37. స్తుతి ప్రశంసా స్తోత్రము

 

37. స్తుతి ప్రశంసా స్తోత్రము

కాశ్మీర మహాకవి జగద్ధరభట్టు విరచించిన స్తుతి కుసుమాంజలిలోని "స్తుతి ప్రశంసా స్తోత్రము" అనే 37వ స్తోత్రము రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానంతో  22 -02 -2026

శ్లోకము 1

ఇహ హి స్వాత్మమహేశ్వరపరిభావనశుద్ధసంవిదః సుధియః |

కమలదలాని జలైరివ బహిరావరణైర్న లిప్యంతే || 1 ||

• ప్రతిపదార్థము: ఇహ హి = ఈ జగత్తునందు నిశ్చయముగా; స్వాత్మ-మహేశ్వర-పరిభావన = తన ఆత్మయే మహేశ్వరుడనే ధ్యానము చేత; శుద్ధ-సంవిదః = పవిత్రమైన జ్ఞానము కలిగిన; సుధియః = విజ్ఞులు; జలైః = నీటి బిందువులచేత; కమల-దలాని ఇవ = తామర ఆకులు వలె; బహిః-ఆవరణైః = బాహ్యమైన కర్మ బంధములచే; న లిప్యంతే = అంటుకోబడరు.
• తాత్పర్యము: తన ఆత్మను మహేశ్వరునితో ఏకం చేసి ధ్యానించే జ్ఞానులు, తామర ఆకు మీద నీటి చుక్క వలె ఉంటారు. సంసారంలోని శుభాశుభ కర్మలు వారిని అంటుకోలేవు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• బహిరావరణము: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'బహిరావరణము' అంటే బుద్ధీంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాల ద్వారా చేసే మూడు రకాల కర్మలని (శుభ, అశుభ, మిశ్రమ) వివరించారు.
• నిశ్చయము: 'హి' అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా, ఆత్మసాక్షాత్కారం పొందినవాడు కర్మబంధాలకు అతీతుడనే వేదాంత సత్యాన్ని కవి ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.

---

శ్లోకము 2

కవిముఖకమలోపవనే కృతవసతిర్జయతి సూక్తికల్పలతా |

యా ఫలతి భుక్తిముక్తీ శివభక్తిసుధారసాసేకైః || 2 ||

• ప్రతిపదార్థము: కవి-ముఖ-కమల-ఉపవనే = కవుల ముఖపద్మమనే ఉద్యానవనమునందు; కృత-వసతిః = నివాసమున్న; సూక్తి-కల్పలతా = వాక్కు అనే కల్పవృక్షపు తీగ; శివ-భక్తి-సుధా-రస-ఆసేకైః = శివభక్తి అనే అమృత రసాన్ని చల్లుట ద్వారా; భుక్తి-ముక్తీ = భోగమును మరియు మోక్షమును; ఫలతి = ప్రసాదిస్తుంది.
• తాత్పర్యము: కవుల ముఖము అనే తోటలో నివసించే వారి వాక్కు ఒక కల్పలత వంటిది. దీనికి శివభక్తి అనే అమృత రసాన్ని పోస్తే, అది భుక్తిని (సుఖాలను), ముక్తిని (మోక్షాన్ని) రెండింటినీ ఇస్తుంది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• సూక్తి కల్పలత: కల్పవృక్షం కోరిన కోరికలు తీరుస్తుంది. అలాగే శివభక్తితో కూడిన వాక్కు కూడా భక్తుడు ఆశించే దేనినైనా (భుక్తి లేదా ముక్తి) ప్రసాదించగలదని ఇక్కడ రూపకం వాడబడింది.
• ఆసేకము: అంటే నీరు చల్లడం. భక్తి అనే నీటితో తడిసినప్పుడే వాక్కు ఫలిస్తుందని వ్యాఖ్యాత భావం.

