జగద్ధర భట్ట విరచిత 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని ఏడవ స్తోత్రమైన ''సేవాభినందన స్తోత్రమునకు రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానసహిత ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు:
ప్రథమ శ్లోకము
శ్లోకము: నిశాన్తనిద్రేవ దశేవ శైశవీ
నవీనవధ్వాశ్చకితేవ దృక్ఛటా । సురస్రవన్తీవ కథేవ శాంభవీ
కవీన్ద్రవాఙ్నిర్వృతిమాతనోతు వః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిశా+అన్త+నిద్రా+ఇవ = రాత్రి చివర కలిగే
నిద్ర వలె, శైశవీ = బాల్యమునకు సంబంధించిన, దశా+ఇవ = అవస్థ వలె, నవీన+వధ్వాః = నూతన వధువు యొక్క,
చకితా = భయముతో కూడిన, దృక్ఛటా+ఇవ = చూపుల
సమూహము వలె, సురస్రవన్తీ+ఇవ = దేవనది అయిన గంగ వలె, శాంభవీ = శివునికి సంబంధించిన, కథా+ఇవ = కథ వలె,
కవీన్ద్ర+వాక్ = మహాకవుల యొక్క వాక్కు, వః =
మీకు, నిర్వృతిమ్ = మోక్షమును లేదా అత్యంతిక దుఃఖ నివృత్తిని,
ఆతనోతు = విస్తరింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: తెల్లవారుజామున కలిగే నిద్ర ఏ విధంగా
హాయినిస్తుందో, ఏ చింతా లేని బాల్యదశ ఎలా ఆనందాన్నిస్తుందో,
కొత్త పెళ్ళికూతురి ఓరచూపులు ఏ విధంగా మురిపిస్తాయో, గంగానది స్నానపానాదుల ద్వారా ఎలా పాపాలను హరిస్తుందో, శివకథ ఏ విధంగా పుణ్యాన్ని ఇస్తుందో, అటువంటి
పరమానందాన్ని మహాకవుల వాక్కు మీకు ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకమునందు కవి అనేక ఉపమానములను ఉపయోగించి కవిత్వము యొక్క ప్రయోజనాన్ని
వివరించారు.
- ఇక్కడ
'మాలోపమాలంకారము' ఉపయోగించబడినది.
- నిర్వృతి
అనగా కేవలము సుఖము మాత్రమే కాక, మోక్షము అని
కూడా అర్థము.
ద్వితీయ శ్లోకము
శ్లోకము: అలౌకికాహ్లాదనిబన్ధనం మనఃప్రసాదనం
స్వానుభవైకసాక్షికమ్ । ప్రకాశతాం వో హృది పారమేశ్వరం మహో రహస్యం సుకవేర్గిరామివ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము: అలౌకిక+ఆహ్లాద+నిబన్ధనమ్ = లోకోత్తరమైన
ఆనందమునకు కారణమైనదియు, మనః+ప్రసాదనమ్ = మనస్సును నిర్మలము
చేయునదియు, స్వ+అనుభవ+ఏక+సాక్షికమ్ = తన అనుభవమే ఏకైక
సాక్షిగా కలిగినదియు, సుకవేః = మంచి కవి యొక్క, గిరామ్ = వాక్కుల లోని, రహస్యమ్+ఇవ = రహస్యము వలె
ఉన్న, పారమేశ్వరమ్ = పరమేశ్వరునికి సంబంధించిన, మహః = సచ్చిదానంద జ్యోతి స్వరూపము, వః = మీ యొక్క,
హృది = హృదయము నందు, ప్రకాశతామ్ =
ప్రకాశించుగాక.
తాత్పర్యము: మహాకవుల వాక్కులలోని అంతరార్థం ఏ విధంగా కేవలం
అనుభవం ద్వారానే తెలుస్తుందో, పరమేశ్వరుని జ్యోతి స్వరూపం
కూడా అటువంటిదే. అది లౌకికమైన ఆనందాలకు అతీతమైనది, మనస్సులోని
మాలిన్యాలను తొలగించి నిర్మలత్వం కలిగించేది. అటువంటి పరమేశ్వర తత్త్వము మీ
హృదయాలలో వెలుగు నింపుగాక.
విశేషములు:
- పరమేశ్వరుని
ప్రకాశాన్ని కవిత్వములోని రహస్యముతో పోల్చడం జరిగింది.
- భగవత్
సాక్షాత్కారమునకు 'స్వానుభవం' తప్ప
వేరే ప్రమాణం లేదని ఇక్కడ స్పష్టము చేయబడినది.
తృతీయ శ్లోకము
శ్లోకము: స యస్య చాపాత్సపది చ్యుతోఽచ్యుతః
శిఖాభిరుగ్రో విశిఖః శిఖావతః । పురాణ్యకార్షీదపురాణి భైరవో భయాని భిన్ద్యాదభవో భవః
స వః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శంకరుని యొక్క, చాపాత్ = ధనుస్సు నుండి (మందర పర్వతము నుండి), చ్యుతః
= వెలువడినవాడై, అచ్యుతః = విష్ణువు (బాణముగా మారి), సపది = వెంటనే, శిఖావతః = అగ్ని యొక్క (బాణపు ములుకు
రూపములోని), శిఖాభిః = జ్వాలలచేత, ఉగ్రః
= భయంకరుడైన, విశిఖః = బాణమై, పురాణి =
త్రిపురములను, అపురాణి = పురములు కానివిగా (బూడిదగా),
అకార్షీత్ = చేసెనో, భైరవః = భయంకరుడును,
అభవః = జన్మ లేనివాడును అయిన, సః = ఆ, భవః = పరమశివుడు, వః = మీ యొక్క, భయాని = భయములను, భిన్ద్యాత్ = నశింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: త్రిపుర సంహార సమయంలో మందర పర్వతం ధనుస్సుగా
మారగా, మహావిష్ణువు బాణంగా మారాడు. అగ్ని ఆ బాణానికి ములుకు అయ్యాడు.
అటువంటి బాణముతో ఏ శివుడు త్రిపురములను భస్మం చేశాడో, అనాదియైన
ఆ భైరవమూర్తి మీ ఇహపర భయాలను తొలగించుగాక.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకమునందు 'విరోధాభాసాలంకారము' కలదు. (ఉదాహరణకు: అచ్యుతుడు చ్యుతుడవ్వడం, విశిఖుడు
శిఖలతో ఉండటం, పురములు అపురములు అవ్వడం).
- శివుడు
అభవుడు (జన్మ లేనివాడు) మరియు భవుడు (ప్రపంచానికి కారణమైనవాడు) అని
వర్ణించబడటం విశేషం.
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: స యస్య పృష్ఠే చరణార్పణం వృషా
వృషాధిరోహే కలయత్యనుగ్రహమ్ । త్రిలోకనాథః స గిరా సుధావృషా వృషాకపిస్తాపమపాకరోతు వః
॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: వృషా = ఇంద్రుడు, వృషాధిరోహే = శివుని వాహనమైన వృషభమును అధిరోహించు సమయమున, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, పృష్ఠే = తన (ఇంద్రుని)
వీపుపై, చరణ+అర్పణమ్ = పాదమును ఉంచుటను, అనుగ్రహమ్ = గొప్ప ప్రసాదముగా (అనుగ్రహముగా), కలయతి
= భావించునో, సః = ఆ, త్రిలోక+నాథః =
ముల్లోకములకు ప్రభువును, వృషాకపిః = శివుడు, సుధా+వృషా = అమృతమును వర్షించునట్టి, గిరా = తన
వాక్కుతో, వః = మీ యొక్క, తాపమ్ =
ఆధ్యాత్మికాది త్రివిధ తాపములను, అపాకరోతు = పోగొట్టుగాక.
తాత్పర్యము: శివుడు తన వాహనమైన వృషభమును ఎక్కేటప్పుడు
ఇంద్రుని వీపును మెట్టుగా ఉపయోగిస్తాడు. ఇంద్రుడు ఆ పాదస్పర్శను గొప్ప అనుగ్రహంగా
భావిస్తాడు. అట్టి త్రిలోకనాథుడైన పరమశివుడు అమృతము వంటి తన వాక్కులతో మీ త్రివిధ
తాపములను (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక)
తొలగించుగాక.
విశేషములు:
- 'వృషాకపిః' అనగా శివుడు, విష్ణువు,
అగ్ని, సూర్యుడు అని అనేక అర్థములు
ఉన్నను, ఇక్కడ శివునిగా గ్రహించవలెను.
- ఇంద్రుని
గర్వమును అణచి, తన పాదమును అతనిపై ఉంచుట కూడా
అనుగ్రహమే అని ఇక్కడ కవి వర్ణన.
ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: స యస్య పాదద్వయమిద్ధశాసనః సదా
సమభ్యర్చతి పాకశాసనః । ప్రభుః ప్రసాదామలయా దృశా స నః క్రియాద్విపద్భఙ్గమనఙ్గశాసనః
॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఇద్ధ+శాసనః = ప్రకాశించుచున్న ఆజ్ఞ
కలిగినట్టియు, పాక+శాసనః = పాకాసురుని చంపినవాడైన
ఇంద్రుడు, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, పాద+ద్వయమ్
= రెండు పాదములను, సదా = ఎల్లప్పుడు, సమభ్యర్చతి
= చక్కగా పూజించునో, సః = ఆ, ప్రభుః =
సమర్థుడైన, అనఙ్గ+శాసనః = మన్మథుని శిక్షించినవాడైన
(సంహరించిన) శివుడు, ప్రసాద+అమలయా = అనుగ్రహముతో నిర్మలమైన,
దృశా = చూపుతో, నః = మా యొక్క (లేదా మన యొక్క),
విపత్+భఙ్గమ్ = ఆపదల నాశమును, క్రియాత్ =
చేయుగాక.
