహేశ్వర-స్తవైః = శివ స్తోత్రములతో; మనోరమం
అవైమి = సుందరమైనదిగా తలుస్తున్నాను.
- తాత్పర్యము: బురదతో
నిండిన చిన్న మడుగు పద్మాలను పూయడం వల్ల ఎలా పవిత్రంగా కనిపిస్తుందో, భయంకరమైన పాము తల మణుల కాంతితో ఎలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుందో, అలాగే పాపాలతో, దోషాలతో
నిండిన నా ఈ మానవ జన్మ శివ స్తోత్రాల వల్ల ఎంతో మనోహరంగా, సార్థకంగా మారింది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: మనోరమము: భౌతిక లోపాలు ఉన్నా, భగవంతుని
నామస్మరణ అనే మణి ఉంటే ఆ జీవితం తేజోవంతం అవుతుందని కవి అద్భుతమైన పోలికలతో
చెప్పారు.
శ్లోకము 14
మృగేంద్రశావా ఇవ కందరోదరాత్కరీంద్రకుంభాదివ మౌక్తికోత్కరాః |
వినిఃసరంతః కవితుర్ముఖాదమీ మనోజ్ఞతాం బిభ్రతి కస్య న స్తవాః
|| 14 ||
- ప్రతిపదార్థము: కందర-ఉదరాత్
మృగేంద్ర-శావాః ఇవ = గుహ లోపలి నుండి వచ్చే సింహపు పిల్లల వలె; కరీంద్ర-కుంభాత్ మౌక్తిక-ఉత్కరాః ఇవ = ఏనుగు కుంభస్థలము నుండి జాలువారే
ముత్యాల సమూహము వలె; కవితుః
ముఖాత్ వినిఃసరంతః అమీ స్తవాః = కవి ముఖము నుండి వెలువడే ఈ స్తోత్రములు; కస్య మనోజ్ఞతాం న బిభ్రతి = ఎవరికి మనోహరంగా అనిపించవు? (అందరినీ అలరిస్తాయి).
- తాత్పర్యము: గుహ నుండి
సింహపు పిల్లలు రాజసంగా బయటకు వచ్చినప్పుడు, లేదా ఏనుగు కుంభస్థలం నుండి ముత్యాలు రాలినప్పుడు అవి ఎంతటి అందాన్ని
ఇస్తాయో,
కవి ముఖం నుండి వెలువడే ఈ శివ స్తోత్రాలు కూడా అంతటి
గంభీరతను,
సౌందర్యాన్ని కలిగి ఉండి వినే ప్రతి ఒక్కరినీ
ఆకట్టుకుంటాయి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: స్తోత్రాల
శక్తిని 'సింహ కిశోరాల'తోను, వాటి మాధుర్యాన్ని 'ముత్యాల'తోను పోల్చడం ద్వారా కవిత్వంలోని ఓజస్సు, మాధుర్య గుణాలను వర్ణించారు.
శ్లోకము 15
మరాలమాలా సరసీవ నిర్మలే కుచస్థలే హారలతేవ సుభ్రువామ్ |
ఇయం భవత్వాభరణం మహేశ్వరస్తవావలీ వక్త్రసరోరుహే సతామ్ || 15 ||
- ప్రతిపదార్థము: నిర్మలే
సరసి మరాలమాలా ఇవ = నిర్మలమైన సరస్సులో హంసల మాల వలె; సుభ్రువామ్ కుచస్థలే హారలతా ఇవ = సుందరీమణుల వక్షస్థలమున ముత్యాల హారము
వలె;
ఇయం మహేశ్వర-స్తవావలీ = ఈ మహేశ్వర స్తోత్రమాల; సతామ్ వక్త్ర-సరోరుహే = సజ్జనుల ముఖపద్మము నందు; ఆభరణం భవతు = అలంకారముగా ఉండుగాక.