---

శ్లోకము 3

జయ జయ హర రక్ష భయాదేవం దేవం శివం శివం లబ్ధుమ్ |

యః స్తౌతి తస్య సఫలః సారః సారస్వతః స్వతః స్ఫారః || 3 ||

• ప్రతిపదార్థము: హే హర = ఓ పాపహరుడా!; జయ జయ = నీకు జయము కలుగుగాక; భయాత్ రక్ష = (జన్మ మృత్యు) భయము నుండి రక్షించుము; ఏవం = ఈ విధముగా; శివం లబ్ధుం = శ్రేయస్సును పొందుటకై; యః దేవం శివం స్తౌతి = ఎవడైతే శివుని స్తుతిస్తాడో; తస్య = వాని యొక్క; సారస్వతః సారః = వాక్కులోని సారాంశము; సఫలః = సఫలమగును.
• తాత్పర్యము: "ఓ హరా! నన్ను సంసార భయాల నుండి రక్షించు" అని వేడుకుంటూ శివుని స్తుతించే భక్తుని వాక్కు మాత్రమే సార్థకమైనది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• పౌనరుక్త్యం: 'జయ జయ', 'శివం శివం' అని రెండుసార్లు వాడటంలో దోషం లేదు. అది భక్తుడి హృదయంలోని గాఢమైన అనురాగాన్ని, భక్తి ఉల్లాసాన్ని సూచిస్తుంది.
• సారస్వత సారము: భగవంతుని స్తుతించని వాక్కు వ్యర్థమని, ఎవరైతే శివుని కీర్తిస్తారో వారి వాక్కు మాత్రమే 'సఫలం' అవుతుందని వ్యాఖ్యాత వివరించారు.

---

శ్లోకము 4

శివ శివ శంకర శంకర భవ గతిరితి యః ప్రలాపముఖరముఖః |

తస్య హి సఫలా దివసాః శివసాయుజ్యం చ హస్తగతమ్ || 4 ||

• ప్రతిపదార్థము: హే శివ శివ, శంకర శంకర = ఓ శుభకరుడా!; గతిః భవ = నా దిక్కువు నీవే కమ్ము; ఇతి = అని; యః ప్రలాప-ముఖర-ముఖః = మాటిమాటికీ నామస్మరణ చేసే నోరు కలవాడో; తస్య = వాని యొక్క; దివసాః సఫలాః = రోజులు సఫలమైనవి; శివ-సాయుజ్యం చ = శివ సాయుజ్యము కూడా; హస్తగతమ్ = లభించినట్లే.
• తాత్పర్యము: "శివ! శంకర! నీవే నా దిక్కు" అని నిరంతరము ఆక్రందిస్తూ నామస్మరణ చేసే భక్తుని రోజులు ధన్యమైనవి. వానికి మోక్షం అరచేతిలోని ఉసిరికాయ వంటిది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• ప్రలాపము: అంటే మాటిమాటికీ అనడం. ఇక్కడ ఇది పిచ్చి ప్రలాపం కాదు, భగవంతుని కోసం చేసే ఆర్తనాదం.
• హస్తగతము: శివ సాయుజ్యం (పరమాత్మతో ఐక్యం) అనేది చాలా కష్టతరమైనది, కానీ ఇటువంటి భక్తునికి అది చాలా సులభంగా (కరబదర తుల్యంగా) లభిస్తుందని వ్యాఖ్యాత నొక్కి చెప్పారు.

 

శ్లోకము 5

ఇహ ఖలు పశుపతినుతిభిః కతిపయమపి యః కృతార్థయతి కాలమ్ |

సకలకలికలుషముక్తో జీవన్ముక్తః స కిం బహునా || 5 ||

• ప్రతిపదార్థము: ఇహ ఖలు = ఈ లోకమునందు నిశ్చయముగా; యః = ఎవడైతే; పశుపతి-నుతిభిః = పశుపతి (శివుని) స్తుతులచే; కతిపయమపి కాలం = అతి స్వల్ప సమయమునైనా (క్షణకాలమైనా); కృతార్థయతి = సఫలము చేసుకుంటాడో; సః = అతడు; సకల-కలి-కలుష-ముక్తః = కలియుగము యొక్క సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడై; జీవన్ముక్తః = బ్రతికి ఉండగానే ముక్తిని పొందినవాడు; కిం బహునా = ఇంకా ఎక్కువ చెప్పడం ఎందుకు (అదే పరమావధి).
• తాత్పర్యము: ఈ జగత్తులో ఎవరైతే శివ స్తోత్రాలతో కనీసం కొద్ది సమయాన్ని గడుపుతారో, వారు కలి ప్రభావం వల్ల కలిగే పాపాల నుండి విముక్తులై, జీవించి ఉండగానే ముక్తిని పొందుతారు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• పశుపతి: అవిద్య మొదలైన ఐదు పాశములతో (బంధాలతో) కట్టబడిన జీవులందరూ పశువులని, వారికి అధిపతి అయిన శివుడు పశుపతి అని వ్యాఖ్యాత వివరించారు.
• కతిపయ కాలం: కేవలం నిమిషము లేదా క్షణకాలం శివుని స్తుతించినా అది జీవన్ముక్తికి దారితీస్తుందని ఇక్కడ భక్తి యొక్క తీవ్రత చెప్పబడింది.