తాత్పర్యము: ఎల్లప్పుడూ లోకములను శాసించే దేవేంద్రుడు కూడా
ఏ శివుని పాదములను భక్తితో పూజిస్తాడో, అట్టి మన్మథ
సంహారియైన పరమశివుడు తన నిర్మలమైన కరుణా వీక్షణములతో మన ఆపదలను నశింపజేయుగాక.
విశేషములు:
- 'శాసు హింసాయామ్' అను ధాతువు ద్వారా అనంగశాసనః
అనగా మన్మథుని హింసించినవాడు లేదా సంహరించినవాడు అని అర్థము.
- ఇంద్రుని
వంటి దేవతలే శివుని ఆజ్ఞాబద్ధులని ఇక్కడ సూచించబడినది.
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: చమూర్జయన్భీజనకానకా న కాః స యస్య
సూనుః క్లమహా మహామహాః । జటాః స బిభ్రత్తరుణారుణారుణాః శ్రియః క్రియాద్వః
శుభయాభయాభయాః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: భీ+జనక+ఆనకాః = భయమును కలిగించు నగరము
(ఢంకా) ధ్వనులు కలిగిన, కాః = ఏ ఏ, చమూః =
(శత్రు) సైన్యములను, న జయన్ = జయించలేదు (అనగా అన్నింటినీ
జయించెను), యస్య = ఏ శివుని యొక్క, సూనుః
= కుమారుడైన కుమారస్వామి, సః = ఆ, క్లమ+హా
= భక్తుల అలసటను (దుఃఖమును) పోగొట్టువాడును, మహా+మహాః =
గొప్ప తేజస్సు కలిగినవాడును, తరుణ+అరుణ+అరుణాః = ఉదయ
సూర్యుని వలె ఎర్రనైన, జటాః = జటలను, బిభ్రత్
= ధరించినవాడై, శుభయా = మంగళకరమైన, ఆభయా
= కాంతితో కూడినవాడై, వః = మీకు, అభయాః
= భయము లేని, శ్రియః = సంపదలను, క్రియాత్
= ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: భయంకరమైన యుద్ధభేరీలతో కూడిన శత్రు సైన్యములను
జయించే కుమారస్వామి ఎవరి కుమారుడో, ఉదయ సూర్యుని వలె
ఎర్రనైన జటలు కలిగి, గొప్ప తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, భక్తుల దుఃఖములను పోగొట్టే ఆ పరమశివుడు మీకు శాశ్వతమైన, శుభకరమైన సంపదలను ఇచ్చుగాక.
విశేషములు:
- శివుని
జటలు 'నీలలోహితము' అని
ఆగమ వాక్యము. కంఠము నలుపు, జటలు ఎరుపు అని దీని భావము.
- ఇక్కడ
'ఆనక' అనగా యుద్ధమున వాడే పటహము లేదా
ఢంకా అని అర్థము.
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: మయి ధ్రువం దృగ్భవతా బతాబతా
కృపామృతార్ద్రా మహితా హితాహితా । అతస్తవాస్తప్రమయామయా మయా కృతా నుతిః
సాతిశయాశయాశయా ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: బత+బత = ఆహా! (ఆశ్చర్యము లేదా సంతోషము), కృపా+అమృత+ఆర్ద్రా = కరుణ అనే అమృతముతో తడిసినట్టియు, మహితా = అందరిచే పూజింపబడినట్టియు, హితా = మేలు
చేయునట్టియు, దృక్ = దృష్టి, భవతా = నీ
చేత, మయి = నాయందు, ధ్రువమ్ =
నిశ్చయముగా, ఆహితా = ఉంచబడినది (నన్ను రక్షించుటకు), అతః = ఆ కారణము వలన, అస్త+ప్రమయ+ఆమయా = మృత్యువును
మరియు రోగములను దూరం చేయునట్టి, తవ = నీ యొక్క, నుతిః = స్తోత్రము, సాతిశయ+ఆశయ+ఆశయా = గొప్పదైన
దయాగుణముతో కూడిన హృదయమునందు శివ సాక్షాత్కారము కలగాలనే ఆశతో, మయా = నా చేత, కృతా = చేయబడినది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమశివా! అమృతము వంటి నీ కరుణా వీక్షణములు
నాపై ప్రసరించినవి. అది నా అదృష్టము. మృత్యువును, సంసార
రోగమును పోగొట్టే నీ స్తోత్రమును, నీ అనుగ్రహం పొందాలనే
గొప్ప ఆశతో నేను రచించాను.
విశేషములు:
- 'ప్రమయ' అనగా మరణము అని, 'ఆమయ'
అనగా రోగము అని అర్థము.
- భక్తుని
హృదయములోని ఆరాటము, భగవంతుని కరుణా దృష్టి ఈ శ్లోకములో
మనోహరముగా వర్ణించబడినవి.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అనభ్రవర్షప్రతిమం విమత్సరా నరా
జరారుడ్మరణార్తిభీరవః । మేధా సుధాసూతివతంసశంసనం విహాయ ధావన్తి రసాయనాయ కిమ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: విమత్సరాః = మత్సరము (ఓర్వలేనితనము)
లేనివారును, జరా+రుక్+మరణ+ఆర్తి+భీరవః = ముసలితనము,
వ్యాధులు మరియు మరణము వల్ల కలిగే పీడకు భయపడేవారునైన, నరాః = మనుష్యులు, అనభ్ర+వర్ష+ప్రతిమమ్ = మేఘము
లేకపోయినా కురిసే వాన వలె అకస్మాత్తుగా అనుగ్రహాన్ని ఇచ్చేదియు, సుధా+సూతి+వతంస+శంసనమ్ = చంద్రుని (సుధాసూతి) శిరోభూషణముగా కలిగిన శివుని
యొక్క స్తోత్రమును, విహాయ = విడిచిపెట్టి, రసాయనాయ = ముసలితనమును పోగొట్టే ఔషధము (కల్పము) కొరకు, కిమ్ = ఎందుకు, ధావన్తి = పరుగులు తీస్తున్నారు?
తాత్పర్యము: ముసలితనము, రోగము, మరణ భయము ఉన్నవారు తమ భయాలను పోగొట్టుకోవడానికి రసాయన చికిత్సల కోసం
ఎందుకు వెతుకుతున్నారు? చంద్రశేఖరుని స్తోత్రము అడగకుండానే
కురిసే అమృత వర్షము వంటిది. అట్టి పరమశివుని స్తుతి అనే రసాయనాన్ని వదిలి, కేవలము శరీర దార్ఢ్యాన్ని ఇచ్చే ఇతర రసాయనాల కోసం ప్రాకులాడటం వ్యర్థము.
విశేషములు:
- 'సుధాసూతి' అనగా చంద్రుడు. 'అవతంస' అనగా శిరోభూషణము. చంద్రుని తలపై
ధరించినవాడు శివుడు.
- శివ
స్తుతి అనేది ఆధ్యాత్మిక రసాయనమని, అది
జన్మమృత్యువులనే రోగమును నయం చేస్తుందని భావము.
తొమ్మిదవ మరియు పదవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: మణిః సుసూక్ష్మోఽపి యథోల్బణం విషం కృశోఽపి
వహ్నిః సుమహద్యథా తృణమ్ । శిశుర్మృగేన్ద్రోఽపి తథా గజవ్రజం తనుః ప్రదీపోఽపి యథా
తమోభరమ్ ॥ 9 ॥
యథాల్పమప్యౌషధమున్మదం గదం యథామృతం స్తోకమపి క్షయాద్భయమ్ । ధ్రువం
తథైవాణురపి స్తవః ప్రభోః క్షణాదఘం దీర్ఘమపి వ్యపోహతి ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: సుసూక్ష్మః+అపి = చాలా చిన్నదైనను, మణిః = మణి (గారుత్మత మణి మొదలైనవి), యథా = ఏ విధముగా, ఉల్బణమ్ = భయంకరమైన, విషమ్ = విషమును (పోగొట్టునో), కృశః+అపి = చిన్న
కణిక మాత్రమే అయినను, వహ్నిః = అగ్ని, సుమహత్
= చాలా పెద్దదైన, తృణమ్ = గడ్డి వామును (దహించునో), శిశుః+మృగేన్ద్రః+అపి = చిన్న పిల్ల అయిన సింహము కూడా, గజ+వ్రజమ్ = ఏనుగుల సమూహమును (చంపునో), తనుః =
చిన్నదైన, ప్రదీపః+అపి = దీపము కూడా, తమో+భరమ్
= దట్టమైన చీకటిని (పోగొట్టునో), యథా = ఏ విధముగా, అల్పమ్+అపి = కొంచెము మాత్రమే అయినను, ఓషధమ్ = మందు,
ఉన్మదమ్ = తీవ్రమైన, గదమ్ = రోగమును (నయము
చేయునో), స్తోకమ్+అపి = కొద్దిపాటిదైనను, అమృతమ్ = అమృతము, క్షయాత్+భయమ్ = మృత్యువు లేదా క్షయ
రోగ భయమును (పోగొట్టునో), తథా+ఏవ = అదే విధముగా, ప్రభోః = పరమశివుని యొక్క, అణుః+అపి = అతి చిన్నదైన,
స్తవః = స్తోత్రము, దీర్ఘమ్+అపి = అనేక జన్మల
నుండి ఉన్నను, అఘమ్ = పాపమును, క్షణాత్
= క్షణ కాలములో, ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా, వ్యపోహతి = నశింపజేయును.