- తాత్పర్యము: మానస
సరోవరంలో హంసలు ఎలా అందాన్నిస్తాయో, అందగత్తెకు
హారము ఎలా శోభనిస్తుందో, అలాగే ఈ
స్తోత్ర మాల పండితుల, భక్తుల
నోళ్లలో నాట్యమాడుతూ వారి ముఖాలకు అసలైన అలంకారము కావాలని కోరుకుంటున్నాను.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: పండితులు ఈ
స్తోత్రాలను పఠించడం ద్వారా వారి ముఖ వర్చస్సు పెరుగుతుందని కవి
ఆశీర్వదించారు.
శ్లోకము 16
ఇమాం ఘనశ్రేణిమివోన్ముఖః శిఖీ చకోరకః కార్తికచంద్రికామివ |
రథాంగనామా తరణేరివ త్విషం స్తవావలీం వీక్ష్య న కః ప్రమోదతే || 16 ||
- ప్రతిపదార్థము: ఘన-శ్రేణిం
వీక్ష్య ఉన్ముఖః శిఖీ ఇవ = మేఘాల వరుసను చూసి ఆనందించే నెమలి వలె; కార్తిక-చంద్రికాం చకోరకః ఇవ = కార్తీక వెన్నెలను చూసి మురిసిపోయే చకోర
పక్షి వలె;
తరణేః త్విషం రథాంగనామా ఇవ = సూర్యకాంతిని చూసి
సంతోషించే చక్రవాక పక్షి వలె; ఇమాం
స్తవావలీం వీక్ష్య = ఈ స్తోత్రమాలను చూసి; కః న ప్రమోదతే = ఎవడు సంతోషించడు?
- తాత్పర్యము: వర్షకాల
మేఘాలను చూసి నెమలి, కార్తీక
పున్నమి వెన్నెలను చూసి చకోరం, ఉదయించే
సూర్యుడిని చూసి చక్రవాక పక్షి ఎలాగైతే పరమానందం చెందుతాయో, ఈ శివ స్తోత్రాలను విన్నవారు, చదివిన
వారు కూడా తప్పకుండా అట్టి పరమానందాన్ని పొందుతారు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: ఇక్కడ మూడు
రకాల ఆనందాలను (భక్తి, శాంతి, జ్ఞాన ఉదయాలను) ప్రకృతిలోని దృష్టాంతాలతో కవి ఎంతో రమ్యంగా చిత్రించారు.
శ్లోకము 17
మధువ్రతః సౌమనసీమివ స్రజం సితచ్ఛదః పంకజకర్ణికామివ |
పికో వికోషామివ చూతమంజరీమిమాం న కశ్చర్వయతి స్తవావలీమ్ ||
17 ||
- ప్రతిపదార్థము: మధువ్రతః = తుమ్మెద; సౌమనసీం
స్రజం ఇవ = పూలమాలను (జాజి పూల మాలను) ఆస్వాదించినట్లు; సితచ్ఛదః = హంస; పంకజ-కర్ణికాం
ఇవ = పద్మము యొక్క మధ్యభాగమును ఆస్వాదించినట్లు; పికః =
కోకిల; వికోషాం చూత-మంజరీం ఇవ = వికసించిన మామిడి చిగురును
ఆస్వాదించినట్లు; ఇమాం స్తవావలీం = ఈ స్తోత్రమాలను; కః న చర్వయతి = ఎవరు ఆస్వాదించరు? (అందరూ దీనిని రుచి చూస్తారు).
- తాత్పర్యము: తుమ్మెద పూలమాలను, హంస
పద్మమును, కోకిల మామిడి చిగురును ఎంత ఆనందంగా ఆస్వాదిస్తాయో,
సహృదయులైన భక్తులు కూడా ఈ శివ స్తోత్రమాలను అంతటి
మధురంగా పఠిస్తూ ఆనందిస్తారు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవిత్వం యొక్క మాధుర్యాన్ని ప్రకృతిలోని శ్రేష్ఠమైన
దృష్టాంతాలతో పోల్చారు. స్తోత్రము చదవడం అనేది కేవలం ఉచ్చారణ కాదు, అది ఒక రసాస్వాదన అని ఇక్కడ భావం.