---

శ్లోకము 6

ఉపచితకుశలశ్రేణిః పరమపదారోహణైకనిఃశ్రేణిః |

జయతి మహామృతవేణిర్విబుధజనాహ్లాదినీ నుతిః శంభోః || 6 ||

• ప్రతిపదార్థము: ఉపచిత-కుశల-శ్రేణిః = పెంచబడిన మంగళముల పరంపర కలది; పరమ-పద-ఆరోహణ-ఏక-నిఃశ్రేణిః = పరమపదమును (ముక్తిని) అధిరోహించుటకు ఏకైక నిచ్చెన వంటిది; విబుధ-జన-ఆహ్లాదినీ = పండితులను (లేదా దేవతలను) ఆనందింపజేసేది; శంభోః నుతిః = శంభుని స్తుతి; మహామృత-వేణిః = గొప్ప అమృత ప్రవాహము వలె; జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా ప్రకాశిస్తోంది.
• తాత్పర్యము: శివుని స్తోత్రము మంగళముల సమూహమును ఇస్తుంది. ఇది మోక్షధామాన్ని చేరుకోవడానికి ఒక నిచ్చెన వంటిది. విద్వాంసుల మనస్సులకు ఆనందాన్ని కలిగించే ఈ స్తుతి, పరమానందమనే అమృత ప్రవాహంలా వెలుగొందుతోంది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• నిఃశ్రేణిః: స్తోత్రమును మోక్షానికి మెట్లుగా (నిచ్చెనగా) వర్ణించడం విశేషం.
• వేణిః: అమృత ప్రవాహం లాంటి ఈ స్తోత్రము సంసార తాపాన్ని హరిస్తుందని భావం.

---

శ్లోకము 7

కిమియం సద్గురుదృష్టిర్హ్లాదైకమయీ ను కిం జగత్సృష్టిః |

కిం వా నిరభ్రవృష్టిః శ్రవణామృతవర్షిణీ నుతిః శంభోః || 7 ||

• ప్రతిపదార్థము: శ్రవణ-అమృత-వర్షిణీ = చెవులకు అమృతమును కురిపించే; శంభోః నుతిః = శంభుని స్తుతి; ఇయం = ఇది; సద్గురు-దృష్టిః కిం = సద్గురువు యొక్క కరుణా వీక్షణమా?; హ్లాద-ఏకమయీ జగత్-సృష్టిః ను కిం = కేవలం ఆనందంతో కూడిన ఒక కొత్త లోక సృష్టియా?; కిం వా నిరభ్ర-వృష్టిః = లేదా మేఘాలు లేని ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షమా?.
• తాత్పర్యము: వినేవారికి అమృతంలా అనిపించే ఈ శివ స్తుతి, గురువు గారి అనుగ్రహ దృష్టియా? లేక పరమానందమయమైన జగత్ సృష్టా? లేక మేఘాలు లేకపోయినా కురుస్తున్న అద్భుత వర్షమా? అని ఆశ్చర్యం కలుగుతోంది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• సందేహాలంకారము: ఇక్కడ కవి శివ స్తుతి యొక్క వైభవాన్ని వర్ణిస్తూ అనేక అద్భుతమైన వస్తువులతో పోల్చి సందేహాన్ని వ్యక్తం చేశారు.
• నిరభ్రవృష్టిః: లోకంలో మేఘాలు ఉంటేనే వర్షం కురుస్తుంది, కానీ శివ స్తుతి ఏ బాహ్య కారణం లేకుండానే హృదయంలో ఆనంద వర్షాన్ని కురిపిస్తుందని దీని అర్థం.