తాత్పర్యము: చిన్న మణి తీవ్రమైన విషాన్ని విరిచేస్తుంది.
చిన్న నిప్పుకణిక పెద్ద గడ్డివామును బూడిద చేస్తుంది. సింహపు పిల్ల ఏనుగుల మందను
తరిమికొడుతుంది. చిన్న దీపం దట్టమైన చీకటిని పారద్రోలుతుంది. కొంచెం మందు పెద్ద
రోగాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఒక్క చుక్క అమృతం మరణ భయాన్ని పోగొడుతుంది. అలాగే, పరమశివునిపై చేసే అతి చిన్న స్తోత్రమైనా సరే, అది
ఎన్ని జన్మల పాపాలనైనా క్షణంలో భస్మం చేస్తుంది.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
'దృష్టాంతాలంకారము' ద్వారా శివ
స్తోత్రము యొక్క మహిమ వర్ణించబడినది.
- పాపము
ఎంత పెద్దదైనా, భగవంతుని నామము లేదా స్తోత్రము ముందు
అది నిలవదని భావము.
పదకొండవ శ్లోకము
శ్లోకము: అమన్దసందర్భగభీరవిభ్రమః
ప్రగల్భవైదర్భపరిశ్రమః క్రమః । అవశ్యమాసాద్య గుణోచితం విభుం బిభర్తి
సౌభాగ్యమభఙ్గురం గిరః ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: అమన్ద+సందర్భ+గభీర+విభ్రమః = గొప్పదైన
కూర్పుతో, లోతైన అర్థములతో ప్రకాశించునదియు, ప్రగల్భ+వైదర్భ+పరిశ్రమః
= ప్రౌఢమైన వైదర్భీ రీతి యందు చేసిన కృషి కలిగినదియు అయిన, గిరః
= వాక్కుల యొక్క, క్రమః = విన్యాసము, గుణ+ఉచితమ్
= సకల కల్యాణ గుణములకు తగినవాడైన, విభుమ్ = పరమేశ్వరుని,
ఆసాద్య = పొంది (ఆశ్రయించి), అవశ్యమ్ = తప్పక,
అభఙ్గురమ్ = శాశ్వతమైన, సౌభాగ్యమ్ = శోభను,
బిభర్తి = ధరించును.
తాత్పర్యము: ఉత్తమమైన శైలితో, గంభీరమైన
అర్థములతో, వైదర్భీ రీతిలో సాగే కవి వాక్కులు, సద్గుణ సంపన్నుడైన పరమశివుని వర్ణించినప్పుడు మాత్రమే శాశ్వతమైన శోభను,
సార్థకతను పొందుతాయి. ఏ విధంగానైతే ఒక వనిత తన విన్యాసములతో
గుణవంతుడైన భర్తను పొంది సౌభాగ్యవతి అవుతుందో, కవి వాక్కు
కూడా పరమేశ్వరుని ఆశ్రయించి ధన్యమౌతుంది.
విశేషములు:
- కవిత్వము
ఎంత గొప్పదైనా అది భగవంతుని పరము కానంత వరకు దానికి శాశ్వతత్వం ఉండదని ఇక్కడ
సూచించబడినది.
- 'గుణోచితం' అనగా భగవంతుని ఆరు గుణములకు
(సర్వజ్ఞత్వము మొదలైనవి) తగినది అని కూడా అర్థము.
పన్నెండు, పదమూడు మరియు
పదునాలుగవ శ్లోకములు (తిలకము)
శ్లోకములు: యథా హి శీలేన వినా కులాఙ్గనా యథా
వివేకేన వినా మనీషితా । సదర్థబోధేన వినా యథా శ్రుతిర్మహీభుజంగేన వినా యథా మహీ ॥ 12 ॥
యథా వినా ద్యౌరరవిన్దబన్ధునా వినా శశాఙ్కేన
యథా నిశీథినీ । విదగ్ధవర్గేణ వినా యథా సమా వినా విభూతిర్వినయేన వా యథా ॥ 13 ॥
కృపావిపాకేన వినా యథా మతిర్యథా సుపుత్రేణ
వినా గృహస్థితిః । తథైవ శోచ్యా హరిణాఙ్కశేఖరస్తవోపయోగేన వినా సరస్వతీ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: యథా+హి = ఏ విధముగానైతే, శీలేన+వినా = సదాచారము లేకుండగ, కుల+అఙ్గనా =
కులస్త్రీ (శోచనీయమో), వివేకేన+వినా = కార్యాకార్య విచక్షణ
లేకుండగ, మనీషితా = పాండిత్యము (శోచనీయమో), సత్+అర్థ+బోధేన+వినా = యథార్థమైన తత్త్వజ్ఞానము లేకుండగ, శ్రుతిః = వేదములను వినుట (శోచనీయమో), మహీ+భుజంగేన+వినా
= భూపతి (రాజు) లేకుండగ, మహీ = భూమి (శోచనీయమో), అరవిన్ద+బన్ధునా+వినా = సూర్యుడు లేకుండగ, ద్యౌః =
ఆకాశము (శోచనీయమో), శశాఙ్కేన+వినా = చంద్రుడు లేకుండగ,
నిశీథినీ = రాత్రి (శోచనీయమో), విదగ్ధ+వర్గేన+వినా
= పండితుల సమూహము లేకుండగ, సభా = సభ (శోచనీయమో), వినయేన+వినా = వినయము (క్షమ) లేకుండగ, విభూతిః =
ఐశ్వర్యము (శోచనీయమో), కృపా+విపాకేన+వినా = దయ యొక్క అతిశయము
లేకుండగ, మతిః = బుద్ధి (శోచనీయమో), సుపుత్రేణ+వినా
= మంచి కుమారుడు లేకుండగ, గృహ+స్థితిః = గృహస్థుని గౌరవము
(శోచనీయమో), తథా+ఏవ = అదే విధముగా, హరిణ+అఙ్క+శేఖర+స్తవ+ఉపయోగేన+వినా
= చంద్రశేఖరుని (శివుని) స్తుతి కొరకు ఉపయోగపడకుండగ, సరస్వతీ
= (కవి యొక్క) వాక్కు, శోచ్యా = అత్యంత శోచనీయమైనది.
తాత్పర్యము: మంచి నడవడిక లేని కులస్త్రీ, వివేకం లేని పాండిత్యం, అర్థం తెలియకుండా వేదాలు
వినడం, రాజు లేని రాజ్యం, సూర్యుడు
లేని ఆకాశం, చంద్రుడు లేని రాత్రి, పండితులు
లేని సభ, వినయం లేని ఐశ్వర్యం, కరుణ
లేని బుద్ధి, మంచి కొడుకు లేని ఇల్లు ఏ విధంగానైతే
ప్రకాశించవో, అలాగే పరమశివుని స్తుతించని కవి వాక్కు కూడా
వ్యర్థము, శోచనీయము.
విశేషములు:
- ఈ
మూడు శ్లోకములు కలిసి ఒకే భావమును ఇచ్చుచున్నవి కావున దీనిని 'తిలకము' అంటారు.
- 'మహీభుజంగేన' అనగా రాజు అని అర్థము.
- కవి
తన వాక్కును లోకరీతిలోని ఉత్తమ వస్తువులతో పోల్చుతూ, భగవంతుని స్తుతి లేనిదే ఆ వాక్కుకు సార్థకత లేదని స్పష్టం చేశారు.
పదిహేనవ శ్లోకము
శ్లోకము: రమాపి దేవీ మమ నో మనోరమా క్షమాపి
మామభ్యవపత్తుమక్షమా । మమ క్షమైకా భగవత్పరా పునర్భవార్తిభఙ్గే సరసా సరస్వతీ ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: రమా+అపి+దేవీ = లక్ష్మీదేవి కూడా, మమ = (నిగ్రహము కలిగిన) నాకు, మనోరమా = మనస్సుకు
నచ్చినది (ఆకర్షణీయమైనది), నో = కాదు, క్షమా+అపి+దేవీ
= భూదేవి కూడా, మామ్ = నన్ను (జన్మ మృత్యువులతో బాధపడుతున్న
నన్ను), అభ్యవపత్తుమ్ = రక్షించుటకు, అక్షమా
= సమర్థురాలు కాదు, భవ+ఆర్తి+భఙ్గే = సంసార దుఃఖమును
పోగొట్టుట యందు, భగవత్+పరా = భగవంతుని యందే ఆసక్తి
కలిగినదియు, సరసా = శివభక్తి రసముతో కూడినదియు అయిన, మమ = నా యొక్క, సరస్వతీ = వాక్కు (స్తోత్రము),
ఏకా = అది ఒక్కటే, క్షమా = సమర్థమైనది.