శ్లోకము 18
మనస్వినీనామివ సాచి వీక్షితం స్తనంధయానామివ ముగ్ధజల్పితమ్ |
అవశ్యమాసాం మధు సూక్తివీరుధాం మనీషిణాం మానసమార్ద్రయిష్యతి ||
18 ||
- ప్రతిపదార్థము: మనస్వినీనాం సాచి వీక్షితం ఇవ = మానవతులైన స్త్రీల
ఓరచూపు వలె; స్తనంధయానాం ముగ్ధ-జల్పితం ఇవ = పాలు తాగే పసిపిల్లల
ముద్దుల మాటల వలె; ఆసాం సూక్తి-వీరుధాం మధు = ఈ సూక్తులనే లతల నుండి
వెలువడే మకరందము (అమృతము); మనీషిణాం మానసం = పండితుల మనస్సును; అవశ్యం ఆర్ద్రయిష్యతి = తప్పక తడుపుతుంది
(కరిగిస్తుంది).
- తాత్పర్యము: సుందరాంగుల ఓరచూపులు, పసిపిల్లల
ముద్దుముద్దు మాటలు మనస్సును ఎలాగైతే గిలిగింతలు పెట్టి ఆనందంలో ముంచుతాయో,
నా ఈ స్తోత్రాలలోని మధురమైన వాక్కులు కూడా జ్ఞానుల
హృదయాలను అలాగే ఆనందంతో తడుపుతాయి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
- సూక్తివీరుధాం మధు: సూక్తులను లతలతోను (తీగలు), వాటిలోని భావ రసాన్ని మకరందంతోను పోల్చడం చాలా అందంగా
ఉంది.
- పండితుల హృదయాలు కఠినంగా ఉన్నా, ఈ స్తోత్రాలలోని ఆర్ద్రత వాటిని కరిగిస్తుందని కవి
నమ్మకం.
శ్లోకము 19
ఇయం మధుశ్రీరివ కేలికాననం సరోవరం ప్రావృడివాతపక్షతమ్ |
స్తవావలీ కావ్యకుతూహలం సతాం అకాలజీర్ణం తరుణీకరిష్యతి ||
19 ||
- ప్రతిపదార్థము: మధుశ్రీః కేలి-కాననం ఇవ = వసంత లక్ష్మి శిశిరంలో
వాడిపోయిన వినోద వనాన్ని తిరిగి చిగురింపజేసినట్లు; ప్రావృత్
ఆతప-క్షతం సరోవరం ఇవ = వర్షకాలము ఎండకు ఎండిపోయిన సరస్సును నీటితో నింపినట్లు;
ఇయం స్తవావలీ = ఈ స్తోత్రమాల; సతాం
అకాల-జీర్ణం కావ్య-కుతూహలం = పండితులలో అకాలముగా నశించిన కావ్య ఆసక్తిని;
తరుణీకరిష్యతి = మళ్లీ యవ్వనవంతము (నూతనము) చేస్తుంది.
- తాత్పర్యము: వసంత కాలం రాగానే తోటలు ఎలా చిగురిస్తాయో, వర్షం పడగానే ఎండిన చెరువులు ఎలా నిండుతాయో, అలాగే ఈ శివ స్తోత్రాలు పండితులలో అణగిపోయిన కవితా
ఆసక్తిని మళ్లీ మేల్కొల్పి, వారి హృదయాలను ఉత్సాహపరుస్తాయి.