---

శ్లోకము 8

అక్షయసుఖోపభుక్తిః పరమశివావాప్తయే నవా యుక్తిః |

యది వా జీవన్ముక్తిః శ్రవణామృతవర్షిణీ నుతిః శంభోః || 8 ||

• ప్రతిపదార్థము: శ్రవణ-అమృత-వర్షిణీ శంభోః నుతిః = చెవులకు అమృత వర్షము వంటి శివ స్తుతి; అక్షయ-సుఖ-ఉపభుక్తిః = నశించని శాశ్వత సుఖమును అనుభవించుటయా?; పరమ-శివ-అవాప్తయే = పరమశివుని పొందుటకు; నవా యుక్తిః = ఒక నూతన ఉపాయమా?; యది వా జీవన్ముక్తిః = లేదా ఇది సాక్షాత్తూ జీవన్ముక్తియేనా?.
• తాత్పర్యము: శివ స్తుతి అనేది శాశ్వతమైన కైవల్య సుఖానుభవం వంటిది. పరమశివుని చేరుకోవడానికి ఇది ఒక అపూర్వమైన మార్గం. ఇది కేవలం స్తుతి మాత్రమే కాదు, సాక్షాత్తు జీవన్ముక్తి స్వరూపమే.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• పరమశివ: బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన ఆరుగురు కారణ పురుషులకు అతీతుడైనవాడు పరమశివుడని వ్యాఖ్యాత స్పష్టం చేశారు.

---

శ్లోకము 9

క్షేత్రం తదిహ పవిత్రం తత్తీర్థం పావనం తదాయతనమ్ |

తదిహ తపోవనమనఘం యత్ర నుతిః శాంభవీ శ్రుతిం విశతి || 9 ||

• ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఎక్కడైతే; శాంభవీ నుతిః = శివుని స్తుతి; శ్రుతిం విశతి = చెవులకు వినిపిస్తుందో; తత్ క్షేత్రం పవిత్రం = ఆ ప్రదేశమే పవిత్ర క్షేత్రము; తత్ పావనం తీర్థం = అదే పవిత్ర తీర్థము; తత్ ఆయతనం = అదే పవిత్రమైన గృహము (ఆలయము); తత్ ఇహ అనఘం తపోవనం = అదియే దోషరహితమైన తపోవనము.
• తాత్పర్యము: శివ స్తోత్రం ఏ ప్రదేశంలో వినబడుతుందో, ఆ ప్రదేశమే అత్యంత పవిత్రమైన క్షేత్రము. అదియే తీర్థము, అదియే మందిరము మరియు అదియే పవిత్రమైన తపోవనము.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• శ్రుతిం విశతి: కేవలం స్తోత్రం వినబడటం వల్లనే ఆ ప్రదేశం అంత పవిత్రతను సంతరించుకుంటుందని, శివ నామ మహిమను కవి ఇక్కడ ఉద్ఘాటించారు.

 

శ్లోకము 10

సా క్రీడా సా గోష్ఠీ సా విశ్రాంతిః స భూమికాలాభః |

సాఖిలదుఃఖనివృత్తిర్యత్ర నుతిః శాంభవీ శ్రుతిం విశతి || 10 ||

• ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఎక్కడైతే; శాంభవీ నుతిః = శివుని స్తుతి; శ్రుతిం విశతి = చెవులకు వినిపిస్తుందో; సా క్రీడా = అదియే (నిజమైన) ఆట; సా గోష్ఠీ = అదియే గొప్ప సభ; సా విశ్రాంతిః = అదియే పరమ విశ్రాంతి; సః భూమికా-లాభః = అదియే శ్రేష్ఠమైన పాత్రను (జన్మను) పొందుట; సా అఖిల-దుఃఖ-నివృత్తిః = అదియే సమస్త దుఃఖముల నుండి విముక్తి.
• తాత్పర్యము: శివ స్తోత్రం ఎక్కడ వినిపిస్తుందో, అదే నిజమైన వినోదం, అదే ఉత్తమమైన పండిత సభ, అదే పరమ శాంతినిచ్చే విశ్రాంతి. సంసారమనే నాటక రంగంపై నృత్యం చేసే జీవుడికి శివస్తుతిని వినడమే అత్యుత్తమమైన వేషధారణ (పాత్ర). సంసార ఎడారిలో కలిగే సమస్త తాపత్రయాల నివృత్తి కూడా దీనివల్లే సాధ్యం.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• భూమికాలాభః: నటుడు రంగస్థలంపై ఎలాగైతే పాత్రను పోషిస్తాడో, మానవుడు కూడా సంసారంలో వివిధ పాత్రలు పోషిస్తాడు. శివస్తుతి వినడం వల్ల లభించే 'భూమిక' (స్థితి) అన్నింటికంటే గొప్పదని వ్యాఖ్యాత వివరించారు.