తాత్పర్యము: సంసార బంధాలలో చిక్కుకున్న నాకు సంపదలను ఇచ్చే
లక్ష్మీదేవి మీద ఆసక్తి లేదు. భోగాలను ఇచ్చే ఈ భూమండలం కూడా నా జన్మ మృత్యువులనే
రోగాన్ని నయం చేయలేదు. కేవలం పరమశివుని గుణగానం చేసే నా సరస్వతి (వాక్కు) మాత్రమే
నా సంసార దుఃఖాన్ని పోగొట్టగలదు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
'క్షమా' అనే పదమును భూమి మరియు
సమర్థత అనే రెండు అర్థాలలో ఉపయోగించి కవి చమత్కరించారు.
- ఐహిక
సుఖాల కంటే భగవత్ చింతనయే ముక్తికి మార్గమని ఈ శ్లోక భావము.
పదహారు నుండి పంతొమ్మిదవ శ్లోకములు
(సందానితకము)
శ్లోకములు: అచేతనో యః కిల కుస్థితిప్రియః పృథగ్విధోపాధిశతక్షతాశయః । నిషేవ్యతే పాదతలే స
యద్గిరిశ్చిరం మునీన్ద్రైరపి శుద్ధమానసః ॥ 16 ॥
నిసర్గతః సత్పథగర్హితస్థితిర్మలీమసో
జిహ్మగతిశ్చ యః ఫణీ । స కుణ్డలీ యన్మణిమౌలిమణ్డితో మహాభుజంగః పృథుభోగభాగపి ॥ 17 ॥
యదప్యజస్త్రం జడసంగమోచితః స్వభావతుచ్ఛః
శశభృత్కలామయః । కలఙ్కముక్తం వహతే సుధామయం విధూతదోషోదయముజ్జ్వలం వపుః ॥ 18 ॥
స ఏష గౌరీశ్వరసంశ్రయాత్మనః ఫలోద్గమః
కల్పమహామహీరుహః । అముం సమాసాదయితుం హితాయతిర్యతేత కో నామ న చేతనో జనః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ కైలాస గిరి, అచేతనః = కదలిక లేనిదైనను (జడమైనను), కు+స్థితి+ప్రియః
= భూమిపై ఉండుట ఇష్టమైనదైనను, పృథక్+విధ+ఉపాధి+శత+క్షత+ఆశయః
= అనేక రకములైన ఆపదలచే (వన్యమృగాదులచే) పీడింపబడిన లోతట్టు ప్రాంతములు కలిగినదైనను,
శుద్ధ+మానసః = నిర్మలమైన మానస సరోవరము కలిగినదై, చిరమ్ = చాల కాలము, మునీన్ద్రైః = ముని శ్రేష్ఠులచే,
పాద+తలే = పర్వత ప్రాంతమున, నిషేవ్యతే =
సేవింపబడుచున్నదో; యః = ఏ, ఫణీ = పాము
(వాసుకి), నిసర్గతః = స్వభావము చేతనే, సత్పథ+గర్హిత+స్థితిః
= మంచి మార్గమున (రాజమార్గమున) నిందితమైన నడక కలిగినదైనను, మలీమసః
= నల్లని వర్ణము కలిగినదైనను, జిహ్మ+గతిః+చ = వంకర నడక
కలిగినదైనను, యత్+మణి+మౌలి+మణ్డితః = ఏ శివుని శిరస్సుపై
మణిగా అలంకరింపబడి, కుణ్డలీ = కుండలముగా మారి, పృథు+భోగ+భాక్+అపి = గొప్పదైన శరీరమును (ఫణమును) కలిగిన, మహా+భుజంగః = గొప్ప పాము అయినదో; యత్ = ఏ చంద్రుడు,
అజస్రమ్ = ఎల్లప్పుడు, జడ+సంగమ+ఉచితః = నీటితో
(సముద్రముతో) పుట్టుక వల్ల సంబంధము కలిగినవాడైనను, స్వభావ+తుచ్ఛః
= స్వభావముచేతనే క్షీణించు స్వభావము (కలలు) కలిగినవాడైనను, శశభృత్+కలా+మయః
= కేవలము ఒక కలతో కూడినవాడైనను, కలఙ్క+ముక్తమ్ = పాపము
లేనిదియు (నలుపు లేనిదియు), సుధా+మయమ్ = అమృతమయమైనదియు,
విధూత+దోష+ఉదయమ్ = రాత్రి వేళల యందే కాక ఎల్లప్పుడు
ప్రకాశించునదియునైన, ఉజ్జ్వలమ్ = ప్రకాశవంతమైన, వపుః = శరీరమును, వహతే = ధరించుచున్నాడో; సః+ఏషః = అట్టి ఈ మార్పులన్నియు, గౌరీశ్వర+సంశ్రయ+ఆత్మనః
= గౌరీవల్లభుడైన శివుని ఆశ్రయించుటయే స్వరూపముగా కలిగిన, కల్ప+మహా+మహీరుహః
= కల్పవృక్షము యొక్క, ఫల+ఉద్గమః = ఫలము లభించుటయే. అముమ్ =
అట్టి ఆ శివుని ఆశ్రయమును, సమాసాదయితుమ్ = పొందుటకు, హిత+ఆయతిః = భవిష్యత్తు నందు మేలు కోరే, కః+నామ = ఏ,
చేతనః+జనః = వివేకము కలిగిన మనిషి, న యతేత =
ప్రయత్నించడు? (అనగా అందరూ ప్రయత్నిస్తారు).
తాత్పర్యము: జడమైన పర్వతమైనా (కైలాసం)
శివుని ఆశ్రయం వల్ల మునీంద్రుల సేవలు పొందుతోంది. వంకర నడకలు నడిచే నల్లని పాము
(వాసుకి) శివుని తలపై మణిలా ప్రకాశిస్తూ కుండలమై పూజింపబడుతోంది. సముద్రంలో పుట్టి, క్షీణించే స్వభావం గల చంద్రుడు శివుని శిరస్సున చేరి అమృతమయమైన వెలుగును
పొందుతున్నాడు. ఇవన్నీ గౌరీశ్వరుడనే కల్పవృక్షాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల కలిగిన
సత్ఫలితాలే. మరి భవిష్యత్తులో శుభం కోరుకునే ఏ వివేకవంతుడు అట్టి శివుని పాదాలను
ఆశ్రయించడానికి ప్రయత్నించడు?
విశేషములు:
- ఈ
నాలుగు శ్లోకములు కలిసి ఒకే తాత్పర్యమును ఇచ్చుచున్నవి కావున దీనిని 'సందానితకము' అంటారు.
- శివుని
ఆశ్రయించడం వల్ల నీచమైనవి కూడా ఉన్నతమైన స్థితిని పొందుతాయని ఇక్కడ కవి
చమత్కారం.
- 'జడము' అనగా నీరు అని కూడా అర్థము (చంద్రుని
విషయంలో).
ఇరవై నుండి ఇరవై రెండవ శ్లోకములు (తిలకము)
శ్లోకములు: నిదాఘనిర్దగ్ధమహామరుభ్రమక్లమచ్ఛిదో మార్గమహీరుహాదపి । కలిన్దకన్యాసలిలౌఘసంగతత్రిమార్గగామ్భోభరసంప్లవాదపి
॥ 20 ॥
సరస్వతీసౌభగసారసంభృతప్రసన్నగమ్భీరపదక్రమాదపి
। కురఙ్గనాభీఘనకుఙ్కుమాఙ్కితస్తనాఙ్గనాలిఙ్గనవిభ్రమాదపి ॥ 21 ॥
అమన్దమానన్దసుధారసద్రవం స్రవన్నవన్ధ్యం
భవదుఃఖితే హృది । ఇయత్యముష్మిన్భువనాధ్వని ధ్వనిర్నమః శివాయేతి చమత్కరోతి మే ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిదాఘ+నిర్దగ్ధ = గ్రీష్మ
తాపముచే కాల్చబడిన, మహా+మరు+భ్రమ+క్లమ+ఛిదః = గొప్పదైన ఎడారిలో
తిరుగుట వల్ల కలిగే అలసటను పోగొట్టే, మార్గ+మహీరుహాత్+అపి =
దారిలోని నీడ నిచ్చే చెట్టు కంటేను; కలిన్ద+కన్యా+సలిల+ఓఘ+సంగత
= యమునా నది జలములతో కలిసిన, త్రిమార్గగా+అమ్భః+భర+సంప్లవాత్+అపి
= గంగా నది యొక్క జల ప్రవాహము కంటేను; సరస్వతీ+సౌభగ+సార+సంభృత
= వాగ్దేవి యొక్క కవిత్వ సౌందర్యముతో నిండిన, ప్రసన్న+గమ్భీర+పద+క్రమాత్+అపి
= స్వచ్ఛమైన, లోతైన కవితా పదముల విన్యాసము కంటేను; కురఙ్గనాభీ = కస్తూరి, ఘన+కుఙ్కుమ = దట్టమైన
కుంకుమలతో, అఙ్కిత = అలదుకొన్న, స్తన =
వక్షోజములు కలిగిన, అఙ్గనా+ఆలిఙ్గన+విభ్రమాత్+అపి = సుందరి
యొక్క కౌగిలింత కంటేను; అముష్మిన్ = ఈ, భువన+అధ్వని = లోక మార్గము నందు, నమః+శివాయ+ఇతి = 'నమః శివాయ' అనునట్టి, ధ్వనిః =
శబ్దము, భవ+దుఃఖితే = సంసార దుఃఖముతో నిండిన, మే+హృది = నా హృదయము నందు, అమన్దమ్ = అధికమైన,
ఆనన్ద+సుధా+రస+ద్రవమ్ = ఆనందమనే అమృత రస ప్రవాహమును, స్రవన్ = కురిపిస్తూ, చమత్కరోతి = ఆశ్చర్యకరమైన
ఆహ్లాదమును కలిగిస్తోంది.