శ్లోకము 20
విమత్సరాణాం సదసద్వివేకినాం మహాత్మనాం మూర్ధ్ని
ధృతోఽయమంజలిః |
విలోకయంతు ప్రభుగౌరవాదిమాం ప్రసాదబుద్ధ్యా మయి వా
స్తవావలీమ్ || 20 ||
- ప్రతిపదార్థము: విమత్సరాణాం = అసూయ లేని; సదసద్-వివేకినాం
= మంచి చెడులను విచక్షించగల; మహాత్మనాం మూర్ధ్ని = మహాత్ముల శిరస్సుపై; అయం అంజలిః ధృతః = ఈ (స్తుతి కుసుమ) అంజలి ఉంచబడినది;
ప్రభు-గౌరవాత్ = నా ప్రభువైన శివునిపై గల గౌరవముతో
గానీ; మయి ప్రసాద-బుద్ధ్యా వా = నాపై గల అనుగ్రహముతో గానీ;
ఇమాం స్తవావలీం విలోకయంతు = ఈ స్తోత్రమాలను
పరిశీలించండి.
- తాత్పర్యము: అసూయ లేనివారు, గుణదోష
విచక్షణ తెలిసినవారైన ఓ మహాత్ములారా! మీ పాదాలకు నమస్కరిస్తూ నా ఈ 'స్తుతి కుసుమాంజలి'ని మీ
ముందు ఉంచుతున్నాను. నా ఆరాధ్య దైవమైన శివునిపై ఉన్న గౌరవంతోనైనా, లేదా నాపై ఉన్న కరుణతోనైనా ఈ స్తోత్రాలను ఒక్కసారి
చదవండి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి ఇక్కడ స్తుతి కుసుమాంజలి అనే గ్రంథ నామాన్ని శ్లేషగా వాడారు. అంజలి అంటే
నమస్కారం మరియు దోసిలితో ఇచ్చే పూలు అని అర్థం. తన గ్రంథాన్ని మహాత్ముల
శిరస్సుపై పుష్పాంజలిగా సమర్పిస్తున్నానని దీని భావం.
శ్లోకము 21
స్తవావలీఢౌకనకార్పణచ్ఛలాదలభ్యమభ్యర్ణచరైః సురైరపి |
ప్రభోః పదస్పర్శమశంకమీప్సతో వికత్థనత్వేఽపి న మే విడంబనా ||
21 ||
- ప్రతిపదార్థము: స్తవ-ఆవలీ-ఢౌకనక-అర్పణ-చ్ఛలాత్ = ఈ స్తోత్రమాల అనే
కానుకను సమర్పించే నెపంతో; అభ్యర్ణ-చరైః సురైః అపి అలభ్యమ్ = దేవుని చెంతనే ఉండే
దేవతలకు కూడా లభించని; ప్రభోః పద-స్పర్శం = ఆ శివుని పాద స్పర్శను; అశంకం ఈప్సతః = నిస్సంకోచంగా కోరుకుంటున్న; మే = నాకు; వికత్థనత్వే అపి = ఇది
ఆత్మస్తుతిలా అనిపించినా; విడంబనా న = ఇందులో పరిహాసం (లేదా అవమానం) ఏమీ లేదు.
- తాత్పర్యము: ఈ స్తోత్రాలను శివునికి కానుకగా సమర్పించడం ద్వారా,
ఆయన పాదాలను తాకాలని నేను ఆశిస్తున్నాను. నిరంతరం
శివుని వెంటే ఉండే దేవతలకు కూడా లభించని ఆ పాద స్పర్శను నేను కోరుకోవడం చూసి
ఎవరైనా నవ్వుకోవచ్చు, లేదా ఇది నా అహంకారం అనుకోవచ్చు. కానీ భక్తితో
చేస్తున్న ఈ ప్రయత్నంలో నాకు ఎటువంటి సంకోచం లేదు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: శివ పాద స్పర్శ మోక్షదాయకమని, అది ఈ
స్తోత్ర రచన ద్వారా తనకు లభిస్తుందని కవి దృఢంగా విశ్వసిస్తున్నారు.
శ్లోకము 22
కలిమలమషీకల్మాషోఽయం మనోముకురః పురః
స్ఫురితమపి న వ్యక్తం వస్తు గ్రహీతుమభూత్క్షమః |
సపది విశదైః శబ్దబ్రహ్మోర్మిభిర్విమలే కృతే
కరబదరవత్పశ్యామోఽస్మిన్సమస్తమిదం జగత్ || 22 ||
- ప్రతిపదార్థము: కలి-మల-మషీ-కల్మాషః = కలియుగ పాపము అనే మసి (మురికి)
చేత మలినమైన; అయం మనో-ముకురః = నా మనస్సు అనే అద్దము; పురః స్ఫురితమ్ అపి = ఎదుట ప్రకాశిస్తున్నప్పటికీ;
వస్తు = (పరమాత్మ అనే) వస్తువును; వ్యక్తం గ్రహీతుం న క్షమః అభూత్ = స్పష్టముగా
గ్రహించుటకు సమర్థము కాలేదు; సపది = ఇప్పుడు; విశదైః
శబ్దబ్రహ్మ-ఊర్మిభిః = నిర్మలమైన శబ్దబ్రహ్మ తరంగముల చేత (స్తుతి రూప
వాక్కులచే); విమలే కృతే = అది పవిత్రము కాగా; అస్మిన్ = ఈ మనస్సు నందు; ఇదం
సమస్తం జగత్ = ఈ ప్రపంచమంతటిని; కర-బదర-వత్ =
అరచేతిలోని ఉసిరికాయ వలె; పశ్యామః = చూడగలుగుతున్నాము.
- తాత్పర్యము: కలియుగ దోషాలనే మసి వల్ల నా మనస్సు అనే అద్దం
మసకబారిపోయింది. అందుకే నా ఎదుట పరమాత్మ ఉన్నా నేను గుర్తుపట్టలేకపోయాను.
కానీ ఇప్పుడు ఈ శివ స్తోత్రాలు అనే పవిత్ర తరంగాలతో ఆ అద్దాన్ని తుడిచాను.
ఇప్పుడు నా మనస్సులో ఈ సృష్టి అంతా శివమయంగా, అరచేతిలోని
ఉసిరికాయ అంత స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
శ్లోకము 23
ఆనందిని స్తువతి నందిని గూఢమర్థం
దేవశ్చమత్కృతికృతాంగులిభంగభంగిః |
అంగస్థితాం భగవతీమధిరూఢహాసామాసామవశ్యమవబోధయతి స్తుతీనామ్ ||
23 ||
- ప్రతిపదార్థము: నందిని = నందీశ్వరుడు; ఆనందిని
స్తువతి = ఆనందముతో ఈ స్తోత్రములను పఠిస్తుండగా; దేవః =
పరమశివుడు; చమత్కృతి-కృత-అంగులి-భంగ-భంగిః = చమత్కారముగా వేళ్లను
విరుస్తూ (తాళం వేస్తూ); అంగ-స్థితాం భగవతీమ్ = తన శరీరము నందే (వామభాగమున)
ఉన్న పార్వతీదేవికి; ఆసాం స్తుతీనాం గూఢం అర్థం = ఈ స్తోత్రాలలోని
గూఢార్థములను; అధిరూఢ-హాసామ్ = చిరునవ్వు చిందిస్తున్న ఆమెకు;
అవశ్యం అవబోధయతి = తప్పక వివరిస్తాడు.
- తాత్పర్యము: నా ఈ స్తోత్రాలను నందీశ్వరుడు పాడుతుంటే, శివుడు పరవశించి వేళ్లతో తాళం వేస్తూ, పక్కనే ఉన్న పార్వతీదేవికి ఈ కవిత్వంలోని లోతైన
అర్థాలను వివరించి చెబుతాడు. ఆ మాటలకు అమ్మవారు చిరునవ్వు చిందిస్తుంది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి తన రచన పరమశివుని అంతఃపురంలో చర్చకు వచ్చేంత
గొప్పగా ఉండాలని ఆశించారు.
శ్లోకము 24
మన్యే మనోవచనకర్మభిరద్భుతాని యాన్యుర్జితాని సుకృతాని
పురాకృతాని |
ఏతాని తాని శివభక్తిపవిత్రితాని కర్ణామృతాని ఫలితాని
సుభాషితాని || 24 ||
- తాత్పర్యము: గత జన్మల్లో నేను మనసుతో, వాక్కుతో,
శరీరంతో చేసిన అద్భుతమైన పుణ్యకార్యాలే ఇప్పుడు
శివభక్తితో పునీతమై, చెవులకు అమృతం లాంటి ఈ మధుర కావ్య రూపంలో ఫలించాయని
నేను భావిస్తున్నాను.
శ్లోకము 25
ఏతే ప్రభోః ప్రమథభర్తురభీష్టమష్టాత్రింశత్స్తవా విమృశతాం
విదుషాం దిశంతు |
తేనైవ దృక్షు ధృతఘర్మకరామృతాంశుసప్తార్చిషామివ కలాః
సకలార్థలాభమ్ || 25 ||
- విశేషార్థము: పరమశివుని మూడు కన్నులు సూర్యుడు (దక్షిణ నేత్రం),
చంద్రుడు (వామ నేత్రం), అగ్ని
(ఫాల నేత్రం).
- సూర్యుని కళలు = 12
- చంద్రుని కళలు = 16
- అగ్ని కళలు = 10
- మొత్తం = 38
- తాత్పర్యము: శివుని మూడు కన్నుల కళలు (38) ఎలాగైతే
లోకానికి వెలుగును, ఫలాన్ని ఇస్తాయో, నేను
రచించిన ఈ 38 స్తోత్రాలు కూడా పండితులకు, భక్తులకు
సకల పురుషార్థాలను (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలను) ప్రసాదించుగాక!
శ్లోకము 26
అయమిహ కింకరేణ రచితశ్చరణాంబుజయో
స్తుతికుసుమాంజలిర్భగవతస్తరుణేందుభృతః |
అవిరలభక్తిసిక్తనవసూక్తిలతావచితః కలయతు సౌరభేణ సుకృతాం
స్పృహయాలు మనః || 26 ||
- ప్రతిపదార్థము: తరుణేందు-భృతః = బాలచంద్రుడిని ధరించిన; భగవతః చరణ-అంబుజయోః = భగవంతుని పాదపద్మముల చెంత;
కింకరేణ రచితః = (శివ) కింకరుడైన నాచే (జగద్ధరునిచే)
రచింపబడిన; అయం స్తుతి-కుసుమాంజలిః = ఈ 'స్తుతి
కుసుమాంజలి'; అవిరల-భక్తి-సిక్త = నిరంతర భక్తితో తడపబడిన; నవ-సూక్తి-లతా-అవచితః = నూతన సూక్తులనే తీగల నుండి
కోయబడినది; సౌరభేణ = తన సుగంధముతో; సుకృతాం
మనః = పుణ్యాత్ముల మనస్సును; స్పృహయాలు కలయతు = ఆకర్షించుగాక.
- తాత్పర్యము: బాలచంద్రశేఖరుని పాదాల చెంత, ఆయన
దాసుడనైన నేను సమర్పించిన ఈ "స్తుతి కుసుమాంజలి", భక్తి అనే
నీటితో పెంచిన సూక్తులనే తీగలనుండి కోసిన పుష్పగుచ్ఛం. ఈ గ్రంథం తన భక్తి
పరిమళంతో సహృదయులైన భక్తుల మనస్సులను రంజింపజేయుగాక!
.
శ్లోకము 27
అయి ప్రమథనాయక త్రిజగతామధిష్ఠాయక
ప్రసన్నముఖ షణ్ముఖ త్రిదశవంద్య నందీశ్వర |
నివేదయత భక్తితశ్చరణకింకరేణార్పితం
పురః పురరిపోరిమం వికచవాక్యపుష్పాంజలిమ్ || 27 ||
- ప్రతిపదార్థము: అయి ప్రమథనాయక = ఓ ప్రమథ గణములకు నాయకుడా (వినాయక);
త్రిజగతాం అధిష్ఠాయక = మూడు లోకములకు అధిపతివైనవాడా;
ప్రసన్నముఖ షణ్ముఖ = ప్రసన్నమైన ముఖము గల ఓ
కుమారస్వామి; త్రిదశవంద్య నందీశ్వర = దేవతలచే వందింపబడే ఓ నందీశ్వరా;
చరణ-కింకరేణ = నీ పాదసేవకుడైన నాచే (జగద్ధరునిచే);
భక్తితః అర్పితం = భక్తితో సమర్పింపబడిన; ఇమం వికచ-వాక్య-పుష్పాంజలిమ్ = వికసించిన వాక్కులనే ఈ
పుష్పాంజలిని; పురరిపోః పురః = త్రిపురాంతకుడైన శివుని ఎదుట; నివేదయత = విన్నవించండి.
- తాత్పర్యము: ఓ గణపతి! ఓ షణ్ముఖా! ఓ నందీశ్వరా! మీరందరూ కలిసి,
మీ పాద సేవకుడైన నేను (జగద్ధర కవి) ఎంతో భక్తితో
రచించిన ఈ "స్తుతి కుసుమాంజలి" అనే వాక్-పుష్పాలను ఆ పరమశివుని
సన్నిధిలో నివేదించి, నాపై ఆయన అనుగ్రహం కలిగేలా చూడండి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి నేరుగా శివుని వద్దకు వెళ్ళడానికి సంకోచించి,
ఆయనకు అత్యంత సన్నిహితులైన గణపతి, కుమారస్వామి మరియు నందీశ్వరుల ద్వారా తన కావ్యాన్ని
సమర్పించుకుంటున్నారు. దీనిని 'ప్రార్థనా పూర్వక
నివేదన' అంటారు.
శ్లోకము 28
ఇతి పరిషది సింహస్యందనస్కందనంది-
ప్రభృతిభిరభిరాద్ధైర్వంద్యమావేద్యమానమ్ |
స్తుతికుసుమసమూహం ప్రాభృతీకృత్య శంభో-
ర్యదమలముపలబ్ధం శర్మ తేనేదమస్తు || 28 ||
- ప్రతిపదార్థము: ఇతి = ఈ విధముగా; పరిషది =
శివ సభలో; సింహస్యందన = సింహవాహనుడైన గణపతి; స్కంద = కుమారస్వామి; నంది =
నందీశ్వరుడు; ప్రభృతిభిః = మొదలైన వారిచే; ఆవేద్యమానం
= నివేదింపబడుతున్న; ఇమం స్తుతి-కుసుమ-సమూహం = ఈ స్తుతి పుష్పముల సమూహమును;
ప్రాభృతీకృత్య = కానుకగా స్వీకరించిన; శంభోః = శివుని నుండి; యత్ అమలం
శర్మ ఉపలబ్ధం = ఏ నిర్మలమైన సుఖము (కళ్యాణము) లభించినదో; తేన ఇదమ్ అస్తు = దాని ద్వారా ఈ క్రింది విధంగా
జరుగుగాక.
- తాత్పర్యము: గణపతి, కుమారస్వామి, నందీశ్వరులు నా ఈ
స్తోత్రాలను శివునికి కానుకగా సమర్పించగా, ఆ ప్రభువు
సంతసించి నాకు ప్రసాదించిన పుణ్యఫలం వల్ల లోకానికి మేలు కలుగుగాక.
శ్లోకము 29 (మంగళాశాసనము - ముగింపు)
భువి భువి కువికల్పః స్వల్పతామేతు జేతుం
ధురి ధురి దురితౌఘం వర్ధతాం శుద్ధబోధః |
పథి పథి మథితోగ్రవ్యాపదాపన్నతాపా
నరి నరి పరిపూర్ణా జృంభతాం శంభુભక్తిః ||
29 ||
- ప్రతిపదార్థము: భువి భువి = ప్రతి ప్రదేశమునందు; కువికల్పః = కుత్సితమైన ఆలోచనలు (అధర్మ మార్గము);
స్వల్పతామ్ ఏతు = నశించిపోవుగాక; దురిత-ఓఘం జేతుం = పాపముల సమూహమును జయించుటకు; ధురి ధురి = ప్రతిచోటా; శుద్ధ-బోధః
= నిర్మలమైన జ్ఞానము; వర్ధతామ్ = వృద్ధి చెందుగాక; పథి పథి =
ప్రతి మార్గమునందు; మథిత-ఉగ్ర-వ్యాపదా = భయంకరమైన ఆపదలు తొలగిపోవుగాక;
నరి నరి = ప్రతి మనిషిలోనూ; ఆపన్న-తాపా
= కష్టాల వల్ల కలిగే తాపమును పోగొట్టే; శంభూ-భక్తిః
= శివభక్తి; పరిపూర్ణా జృంభతామ్ = నిండుగా వెల్లివిరియుగాక.
- తాత్పర్యము: లోకంలో అధర్మం, కుటిల
ఆలోచనలు నశించాలి. పాపాలను పారద్రోలే శుద్ధ జ్ఞానం అందరిలో కలగాలి. ప్రతి
మార్గంలోనూ ఆపదలు తొలగిపోయి, ప్రతి మానవుని హృదయంలో శివభక్తి నిరంతరాయంగా
ప్రకాశించాలి. ఇదే నా అంతిమ ప్రార్థన.
- వ్యాఖ్యాన విశేషాలు: కవి తన వ్యక్తిగత ముక్తిని మాత్రమే కోరుకోకుండా,
'లోకాః సమస్తాః సుఖినోభవంతు' అనే
భావనతో ఈ గ్రంథాన్ని ముగించారు.
ముగింపు:
దీనితో జగద్ధరభట్టు విరచించిన "స్తుతి
కుసుమాంజలి" అనే మహత్తర
భక్తి కావ్యం సంపూర్ణమైనది. 38 స్తోత్రాల ద్వారా శివ వైభవాన్ని, భక్తి
మాధుర్యాన్ని, కవి తన అపారమైన పాండిత్యంతో మరియు ఆర్తితో ఆవిష్కరించారు.
శ్లోకము 30 (ఫలశ్రుతి - మంగళాశాసనము)
ఇతి శుభం భగవచ్చరితస్తుతివ్యతికరేణ యదర్జితమూర్జితమ్ |
భవతు తేన మనస్యనపాయినీ సుకృతినాం శివభక్తిచమత్కృతిః ||
30 ||
- ప్రతిపదార్థము: ఇతి = ఈ విధముగా; భగవత్-చరిత-స్తుతి-వ్యతికరేణ
= భగవంతుడైన శివుని చరిత్రను, స్తోత్రములను కీర్తించుట ద్వారా; యత్ ఊర్జితమ్ అర్జితమ్ = ఏ గొప్ప పుణ్యము
సంపాదింపబడినదో; తేన = ఆ పుణ్యఫలము చేత; సుకృతినామ్
మనసి = పుణ్యాత్ములైన భక్తుల మనస్సు నందు; అనపాయినీ
= శాశ్వతమైన; శివ-భక్తి-చమత్కృతిః = శివభక్తి అనే పరమానందము;
భవతు = కలుగుగాక; శుభమ్ =
శుభమగుగాక.
No comments:
Post a Comment