---

శ్లోకము 11

తద్ధ్యానం స సమాధిః స మహాయాగస్తదర్చనం సకలమ్ |

సా ఖలు పరమా దీక్షా యత్ర నుతిః శాంభవీ శ్రుతిం విశతి || 11 ||

• ప్రతిపదార్థము: యత్ర శాంభవీ నుతిః శ్రుతిం విశతి = ఎక్కడైతే శివ స్తుతి వినబడుతుందో; తత్ ధ్యానం = అదే (నిజమైన) ధ్యానము; సః సమాధిః = అదే సమాధి స్థితి; సః మహాయాగః = అదే గొప్ప యజ్ఞము; తత్ సకలం అర్చనం = అదే సంపూర్ణమైన పూజా విధానము; సా ఖలు పరమా దీక్షా = అదియే నిశ్చయముగా శ్రేష్ఠమైన దీక్ష.
• తాత్పర్యము: శివ స్తోత్రము వినడం అనేది ఏకాగ్రతతో చేసే ధ్యానంతో సమానం. అది జీవాత్మ పరమాత్మల ఐక్యమనే సమాధి స్థితిని కలిగిస్తుంది. శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన మహాయాగాల ఫలితాన్ని, షోడశోపచార పూజా ఫలితాన్ని ఇది ఇస్తుంది. మోక్షాన్ని ప్రసాదించే అత్యుత్తమ 'షడధ్వ దీక్ష' కూడా ఇదే.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• మహాయాగః: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ 'స్వచ్ఛంద తంత్రము'లో చెప్పబడిన 'నవనాభ' అనే మహాయాగంతో శివస్తుతిని పోల్చారు.
• దీక్షా: పశుపాశాల నుండి విముక్తి కలిగించే శివదీక్షే ఈ స్తోత్ర శ్రవణమని వివరించారు.

---

శ్లోకము 12

యది పారిజాతకుసుమస్తబకస్తవ కర్ణయోరలంకరణమ్ |

భవితుం భవతి న సులభః శ్రుతిపథమేతా నయ స్తుతీః శంభోః || 12 ||

• ప్రతిపదార్థము: హే నతజన = ఓ భక్తుడా!; పారిజాత-కుసుమ-స్తబకః = పారిజాత పూల గుచ్ఛము; తవ కర్ణయోః = నీ చెవులకు; అలంకరణం భవితుం = అలంకారముగా ఉండుటకు; యది న సులభః భవతి = ఒకవేళ సులభము కాకపోతే (లభించకపోతే); ఏతాః శంభోః స్తుతీః = ఈ శివ స్తోత్రములను; శ్రుతిపథం నయ = నీ చెవుల మార్గమున (చెవులలో) చేర్చుకో.
• తాత్పర్యము: ఓ భక్తుడా! నీ చెవులకు అలంకారంగా స్వర్గంలోని పారిజాత పుష్పగుచ్ఛాలు లభించడం కష్టమైతే చింతించకు. ఈ శివ స్తోత్రాలను విను. ఇవి ఆ దేవతా పుష్పాల కంటే మిన్నయైన అలంకారాలు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• బాహ్యమైన అలంకారాల కంటే శ్రవణేంద్రియానికి భగవంతుని స్తుతియే అసలైన ఆభరణమని కవి ఉద్దేశ్యం.

---

శ్లోకము 13

అభిలషసి యది నిరోద్ధుం పవనాదపి దుర్గ్రహం మనోహరిణమ్ |

తదిమా గృహాణ నిభృతం దృఢగుణగుంఫితాః స్తుతీః శంభోః || 13 ||

• ప్రతిపదార్థము: పవనాత్ అపి = గాలి కంటే కూడా; దుర్గ్రహం = పట్టుకోవడానికి వీలుకాని; మనః-హరిణం = మనస్సు అనే జింకను; నిరోద్ధుం = బంధించుటకు (నిగ్రహించుటకు); యది అభిలషసి = నీవు కోరుకుంటే; తత్ = అప్పుడు; దృఢ-గుణ-గుంఫితాః = దృఢమైన దారాలతో (మరియు మాధుర్యాది గుణాలతో) అల్లబడిన; ఇమాః శంభోః స్తుతీః = ఈ శివ స్తోత్రములను; నిభృతం గృహాణ = నిశ్చలముగా స్వీకరించు.
• తాత్పర్యము: గాలి కంటే వేగంగా పరుగెత్తే మనస్సు అనే జింకను బంధించాలనుకుంటే, దృఢమైన గుణాలతో (దారాలతో) అల్లబడిన ఈ శివ స్తోత్రాలనే వలను ఉపయోగించు. ఇవి నీ మనస్సును నిశ్చలం చేస్తాయి.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• గుణములు: ఇక్కడ గుణము అంటే దారము మరియు కావ్య గుణములు (మాధుర్యము, ఓజస్సు, ప్రసాదము) అని రెండర్థాలు. జింకను దారాలతో బంధించినట్లు, మనస్సును ఈ స్తోత్ర గుణాలతో బంధించవచ్చు.

---

శ్లోకము 14

యదమృతమంబుధిమంథనసముత్థితం తస్య కః స్విదాస్వాదః |

ఇతి యది హృది తే కౌతుకమాకర్ణయ తత్స్తుతీరిమాః శంభోః || 14 ||

• ప్రతిపదార్థము: అంబుధి-మంథన-సముత్థితం = సముద్ర మథనము వల్ల పుట్టిన; యత్ అమృతం = ఏ అమృతము కలదో; తస్య ఆస్వాదః కః స్విత్ = దాని రుచి ఎలా ఉంటుంది?; ఇతి యది తే హృది కౌతుకం = అని నీ మనస్సులో కుతూహలం ఉంటే; తత్ = అప్పుడు; శంభోః ఇమాః స్తుతీః ఆకర్ణయ = శివుని ఈ స్తోత్రములను వినుము.
• తాత్పర్యము: క్షీరసాగర మథనంలో పుట్టిన అమృతం ఎంత తీయగా ఉంటుందో తెలుసుకోవాలని నీకు కోరికగా ఉందా? అయితే ఈ శివ స్తోత్రాలను విను. ఇవి ఆ అమృతం కంటే కూడా మిక్కిలి మాధుర్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• దైవిక అమృతము కేవలం మృత్యువును జయిస్తుంది, కానీ శివస్తుతి అనే అమృతము పరమానందాన్ని, మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని భావం.

---

శ్లోకము 15

విషయోపభోగరహితః సహజో హ్లాదః సతాం మతో మోక్షః |

తమపి యదీచ్ఛసి వేదితుమవహితహృదయః శృణు స్తుతీః శంభోః || 15 ||

• ప్రతిపదార్థము: విషయ-ఉపభోగ-రహితః = ప్రాపంచిక విషయ సుఖములతో సంబంధం లేని; సహజః హ్లాదః = సహజమైన (నిత్యమైన) ఆనందమే; సతాం మతః మోక్షః = పెద్దలచే చెప్పబడిన మోక్షము; తమపి వేదితుం యది ఇచ్చసి = దానిని నీవు తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటే; అవహిత-హృదయః = ఏకాగ్రత గల హృదయముతో; శంభోః స్తుతీః శృణు = శివ స్తోత్రములను వినుము.
• తాత్పర్యము: ఇంద్రియ సుఖాలకు అతీతమైన, ఆత్మలో కలిగే నిరంతర ఆనందమే మోక్షం అని జ్ఞానులు చెప్తారు. అట్టి మోక్ష స్థితిని నీవు అనుభవించాలనుకుంటే, ఏకాగ్రతతో ఈ శివ స్తోత్రాలను ఆలకించు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• సహజో హ్లాదః: మోక్షం అంటే ఎక్కడో ఉండే లోకం కాదు, అది మనస్సు నిశ్చలమైనప్పుడు కలిగే సహజ ఆనందమని వ్యాఖ్యాత వివరించారు.

జగద్ధరభట్టు విరచించిన స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 37వ స్తోత్రము (స్తుతిప్రశంసా స్తోత్రము) నుండి 16 నుండి 20 వరకు గల ముగింపు శ్లోకములకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములను వ్యాఖ్యాన విశేషాలతో ఇక్కడ ఇస్తున్నాను.

---

శ్లోకము 16

అశుచి శుచామాయతనం మలకలిలమిదం కలేవరం సత్యమ్ |

భగవదుపాసనసాధనమితి భవతి న కస్య కమనీయమ్ || 16 ||

• ప్రతిపదార్థము: ఇదం కలేవరం = ఈ శరీరము; అశుచి = అపవిత్రమైనది; శుచాం ఆయతనం = దుఃఖములకు నిలయము; మల-కలిలం = మురికితో (పాపముతో) నిండినది; సత్యమ్ = ఇది నిజమే; (అయినప్పటికీ) భగవత్-ఉపాసన-సాధనం ఇతి = భగవంతుని ఆరాధించుటకు ఇది ఒక సాధనము కావున; కస్య కమనీయం న భవతి = ఎవరికి ఇది ఇష్టముండదు? (అందరికీ ఇది కోరదగినదే).
• తాత్పర్యము: ఈ మానవ శరీరం అపవిత్రమైనది, దుఃఖాలకు నిలయం, పాపపంకిలమైనది అనేది నిజమే. కానీ, పరమశివుడిని ఆరాధించడానికి ఈ శరీరమే ఏకైక సాధనం. అందుకే, ముక్తిని కోరుకునే ఏ భక్తుడికైనా ఈ శరీరం అత్యంత ప్రియమైనదిగా మారుతుంది.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• ఉపాసన సాధనం: శరీరము నశ్వరమైనదే అయినా, దాని ద్వారానే పరమపదాన్ని ఇచ్చే 'స్తుతి' చేయగలం కాబట్టి భక్తుడు దీనిని గౌరవిస్తాడు. "శరీరమాద్యం ఖలు ధర్మసాధనమ్" అనే ఆర్యోక్తిని ఇది స్మరింపజేస్తుంది.

---

శ్లోకము 17

యది మనుషే యమనియమప్రాణాయామాది దుర్ఘటం కర్తుమ్ |

తదిమం సుగమముపాయం శ్రయ పరమపదాప్తయే నుతిం శంభోః || 17 ||

• ప్రతిపదార్థము: యమ-నియమ-ప్రాణాయామ-ఆది = యమము, నియమము, ప్రాణాయామము మొదలైన అష్టాంగ యోగములను; కర్తుం దుర్ఘటం = ఆచరించుట కష్టమని; యది మనుషే = ఒకవేళ నీవు భావిస్తే; తత్ = అప్పుడు; పరమ-పద-ఆప్తయే = మోక్షమును పొందుటకై; సుగమం ఉపాయం = సులభమైన ఉపాయమును; శంభోః నుతిం = శంభుని స్తుతిని; శ్రయ = ఆశ్రయించుము.
• తాత్పర్యము: ఓ భక్తుడా! యోగ శాస్త్రంలో చెప్పిన యమ, నియమ, ప్రాణాయామాది క్రియలు చేయడం నీకు కష్టమనిపిస్తే, పరమపదాన్ని చేరడానికి అతి సులభమైన మార్గం శివ స్తోత్రం చేయడం. దీనిని ఆశ్రయించు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• సుగమము: యోగ మార్గంలో అనేక శారీరక, మానసిక నియమాలు ఉంటాయి, కానీ భక్తి మార్గంలో కేవలం వాక్కుతో శివుని స్తుతించడం ద్వారానే అదే ఫలితాన్ని సులభంగా పొందవచ్చని కవి భరోసా ఇస్తున్నారు.

---

శ్లోకము 18

సిద్ధం సమ్యగభీష్టం సత్యగిరామాశిషః సతాం ఫలితాః |

లబ్ధం సుకృతస్య ఫలం నిర్వ్యూఢేయం యతః స్తుతిః శంభోః || 18 ||

• ప్రతిపదార్థము: మమ అభీష్టం = నా కోరిక; సమ్యక్ సిద్ధం = చక్కగా నెరవేరినది; సత్య-గిరాం సతాం ఆశిషః = సత్యసంధులైన సజ్జనుల దీవెనలు; ఫలితాః = ఫలించినవి; సుకృతస్య ఫలం లబ్ధం = నా పుణ్యఫలము నాకు దక్కినది; యతః = ఎందుకనగా; ఇయం శంభోః స్తుతిః = ఈ శివ స్తోత్రము; నిర్వ్యూఢా = సంపూర్ణముగా నెరవేర్చబడినది.
• తాత్పర్యము: ఈ శివ స్తోత్ర గ్రంథాన్ని నేను విజయవంతంగా పూర్తి చేయగలిగాను. దీనివల్ల నా కోరికలు సిద్ధించాయి, పెద్దల దీవెనలు ఫలించాయి మరియు నా జన్మజన్మల పుణ్యఫలం నాకు లభించినట్లుగా భావిస్తున్నాను.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• నిర్వ్యూఢా: ఒక గొప్ప గ్రంథాన్ని లేదా స్తుతిని పూర్తి చేయడం అనేది దైవకృప వల్లనే సాధ్యమవుతుందని జగద్ధరభట్టు ఇక్కడ కృతజ్ఞతా భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

---

శ్లోకము 19

మమ సారః సంసారః సకలమిదం మర్త్యజన్మ మమ సఫలమ్ |

మమ సదృశోఽస్తి న కశ్చన యదహం స్తోతా శివస్య సంవృత్తః || 19 ||

• ప్రతిపదార్థము: మమ సంసారః సారః = నా సంసారము సార్థకమైనది; మమ ఇదం సకలం మర్త్య-జన్మ సఫలమ్ = నా ఈ మనుష్య జన్మ అంతా సఫలమైనది; మమ సదృశః కశ్చన నాస్తి = నాతో సమానమైనవాడు ఎవ్వడూ లేడు; యత్ = ఎందుకనగా; అహం శివస్య స్తోతా సంవృత్తః = నేను శివుని స్తుతించే భక్తుడిగా మారాను.
• తాత్పర్యము: నేను శివుని స్తోత్రం చేసే భాగ్యాన్ని పొందాను. కాబట్టి నా సంసార యాత్ర ధన్యమైంది, నా మానవ జన్మ సార్థకమైంది. ఈ లోకంలో పరమశివుడిని స్తుతించే అవకాశం పొందిన నాకంటే అదృష్టవంతుడు మరొకడు లేడు.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• సదృశో నాస్తి: ఇది గర్వం కాదు, భగవద్భక్తిలో మునిగిన భక్తుడు పొందే ఆనంద పారవశ్యం (Divine Ecstasy). శివ భక్తుడిని మించిన వాడు లేడని ఇక్కడ భావం.

---

శ్లోకము 20

ప్రణమామి ప్రణమామి స్తౌమి స్తౌమి ప్రభుం జగన్నాథమ్ |

ధ్యాయామి ధ్యాయామి చ యామి చ విమలం పరం ధామ || 20 ||

• ప్రతిపదార్థము: జగన్నాథం ప్రభుం = జగత్ప్రభువైన శివుని; ప్రణమామి ప్రణమామి = మాటిమాటికీ నమస్కరిస్తున్నాను; స్తౌమి స్తౌమి = మళ్లీ మళ్లీ స్తుతిస్తున్నాను; ధ్యాయామి ధ్యాయామి చ = నిరంతరము ధ్యానిస్తున్నాను; విమలం పరం ధామ యామి చ = పవిత్రమైన పరమపదమును (మోక్షమును) తప్పక పొందుతాను.
• తాత్పర్యము: జగన్నాథుడైన ఆ పరమశివుడికి పదే పదే నమస్కరిస్తున్నాను, ఆయనను స్తుతిస్తున్నాను, ఆయననే ధ్యానిస్తున్నాను. అట్టి శివ ప్రసాదం వల్ల నేను నిర్మలమైన మోక్షధామాన్ని తప్పక చేరుకుంటాను.
• వ్యాఖ్యాన విశేషాలు:
• వీప్స (పదే పదే అనడం): 'ప్రణమామి ప్రణమామి' అని రెండేసి సార్లు వాడటం భక్తుడి అత్యుత్సాహాన్ని, పరవశాన్ని సూచిస్తుంది.
• ముగింపు: ఈ శ్లోకంతో 37వ స్తోత్రము సంపూర్ణమైనది. కవి తన వాక్కును, మనస్సును, క్రియను శివుడికే అంకితం చేస్తూ మోక్షంపై ధీమాను వ్యక్తం చేశారు.

---

ఇతి శ్రీరాజానక శంకర కంఠాత్మజ రత్నకంఠ విరచిత లఘుపంచికా సమేతం కాశ్మీరక మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య స్తుతికుసుమాంజలౌ స్తుతిప్రశంసాస్తోత్రం సప్తత్రింశమ్.

భావము: కాశ్మీర మహాకవి జగద్ధరభట్టు విరచించిన స్తుతి కుసుమాంజలిలోని "స్తుతి ప్రశంసా స్తోత్రము" అనే 37వ అధ్యాయము రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానంతో ముగిసినది.

---