తాత్పర్యము: ఎండలో అలసిన బాటసారికి
దొరికే చెట్టు నీడ కంటే, యమునతో కలిసిన గంగానది ప్రవాహం కంటే,
రసవత్తరమైన మహాకావ్యాల పదాల కంటే, ప్రియురాలి
కౌగిలింత కంటే 'నమః శివాయ' అనే మంత్ర
ధ్వని నా హృదయానికి ఎంతో సుఖాన్ని ఇస్తోంది. సంసార తాపంతో తపిస్తున్న నా మనస్సులో
ఇది అమృత వర్షంలా కురుస్తూ నన్ను పరవశింపజేస్తోంది.
విశేషములు:
- ఈ
మూడు శ్లోకములు 'నమః శివాయ' మంత్ర
మహిమను వర్ణిస్తున్నాయి కావున ఇది 'తిలకము'.
- లౌకిక
సుఖాల కంటే, తీర్థస్నానాల కంటే, కవిత్వ పాండిత్యం కంటే భగవన్నామ స్మరణయే మిన్న అని భావము.
ఇరవై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: విచిన్తయఞ్జీవనమేవ జీవనం సమర్థయన్పార్థివమేవ పార్థివమ్ । విభావయన్వైభవమేవ
వైభవం కదాశ్రయే శంకరమేవ శంకరమ్ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: జీవనమ్+ఏవ = (గంగా) జలమును
మాత్రమే, జీవనమ్ = దేహమును నిలిపే ఆహారముగా (బతుకు తెరువుగా), విచిన్తయన్ = తలచుచున్నవాడనై, పార్థివమ్+ఏవ = మృణ్మయ
లింగమును (మట్టితో చేసిన శివలింగమును) మాత్రమే, పార్థివమ్ =
(సకల కోరికలు తీర్చే) మహారాజుగా, సమర్థయన్ =
నిశ్చయించుకున్నవాడనై, వైభవమ్+ఏవ = ఈ సంసారమును (లేదా శివ
సాన్నిధ్యమును), వైభవమ్ = విభువునకు (శివునకు)
సంబంధించినదిగా, విభావయన్ = భావించుచున్నవాడనై, శంకరమ్ = సుఖమును (మోక్షమును) కలిగించువాడైన, శంకరమ్+ఏవ
= ఆ పరమశివుని మాత్రమే, కదా = ఎప్పుడు, ఆశ్రయే = ఆశ్రయింతును?
తాత్పర్యము: గంగాజలమే నా ప్రాణాధారమని, మట్టితో చేసిన శివలింగమే నన్ను పాలించే మహారాజని, ఈ
సకల జగత్తు శివమయమని భావిస్తూ, ఆ సుఖస్వరూపుడైన శంకరుని నేను
ఎప్పుడు పూర్ణముగా ఆశ్రయిస్తాను? (అనగా లౌకిక రాజుల సేవను,
లౌకిక భోగాలను వదిలి కేవలం శివార్చనలో ఎప్పుడు మునిగిపోతాను అని కవి
ఆవేదన).
విశేషములు:
- 'జీవనము' అనగా నీరు మరియు బ్రతుకు అని రెండు
అర్థములు. గంగాజలమును త్రాగి బ్రతుకుతానని భావము.
- 'పార్థివ' అనగా రాజు మరియు మట్టితో చేసిన
వస్తువు. లోకంలోని రాజుల కంటే శివలింగమే గొప్ప రాజని ఇక్కడ కవి చమత్కారం.
- 'వైభవము' అనగా ఐశ్వర్యము మరియు విభువు (శివుడు)
కి సంబంధించినది అని అర్థము.
ఇరవై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: వరం భవేదప్యవరం కలేవరం పరం హరారాధనసాధనం హి యత్ । న తు
క్రతుధ్వంసినిషేవణోత్సవం వినిఘ్నతీ ముక్తిరయుక్తిపాతినీ ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఏది, పరమ్ = కేవలము, హర+ఆరాధన+సాధనమ్ = శివ పూజకు సాధనమో,
(అట్టి) అవరమ్+అపి = అధమమైనదైనను (అపవిత్రమైనదైనను), కలేవరమ్ = శరీరము, వరమ్ = శ్రేష్ఠమైనది, భవేత్ = అగును, తు = కానీ, క్రతు+ధ్వంసి+నిషేవణ+ఉత్సవమ్
= దక్షయజ్ఞ వినాశకుడైన శివుని సేవ అనే మహోత్సవమును, వినిఘ్నతీ
= అడ్డుకొనునట్టి (నశింపజేయునట్టి), అయుక్తి+పాతినీ =
అకస్మాత్తుగా (శివానుగ్రహముచే) ప్రాప్తించునట్టి, ముక్తిః =
మోక్షము కూడా, న = వద్దు (శ్రేష్ఠము కాదు).
తాత్పర్యము: పరమశివుని ఆరాధించడానికి
ఉపయోగపడే ఈ నశ్వరమైన శరీరమే నాకు శ్రేష్ఠమైనది. శివుని సేవ చేసే భాగ్యాన్ని దూరం
చేసే మోక్షం కూడా నాకు వద్దు. ఎందుకంటే మోక్షంలో శరీరం ఉండదు, శరీరం లేకపోతే శివుని పాద సేవ చేసే వీలుండదు. కావున శివార్చనలో ఆటంకం
కలిగించే మోక్షం కంటే శివ సేవలో తరించే దేహమే మిన్న.
విశేషములు:
- భక్తుని
పరకాష్ఠ ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. మోక్షం కంటే భగవంతుని సేవయే గొప్పదని కవి భావన.
- 'క్రతుధ్వంసి' అనగా యజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసిన
శివుడు.
- ముక్తి
పొందితే దేహం ఉండదు కాబట్టి, శివార్చనకు విఘ్నం
కలుగుతుందని కవి దానిని 'అయుక్తిపాతిని' అని పిలిచారు.
ఇరవై ఐదు నుండి ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకములు
(కులకము)
శ్లోకములు: క్వ నీలకణ్ఠాయతనోపసర్పణస్ఫుటోపకారౌ చరణౌ మహాగుణౌ । క్వ
చాఞ్జనోద్వర్తనచర్చనాదిభిః పురారిపూజార్పణతత్పరౌ కరౌ ॥ 25 ॥
క్వ నామ నామగ్రహణోత్సవం విభోరభి ప్రవృత్తా
రసనా దినే దినే । క్వ చాద్రిపుత్రీపతిపాదపఙ్కజస్ఫురద్రజోరాజివిరాజితం శిరః ॥ 26 ॥
క్వ దృక్చిరం
పారితచన్ద్రశేఖరస్వరూపసౌభాగ్యవిలోకనస్పృహా । క్వ
సంతతాకర్ణితదర్పకద్విషద్విచిత్రిచారిత్రవిత్రితా శ్రుతిః ॥ 27 ॥
క్వ
నిర్ధుతానల్పవికల్పవిప్లవత్రిలోచనధ్యాననిబన్ధనం మనః । క్వ చాపవర్గోఽయమమార్గ ఏవ యః
స్మరారిసేవాసుఖసర్వసంపదామ్ ॥ 28 ॥
ఇదం విదన్తః సుధియో భియోజ్ఝితాః
సమాధిమాధిచ్ఛిదమాశ్రితా అపి । ప్రభుప్రణామస్తుతిచిన్తనార్చనస్ఫుటోపయోగం బహు మన్వతే
వపుః ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: నీలకణ్ఠ+ఆయతన = శివాలయమునకు, ఉపసర్పణ = వెళ్లుట చేత, స్ఫుట+ఉపకారౌ = స్పష్టమైన
ఉపకారమును పొందినవియు, మహా+గుణౌ = గొప్ప పుణ్యము
కలిగినవియునైన, చరణౌ = పాదములు ఎక్కడ? (క్వ); అఞ్జన = అభిషేకము, ఉద్వర్తన
= పరిమళ ద్రవ్యములతో శుద్ధి చేయుట, చర్చనా+ఆదిభిః = గంధ
పుష్పాదులతో పూజించుట మొదలైన వాటిచే, పురారి+పూజా+అర్పణ+తత్పరౌ
= శివ పూజ యందు ఆసక్తి కలిగిన, కరౌ = చేతులు ఎక్కడ? (క్వ); దినే దినే = ప్రతిరోజు, విభోః
= స్వామి యొక్క, నామ+గ్రహణ+ఉత్సవమ్ = నామస్మరణ అనే ఉత్సవము
నందు, ప్రవృత్తా = నిమగ్నమైన, రసనా =
నాలుక ఎక్కడ? (క్వ); అద్రిపుత్రీ+పతి+పాద+పఙ్కజ
= పార్వతీవల్లభుని పాదపద్మముల యొక్క, స్ఫురత్ =
ప్రకాశించుచున్న, రజః+రాజి = ధూళి సమూహముచే, విరాజితమ్ = శోభిల్లుచున్న, శిరః = శిరస్సు ఎక్కడ?
(క్వ); చిరమ్ = చాల కాలము, చన్ద్రశేఖర+స్వరూప+సౌభాగ్య+విలోకన+స్పృహా = చంద్రశేఖరుని రూపమును చూడాలనే
కోరికను, పారితా = తీర్చుకున్న, దృక్ =
దృష్టి ఎక్కడ? (క్వ); సంతత =
ఎల్లప్పుడు, ఆకర్ణిత = వినబడిన, దర్పక+ద్విషత్
= మన్మథుని శత్రువైన శివుని యొక్క, విచిత్ర+చారిత్ర =
అద్భుతమైన చరిత్రలచే, పవిత్రితా = పవిత్రమైన, శ్రుతిః = చెవి ఎక్కడ? (క్వ); నిర్ధుత
= తొలగింపబడిన, అనల్ప+వికల్ప+విప్లవ = అనేకములైన మనో
వికారములు కలిగినట్టియు, త్రిలోచన+ధ్యాన+నిబన్ధనమ్ =
ముక్కంటి ధ్యానమునందే లగ్నమైన, మనః = మనస్సు ఎక్కడ? (క్వ); స్మరారి+సేవా+సుఖ+సర్వ+సంపదామ్ = శివ సేవ అనే
సుఖ సంపదలకు, అమార్గః+ఏవ = దారి లేనిది (అందనిది) అయిన,
అయమ్ = ఈ, అపవర్గః = మోక్షము, క్వ = ఎక్కడ?
ఇదమ్ = ఈ విషయమును, విదన్తః =
తెలిసినవారై, సుధియో = విద్వాంసులు, భియా+ఉజ్ఝితాః
= సంసార భయమును వీడినవారై, ఆధిక్య+ఛిదమ్ = మానసిక వ్యధలను
పోగొట్టే, సమాధిమ్ = సమాధి స్థితిని, ఆశ్రితాః+అపి
= పొందినప్పటికినీ, ప్రభు+ప్రణామ+స్తుతి+చిన్తన+అర్చనా =
స్వామికి నమస్కరించుట, స్తుతించుట, ధ్యానించుట,
పూజించుట యందు, స్ఫుట+ఉపయోగమ్ = స్పష్టమైన
ప్రయోజనము కలిగిన, వపుః = ఈ శరీరమును, బహు
మన్వతే = గొప్పగా గౌరవిస్తారు.
తాత్పర్యము: శివాలయానికి నడిచే పాదాలు, శివుని పూజించే చేతులు, శివనామము పలికే నాలుక,
శివపాద ధూళిని మోసే శిరస్సు, శివుని చూసే
కళ్లు, శివకథలు వినే చెవులు, శివుని
ధ్యానించే మనస్సు - ఇవన్నీ దేహము ఉంటేనే సాధ్యము. శివ సేవలో లభించే ఆనందం మోక్షంలో
ఉండదు (ఎందుకంటే మోక్షంలో దేహం ఉండదు). అందుకే విజ్ఞులు సంసార భయం లేనివారైనా,
సమాధి స్థితిలో ఉన్నవారైనా, శివ సేవకు
ఉపయోగపడే ఈ శరీరాన్నే మోక్షం కంటే మిన్నగా భావిస్తారు.
విశేషములు:
- ఈ ఐదు
శ్లోకములు కలిసి ఒకే తాత్పర్యమును ఇచ్చుచున్నవి కావున దీనిని 'కులకము' అంటారు.
- భక్తునికి
శివ కైంకర్యము (సేవ) ముఖ్యం కానీ, వ్యక్తిగత
మోక్షం కాదని ఇక్కడ కవి హృదయము.
- సమాధి
అనగా ఆత్మ మనస్సుల ఐక్యత. అటువంటి స్థితిలో ఉన్నవారు కూడా భక్తి మార్గాన్నే
కోరుకుంటారని భావము.
ముప్పది నుండి ముప్పది మూడవ శ్లోకములు
(చక్కలకము)
శ్లోకములు: కిమఙ్గ మఙ్గల్యమనఙ్గభఙ్గదప్రసాదనాదన్యదధన్య మన్యసే । యదర్థమర్థక్షతికృత్సుదుష్కరప్రయాససాధ్యేషు
మఖేషు ఖిద్యసే ॥ 30 ॥
ఇమా హిమానీవిమలా హవిర్భుజాం
ప్రభుప్రసాదప్రభవా విభూతయః । కరోషి యత్తర్పణమాత్రకామ్యయా
దయాస్పదప్రాణ్యుపఘాతపాతకమ్ ॥ 31 ॥
సఖే సఖేదస్య ధనార్జనం ప్రతి
ప్రతిగ్రహాధ్యాపనయాజనాదిభిః । ప్రయాతి తే వాయురివాయురిఙ్గితం విహన్తి హన్త ఋతవే
తవేహితమ్ ॥ 32 ॥
అతః స్వతఃప్రార్థితసంపదాం పదం
కదర్థనాహీనమదీనమేనసా । నిదానమానన్దభువః స్వయంభువో భజస్వ పాదామ్బుజసేవనోత్సవమ్ ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము: అఙ్గ = ఓయీ!, అధన్య = భాగ్యహీనుడా!, అనఙ్గ+భఙ్గద+ప్రసాదనాత్+అన్యత్
= మన్మథుని సంహరించిన శివుని ఆరాధించుట కంటె వేరైన, కిమ్ = ఏ,
మఙ్గల్యమ్ = మంగళకరమైన వస్తువును, మన్యసే =
తలచుచున్నావు?, యత్+అర్థమ్ = దేని కొరకైతే, అర్థ+క్షతి+కృత్ = ధన నష్టమును కలిగించునవియు, సుదుష్కర+ప్రయాస+సాధ్యేషు
= మిక్కిలి కష్టమైన ప్రయత్నములతో సాధ్యము కాదగిన, మఖేషు =
యజ్ఞముల యందు, ఖిద్యసే = అలసిపోవుచున్నావు?; హవిర్భుజామ్ = హవిస్సును భుజించు దేవతల యొక్క, హిమానీ+విమలాః
= మంచు వలె నిర్మలమైన, ఇమాః = ఈ, విభూతయః
= అణిమాది అష్ట ఐశ్వర్యములు, ప్రభు+ప్రసాద+ప్రభవాః = ఆ
పరమశివుని అనుగ్రహము వల్లనే కలిగినవి, యత్ = దేని వల్లనైతే,
తర్పణ+మాత్ర+కామ్యయా = (ఆ దేవతల) తృప్తి కొరకు మాత్రమే కలిగిన
కోరికతో, దయా+ఆస్పద+ప్రాణి+ఉపఘాత+పాతకమ్ = దయకు పాత్రులైన
పశువులను హింసించుట అనే పాపమును, కరోషి = చేయుచున్నావు;
సఖే = ఓ మిత్రమా!, ప్రతిగ్రహ+అధ్యాపన+యాజన+ఆదిభిః
= దానములు గ్రహించుట, పాఠములు చెప్పుట, యజ్ఞములు చేయించుట మొదలైన వాటి ద్వారా, ధన+ఆర్జనమ్+ప్రతి
= ధనము సంపాదించుట యందు, సఖేదస్య = అలసటతో కూడిన, తే = నీ యొక్క, ఆయుః = ఆయుస్సు, వాయుః+ఇవ = గాలి వలె, ప్రయాతి = వేగముగా
వెళ్లిపోవుచున్నది, హన్త = అయ్యో!, తవ
= నీ యొక్క, ఈహితమ్ = కోరిక, ఋతవే =
యజ్ఞము కొరకు (చేయు ప్రయత్నము), ఇఙ్గితమ్ = నీ యథార్థ
లక్ష్యమును (శివారాధనను), విహన్తి = చెడగొట్టుచున్నది;
అతః = కావున, స్వతః+ప్రార్థిత+సంపదామ్ =
కోరుకున్న సంపదలకు, పదమ్ = స్థానమైనదియు, కదర్థనా+హీనమ్ = పీడన (బాధ) లేనిదియు, ఏనసా = పాపము
చేత, అదీనమ్ = తక్కువ కానిదియు (పవిత్రమైనదియు), ఆనన్ద+భువః = పరమానందమునకు, నిదానమ్ = మూల
కారణమైనదియునైన, స్వయంభువః = స్వయంభువైన శివుని యొక్క,
పాద+అమ్బుజ+సేవన+ఉత్సవమ్ = పాదపద్మముల సేవ అనే ఉత్సవమును, భజస్వ = ఆశ్రయించుము.
తాత్పర్యము: ఓ భాగ్యహీనుడా! శివారాధనను
మించిన మంగళకరమైనది మరొకటి లేదు. ధన నష్టము కలిగించే, కష్టతరమైన యజ్ఞాల కోసం ఎందుకు అలసిపోతావు? దేవతలు
పొందే అణిమాది ఐశ్వర్యాలు కూడా శివుని అనుగ్రహం వల్లనే కలిగాయి. అట్టి దేవతల
తృప్తి కోసం జంతువులను బలి ఇచ్చి పాపం ఎందుకు మూటగట్టుకుంటావు? కేవలం ధనం కోసం విద్యలు నేర్పుతూ, యజ్ఞాలు చేయిస్తూ
నీ ఆయుస్సును గాలి వలె వృథా చేసుకుంటున్నావు. ఇవన్నీ విడిచి, సకల సంపదలకు మూలమైన, పాపరహితమైన ఆ పరమశివుని
పాదసేవను ఆశ్రయించు.
విశేషములు:
- ఈ
నాలుగు శ్లోకములు కలిసి ఒకే భావమును ఇచ్చుచున్నవి కావున దీనిని 'చక్కలకము' లేదా 'సందానితకము'
అంటారు.
- జంతు
బలులతో కూడిన యజ్ఞాల కంటే, మనో వాక్కాయ కర్మలతో చేసే
శివ పూజయే శ్రేష్ఠమని కవి బోధన.
- శివుడు
స్వయంభువు, అనగా
పుట్టుక లేనివాడు. ఆయన సేవయే పరమానందానికి మార్గం.
ముప్పది నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: అక్లేశపేశలమలఙ్ఘ్యకృతాన్తదూతహుంకారభఙ్గభిదురం దురితేన్ధనాగ్నిమ్ । కో నామ
నామయహరం హరపాదపద్మసేవాసుఖం సుమతిరన్వహమాద్రియేత ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము: అక్లేశ+పేశలమ్ = శ్రమ
లేకుండగనే లభించే కోమలమైనదియు (సులభమైనదియు), అలఙ్ఘ్య =
అడ్డగింపరాని, కృతాన్త+దూత = యమదూతల యొక్క, హుంకార = హుంకారము వల్ల కలిగే, భఙ్గ = భయమును
(వణుకును), భిదురమ్ = పటాపంచలు చేయునదియు, దురిత+ఇన్ధన+అగ్నిమ్ = పాపము అనే కట్టెలను కాల్చే అగ్ని వంటిదియు, ఆమయ+హరమ్ = (జన్మ మృత్యువులనే) రోగమును హరించునదియునైన, హర+పాద+పద్మ+సేవా+సుఖమ్ = శివుని పాదపద్మముల సేవ వల్ల కలిగే సుఖమును,
కః+నామ+సుమతిః = ఏ బుద్ధిమంతుడు, అన్వహమ్ =
ప్రతిరోజూ, న+ఆద్రియేత = గౌరవించడు? (అనగా
అందరూ గౌరవిస్తారు).
తాత్పర్యము: శివపాద సేవ ఎంతో సులభమైనది
మరియు సుఖకరమైనది. అది యమదూతల భయాన్ని పోగొడుతుంది, పాపాలను
దహించివేస్తుంది, సంసార రోగాలను నయం చేస్తుంది. అటువంటి
గొప్ప ఫలాన్ని ఇచ్చే శివ సేవను ఏ బుద్ధిమంతుడు వదులుకుంటాడు?
విశేషములు:
- శివ
భక్తికి కఠినమైన నియమాలు, క్లేశాలు అక్కరలేదని,
అది అతి సులభమని కవి ఇక్కడ వివరించారు.
- 'దురితేన్ధనాగ్నిమ్' అనగా పాపాలను కాల్చే అగ్ని
అని అర్థము.
ముప్పది ఐదు మరియు ముప్పది ఆరవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: రోమన్థమన్థరకురఙ్గశతాశ్రితేషు భాగీరథీశిశిరశీకరశీతలేషు । రోహన్మహార్హఫలకన్దలసున్దరేషు
బద్ధాస్పదాస్తుహినభూధరకందరేషు ॥ 35 ॥
ధన్యాః సమాధిమవధానధనా ధనాదిసంబన్ధబన్ధమవధూయ
ధియాధియన్తః । జ్యోతిః పరం గలదనల్పవికల్పజాలమాలోకయన్తి భగవన్తమనన్తమన్తః ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము: రోమన్థ+మన్థర+కురఙ్గ+శత+ఆశ్రితేషు
= నెమరువేయుట వల్ల మందగించిన వందలాది జింకలచే ఆశ్రయింపబడినవియు, భాగీరథీ+శిశిర+శీకర+శీతలేషు = గంగానది యొక్క చల్లని నీటి తుంపరలచే
చల్లబడినవియు, రోహత్+మహార్హ+ఫల+కన్దల+సున్దరేషు =
మొలుస్తున్న విలువైన పండ్లు, దుంపలచే అందముగా ఉన్నవియునైన,
తుహిన+భూధర+కందరేషు = హిమాలయ పర్వత గుహల యందు, బద్ధ+ఆస్పదాః = నివాసమును ఏర్పరచుకున్నవారును; ధనాది+సంబన్ధ+బన్ధమ్
= ధనము, భార్య, పుత్రులు మొదలైన
సంబంధము లనే బంధమును, అవధూయ = విడిచిపెట్టి, అవధాన+ధనాః = ఏకాగ్రతయే ధనముగా కలిగినవారై, ధియా =
బుద్ధితో, సమాధిమ్ = సమాధి స్థితిని, అధియన్తః
= పొందుచున్నవారై, గలత్+అనల్ప+వికల్ప+జాలమ్ = నశించిన అనేక
మనో వికారములు కలిగినట్టియు, అనన్తమ్ = అంతులేనివాడును అయిన,
భగవన్తమ్ = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడైన శివుని, పరమ్+జ్యోతిః
= పరమ జ్యోతి స్వరూపముగా, అన్తః = హృదయము నందు, ఆలోకయన్తి = దర్శించుచున్నారో, (తే) ధన్యాః = వారు
ధన్యులు.
తాత్పర్యము: జింకలు ప్రశాంతముగా
సంచరించేవి, గంగాజలపు జల్లులతో చల్లగా ఉండేవి, కందమూలాలతో నిండినవి అయిన హిమాలయ గుహలలో నివసిస్తూ, ప్రాపంచిక
బంధాలను తెంచుకొని, ఏకాగ్రతతో సమాధి స్థితిని పొంది, తమ హృదయమునందే అనంతమైన పరమశివుని జ్యోతి స్వరూపాన్ని దర్శించే మహాత్ములే
ధన్యులు.
విశేషములు:
- ఈ
రెండు శ్లోకములు ఒకే అన్వయమును కలిగి ఉన్నందున దీనిని 'యుగ్మము' అంటారు.
- 'రోమన్థము' అనగా తిన్న ఆహారాన్ని మరల నోట్లోకి
తెచ్చుకొని నమలడం (నెమరువేయుట). దీనివల్ల జింకలు ప్రశాంతముగా ఉన్నాయని భావము.
- 'కన్దల' అనగా భూమిలోపల ఉండే మూలములు లేదా
దుంపలు.
ముప్పది ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ధన్యా భజన్తి నృపవేశ్మసు వేత్రివక్త్రహుంకారకాతరధియస్తరుణేన్దుమౌలిమ్ । వైరాగ్యనిర్వృతమనస్విజనావకీర్ణస్వర్గాపగాపులినబాలలతాలయేషు
॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థము: నృప+వేశ్మసు = రాజుల
భవనములలో, వేత్రి+వక్త్ర+హుంకార+కాతర+ధియః = ద్వారపాలకుల (బెత్తము
ధరించిన వారి) ముఖము నుండి వచ్చే గద్దింపులకు (లోపలికి రావద్దు అనే హుంకారములకు)
భయపడే బుద్ధి గలవారు (అనగా అట్టి అవమానములను భరించలేనివారు), వైరాగ్య+నిర్వృత+మనస్వి+జన+అవకీర్ణ = వైరాగ్యముతో శాంతిని పొందిన మునులచే
సేవింపబడుచున్న, స్వర్గాపగా+పులిన+బాల+లతా+అలయేషు = గంగా నదీ
తీరమందలి ఇసుక తిన్నెలపై ఉన్న లేత లతాగృహములలో (పర్ణశాలలలో) ఉంటూ, తరుణ+ఇన్దు+మౌలిమ్ = బాలచంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని, భజన్తి = ఆరాధిస్తారో, (తే) ధన్యాః = వారు ధన్యులు.
తాత్పర్యము: రాజ భవనాల వద్ద ద్వారపాలకుల
గద్దింపులు భరించలేక, గంగాతీరంలోని ప్రశాంతమైన లతాగృహాలలో
నివసిస్తూ, పరమశివుని ఆరాధించే వారే నిజమైన ధన్యులు.
లోకంలోని అధికార గర్వము కంటే భగవంతుని సేవయే మిన్న అని భావము.
విశేషములు:
- 'వేత్రి' అనగా చేతిలో బెత్తము పట్టుకొని ద్వారము
వద్ద కాపలా ఉండేవాడు.
- రాజసేవలో
ఉండే పరాభవం కంటే వనవాసంలోని శివసేవయే సుఖమని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
ముప్పది ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: సన్తః స్మరన్తి శశిఖణ్డశిఖణ్డసేవాహేవాకినః సురసరిత్పులినస్థలేషు । లక్ష్మీలవోల్లసదమన్దమదావలేపభూపాలబాలిశవిలఙ్ఘనవిప్లవానామ్
॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థము: శశి+ఖణ్డ+శిఖణ్డ+సేవా+హేవాకినః
= చంద్రకళను శిఖపై (శిరస్సుపై) ధరించిన శివుని సేవ యందు మిక్కిలి ఆసక్తి (వ్యసనము)
కలిగిన, సన్తః = సజ్జనులు (విద్వాంసులు), సుర+సరిత్+పులిన+స్థలేషు
= గంగానదీ తీర ప్రదేశములలో ఉండి, లక్ష్మీ+లవ+ఉల్లసత్+అమన్ద+మద+అవలేప
= కొద్దిపాటి సంపద వల్ల కలిగిన గర్వముతో అహంకరించే, భూపాల+బాలిశ
= మూర్ఖులైన రాజుల యొక్క, విలఙ్ఘన+విప్లవానామ్ = తమను
(పండితులను) తిరస్కరించుట వల్ల కలిగిన అవమానములను, స్మరన్తి
= తలచుకుంటారు (గతమును గుర్తుకు తెచ్చుకుంటారు).
తాత్పర్యము: శివభక్తి యందు మునిగిపోయిన
సత్పురుషులు గంగాతీరంలో ప్రశాంతముగా ఉంటూ, గతంలో కొద్దిపాటి
సంపదతో విర్రవీగే మూర్ఖపు రాజులు తమను పరాభవించిన విషయాలను గుర్తు చేసుకుంటూ,
ఇప్పుడు తాము పొందుతున్న శివ సేవలోని గొప్పతనాన్ని భావించి ఆనందిస్తారు.
విశేషములు:
- 'హేవాకినః' అనగా ఒక పని యందు మిక్కిలి అలవాటు
లేదా వ్యసనము కలవారు.
- రాజుల
తిరస్కారము పండితులకు భగవంతుని వైపు మళ్లడానికి ఒక మార్గముగా ఇక్కడ
సూచించబడినది.
ముప్పది తొమ్మిది మరియు నలువదవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: ఇదం
మధుముఖం విషం హరతి జీవితం తత్క్షణాదపథ్యమిదమాశితం వ్యథయతే విపాకే వపుః । ఇదం
తృణగణావృతం బిలమధో విధత్తే క్షణాద్యదత్ర మలినోల్బణైర్ద్రవిణమర్జితం కర్మభిః ॥ 39 ॥
అతః ప్రతనువైభవోద్భవదఖర్వగర్వక్షమాపతిప్రణయసంభవం భువి విడమ్బనాడమ్బరమ్ । విహాయ
సురవాహినీపులినవాసహేవాకినో భజన్తి కృతినస్తమీరమణఖణ్డచూడామణిమ్ ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థము: అత్ర = ఈ లోకమునందు, మలిన+ఉల్బణైః = పాపభూయిష్టమైనట్టియు, భయంకరమైనట్టియు,
కర్మభిః = పనుల ద్వారా, యత్ = ఏ, ద్రవిణమ్ = ధనము, ఆర్జితమ్ = సంపాదించబడినదో,
ఇదమ్ = అది, మధు-ముఖమ్ = మొదట మధురముగా ఉండి
చివరకు ప్రాణము తీయు, విషమ్ = విషము వంటిది; తత్ = అది, క్షణాత్ = వెంటనే, జీవితమ్
= ప్రాణమును, హరతి = హరించును; ఇదమ్ =
ఈ సంపద, ఆశితమ్ = అనుభవించినప్పుడు, అపథ్యమ్
= అపథ్యమైన ఆహారము వలె, విపాకే = పరిణామము నందు (చివరలో),
వపుః = శరీరమును, వ్యథయతే = బాధిస్తుంది;
ఇదమ్ = ఇది, తృణ-గణ-ఆవృతమ్ = గడ్డితో కప్పబడిన,
బిలమ్ = గోతి వంటిది, క్షణాత్ = క్షణకాలములో,
అధో+విధత్తే = పాతాళమునకు (నరకమునకు) త్రోసివేయును. అతః = కావున,
కృతినః = వివేకవంతులు, భువి = ఈ భూమిపై,
ప్రతను-వైభవ = అల్పమైన ఐశ్వర్యము వల్ల, ఉద్భవత్
= కలిగిన, అఖర్వ-గర్వ = అధికమైన అహంకారము గల, క్షమాపతి = రాజుల యొక్క, ప్రణయ-సంభవమ్ = ఆశ్రయము
వల్ల కలిగే, విడమ్బనా-ఆడమ్బరమ్ = అవమానకరమైన ఆడంబరమును,
విహాయ = విడిచిపెట్టి, సుర-వాహినీ-పులిన-వాస-హేవాకినః
= గంగానదీ తీరమున నివసించుట యందు ఆసక్తి గలవారై, తమీ-రమణ-ఖణ్డ-చూడామణిమ్
= చంద్రుని శిరోభూషణముగా కలిగిన ఆ శివుని, భజన్తి =
సేవిస్తారు.
తాత్పర్యము: అక్రమ మార్గాల్లో సంపాదించిన ధనం మొదట తీపిగా ఉన్నా, చివరకు ప్రాణాలు తీసే విషం వంటిది. అది అపథ్యమైన ఆహారం లాగా
చివరకు శరీరాన్ని వ్యాధిగ్రస్తం చేస్తుంది. గడ్డి కప్పిన గోతి లాగా మనల్ని
పాతాళానికి తొక్కివేస్తుంది. అందుకే బుద్ధిమంతులు అహంకారులైన రాజుల వద్ద
తలవంచుకుని బ్రతికే అవమానకరమైన జీవితాన్ని వదిలి, గంగాతీరంలో
నివసిస్తూ ఆ చంద్రశేఖరుని ధ్యానిస్తూ ధన్యులవుతారు.
నలువది ఒకటి మరియు నలువది రెండవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: కిం
భూయోభిః పరుషవిషయైః శ్రీవికారైరసారైః కిం వా భూయః పతనవిరసైః స్వర్గభోగాభిలాషైః । మన్యే
నాన్యద్భవభయవిపత్కాతరాణాం నరాణాం ముక్త్వా భక్తిం భగవతి భవే శస్యమాశాస్యమస్తి ॥ 41 ॥
దూరోదఞ్చచ్చటులలహరీహారిహస్తవ్యుదస్తవ్యాపత్తాపత్రిదశతటినీమజ్జనోన్మజ్జనేషు । శ్రద్ధాబన్ధం
శశధరశిరఃపాదరాజీవసేవాహేవాకైకవ్యసనమనసస్తేన తన్వన్తి సన్తః ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థము: అసారైః = సత్తువ లేనివియు, పరుష-విషయైః = కఠినమైన విషయ భోగముల వల్ల కలిగే, భూయోభిః = అనేకములైన, శ్రీ-వికారైః = సంపద యొక్క
మార్పులతో (గర్వముతో), కిమ్ = ప్రయోజనమేమి?, భూయః = మరల, పతన-విరసైః = (పుణ్యం తీరిపోయాక) భూమిపై
పడిపోవడం వల్ల కలిగే విరక్తితో కూడిన, స్వర్గ-భోగ-అభిలాషైః =
స్వర్గ సుఖాల కోరిక వల్ల, కిం వా = ఏమి లాభము?; భవ-భయ-విపత్-కాతరాణామ్ = సంసార భయమనే ఆపదతో భయపడే, నరాణాం
= మనుష్యులకు, భగవతి = భగవంతుడైన, భవే
= శివుని యందు, భక్తిమ్ = భక్తిని, ముక్త్వా
= విడిచి, అన్యత్ = వేరొక, ఆశాస్యమ్ =
కోరదగిన, శస్యమ్ = శ్రేష్ఠమైన వస్తువు, నాస్తి = లేదు, (ఇతి) మన్యే = అని నేను
తలచుచున్నాను. తేన = ఆ కారణము చేత, శశధర-శిరః-పాద-రాజీవ-సేవా-హేవాక-ఏక-వ్యసన-మనసః
= చంద్రశేఖరుని పాదపద్మములను సేవించుట యందే ఏకాగ్రత కలిగిన, సన్తః
= సజ్జనులు, దూర-ఉదఞ్చత్-చటుల-లహరీ-హారి-హస్త = పైకి
లేస్తున్న చపలమైన తరంగము లనే చేతులతో, వ్యుదస్త-వ్యాపత్-తాపా
= ఆపదలను, తాపత్రయాలను పోగొట్టే, త్రిదశ-తటినీ
= గంగానది యొక్క, మజ్జన-ఉన్మజ్జనేషు = స్నానము చేయుట యందు,
శ్రద్ధా-బన్ధమ్ = మిక్కిలి ఆసక్తిని, తన్వన్తి
= కనబరుస్తారు.
తాత్పర్యము: అశాశ్వతమైన లోక సంపదల వల్ల గానీ, పుణ్యం క్షీణించగానే కిందకు నెట్టివేసే స్వర్గ భోగాల వల్ల
గానీ ఏ ప్రయోజనమూ లేదు. సంసార భయంతో కొట్టుమిట్టాడే మానవులకు శివభక్తిని మించిన
శ్రేష్ఠమైన మార్గం మరొకటి లేదు. అందుకే సత్పురుషులు శివపాద సేవ యందే మనస్సు లగ్నం
చేసి, తమ పాపాలను, తాపాలను హరించే
గంగానదిలో స్నానమాడుతూ భక్తితో కాలం గడుపుతారు.
మంగళం: ఇట్లు జగద్ధర భట్ట విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' యందలి 'సేవాభినందనము' అను ఏడవ
స్తోత్రము సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment