శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లో శరణాశ్రయణము అనే ఎనిమిదవ స్తోత్రము( 52 శ్లోకాలు)
ఈ స్తోత్రానికి శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యవిశేషములు 19 -01 - 2026
మొదటి శ్లోకము
శ్లోకము: కల్యాణినః సురగిరేరివ సంశ్రితస్య లక్ష్మ్యా హరేరివ రవేరివ దీప్తిభాజః ।
జయన్తి పాదా యే మణ్డయన్తి చ పునన్తి చ విష్టపాని ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము: కల్యాణినః = మంగళప్రదమైన
(మరియు మేరుపర్వతం విషయంలో అక్షయమైన బంగారము కలిగిన), సురగిరేః + ఇవ = మేరుపర్వతము యొక్క వలెనే, లక్ష్మ్యా
= వర్ణశోభతో (విష్ణువు విషయంలో లక్ష్మీదేవితో), సంశ్రితస్య =
కూడియున్న, హరేః + ఇవ = శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క వలెనే,
దీప్తిభాజః = కాంతిని లేదా అర్థగుణములను కలిగిన, రవేః + ఇవ = సూర్యుని వలెనే ఉన్న, పద్యస్య
(వృత్తస్య) = ఈ స్తోత్ర పద్యము యొక్క, పాదాః = చరణములు
(అడుగులు), జయన్తి = సర్వోత్కృష్టములై విరాజిల్లుచున్నవి,
యే = ఏ పాదములైతే, విష్టపాని = లోకములను,
మణ్డయన్తి = అలంకరించుచున్నవో, చ = మరియు,
పునన్తి = పవిత్రము చేయుచున్నవో.
తాత్పర్యము: మేరుపర్వతము యొక్క సానువులు
ఏ విధంగా లోకమును అలంకరించి పవిత్రం చేస్తాయో, లక్ష్మీసమేతుడైన
విష్ణుమూర్తి పాదములు ఏ విధంగా లోకమును పునీతం చేస్తాయో, సూర్యుని
కిరణములు ఏ విధంగా జగత్తును ప్రకాశింపజేస్తాయో, అదేవిధముగా
మంగళప్రదము, వర్ణశోభితము, అర్థకాంతివంతము
అయిన ఈ శివస్తోత్ర పద్యము యొక్క పాదములు లోకములను అలంకరిస్తూ, పవిత్రము చేయుచు జయము నొందుచున్నవి.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
'పాద' శబ్దమునకు పద్యము యొక్క పాదము,
పర్వతము యొక్క నితంబము (సానువు), విష్ణువు
యొక్క అడుగు మరియు సూర్యుని కిరణము అని నాలుగు అర్థములు శ్లేషోక్తిగా
చెప్పబడినవి.
- లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానమునందు 'పద్యస్య' అను పదము కంటే 'వృత్తస్య' అను పాఠము సాధువుగా పేర్కొనబడినది.
రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: యాః పఙ్కిలేన కలిలేన వియోజయన్తి నిత్యోజ్జ్వలేన కుశలేన చ యోజయన్తి । తా
ధూర్జటేరమరనిర్ఝరిణీతరఙ్గభఙ్గాభిరామగతయః స్తుతయో జయన్తి ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము: అమరనిర్ఝరిణీ + తరఙ్గ +
భఙ్గ + అభిరామ + గతయః = దేవనదియైన గంగానది యొక్క తరంగముల రీతిలో మనోహరమైన నడక
(ధార) కలిగిన, తాః = ఆ, ధూర్జటేః =
శివుని యొక్క, స్తుతయః = స్తోత్రములు, జయన్తి
= సర్వోత్కృష్టములై విరాజిల్లుచున్నవి, యాః = ఏ
స్తోత్రములైతే, పఙ్కిలేన = బురదతో కూడిన, కలిలేన = కలుషముతో (పాపముతో), వియోజయన్తి =
విడదీయుచున్నవో (భక్తులను పాపవిముక్తులను చేయుచున్నవో), చ =
మరియు, నిత్య + ఉజ్జ్వలేన = ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే, కుశలేన = మంగళముతో (శుభముతో), యోజయన్తి =
కూర్చుచున్నవో.
తాత్పర్యము: గంగానది తరంగముల వలె అత్యంత
మనోహరమైన గమము కలిగిన పరమశివుని స్తోత్రములు జయము నొందుచున్నవి. ఈ స్తోత్రములు
భక్తులను పాపమనెడి కలుషము నుండి విడదీసి, వారికి నిరంతరము
ప్రకాశించే శుభములను చేకూర్చుచున్నవి.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకమునందు స్తోత్రములకు, గంగానది తరంగములకు పోలిక
చెప్పబడినది. గంగ ఏ విధంగా మాలిన్యమును పోగొట్టి పుణ్యమును ఇస్తుందో, ఈ స్తుతులు కూడా అలాగే పనిచేస్తాయని భావము.
- 'కలిల' పదము ఇక్కడ కాలుష్యమును లేదా పాపమును
సూచిస్తుంది.
మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: సంసారదారుణదవానలదహ్యమాన-వాక్చిత్తకాయకుశలీకరణౌషధాని । శ్రీభుక్తిముక్తివశకర్మణి
కార్మణాని శంభోర్జయన్తి నుతిచిన్తనపూజనాని ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము: సంసార = జనన మరణ రూపమైన
సంసారమే, దారుణ = భయంకరమైన, దవానల = దావాగ్ని చేత,
దహ్యమాన = దహింపబడుచున్న, వాక్ + చిత్త + కాయ
= వాక్కు, మనస్సు మరియు శరీరములకు, కుశలీకరణ
= ఆరోగ్యమును (ఉల్లాసమును) కలిగించుటలో, ఔషధాని = గొప్ప
మందుల వంటివి, శ్రీ = సంపదను, భుక్తి =
భోగ పరంపరను, ముక్తి = మోక్షమును (ఆత్యంతిక దుఃఖ నివృత్తిని),
వశకర్మణి = స్వాధీనము చేసికొనుట యందు, కార్మణాని
= వశీకరణ చూర్ణముల వంటివి అయిన, శంభోః = శివుని యొక్క,
నుతి + చిన్తన + పూజనాని = స్తోత్రము, ధ్యానము
మరియు అర్చనలు, జయన్తి = సర్వోత్కృష్టములై
విరాజిల్లుచున్నవి.
తాత్పర్యము: సంసారమనే భయంకరమైన
దావాగ్నిలో కాలిపోతున్న భక్తుల వాక్కుకు, మనస్సుకు, శరీరానికి ఉపశమనాన్ని ఇచ్చే మహౌషధాల వంటివి, అలాగే
సంపదను, భోగాలను, మోక్షాన్ని
వశీకరించుకునే వశీకరణ చూర్ణాల వంటివి అయిన పరమశివుని స్తోత్రము, ధ్యానము మరియు పూజలు సర్వోత్కృష్టములై జయము నొందుచున్నవి.
విశేషము: లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానమునందు నుతి, చింతన, పూజనములను
ఆధ్యాత్మిక వ్యాధులను నయం చేసే 'ఔషధాలు' గాను, ఐశ్వర్య మోక్షాలను ఇచ్చే 'వశీకరణ తంత్రము' (కార్మణము) గాను రూపకము చేయబడినవి.
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: దోషాకరస్య శిరసి స్థితిముత్తమాఙ్గచ్ఛేదం విధేరవిరహం నరవాహనస్య । భస్మీకృతిం
త్రిపురపాశధరస్మరాణాం వశ్యం దిశాం చ దశకం దశకంధరస్య ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: దోషాకరస్య = చంద్రుని
(మరియు దోషములకు నిలయమైనవానిని కూడా), శిరసి = తలపై,
స్థితిం = ధరించుటను, విధేః = బ్రహ్మదేవుని
యొక్క, ఉత్తమాఙ్గ + ఛేదం = ఐదవ శిరస్సును ఖండించుటను,
నరవాహనస్య = కుబేరునితో, అవిరహం = విడదీయలేని
స్నేహమును, త్రిపుర = త్రిపురాసుర సంహారమును, పాశధర = యముని, స్మరాణాం = మన్మథుని యొక్క, భస్మీకృతిం = భస్మము చేయుటను, దశకంధరస్య =
రావణాసురునికి, దిశాం = దిక్కుల యొక్క, దశకం = పదింటిని, వశ్యం = స్వాధీనము చేయుటను (ఏ
స్వాతంత్ర్యము చేత శివుడు చేసెనో, అట్టి ఈశ్వరుని
స్వాతంత్ర్యము జయించుచున్నది).
తాత్పర్యము: దోషాలకు నిలయమైన చంద్రుడిని
తలపై ధరించడం, అబద్ధమాడిన బ్రహ్మదేవుని శిరస్సును
ఖండించడం, కుబేరుడితో చెలిమి చేయడం, త్రిపురాసురులను,
యముడిని, మన్మథుడిని భస్మం చేయడం, తన భక్తుడైన రావణాసురుడికి పది దిక్కులను వశం చేయడం - ఇవన్నీ ఏ నిరంకుశ
స్వాతంత్ర్యము చేత జరిగినవో, అట్టి ఈశ్వరుని స్వాతంత్ర్యము
సర్వోత్కృష్టమైనది.
విశేషము: ఇక్కడ 'దోషాకర' శబ్దమునకు రాత్రిని కలిగించే చంద్రుడని
అర్థమున్నా, 'దోషములకు ఆకరుడు' (పాపాత్ముడు)
అని అర్థము చెప్పి, అటువంటి వానిని కూడా శివుడు తలపై
ధరించాడని ఆయన కరుణా విశేషమును లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానము
తెలిపినది.
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: శౌర్యానలస్య పరశువ్యజనేన దీప్తిం రామస్య బాహుపరిఘప్రతిఘం మఘోనః । హైమం
మరుత్తనృపతేర్దివసాని సప్త వర్షం సుదర్శనసమర్పణమచ్యుతస్య ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: రామస్య = పరశురాముని యొక్క, శౌర్య + అనలస్య = శౌర్యమనే అగ్నికి, పరశు = గొడ్డలి
అనే, వ్యజనేన = వివనకర్ర (విసనకర్ర) తో, దీప్తిం = ప్రకాశమును కలిగించుటను, మఘోనః = ఇంద్రుని
యొక్క, బాహు + పరిఘ = గడియ వంటి భుజమును, ప్రతిఘం = స్తంభింపజేయుటను, మరుత్త + నృపతేః =
మరుత్తుడనే రాజు యొక్క పురమున, సప్త = ఏడు, దివసాని = రోజులు, హైమం = బంగారు, వర్షం = వాన కురిపించుటను, అచ్యుతస్య =
విష్ణుమూర్తికి, సుదర్శన + సమర్పణం = సుదర్శన చక్రమును
అనుగ్రహించుటను (శివుని స్వాతంత్ర్యము చేసెను).
తాత్పర్యము: పరశురాముడికి తన గొడ్డలిని
ఇచ్చి అతని శౌర్యాగ్నిని పెంచడం, ఇంద్రుని బాహువును
స్తంభింపజేయడం, మరుత్త మహారాజు నగరంలో ఏడు రోజుల పాటు బంగారు
వర్షం కురిపించడం, విష్ణుమూర్తికి సుదర్శన చక్రాన్ని
ప్రసాదించడం వంటి అద్భుత కార్యములను ఏ స్వాతంత్ర్యము చేత శివుడు చేసెనో, అది జయము నొందుచున్నది.
విశేషము: పరశురాముడికి గొడ్డలిని ఇవ్వడం
అనేది అగ్నిని విసనకర్రతో విసిరి ప్రజ్వలింపజేసినట్లుగా ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
శివుని ఐశ్వర్యము మరియు భక్త పక్షపాతము ఇక్కడ వెల్లడి చేయబడినవి.
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్వేతస్య కణ్ఠపులినాత్సమవర్తిపాశప్రోత్సారణం నయననిర్హరణం భగస్య । దుగ్ధాబ్ధిదానముపమన్యుమునేః
క్రియాసు దక్షస్య విఘ్నకరణం మఖదీక్షితస్య ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: శ్వేతస్య = శ్వేతుడనే
రాజర్షి యొక్క, కణ్ఠ + పులినాత్ = కంఠము అనెడి తీరము నుండి
(లింగమును కౌగిలించుకున్న సమయమున), సమవర్తి + పాశ = యముని
యొక్క త్రాడును, ప్రోత్సారణం = తొలగించుటను, భగస్య = భగుడనే దేవత యొక్క, నయన + నిర్హరణం =
కన్నులను ఊడదీయుటను, ఉపమన్యు + మునేః = ఉపమన్యువనే బాల ముని
కొరకు, దుగ్ధ + అబ్ధి = క్షీరసముద్రమును, దానము = దానము చేయుటను, మఖ + దీక్షితస్య = యజ్ఞ
దీక్షలో ఉన్న, దక్షస్య = దక్ష ప్రజాపతి యొక్క, క్రియాసు = యజ్ఞ కర్మల యందు, విఘ్న + కరణం =
విఘ్నమును కలిగించుటను (శివుని స్వాతంత్ర్యము చేసెను).
తాత్పర్యము: మృత్యు భయముతో లింగమును
ఆశ్రయించిన శ్వేతుడనే భక్తుని కంఠము నుండి యమపాశమును తొలగించడం, దక్ష యజ్ఞమున భగుని కన్నులు పీకడం, ఆకలితో ఉన్న
ఉపమన్యువుకు ఏకంగా పాల సముద్రాన్నే ఇవ్వడం, శివద్వేషముతో
యజ్ఞము చేస్తున్న దక్షుని క్రతువును ధ్వంసం చేయడం - ఇవన్నీ శివుని సంకల్ప మాత్రమున
జరిగినవి.
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: శూలాధిరోహణపరాభవమన్ధకస్య పూష్ణో హనుగ్రహమనుగ్రహమర్జునస్య । నన్దీశ్వరస్య
రవిజాదభయం భుజంగభఙ్గ్యాభిమానమథనం మునిమానినీనామ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: అన్ధకస్య = అంధకాసురుని, శూల + అధిరోహణ = శూలముపై ఎక్కించుట ద్వారా, పరాభవం =
ఓటమిని, పూష్ణో = పూష అనే దేవత యొక్క, హనుగ్రహం
= దవడను పడగొట్టుటను, అర్జునస్య = అర్జునునిపై, అనుగ్రహం = పాశుపత అస్త్ర ప్రదానాది అనుగ్రహమును, నన్దీశ్వరస్య
= నందీశ్వరునికి, రవిజాత్ = యముని (సూర్యపుత్రుని) నుండి,
అభయం = అభయమును, భుజంగ + భఙ్గ్యా =
విటపురుషుని (కాముకుని) రూపముతో, ముని + మానినీనామ్ = ముని
పత్నుల యొక్క, అభిమాన + మథనం = పాతివ్రత్య గర్వమును అణచుటను
(శివుని స్వాతంత్ర్యము చేసెను).
తాత్పర్యము: అంధకాసురుని శూలముతో
సంహరించడం, పూష దవడలు పడగొట్టడం, అర్జునునిపై అనుగ్రహం చూపడం, నందీశ్వరునికి యముని
భయము లేకుండా చేయడం, దారుకావనమున ముని పత్నుల గర్వమును అణచడం
- ఇవన్నీ పరమేశ్వరుని లీలా విశేషములు.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం వాపరం ద్రుహిణకృష్ణహరత్వమేత్య సర్గస్థితిప్రశమనాని జగత్రయస్య । క్రీడన్నివ
వ్యధిత యేన నిరఙ్కుశం తత్స్వాతన్త్ర్యమప్రతిహతం జయతీశ్వరస్య ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: కిం + వా + అపరం = ఇంకను
ఎక్కువ చెప్పనేల, ద్రుహిణ + కృష్ణ + హరత్వమ్ = బ్రహ్మ,
విష్ణు, రుద్ర రూపములను, ఏత్య = పొంది, జగత్రయస్య = మూడు లోకముల యొక్క,
సర్గ + స్థితి + ప్రశమనాని = సృష్టి, స్థితి
మరియు లయములను, యేన = ఏ స్వాతంత్ర్యము చేత, క్రీడన్ + ఇవ = ఆటలాడుకొనుచున్నట్లుగా, వ్యధిత =
చేసెనో, ఈశ్వరస్య = ఆ పరమేశ్వరుని యొక్క, తత్ = ఆ, నిరఙ్కుశం = అడ్డులేని, అప్రతిహతం = ఎదురులేని, స్వాతన్త్ర్యమ్ =
స్వాతంత్ర్యము, జయతి = జయించుచున్నది.
తాత్పర్యము: ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర
రూపాలను తానే ధరించి, ఈ జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయములను ఒక ఆటగా నిర్వహించే పరమేశ్వరుని
నిరంకుశ స్వాతంత్ర్యము సర్వోత్కృష్టమై విరాజిల్లుచున్నది.
తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్యాతిఘోరగరలాదపి కణ్ఠపీఠాత్సంజీవనౌషధముదేతి వచో నతానామ్ । యస్య
జ్వలద్ధనకృశానుశిఖోల్బణాపి వర్షాత్యమోఘమమృతద్రవమేవ దృష్టిః ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, అతిఘోర + గరలాత్ + అపి = అత్యంత భయంకరమైన హాలాహల విషము ఉన్నట్టి, కణ్ఠపీఠాత్ = కంఠము నుండి, నతానామ్ = నమస్కరించిన
భక్తులకు, సంజీవన + ఔషధం = బ్రతికించే మందు వంటి, వచో = 'భయపడకండి' అనే మాట,
ఉదేతి = వచ్చునో, యస్య = ఏ శివుని యొక్క,
దృష్టిః = (మూడవ) కన్ను, జ్వలత్ = మండుచున్న,
ఘన = దట్టమైన, కృశాను + శిఖా = అగ్ని జ్వాలలతో,
ఉల్బణా + అపి = భయంకరముగా ఉన్నప్పటికీ, అమోఘం
= వ్యర్థము కాకుండా, అమృత + ద్రవమ్ + ఏవ = అమృత ధారనే,
వర్షతి = కురిపించునో (ఆ విభుని శరణు వేడుతున్నాను).
తాత్పర్యము: విషమున్న కంఠము నుండి
అమృతము వంటి అభయ వచనము రావడం, మండుతున్న అగ్ని నేత్రము నుండి
భక్తులపై అమృత వర్షము కురవడం అత్యంత ఆశ్చర్యకరము. అటువంటి పరమశివుని నేను శరణు
కోరుతున్నాను.
పదవ శ్లోకము
శ్లోకము: దంష్ట్రాకరాలమపి ఘోరమఘోరవక్త్రం యస్య ప్రపన్నభయభఞ్జనభఙ్గిమేతి । యస్యాఙ్గభస్మకణికాశ్చరణాశ్రితేషు
కర్పూర్ధూలిపటలశ్రియమాశ్రయన్తి ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, దంష్ట్రా + కరాలమ్ + అపి = కోరలతో భయంకరముగా ఉన్నప్పటికీ, ఘోరం = కఠినమైన, అఘోర + వక్త్రం = అఘోరమనే ముఖము,
ప్రపన్న = శరణు వేడిన వారి యొక్క, భయ = భయమును,
భఞ్జన = పోగొట్టే, భఙ్గిమ్ = రీతిని, ఏతి = పొందునో, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, అఙ్గ + భస్మ + కణికాః = శరీరమందలి విభూతి రేణువులు, చరణ
+ ఆశ్రితేషు = పాదములను ఆశ్రయించిన భక్తుల పట్ల, కర్పూర +
ధూలి + పటల = కర్పూరపు పొడి సమూహము యొక్క, శ్రియమ్ = అందమును
(సువాసనను), ఆశ్రయన్తి = పొందునో.
తాత్పర్యము: చూడటానికి భయంకరమైన కోరలతో
ఉన్న శివుని అఘోర ముఖము భక్తులకు మాత్రం అభయాన్నిస్తుంది. ఆయన శరీరముపై ఉన్న
విభూతి రేణువులు భక్తులకు కర్పూరపు పొడి వలె చల్లదనమును, సువాసనను ఇస్తాయి. అటువంటి ఈశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను.
పదకొండవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్యాపి కృష్ణభుజగా భుజగా భజన్తమిన్దీవరస్రజ ఇవ ప్రవినన్దయన్తి । కిం
చాఙ్గసఙ్గి మరుదీరితమేతి యస్య ముణ్డం నమత్స్వమలమఙ్గలకమ్బుశోభామ్ ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య + అపి = ఏ పరమశివుని
యొక్క, భుజగాః = భుజములపై సంచరించునవియు, కృష్ణ
+ భుజగాః = నల్లని సర్పములు, భజన్తమ్ = సేవించుచున్న
భక్తజనమును, ఇన్దీవర + స్రజః + ఇవ = నల్లకలువల మాలల వలె,
ప్రవినన్దయన్తి = మిక్కిలి సంతోషపెట్టుచున్నవో, కిం + చ = అంతేకాకుండా, యస్య = ఏ విభుని యొక్క,
అఙ్గ + సఙ్గి = శరీరమును అంటుకొనియున్న, ముణ్డం
= (బ్రహ్మ) కపాలము, మరుత్ + ఈరితమ్ = గాలిచే పూరింపబడినదై
(శబ్దము చేయుచు), నమత్సు = నమస్కరించుచున్న భక్తుల యెడల,
అమల = నిర్మలమైన, మఙ్గలు + కమ్బు + శోభామ్ =
మంగళకరమైన శంఖము యొక్క అందమును, ఏతి = పొందుచున్నదో (ఆ
విభుని శరణు వేడుతున్నాను).
తాత్పర్యము: శివుని భుజములపై ఉన్న
భయంకరమైన నల్లత్రాచులు భక్తులకు నల్లకలువల మాలల వలె ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తాయి. ఆయన
ధరించిన కపాలము గాలి తగిలి శబ్దము చేయునప్పుడు, అది భక్తులకు
మంగళకరమైన శంఖధ్వని వలె ప్రతీతమవుతుంది. అట్టి విరుద్ధ ధర్మములు కలిగిన శివుని
శరణు వేడుతున్నాను.
విశేషము: ఇక్కడ 'రసవదలంకారము' ధ్వనించుచున్నది. భయంకరమైన సర్పములు, కపాలము కూడా భక్తులకు మంగళప్రదముగా కనిపిస్తాయని భావము.
పన్నెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్యేభచర్మ ఘనశోణితపఙ్కలిప్తమఙ్గేషు మఙ్గలదుగూలవిలాసమేతి । యస్యాపి
తాపవిధురేషు కరే కపాలమాలమ్బతేఽమృతకమణ్డలుఖణ్డలీలామ్ ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, అఙ్గేషు = అవయవములందు, ఘన = దట్టమైన, శోణిత + పఙ్క + లిప్తమ్ = రక్తమనెడి బురదతో పూయబడిన, ఇభ + చర్మ = ఏనుగు చర్మము, మఙ్గల + దుగూల + విలాసమ్
= మంగళకరమైన పట్టువస్త్రము యొక్క అందమును, ఏతి =
పొందుచున్నదో, యస్య + అపి = ఏ శివుని యొక్క, కరే = చేతిలోని, కపాలమ్ = కపాలము, తాప + విధురేషు = (తాపత్రయములచే) అలమటించు భక్తుల యెడల, అమృత + కమణ్డలు + ఖణ్డ + లీలామ్ = అమృతముతో నిండిన కమండలము యొక్క
విలాసమును, ఆలమ్బతే = వహించుచున్నదో.
తాత్పర్యము: రక్తముతో తడిసిన భయంకరమైన
గజచర్మము శివుని దేహముపై మంగళప్రదమైన పట్టువస్త్రము వలె ప్రకాశిస్తుంది. సంసార
తాపత్రయాలతో బాధపడే భక్తులకు ఆయన చేతిలోని కపాలము అమృతమును కురిపించే కమండలము వలె
కనిపిస్తుంది. అట్టి శివుని శరణు వేడుతున్నాను.
విశేషము: సాధారణంగా సంస్కృత నిఘంటువుల
ప్రకారం (అమరకోశం వంటివి), పట్టు వస్త్రానికి 'దుకూల'
(Dukula) అనే పదం ప్రసిద్ధం. అయితే, కొందరు
కవులు దీనిని 'క' కారానికి బదులుగా 'గ' కారంతో 'దుగూల'
అని కూడా ప్రయోగిస్తుంటారు. జగద్ధరుడు ఇక్కడ 'దుగూల'
అని ప్రయోగించగా, అది సరైనదే అని
నిరూపించడానికి లఘుపంచిక వ్యాఖ్యాత జయదేవుని ఈ కేలికలాకుతుకేన
చ కాచిదముం యమునాజలకూలే । మఞ్జులవఞ్జులకుఞ్జగతం విచకర్ష
కరేణ దుగూలే శ్లోకాన్ని ఉదాహరణగా ఇచ్చారు:
పదమూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్పాదపాంసుపరిమర్శశుచి శ్మశానం శ్రీశైలనైమిషముఖాన్యధరీకరోతి । యత్సంస్తవాదవికలం
కుశలం కపాలపాలీ కరోతి కృతినాం కమలావలీవ ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఏ శివుని యొక్క, పాద + పాంసు + పరిమర్శ + శుచి = పాదధూళి స్పర్శ చేత పవిత్రమైన, శ్మశానం = పితృవనము (శ్మశానము), శ్రీశైల + నైమిష +
ముఖాని = శ్రీశైలము, నైమిశారణ్యము మొదలైన పుణ్యక్షేత్రములను,
అధరీకరోతి = తిరస్కరించుచున్నదో (వాటికంటే గొప్పదవుతున్నదో),
యత్ + సంస్తవాత్ = ఏ శివుని యొక్క సంబంధము (స్పర్శ) వలన, కపాల + పాలీ = (ప్రళయకాలమున సంహరింపబడిన వారి) కపాలముల పంక్తి, కృతినాం = పుణ్యాత్ములకు, కమల + ఆవలీ + ఇవ = తామరపూల
దండ వలె, అవికలమ్ = సంపూర్ణమైన, కుశలం
= మంగళమును, కరోతి = చేయుచున్నదో.
తాత్పర్యము: శివుని పాదధూళి సోకడం వల్ల
అత్యంత అపవిత్రమైన శ్మశానము కూడా శ్రీశైలము, నైమిశారణ్యము వంటి
గొప్ప తీర్థములను మించి పవిత్రమైనదిగా మారుతున్నది. ఆయన ధరించిన ఎముకల మాలలు
పుణ్యాత్ములకు తామరపూల మాలల వలె శుభములను కలిగిస్తున్నాయి. అట్టి పరమేశ్వరుని శరణు
వేడుతున్నాను.
విశేషము: ప్రళయ కాలమున బ్రహ్మ విష్ణువుల
కపాలములను కూడా శివుడు ధరిస్తాడని, అట్టి కపాల పంక్తి
భక్తులకు కమల మాల వలె మంగళప్రదము.
పద్నాల్గవ శ్లోకము
శ్లోకము: యం దేవమస్తశిరసం సురభర్తురఙ్కే లఙ్కేశవైరికరవీజితతాలవృన్తమ్ । ఆసీనసుప్తసుఖితం
శతరుద్రియాదిమన్త్రైః స్వరేణ మధురేణ గృణాతి వేధాః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: సురభర్తుః = దేవతలకు
ప్రభువైన ఇంద్రుని యొక్క, అఙ్కే = ఒడిలో, అస్త
+ శిరసమ్ = ఉంచబడిన శిరస్సు కలిగినవానిని, లఙ్కేశ + వైరి =
లంకేశ్వరుడైన రావణుని శత్రువగు విష్ణుమూర్తి యొక్క, కర =
చేతితో, వీజిత = వీవబడుచున్న, తాలవృన్తమ్
= తాటివృంతము (విసనకర్ర) కలిగినవానిని, ఆసీన + సుప్త =
కూర్చుని నిద్రించుచున్న స్థితిలో (జాను నిద్రలో), సుఖితం =
సుఖముగా ఉన్నట్టి, యం + దేవమ్ = ఏ దేవుని (పరమశివుని),
వేధాః = బ్రహ్మదేవుడు, మధురేణ = మధురమైన,
స్వరేణ = స్వరముతో (ఉదాత్త అనుదాత్తాది స్వరములతో), శతరుద్రియాది + మన్త్రైః = శతరుద్రీయము మొదలైన వైదిక మంత్రములతో, గృణాతి = స్తుతించుచున్నాడో (ఆ విభుని శరణు వేడుతున్నాను).
తాత్పర్యము: త్రిపురాసుర సంహారము వంటి
యుద్ధముల వల్ల కలిగిన అలసటను తీర్చుకోవడానికి, పరమశివుడు ఇంద్రుని
ఒడిలో తలవాల్చి, కూర్చున్న స్థితిలోనే నిద్రిస్తుండగా,
విష్ణుమూర్తి తన చేతితో విసనకర్ర పట్టుకుని ఆయనకు విసురుతున్నాడు.
అట్టి స్థితిలో ఉన్న శివుని బ్రహ్మదేవుడు సామవేద మధుర స్వరములతో, శతరుద్రీయాది మంత్రములతో స్తుతిస్తున్నాడు. అటువంటి మహేశ్వరుని నేను శరణు
వేడుతున్నాను.
విశేషము: లఘుపంచిక వ్యాఖ్యానమునందు
'ఆసీనసుప్త' అనగా జాను నిద్ర
(కూర్చున్న స్థితిలో మోకాళ్లపై తలవాల్చి నిద్రించడం) అని చెప్పబడినది. ముల్లోకాలను
కాపాడటానికి చేసిన యుద్ధము వల్ల కలిగిన అలసటగా దీనిని అభివర్ణించారు.
పదిహేనవ శ్లోకము
శ్లోకము: హేలావలీఢభువనత్రితయేన యేన గీర్ణాః పురందరముకున్దరవీన్దవోఽపి । యస్య
జ్వలద్విపులభాలవిలోచనాగ్నిజ్వాలావలీశలభతామగమత్స కాలః ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: యేన = ఏ కాలము (యముడు) చేత, హేలా + అవలీఢ = అవలీలగా మింగబడిన, భువన + త్రితయేన =
మూడు లోకములు కలవో, పురందర + ముకున్ద + రవి + ఇన్దవః + అపి =
ఇంద్రుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు మరియు
చంద్రుడు కూడా, గీర్ణాః = మ్రింగబడ్డారో (అంతమొందించబడ్డారో),
సః + కాలః = అట్టి కాలపురుషుడు (యముడు), యస్య
= ఏ శివుని యొక్క, విపుల = విశాలమైన, భాల
= లలాటమందలి (నుదుటి యందలి), జ్వలత్ = మండుచున్న, విలోచన + అగ్ని = నేత్రాగ్ని యొక్క, జ్వాలా + ఆవలీ =
జ్వాలల సమూహమునందు, శలభతామ్ = మిడత భావమును, అగమత్ = పొందెనో (ఆ విభుని శరణు వేడుతున్నాను).
తాత్పర్యము: ముల్లోకాలను అవలీలగా
మింగివేసేవాడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు,
సూర్యచంద్రులను సైతం అంతమొందించే శక్తి గలవాడు అయిన కాలపురుషుడు
(యముడు) సైతం, పరమశివుని మూడవ కంటి మంటలలో ఒక చిన్న మిడత వలె
భస్మమైపోయాడు. అట్టి కాలకాలాడైన పరమేశ్వరుని నేను శరణు కోరుతున్నాను.
విశేషము: ప్రళయ కాలమున సర్వమును హరించే
కాలము (Time/Death) కూడా శివుని అగ్ని నేత్రం ముందు అల్పాతి అల్పమైనదని,
మిడత అగ్నిలో పడి చనిపోయినట్లు కాలమే శివునిలో లీనమైపోతుందని ఇక్కడ
అత్యద్భుతంగా వర్ణించబడినది.
పదహారవ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్వేతం విధోరుదయహేతుమవేత్య పక్షం కాలం చ యః క్షయకరం దృశమాశ్రితస్య । శ్వేతం
దయావిశదయాశు దృశానుగృహ్య కాలం దృశైవ నయతి స్మ శమం విపక్షమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమశివుడు, దృశమ్ = తన (వామ) నేత్రమును, ఆశ్రితస్య = ఆశ్రయించి
ఉన్న, విధోః = చంద్రుని యొక్క, ఉదయ +
హేతుమ్ = వృద్ధికి కారణమైన, శ్వేతం + పక్షం = శుక్ల పక్షమును
(తెల్లని పక్షమును), అవేత్య = తెలిసికొని, చ = మరియు, కాలం + పక్షం = కృష్ణ పక్షమును (నల్లని
పక్షమును), క్షయకరం = చంద్రుని క్షీణింపజేయునదిగా
(తెలిసికొని), శ్వేతం = శ్వేతుడనే రాజును, దయా + విశదయా = దయతో నిర్మలమైన, దృశా = చూపుతో,
ఆశు = శీఘ్రముగా, అనుగృహ్య = అనుగ్రహించి,
కాలం = కాలస్వరూపుడైన యముని, విపక్షమ్ =
శత్రువును (మరియు చంద్రునికి విరుద్ధమైన పక్షమును), దృశా +
ఏవ = (తృతీయ) నేత్రము చేతనే, శమం = నాశనమును (శాంతిని),
నయతి + స్మ = పొందించెనో.
తాత్పర్యము: తన కంటిలో ఉన్న చంద్రునికి
వృద్ధిని కలిగించేది శుక్ల పక్షమని (శ్వేత పక్షము), క్షయాన్ని
కలిగించేది కృష్ణ పక్షమని (కాల పక్షము) ఎరిగిన శివుడు; తనను
శరణువేడిన 'శ్వేత' మహారాజును
కరుణాదృష్టితో అనుగ్రహించాడు, అతనికి హాని చేయవచ్చిన 'కాల' పురుషుని (యముని) తన అగ్ని నేత్రముతో భస్మము
చేశాడు.
విశేషము: ఇక్కడ శబ్ద శ్లేష ద్వారా 'శ్వేత-కాల' పదములకు పక్షములుగా మరియు వ్యక్తులుగా
అర్థము చెప్పబడినది. చంద్రునికి మిత్రుడైన శ్వేత పక్షమును (శుక్ల పక్షము) ఇష్టపడి
శ్వేత రాజును కాపాడారని, చంద్రుని హరించే కాల పక్షమును
(కృష్ణ పక్షము) ద్వేషించి కాల యముని శిక్షించారని కవి చమత్కరించారు.
పదిహేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: చక్రీ ముఖాగ్రవిలసజ్జ్వలనోగ్రజిహ్వాలీఢామ్బరః క్షితిధరేన్ద్రధనుర్ధరస్య ।
యస్యాగమన్నిధనసాధనతాం పురాణాం బాణీకృతశ్చ రణమూర్ధ్ని గుణీకృతశ్చ ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్షితిధర + ఇన్ద్ర =
పర్వతరాజైన మందర పర్వతమే, ధనుః = విల్లుగా, ధరస్య
= ధరించిన, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, రణ
+ మూర్ధ్ని = యుద్ధ రంగమున, చక్రీ = సుదర్శన చక్రము ధరించిన
విష్ణువు, బాణీకృతః = బాణముగా చేయబడెనో, చ = మరియు, చక్రీ = పాము (వాసుకి), గుణీకృతః = వింటి నారిగా (అల్లెత్రాడుగా) చేయబడెనో, ముఖ
+ అగ్ర = బాణము యొక్క కొన యందు (మరియు పాము నోటి యందు), విలసత్
= ప్రకాశించుచున్న, జ్వలన = అగ్ని యొక్క, ఉగ్ర + జిహ్వా = భయంకరమైన నాలుకల చేత (జ్వాలల చేత), లీఢ
+ అమ్బరః = ఆకాశమును (మరియు యుద్ధ వస్త్రమును) స్పృశించుచున్నవారై, పురాణాం = త్రిపురాసురుల యొక్క, నిధన + సాధనతామ్ =
మరణమునకు కారణభూతముగా, ఆగమన్ = అయ్యారో.
తాత్పర్యము: త్రిపుర సంహార సమయమున మందర
పర్వతాన్ని విల్లుగా ధరించిన పరమశివునికి, విష్ణుమూర్తి
బాణముగా మారగా, పాములకు రాజైన వాసుకి వింటి నారిగా మారాడు.
బాణాగ్రమున ఉన్న అగ్ని జ్వాలలతో విష్ణువు, నోటి విషాగ్ని
జ్వాలలతో వాసుకి ఆకాశాన్ని తాకుతూ త్రిపురాసురుల వినాశనానికి సాధనాలయ్యారు.
విశేషము: 'చక్రీ' అనే పదానికి విష్ణువు మరియు పాము (వాసుకి) అని రెండు అర్థములు
చెప్పబడినవి. విష్ణువు బాణముగా మారడం, వాసుకి వింటి త్రాడుగా
మారడం ఇక్కడ విశేషము.
పద్దెనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: చక్రాయుధం విశిఖతాముడుచక్రవర్తిచక్రాభిధానసుహృదౌ రథచక్రభావమ్ । నీత్వాసృజత్రిదశధామ్ని
రసాతలే చ యో హర్షశోకమయమశ్రు పురాఙ్గనానామ్ ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ శివుడు, చక్రాయుధం = విష్ణువును, విశిఖతామ్ = బాణము యొక్క
స్థితికి, నీత్వా = పొందించి, ఉడు +
చక్రవర్తి = నక్షత్రములకు ప్రభువైన చంద్రుని, చక్ర + అభిధాన
+ సుహృదౌ = చక్రము అను పేరు కలిగిన మిత్రుడైన సూర్యుని (సూర్యచంద్రులను), రథ + చక్ర + భావమ్ = (భూమి అనెడి) రథము యొక్క చక్రములుగా, నీత్వా = పొందించి, త్రిదశ + ధామ్ని = దేవలోకమునందు
(స్వర్గమున), పుర + అఙ్గనానామ్ = పురమునందలి స్త్రీలకు
(దేవతా స్త్రీలకు), హర్షమయమ్ = సంతోషముతో కూడిన, అశ్రు = కన్నీటిని, చ = మరియు, రసాతలే = పాతాళము నందు, పుర + అఙ్గనానామ్ = అసుర
పురమునందలి స్త్రీలకు, శోకమయమ్ = దుఃఖముతో కూడిన, అశ్రు = కన్నీటిని, అసృజత్ = కలిగించెనో.
తాత్పర్యము: విష్ణువును బాణముగా, సూర్యచంద్రులను రథ చక్రములుగా చేసుకొని త్రిపురాసురులను సంహరించిన
పరమశివుడు; ఆ విజయము ద్వారా స్వర్గములోని దేవతా స్త్రీలకు
ఆనంద బాష్పాలను, పాతాళము (రాక్షస పురము) లోని అసుర స్త్రీలకు
భర్తృ వియోగముతో కూడిన దుఃఖ బాష్పాలను ఒకేమారు ప్రసాదించాడు.
విశేషము: శివుని పరాక్రమము ఒకరి వైపు
హర్షాన్ని, మరొకరి వైపు శోకాన్ని ఏకకాలంలో
కలిగించిందని కవి వర్ణించారు.
పంతొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆరూఢరీఢమపి యేన సమర్పితేన ప్రీతిం రతిం చ హృది విస్మరతి స్మ కామః । తం
దృష్టిపాతమధిగమ్య బిభర్తి యస్య ప్రీతిం రతిం చ హృది కో న సుసిద్ధకామః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: యేన = ఏ శివునిచే, ఆరూఢ + రీఢమ్ + అపి = అత్యంత తిరస్కారముతో (అవజ్ఞతో) కూడినదైనప్పటికీ,
సమర్పితేన = ప్రయోగింపబడిన (నేత్రాగ్ని అనెడి శరము) చేత, కామః = మన్మథుడు, ప్రీతిం = (తన భార్యయైన) ప్రీతిని,
చ = మరియు, రతిం = రతిదేవిని, హృది = హృదయమునందు, విస్మరతి + స్మ = మరిచిపోయెనో,
యస్య = ఏ శివుని యొక్క, తమ్ = అటువంటి,
దృష్టిపాతమ్ = కటాక్ష వీక్షణమును (చూపును), అధిగమ్య
= పొంది, కః + న = ఏ భక్తుడు తానూ, సుసిద్ధ
+ కామః = నెరవేరిన కోరికలు కలవాడై, హృది = మనస్సునందు,
ప్రీతిం = ఆనందమును, చ = మరియు, రతిం = సుఖమును (అనురాగమును), బిభర్తి = ధరించడు
(అనగా అందరూ ధరిస్తారు).
తాత్పర్యము: పరమశివుడు కోపముతో, అవజ్ఞతో తన కంటిచూపును మన్మథునిపై ప్రయోగించినప్పుడు, ఆ తాపానికి మన్మథుడు తన ప్రాణపదమైన భార్యలగు రతీప్రేమలను కూడా మరిచిపోయి
భస్మమయ్యాడు. అటువంటి శక్తిమంతమైన శివుని కటాక్ష వీక్షణము భక్తులపై పడితే, వారు తమ కోరికలన్నీ నెరవేరి, హృదయమునందు అమితమైన
ఆనందాన్ని, అనురాగాన్ని పొందుతారు. ఇందులో సందేహము లేదు.
విశేషము: 'రీఢా' అనగా అవజ్ఞ అని అర్థము చెప్పబడినది. మన్మథుని భార్యలు రతి మరియు ప్రీతి
అని ప్రసిద్ధి. శివుని చూపు మన్మథునికి వినాశనాన్ని కలిగిస్తే, భక్తులకు మాత్రం రతీప్రీతులను (సుఖ సంతోషాలను) కలిగిస్తుందని ఇక్కడ
విరోధాభాస చమత్కారము చేయబడినది.
ఇరువదవ శ్లోకము
శ్లోకము: కృష్ణోపదర్శితపథః పృథులోష్మభీష్మశ్లాధ్యం దధద్వపురుపాత్తవనాన్తవాసః । వ్యాధాకృతేరపి
ధనంజయ ఏవ యస్య దృగ్గోచరే కృతపదో మహసా దిదీపే ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, దృక్ + గోచరే = కంటి పాప యందు (మూడవ కంటి యందు), కృత
+ పదః = స్థానమును ఏర్పరచుకున్న, ధనంజయః + ఏవ = అగ్నియే
(ధనంజయుడు అనగా అగ్ని), మహసా = తేజస్సుతో, దిదీపే = ప్రకాశించెనో; (మరొక అర్థమున) వ్యాధ +
ఆకృతేః + అపి = కిరాత రూపమున ఉన్న, యస్య = ఏ శివుని యొక్క,
దృక్ + గోచరే = కంటి ఎదుట, కృత + పదః =
నిలిచినవాడై, కృష్ణ + ఉపదర్శిత + పథః = శ్రీకృష్ణునిచే
ఉపదేశింపబడిన మార్గము కలవాడును, పృథు + ఉష్మ + భీష్మ =
గొప్పదైన శౌర్య ప్రతాపము చేత భయంకరుడును, శ్లాధ్యం =
కొనియాడదగిన, వపుః = శరీరమును, దధత్ =
ధరించినవాడును, ఉపాత్త + వన + అన్త + వాసః = అరణ్య వాసమును
పొందినవాడును అయిన, ధనంజయః + ఏవ = అర్జునుడు (ధనంజయుడు),
మహసా = తేజస్సుతో, దిదీపే = ప్రకాశించెనో
(అట్టి విభుని శరణు వేడుతున్నాను).
తాత్పర్యము: ఏ పరమశివుని మూడవ కంటిలో
అగ్ని (ధనంజయుడు) నిరంతరము ప్రకాశిస్తుంటాడో; అలాగే ఏ పరమశివుడు
కిరాత రూపమును ధరించినప్పుడు, ఆయన ఎదుట అర్జునుడు (ధనంజయుడు)
కృష్ణుని మార్గదర్శకత్వంలో అరణ్యవాస క్లేశాలను ఓర్చి తన శౌర్యముతో ప్రకాశించాడో,
అట్టి శివుని నేను శరణు కోరుతున్నాను.
విశేషము: ఇక్కడ 'ధనంజయ' శబ్దమునకు అగ్ని మరియు అర్జునుడు అని రెండు
అర్థములు ఉన్నాయి. ( మంఖు కోశము )'వనము'
అనగా నీరు మరియు అరణ్యము అని అర్థము. అగ్ని విషయంలో నీటి (గంగ)
సమీపమున ఉండటమని, అర్జునుని విషయంలో అడవిలో నివసించడమని
సమన్వయము.
ఇరవయ్యొకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: యుక్తం సుధాకరసుధాకరకద్యుసిన్ధుతోయాది యన్మనసి తాపమపాకరోతి । యస్యాఙ్గసఙ్గి
శవభస్మకపాలమాలాహాలాహలాహిదహనాద్యపి హృద్యమేవ ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము: సుధాకర = చంద్రుడు, సుధా + కరక = అమృతముతో నిండిన కమండలము, ద్యుసిన్ధు +
తోయ = ఆకాశ గంగ యొక్క నీరు, ఆది = మొదలైనవి, యత్ = ఏవి ఉన్నవో, (అవి) మనసి = మనస్సునందలి,
తాపమ్ = (జగత్తును సృష్టించుట వల్ల కలిగిన) సంతాపమును, అపాకరోతి = పోగొట్టును, (ఇది) యుక్తం = తగినదే,
యస్య = ఏ శివుని యొక్క, అఙ్గ + సఙ్గి =
శరీరమును అంటుకొని ఉన్న, శవ + భస్మ = శవముల భస్మము, చ = మరియు, కపాల + మాలా = కపాలముల దండ, హాలాహల = కాలకూట విషము, అహి = సర్పములు, దహన + ఆది + అపి = అగ్ని మొదలైనవి కూడా, హృద్యమ్ +
ఏవ = మనోహరములే (అయి ఉన్నవి).
తాత్పర్యము: చంద్రుడు, అమృత కమండలము, గంగాజలము వంటి శీతల పదార్థాలు శివుని
మనస్సులోని తాపాన్ని పోగొట్టడం సహజమే. కానీ, అత్యంత భయంకరమైన
శవ భస్మము, ఎముకల మాలలు, హాలాహల విషము,
పాములు, అగ్ని వంటి తాపజనక పదార్థాలు కూడా ఆయన
శరీరముపై ఉండి ఎంతో మనోహరముగా కనిపించడం అత్యంత ఆశ్చర్యకరము. అట్టి విభుని శరణు
వేడుతున్నాను.
విశేషము: 'కరక' అనగా కమండలము లేదా మత్తుపదార్థము ఉంచు పాత్ర అని అర్థము చెప్పబడినది.
లోకానికి భయం కలిగించే వస్తువులు కూడా శివుని అలంకారాలుగా మారి హృద్యముగా ఉండటం
ఇక్కడ విశేషము.
ఇరవయ్యొకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: మూర్తిః క్రిమేః శతపదీ శ్రవణం ప్రవిష్టా దృష్టా రుజామసుహృతం సృజతీ జనానామ్
। సౌరీ తనుర్నను సహస్రపదీ యదీయనేత్రస్థితా హరతి మృత్యుభయం శ్రితానామ్ ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము: శ్రవణం = చెవిని, ప్రవిష్టా = ప్రవేశించినట్టి, శతపదీ = వంద కాళ్లు
కలిగిన (జెర్రి వంటి), క్రిమేః = కీటకము యొక్క, మూర్తిః = రూపము, జనానామ్ = ప్రజలకు, అసుహృతామ్ = ప్రాణములను హరించే, రుజమ్ = వ్యాధిని,
సృజతీ = కలిగించునట్లుగా, దృష్టా = చూడబడినది,
నను = నిశ్చయముగా, యదీయ = ఏ శివుని యొక్క,
నేత్ర + స్థితా = (దక్షిణ) నేత్రమునందు ఉన్న, సహస్రపదీ
= వేయి కాళ్లు (కిరణములు) కలిగిన, సౌరీ = సూర్యుని యొక్క,
తనుః = రూపము, శ్రితానామ్ = ఆశ్రయించిన భక్తుల
యొక్క, మృత్యు + భయమ్ = మరణ భీతిని, హరతి
= పోగొట్టుచున్నది.
తాత్పర్యము: వంద కాళ్లు ఉండే జెర్రి
వంటి కీటకము చెవిలోకి వెళ్తే ప్రాణాంతకమైన వ్యాధి కలుగుతుంది. కానీ, వేయి కాళ్లు (కిరణములు) కలిగిన సూర్యుడు పరమశివుని నేత్రముగా ఉండి,
తనను ఆశ్రయించిన భక్తుల మృత్యువునే పోగొడుతున్నాడు. లోకములోని శతపది
హాని చేస్తే, శివునిలోని సహస్రపది (సూర్యుడు) ప్రాణభిక్ష
పెడుతున్నాడని భావము.
విశేషము: 'పద' శబ్దమునకు కాలు మరియు కిరణము అని అర్థము. సూర్యుడు సహస్ర కిరణుడు కాబట్టి
ఇక్కడ 'సహస్రపది' అని చమత్కరించబడినది.
లోక విరుద్ధమైన ఈ పోలిక శివుని మహిమను తెలుపుతున్నది.
ఇరవైమూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆకర్ణ్య యః కృపణమార్తవచః కృపాబ్ధిరాధూతమూర్ధసురనిర్ఝరిణీకణౌఘైః । ఉత్సఙ్గసంగతగిరీన్ద్రసుతాకుచాగ్రసంసక్తమౌక్తికమణీన్ద్విగుణీకరోతి
॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: కృపా + అబ్ధిః =
దయాసముద్రుడైన, యః = ఏ శివుడు, కృపణమ్
= మిక్కిలి దీనమైన, ఆర్త + వచః = బాధితుని మొరను, ఆకర్ణ్య = విని, (దయతో) ఆధూత = కదిలింపబడిన, మూర్ధ = శిరస్సు నందలి, సుర + నిర్ఝరిణీ = గంగానది
యొక్క, కణ + ఓఘైః = నీటి బిందువుల సమూహము చేత, ఉత్సఙ్గ + సంగత = ఒడిలో కూర్చున్న, గిరీన్ద్ర + సుతా
= పార్వతీదేవి యొక్క, కుచ + అగ్ర = స్తనాగ్రముల యందు,
సంసక్త = అంటుకొని ఉన్న, మౌక్తిక + మణీన్ =
ముత్యపు మణులను, ద్విగుణీకరోతి = రెట్టింపు చేయుచున్నాడో.
తాత్పర్యము: దయాసముద్రుడైన పరమశివుడు
భక్తుల దీనమైన మొరను విన్నప్పుడు, ఆయన హృదయము కరిగి తల ఊపుతాడు.
అలా తల ఊపినప్పుడు ఆయన జటలలో ఉన్న గంగానది నీటి బిందువులు కిందకు పడతాయి. ఆ
బిందువులు శివుని ఒడిలో ఉన్న పార్వతీదేవి ముత్యాల హారముపై పడి, ముత్యాల వలె మెరుస్తూ ఆ ముత్యాల సంఖ్యను రెట్టింపు చేస్తున్నట్లుగా
కనిపిస్తాయి. అటువంటి భక్త సులభుడు, కరుణామయుడైన శివుని శరణు
వేడుతున్నాను.
విశేషము: భక్తుల మొర వినగానే శివుడు ఎంతగా
స్పందిస్తాడో ఇక్కడ వర్ణించబడినది. గంగాజల బిందువులు ముత్యాల వలె ఉండటం వల్ల
పార్వతి ముత్యాల హారము ద్విగుణీకృతమైనట్లు (రెట్టింపైనట్లు) కవి వర్ణించారు.
ఇరవైనాల్గవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉద్గాఢభక్తివిధురవ్యపనీతతీవ్రదోషాన్ధకారమతిమాత్రశుచిప్రకాశమ్ । పీయూషమద్వమతి
యస్య వివిక్తవర్ణం కర్ణాన్తగామి వచనం చ విలోచనం చ ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ పరమశివుని యొక్క, వివిక్త + వర్ణమ్ = విడదీయబడిన స్పష్టమైన అక్షరములు కలిగినది (మరియు
నేత్రముల పక్షమున శ్వేత, కృష్ణ, రక్త
వర్ణములు వేర్వేరుగా ఉన్నది), కర్ణ + అన్త + గామి = భక్తుల
చెవుల వరకు చేరునది (మరియు నేత్రముల పక్షమున చెవుల వరకు దీర్ఘముగా సాగినది),
వచనం + చ = వాక్కును, విలోచనం + చ =
నేత్రములును, ఉద్గాఢ + భక్తి + విధుర = దృఢమైన భక్తితో సంసార
భీతి చెందిన వారి యొక్క, వ్యపనీత = తొలగింపబడిన, తీవ్ర + దోష + అన్ధకారమ్ = అజ్ఞానమనెడి చీకటి కలిగినది (మరియు నేత్రముల
పక్షమున సూర్యచంద్రులచే రాత్రి చీకటిని పోగొట్టునది), అతిమాత్ర
+ శుచి + ప్రకాశమ్ = అమితమైన నిర్మల కాంతి కలిగినదై, పీయూషమ్
= అమృతమును, ఉద్వమతి = కురిపించుచున్నదో.
తాత్పర్యము: పరమశివుని వాక్కు మరియు ఆయన
నేత్రములు భక్తులకు అమృతాన్ని ప్రసాదిస్తాయి. ఆయన వాక్కు స్పష్టమైన అక్షరాలతో
భక్తుల చెవులకు విందు చేస్తూ వారి అజ్ఞానాంధకారాన్ని పోగొడుతుంది. అలాగే ఆయన
దీర్ఘమైన నేత్రాలు (సూర్యచంద్రులు) లోకంలోని చీకటిని పోగొట్టి, అమృతమయమైన కాంతిని వెదజల్లుతాయి. అట్టి శివుని శరణు వేడుతున్నాను.
ఇరవైఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: పాత్రీభవన్తి న యదఙ్ఘ్రిసరోజరేణుమైత్రీపవిత్రశిరసః స్థిరసత్యవాచః । సాటోపకోపవికటభ్రుకుటిచ్ఛటానాముత్తాలకాలభటవక్త్రవిభీషికాణామ్
॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము: యద్ + అఙ్ఘ్రి + సరోజ +
రేణు + మైత్రీ + పవిత్ర + శిరసః = ఏ శివుని యొక్క పాదపద్మముల ధూళి సంబంధము చేత
పవిత్రమైన శిరస్సు కలవారో, స్థిర + సత్య + వాచః = స్థిరమైన సత్య
వాక్కు కలవారో (అట్టి ధన్యులైన భక్తులు), సాటోప = ఆడంబరముతో
కూడిన, కోప = కోపము చేత, వికట =
భయంకరమైన, భ్రుకుటి + ఛటానామ్ = కనుబొమ్మల ముడి కలిగిన,
ఉత్తాల + కాలభట = ఉద్ధతులైన యమకింకరుల యొక్క, వక్త్ర
+ విభీషికాణామ్ = ముఖములలోని భీతిని కలిగించు వికృత చేష్టలకు, పాత్రీభవన్తి + న = గురి కారు (అనగా యమభటులను చూడవలసిన అవసరమే వారికి
ఉండదు).
తాత్పర్యము: ఎవరైతే పరమశివుని పాదధూళిని
శిరస్సున ధరించి పవిత్రులవుతారో, సత్యవాక్కును పాటిస్తారో,
వారు మరణానంతరము యమకింకరుల భయంకర రూపాలను చూడవలసిన పని లేదు. యమదూతల
క్రోధాగ్ని వారిని దరిచేరదు.
ఇరవైఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: సూక్తిం శుచిం శ్రవణయోరమృతం స్రవన్తీం వక్రామభఙ్గురగుణాం మహతీం వహన్తః ।
గాయన్తి యం శ్రితవతః పరిశుద్ధవంశవిద్యా యశాంసి కవయః పరివాదకాశ్చ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము: పరిశుద్ధ + వంశ + విద్యాః =
పవిత్రమైన వంశము మరియు విద్య కలిగిన, కవయః = కవులును,
చ = మరియు, పరివాదకాః = వీణా వాద్యకారులును,
మహతీమ్ = గొప్పదైన (మరియు 'మహతి' అను పేరు గల వీణను), వహన్తః = ధరించినవారై, శుచిమ్ = నిర్మలమైనదియు, శ్రవణయోః = చెవులకు,
అమృతమ్ = అమృతమును, స్రవన్తీమ్ =
కురిపించునదియు, వక్రామ్ = చమత్కారముతో కూడిన వక్రోక్తి
కలిగినదియు (మరియు వీణ పక్షమున వంకరగా ఉన్నదియు), అభఙ్గుర +
గుణామ్ = చెడని కావ్య గుణములు (ఓజస్సు మొదలైనవి) కలిగినదియు (మరియు వీణ పక్షమున
గట్టి తంతులు కలిగినదియు), సూక్తిమ్ = శ్రేష్ఠమైన వాక్కును
(పాటను), యం = ఏ శివుని యొక్కయు, శ్రితవతః
= శివుని ఆశ్రయించిన భక్తుల యొక్కయు, యశాంసి = కీర్తులను,
గాయన్తి = గానము చేయుచున్నారో.
తాత్పర్యము: ఉత్తమ వంశజాతలు, విద్వాంసులైన కవులు తమ మనోహరమైన కావ్యములతోను, వీణా
విద్వాంసులు తమ 'మహతి' అనే వీణపై
మధురమైన రాగములతోను పరమశివుని కీర్తిని, ఆయన భక్తుల
వైభవాన్ని గానం చేస్తున్నారు. వారి సూక్తులు వినేవారి చెవులకు అమృతధారల వలె హాయిని
కలిగిస్తున్నాయి.
విశేషము: 'మహతీ'
అనగా నారదుని వీణ అని, 'వక్ర' అనగా అలంకార శాస్త్రరీత్యా చమత్కార భణితి అని అర్థములు చెప్పబడినవి.
ఇరవైయేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్సేవకస్య మదనోల్బణబాణపూగక్రాన్తాలికాన్తవికసత్తిలకోజ్జ్వలశ్రీః । సేవ్యా
భవత్యవసరే కలకణ్ఠనాదహృద్య వధూః కుసుమితోపవనస్థలీ చ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ + సేవకస్య = ఏ శివుని
యొక్క భక్తునికి, అవసరే = సమయమునందు (ఏకాంత సమయమున లేదా వసంత
కాలమున), మదన = మన్మథుని యొక్క (మరియు మదన వృక్షముల యొక్క),
ఉల్బణ = తీక్షణమైన, బాణ + పూగ = బాణ సమూహము
చేత (మరియు బాణ, పూగ వృక్షముల చేత), క్రాన్త
= వ్యాపింపబడినదియు, అలిక + అన్త = లలాట భాగమున (మరియు
తుమ్మెదల సమూహమున), వికసత్ = ప్రకాశించుచున్న, తిలక = తిలకము చేత (మరియు తిలక వృక్షము చేత), ఉజ్జ్వల
+ శ్రీః = ప్రకాశమానమైన శోభ కలిగినదియు, కలకణ్ఠ + నాద =
మధురమైన కంఠ స్వరముతో (మరియు కోకిలల కూజితములతో), హృద్యా =
మనోహరమైనదియు అయిన, వధూః = భార్యయు, చ
= మరియు, కుసుమిత + ఉపవన + స్థలీ = పూలతో నిండిన ఉద్యానవన
భూమియు, సేవ్యా = సేవించదగినవిగా, భవతి
= అగుచున్నవో.
తాత్పర్యము: శివభక్తునికి తన ప్రియురాలు
(వధువు) మరియు వసంత కాలమున పూలతో వికసించిన ఉద్యానవనము రెండూ
సమానమైన ఆనందాన్ని ఇస్తాయి. మన్మథ బాణాల వల్ల కలిగే అనురాగముతో, నుదుటిపై తిలకముతో, మధుర భాషణలతో అలరారే భార్య;
అలాగే మదన, బాణ, పూగ
(పోక) వృక్షాలతో, తుమ్మెదలతో, కోకిలల
పాటలతో శోభించే ఉపవనము - ఈ రెండూ శివుని అనుగ్రహము పొందిన సేవకునికి లభించే సుఖ
విశేషాలు.
విశేషము: శ్లేషాలంకారము ద్వారా వధువును, ఉపవనమును సమానంగా వర్ణించారు. 'తిలక' అనేది స్త్రీలు ధరించే బొట్టు మరియు ఒక రకమైన
వృక్షము. 'కలకణ్ఠ' అనగా మధురమైన స్వరం
మరియు కోకిల.
ఇరవైఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్మిన్నఖిన్నమనసో వ్యసనావసన్నసంతాపశాన్తికృతసంమతయో వసన్తి । కాత్యాయనీ
చ కరుణా చ కలా చ చాన్ద్రీ స్నిగ్ధా చ దృక్సురసరిచ్చ సరస్వతీ చ ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్మిన్ = ఏ పరమశివుని యందు, అఖిన్న + మనసః = దుఃఖము లేని మనస్సు కలవై, వ్యసన =
సంసార కష్టముల చేత, అవసన్న = అలసిపోయిన భక్తుల యొక్క,
సంతాప + శాన్తి = తాపమును శాంతింపజేయుట యందు, కృత
+ సంమతయః = ఏకమైన బుద్ధి కలిగినవై, కాత్యాయనీ = పార్వతీదేవి,
చ = మరియు, కరుణా = దయ, చాన్ద్రీ
+ కలా = చంద్రకళ, స్నిగ్ధా + దృక్ = స్నేహపూర్వకమైన చూపు,
సురసరిత్ = గంగానది, చ = మరియు, సరస్వతీ = వాక్కు (సరస్వతీ దేవి), వసన్తి =
నివసించుచున్నారో.
తాత్పర్యము: ఏ పరమశివుని యందు
పార్వతీదేవి, కరుణ, చంద్రకళ,
కరుణాదృష్టి, గంగానది మరియు సరస్వతి - ఈ ఆరూ
కలిసి నివసిస్తున్నారో; వీరందరూ సంసార చక్రంలో పడి అలసిపోయిన
భక్తుల తాపత్రయాలను పోగొట్టడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. అటువంటి పరమేశ్వరుని నేను
శరణు వేడుతున్నాను.
ఇరవైతొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: సంతాపసంపదపహారపటూని సిద్ధసిన్ధోరివేన్దుధవలాని జలాని యస్య । ఆకల్పయన్తి
మదయన్తి పవిత్రయన్తి సంజీవయన్తి చ జగన్తి భృశం యశాంసి ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, యశాంసి = కీర్తులు, సంతాప + సంపత్ = ఆధ్యాత్మికాది
తాపముల యొక్క సమూహమును, అపహార = తొలగించుటలో, పటూని = సమర్థమైనవో, సిద్ధసిన్ధోః = గంగానది యొక్క,
ఇన్దు + ధవలాని = చంద్రుని వలె తెల్లనైన, జలాని
+ ఇవ = నీళ్ల వలె ఉన్నవో, (అట్టి యశస్సులు) జగన్తి =
లోకములను, ఆకల్పయన్తి = అలంకరించుచున్నవి, మదయన్తి = ఆనందింపజేయుచున్నవి, పవిత్రయన్తి =
పవిత్రము చేయుచున్నవి, చ = మరియు, సంజీవయన్తి
= బ్రతికించుచున్నవి.
తాత్పర్యము: గంగానది జలాలు ఏ విధంగా
తెల్లగా ఉండి లోకాలను పవిత్రం చేస్తాయో, శివుని కీర్తులు
కూడా అలాగే స్వచ్ఛంగా ఉండి భక్తుల తాపాలను పోగొడుతున్నాయి. ఆయన యశస్సు జగత్తుకు
అలంకారము, ఆనందకారకము మరియు సంజీవని వంటిది.
ముప్పదవ శ్లోకము
శ్లోకము: దుష్కాలసంకటకటాహకదర్థితానాం తీవ్రాభిమానమనసాం ఘనసారభాంసి । భిన్దన్త్యమన్దహరిచన్దనబిన్దువృన్దసందోహదోహదమహో
చరితాని యస్య ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ విభుని యొక్క, చరితాని = చరిత్రలు (గాథలు), దుష్కాల = కలికాలము
అనెడి, సంకట = ఇరుకైన, కటాహ = బాణలి
(కడాయి) యందు, కదర్థితానామ్ = వేధింపబడుతున్న, తీవ్ర + అభిమాన + మనసామ్ = గొప్ప ఆత్మాభిమానము కలిగిన మనస్వులకు, ఘనసార + భాంసి = కర్పూరము వలె చల్లని కాంతిని ఇచ్చునవో, (అట్టి చరితాలు) అమన్ద = అధికమైన, హరిచన్దన + బిన్దు
= హరిచందనపు చుక్కల, వృన్ద = సమూహము యొక్క, సందోహ = ప్రవాహము పట్ల గల, దోహదమ్ = కోరికను,
భిన్దన్తి = పోగొట్టుచున్నవి (వారించుచున్నవి), అహో = ఆహా! ఇది ఎంత ఆశ్చర్యము!
తాత్పర్యము: కలికాలం అనే ఇరుకైన వేడి
బాణలిలో పడి అలమటిస్తున్న ఆత్మాభిమానం గల భక్తులకు, శివుని
గాథలు కర్పూరం వలె అత్యంత శీతలాన్ని, శాంతిని ఇస్తాయి. ఆ శివ
చరితములను విన్నవారికి శరీరాన్ని చల్లబరిచే హరిచందనపు పూతలపై కూడా ఆశ కలగదు. అనగా
శివ చరితమే అన్నిటికంటే గొప్ప శాంతిని ఇస్తుందని భావము.
విశేషము: 'ఘనసార' అనగా కర్పూరము. కలికాలాన్ని ఒక వేడి పాత్రతో (కటాహము) పోల్చడం ద్వారా
సంసార తాపము యొక్క తీవ్రతను కవి చక్కగా వర్ణించారు.
ముప్పైఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: తీరారవిన్దమకరన్దధృతప్రసఙ్గభృఙ్గాఙ్గనాగుమగుమారవగీతిగర్భమ్ । గాయన్తి
యస్య చరితం హరితామధీశా ధీశాలినః కమలినీపులినస్థలీషు ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము: ధీశాలినః = బుద్ధిమంతులైన, హరితామ్ + అధీశాః = పది దిక్కులకు ప్రభువులైన దిక్పాలకులు, కమలినీ + పులిన + స్థలీషు = దేవతా సరోవరముల తీర ప్రాంతములందు, తీర = గట్టున ఉన్న, అరవిన్ద = పద్మముల యొక్క,
మకరన్ద = మకరందము (తేనె) నందు, ధృత + ప్రసఙ్గ
= మిక్కిలి ఆసక్తి కలిగిన, భృఙ్గాఙ్గనా = ఆడు తుమ్మెదల యొక్క,
గుమగుమ + ఆరవ = 'గుమగుమ' అనెడి జుంకార ధ్వనియే, గీతి + గర్భమ్ = పాటగా
(నేపథ్య సంగీతముగా) లోన కలిగినట్టి, యస్య = ఏ శివుని యొక్క,
చరితమ్ = చరిత్రను, గాయన్తి = పాడుచున్నారో.
తాత్పర్యము: బుద్ధిమంతులైన దిక్పాలకులు
దేవతా సరోవర తీరాలలో విహరిస్తూ పరమశివుని దివ్య చరితాలను గానం చేస్తున్నారు. ఆ
సమయమున పద్మాల్లోని తేనెను తాగుతూ ఆడు తుమ్మెదలు చేసే 'గుమగుమ' అనే ఝంకార ధ్వనులు,
ఆ దిక్పాలకుల గానానికి నేపథ్య సంగీతం వలె శోభిల్లుతున్నాయి.
ముప్పైరెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: వ్యక్తోజ్జ్వలాలికచితం ముఖమాయతాక్షం విస్తీర్ణకర్ణికమనర్గలరూఢనాలమ్ । యం
శంసతోఽధివసతి స్వయముక్తిదేవీ రాజీవసద్మకమలావిజిగీషయేవ ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థము: రాజీవ + సద్మ + కమలా =
పద్మమున నివసించే లక్ష్మీదేవిని, విజిగీషయా + ఇవ = జయించవలెననే
కోరికతోనో అన్నట్లు, ఉక్తిదేవీ = వాగ్దేవి (సరస్వతి),
యమ్ = ఏ శివుని, శంసతః = స్తుతించే భక్తుని
యొక్క, ముఖమ్ = ముఖమును, స్వయమ్ =
స్వయముగా, అధివసతి = ఆశ్రయించుచున్నది; (ఆ ముఖము మరియు పద్మము రెండింటి పక్షమున) వ్యక్త + ఉజ్జ్వల + అలిక + చితమ్
= ప్రకాశించే నుదురు కలిగినది (పద్మము పక్షమున తుమ్మెదలతో శోభించునది), ఆయత + అక్షమ్ = విశాలమైన నేత్రములు కలిగినది (పద్మము పక్షమున పెద్ద
బీజములు కలిగినది), విస్తీర్ణ + కర్ణికమ్ = గొప్ప చెవి
ఆభరణములు కలిగినది (పద్మము పక్షమున పెద్ద కర్ణిక/మధ్యభాగము కలిగినది), అనర్గల + రూఢ + నాలమ్ = ఆటంకము లేని కంఠము కలిగినది (పద్మము పక్షమున గట్టి
కాడ కలిగినది).
తాత్పర్యము: లక్ష్మీదేవి పద్మమున
నివసిస్తుంది. ఆమెపై స్పర్థతో సరస్వతీ దేవి, శివుని స్తుతించే
భక్తుని ముఖమును ఆశ్రయిస్తుంది. ఆ భక్తుని ముఖము పద్మము వలెనే సుందరముగా, విశాల నేత్రములతో, శుభ లక్షణములతో ఒప్పారుతుంటుంది.
అట్టి భక్త వశంకరుడైన శివుని నేను శరణు వేడుతున్నాను.
ముప్పైమూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆపన్నబాన్ధవమవన్ధ్యవచోవిలాసమాసన్నమజ్ఞననమజ్జనసాన్త్వనేషు । దేవం
సుధాకరకిశోరకృతావతంసం తం సంశ్రితాతిహరణం శరణం శ్రయామి ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఆపన్న + బాన్ధవమ్ = ఆపదలో
ఉన్నవారికి బంధువైనవానిని, అవన్ధ్య + వచః + విలాసమ్ = వ్యర్థము కాని
(సఫలమగు) మాటల విలాసము కలిగినవానిని, భవ + ఉదధౌ = సంసార
సాగరమున, ఆసన్న + మజ్ఞన = మునిగిపోవుచున్న, నమజ్జన = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, సాన్త్వనేషు =
ఓదార్పుల యందు (నిమగ్నుడైనవానిని), సుధాకర + కిశోర + కృత +
అవతంసమ్ = బాలచంద్రుని శిరోభూషణముగా ధరించినవానిని, సంశ్రిత
+ ఆర్తి + హరణమ్ = ఆశ్రయించిన వారి పీడను హరించే, తమ్ +
దేవమ్ = ఆ దేవుని, శరణం + శ్రయామి = శరణు వేడుచున్నాను.
తాత్పర్యము: ఆపదలో ఉన్నవారికి బంధువు, తనను నమ్మిన వారిని ఓదార్చే కరుణామయుడు, బాలచంద్రుని
ధరించినవాడు మరియు భక్తుల కష్టాలను హరించేవాడు అయిన పరమశివుని నేను శరణు
కోరుతున్నాను.
ముప్పైనాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: దేవం శ్రయామి తమహం ముకుటోరగేన్ద్రస్ఫూర్జత్ఫణామణిసహస్రమిషేణ యస్య । భాలానలేన
సురసిన్ధుజలోక్షితేన ప్రోన్ముక్తమఙ్కరసహస్రమివాచకాస్తి ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, ముకుట = కిరీటమందలి, ఉరగేన్ద్ర = పాముల రాజైన శేషుని
యొక్క, స్ఫూర్జత్ = ప్రకాశించే, ఫణా +
మణి + సహస్ర = వేయి ఫణల యందలి మణుల యొక్క, మిషేణ = నెపముతో,
సురసిన్ధు + జల + ఉక్షితేన = గంగాజలముతో తడపబడిన, భాల + అనలేన = నుదుటి కంటి మంటల ద్వారా, ప్రోన్ముక్త
= పుట్టిన, అఙ్కుర + సహస్రమ్ + ఇవ = వేలకొలది మొలకల వలె,
ఆచకాస్తి = ప్రకాశించుచున్నదో, తమ్ + దేవమ్ =
ఆ దేవుని, అహమ్ = నేను, శ్రయామి = శరణు
వేడుచున్నాను.
తాత్పర్యము: శివుని నుదుటిపై
అగ్నినేత్రము ఉంది, జటలలో గంగానది ఉంది. ఆ అగ్నిపై గంగాజలము
చిందినప్పుడు, ఆ వేడికి-చల్లదనానికి అంకురాలు (మొలకలు)
పుట్టాయా అన్నట్లుగా శివుని మకుటముపై ఉన్న నాగేంద్రుని మణులు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
సాధారణంగా నిప్పుపై నీరు పడితే ఆరిపోతుంది, కానీ ఇక్కడ అగ్ని
నుండి అంకురాలు పుట్టినట్లుగా కవి చేసిన వర్ణన అత్యంత అద్భుతము.
ముప్పైఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: సానుగ్రహోత్తమగణాశ్రితపాదమూలం మూర్ధ్నా ధృతాభ్రసరితం సతుషారమూర్తిమ్ ।
ఆసేవితం విషధరైః కటకేషు తాపశాన్త్యై గిరీశమతిహృద్యగుహం శ్రయామి ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము: తాప + శాన్త్యై = (సంసార)
తాపమును శాంతింపజేయుట కొరకు, గిరీశమ్ = గిరీశుని (పరమశివుని)
శరణు వేడుతున్నాను. (ఈ శ్లోకము శివునికి మరియు హిమవత్పర్వతానికి సమానముగా
వర్తిస్తుంది).
- శివుని పరముగా: సానుగ్రహ = అనుగ్రహముతో కూడిన, ఉత్తమ + గణ = నంది, భృంగి మొదలైన ప్రమథ గణములతో,
ఆశ్రిత + పాద + మూలమ్ = ఆశ్రయింపబడిన పాదములను కలిగినవానిని;
మూర్ధ్నా = శిరస్సున, ధృత + అభ్రసరితమ్ =
ధరించిన ఆకాశగంగ కలవానిని; స + తుషారమూర్తిమ్ =
చంద్రునితో కూడినవానిని; కటకేషు = (చేతి) కంకణములందు,
విషధరైః = సర్పముల చేత, ఆసేవితమ్ =
సేవింపబడినవానిని; అతి + హృద్య + గుహమ్ = మిక్కిలి
ప్రియమైన కుమారస్వామి (గుహుడు) కలిగినవానిని.
- హిమవంతుని పరముగా: సాను + గ్రహ = శిఖరములను
ఆశ్రయించిన, గణ = రుద్రానుచరులచే, ఆశ్రిత + పాద + మూలమ్ = ఆశ్రయింపబడిన పర్వత పాదములు కలిగినవానిని;
మూర్ధ్నా = శిఖరమున, ధృత + అభ్ర + సరితమ్
= మేఘములను తాకే నదులు కలిగినవానిని; స + తుషార +
మూర్తిమ్ = మంచుతో నిండిన దేహము కలవానిని; కటకేషు =
పర్వత నితంబములందు (పర్వత మధ్య భాగాలలో), విషధరైః =
జలమును మోసే మేఘముల చేత, ఆసేవితమ్ = సేవింపబడినవానిని;
అతి + హృద్య + గుహమ్ = మిక్కిలి సుందరమైన గుహలు (దేవఖాత
బిలాలు) కలిగినవానిని.
తాత్పర్యము: ప్రమథ గణాలచే సేవింపబడేవాడు, గంగను ధరించినవాడు, చంద్రకళాధరుడు, పాములను కంకణాలుగా ధరించినవాడు మరియు కుమారస్వామికి తండ్రి అయిన పరమశివుని;
అలాగే మంచుతో నిండి, గంగాది నదులకు నిలయమై,
సుందరమైన గుహలు కలిగిన హిమవత్పర్వతము వంటి శివుని నా తాపత్రయ
నివారణకై శరణు వేడుతున్నాను.
ముప్పైఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: యః క్షీరనీరనిధిమఙ్ఘ్రితలే సుధామ్మఃకుమ్భం కరే శిరసి దేవనదీమదీనామ్ । హర్తుం
బిభర్తి భవినామణుకర్మమాయామూలం మలత్రయమయం తమహం శ్రయామి ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ శివుడు, భవినామ = సంసారుల యొక్క, అణు + కర్మ + మాయా + మూలమ్
= ఆణవ, కార్మ, మాయీయ మలములే మూలముగా
కలిగిన, మల + త్రయ + మయమ్ = మూడు రకముల మలములను
(అశుద్ధములను), హర్తుమ్ = హరించుట కొరకు; అఙ్ఘ్రితలే = పాదము కింద, క్షీర + నీర + నిధిమ్ =
పాల సముద్రమును; కరే = చేతిలో, సుధా +
అమ్భః + కుమ్భమ్ = అమృత కలశమును; శిరసి = తలపైన, అదీనామ్ = గొప్పదైన (ఉధృతమైన), దేవనదీమ్ = గంగానదిని,
బిభర్తి = ధరించుచున్నాడో; తమ్ + అహమ్ = అట్టి
వానిని నేను, శ్రయామి = శరణు వేడుతున్నాను.
తాత్పర్యము: మానవులను పట్టిపీడించే ఆణవ, మాయీయ, కార్మ మలాలనే మురికిని కడిగివేయడానికి
పరమశివుడు మూడు శీతల వస్తువులను ధరించాడు - పాదాల కింద పాలసముద్రాన్ని, చేతిలో అమృత కలశాన్ని, తలపై గంగానదిని. భక్తుల
అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టడానికే ఆయన ఈ అమృతమయమైన శీతలత్వాన్ని వహించాడు. అట్టి
పరమేశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను.
ముప్పైఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్యాపగా స్రగివ సౌమనసీ జటాసు యః కౌముదీం విరచనామివ మూర్ధ్ని ధత్తే । దేవీం
వరాభయకరామపి యో బిభర్తి ప్రీతః శివాం దృశమివ ప్రభుమాశ్రయే తమ్ ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క, జటాసు = జటల యందు, అపగా = గంగానది, సౌమనసీ + స్రక్ + ఇవ = మల్లెపూల మాల వలె (హృద్యముగా) ఉన్నదో; యః = ఎవడు, కౌముదీమ్ = చంద్రకాంతిని (చంద్రకళను),
మూర్ధ్ని = శిరస్సున, విరచనామ్ + ఇవ =
అలంకారముగా (విలేపనము వలె) ధరించుచున్నాడో; యః = ఎవడు,
వరాభయ + కరామ్ = వర, అభయ ముద్రలను ధరించినట్టి,
శివామ్ + దేవీమ్ = పార్వతీదేవిని, ప్రీతః =
ఇష్టముతో, శివామ్ + దృశమ్ + ఇవ = తన శుభప్రదమైన దృష్టిని వలె,
బిభర్తి = ధరించుచున్నాడో; తమ్ + ప్రభుమ్ =
అట్టి ప్రభువును, ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము: జటలలో గంగానదిని మల్లెపూల
మాల వలె, శిరస్సున చంద్రకళను అలంకారము వలె ధరించినవాడు; తన వామాంగమున పార్వతీదేవిని తన కంటిచూపు వలె మిక్కిలి ప్రేమతో ధరించినవాడు
అయిన పరమశివుని నేను శరణు వేడుతున్నాను.
విశేషము: 'వరాభయకరామ్'
- పార్వతీదేవి శివుని దృష్టి వలె భక్తులకు వరాలను, అభయాన్ని ఇస్తుందని అర్థం.
ముప్పైఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: గౌరీం గజాస్యజననీం హిమవత్ప్రసూతిం సద్యః పవిత్రితజగత్రితయాం య ఏకః । కాత్యాయనీం
సురధునీం చ విభుర్బిభర్తి నిర్వాణదం శరణమేమి తమిన్దుమౌలిమ్ ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః + ఏకః = ఏ అద్వితీయుడైన, విభుః = సమర్థుడైన శివుడు, గజాస్య + జననీం =
వినాయకునికి తల్లియైనట్టియు, హిమవత్ + ప్రసూతిం =
హిమవంతునికి పుత్రికయైనట్టియు, సద్యః = స్మరించిన వెంటనే,
పవిత్రిత + జగత్ + త్రితయాం = మూడు లోకములను పవిత్రము చేయునట్టియు,
కాత్యాయనీం = పార్వతీదేవిని (గౌరీం), చ =
మరియు, సురధునీం = గంగానదిని, బిభర్తి
= ధరించుచున్నాడో, నిర్వాణదమ్ = మోక్షమును ప్రసాదించునట్టి,
తమ్ + ఇన్దుమౌలిమ్ = ఆ చంద్రశేఖరుని, శరణమ్ +
ఏమి = శరణు వేడుచున్నాను.
తాత్పర్యము: పార్వతీదేవిని తన వామాంగమున, గంగానదిని తన శిరస్సున ఏకకాలములో ధరించినవాడు; ముల్లోకాలను
పవిత్రం చేసే శక్తి గల ఆ ఇద్దరు దేవేరులను ఆదరించినవాడు; మోక్షప్రదాత
అయిన ఆ పరమశివుని నేను శరణు కోరుతున్నాను.
విశేషము: గౌరీ (పార్వతి) మరియు గంగానది
ఇద్దరూ హిమవంతుని పుత్రికలే (హిమవత్ప్రసూతిం), ఇద్దరూ ముల్లోకాలను
పవిత్రం చేసేవారే. అట్టి ఇరువురిని సమానంగా ఆదరించిన శివుని వైభవం ఇక్కడ
వర్ణించబడినది.
ముప్పైతొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్వాప్యుద్ధృతక్రతువిధాతృమృగోత్తమాఙ్గముత్సఙ్గసంగతమృగం క్వచిదోషధీశమ్ ।
క్రూరం క్వచిన్మృగవధైకరతిం కిరాతం వాతం క్వచిన్మృగరథం విభుమాశ్రయామి ॥ 39 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్వాపి = ఒకానొకప్పుడు, ఉద్ధృత = ఛేదించబడిన, క్రతు + విధాతృ + మృగ +
ఉత్తమాఙ్గమ్ = యజ్ఞమును (మృగ రూపమును) ధరించిన బ్రహ్మదేవుని తల కలిగినవానిని
(శిరచ్ఛేదనము చేసినవానిని); క్వచిత్ = మరియొకప్పుడు, ఉత్సఙ్గ + సంగత + మృగమ్ = ఒడిలో (అనగా మధ్యలో) మృగము (శశము) చిహ్నముగా గల,
ఓషధీశమ్ = చంద్రుని రూపమున ఉన్నవానిని; క్వచిత్
= మరియొకప్పుడు, క్రూరమ్ = భయంకరమైన, మృగ
+ వధ + ఏక + రతిమ్ = వేట యందు ఆసక్తి గల, కిరాతమ్ = కిరాత
(శబర) రూపమున ఉన్నవానిని; క్వచిత్ = మరియొకచోట, మృగ + రథమ్ = మృగము (జింక) వాహనముగా గల, వాతమ్ =
వాయు రూపమున ఉన్న, విభుమ్ = ఆ విభుని, ఆశ్రయామి
= ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము: ఒకచోట బ్రహ్మ శిరచ్ఛేదనము
చేసిన రుద్రునిగా, ఒకచోట మృగలాంఛనము కలిగిన చంద్రునిగా,
ఇంకొకచోట వేటగానిగా (కిరాతార్జునీయ ఘట్టము), మరొకచోట
జింక వాహనముగా గల వాయువుగా (అష్టమూర్తులలో ఒకటి) విరాజిల్లే శివుని నేను శరణు
వేడుతున్నాను. ఆయన మృగమును శిక్షించేవాడును, రక్షించేవాడును
అయి తన స్వతంత్రతను చాటుకుంటున్నాడు.
నలభైయవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉద్దామదోషమపి దీర్ఘగుణం భుజంగభోగోపగూఢమపి రూఢశిఖిప్రసఙ్గమ్ । కాపాలికవ్రతసమేతమపి
ద్విజేన్ద్రచూడామణిం విభుమనఙ్కుశమాశ్రయామి ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఉద్దామ + దోషమ్ + అపి =
ఉద్ధతమైన భుజములు (పద్దెనిమిది భుజములు) కలిగినవాడైనను (విరోధార్థమున: గొప్ప
దోషములు కలవాడు), దీర్ఘ + గుణమ్ = అణిమాది అష్ట సిద్ధులనెడి
గుణములు కలవానిని (విరోధార్థమున: మంచి గుణములు కలవాడు); భుజంగ
+ భోగ + ఉపగూఢమ్ + అపి = సర్పముల దేహములతో చుట్టబడినవాడైనను, రూఢ + శిఖి + ప్రసఙ్గమ్ = అగ్ని (నేత్రాగ్ని) తో సంబంధము కలవానిని
(విరోధార్థమున: పాములకు శత్రువైన నెమళ్లతో స్నేహము చేసేవాడు); కాపాలిక + వ్రత + సమేతమ్ + అపి = కపాలములను ధరించు కాపాలిక వ్రతమున
ఉన్నవాడైనను, ద్విజేన్ద్ర + చూడామణిమ్ = చంద్రుని
శిరోభూషణముగా కలవానిని (విరోధార్థమున: బ్రాహ్మణోత్తములకు శిరోమణి వంటివాడు);
అట్టి అనఙ్కుశమ్ = నిరంకుశుడైన (స్వతంత్రుడైన), విభుమ్ = విభుని, ఆశ్రయామి = ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము: శివుడు తన లీలలతో లోక
విరుద్ధమైన ధర్మాలను ఒకేసారి ప్రదర్శిస్తాడు. ఆయన అష్టాదశ భుజాలతో భీకరుడైనను
సద్గుణ సంపన్నుడు; పాములను ధరించినవాడైనను అగ్నితేజస్సు
కలవాడు; కాపాలిక వ్రతమున ఉన్నను చంద్రశేఖరుడు. ఇటువంటి
విరోధాభాసలతో కూడిన నిరంకుశ స్వతంత్రుడైన పరమశివుని నేను వేడుకొంటున్నాను.
విశేషము: ఈ శ్లోకములో 'విరోధాభాస' అలంకారము వాడబడినది. దోషములు ఉన్నవాడికి
గుణములు ఎలా ఉంటాయి? పాములను ధరించినవాడు నెమళ్లతో ఎలా
ఉంటాడు? కాపాలికుడు బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడెలా అవుతాడు? అనే విరోధాలను శబ్దార్థ చమత్కారముతో వ్యాఖ్యాత చక్కగా వివరించారు.
నలభై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: అఙ్గే ధృతాఙ్గనమనఙ్గకృతాఙ్గభఙ్గం విశ్వాధినాథమథ ఖణ్డకపాలపాణిమ్ । ఉగ్రం
శివం హరమఘోరమజం చ సద్యోజాతం చ విస్మయనిధి విభుమాశ్రయామి ॥ 41 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ శివుడు, అఙ్గే = తన దేహమునందు (వామభాగమున), ధృత + అఙ్గనమ్ =
అంగనను (పార్వతీదేవిని) ధరించినవాడో, (అయిననూ) అనఙ్గ + కృత +
అఙ్గభఙ్గమ్ = మన్మథుని శరీరమును భస్మము చేసినవాడో; విశ్వ +
అధినాథమ్ = ప్రపంచమునకు అధిపతియైనను, ఖణ్డ + కపాల + పాణిమ్ =
చేతిలో పగిలిన కపాలమును (భిక్షా పాత్రను) ధరించినవాడో; ఉగ్రమ్
= ప్రళయకాలమున భయంకరుడైనను, శివమ్ = మంగళకరుడో; హరమ్ = సర్వమును హరించువాడైనను, అఘోరమ్ = భయంకరము
కానివాడో (శాంతమూర్తియో); అజమ్ = జన్మలేనివాడైనను
(అనాదియైనను), సద్యోజాతమ్ = అప్పుడే పుట్టినవాడో
(సద్యోజాతాది పంచబ్రహ్మ స్వరూపుడో); అట్టి విస్మయ + నిధిమ్ =
ఆశ్చర్యములకు నిలయమైన, విభుమ్ = విభుని, ఆశ్రయామి = ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము: శివుడు పరమ ఆశ్చర్యకరుడు.
ఆయన శరీరమున స్త్రీని (పార్వతిని) ధరించినప్పటికీ, కామవికారము
లేనివాడై మన్మథుని దహించిన జితేంద్రియుడు. లోకేశ్వరుడైనప్పటికీ చేతిలో కపాలము
ధరించిన వైరాగ్యమూర్తి. ఆయన ఉగ్రుడూ మరియు శివుడూ (మంగళకరుడు) కూడా. అనాదియైనవాడై
ఉండి కూడా ప్రతిక్షణము నూతనముగా ఆవిర్భవించే సద్యోజాత స్వరూపుడు. ఇట్టి పరస్పర
విరుద్ధ లక్షణములతో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించే పరమేశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను.
నలభై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: అస్మిన్భవాధ్వని మహావిషమేఽసమేషురోషాదితస్కరతిరస్కరణైకవీరమ్ । భీరుః
శ్రయామి శరణం క్షణదాకుటుమ్బలేఖాశిఖామణిమనుత్తమశక్తిమీశమ్ ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహా + విషమే = మిక్కిలి
దుర్గమమైన, అస్మిన్ + భవ + అధ్వని = ఈ సంసార
మార్గమునందు, భీరుః = భయపడినవాడనై; అసమేషు
= మన్మథుడు, రోష + ఆది = కోపము మొదలైన, తస్కర = దొంగల యొక్క, తిరస్కరణ = అణచివేత యందు,
ఏకవీరమ్ = సాటిలేని వీరుడైనట్టియు; క్షణదా +
కుటుంబ + లేఖా = నక్షత్ర సమూహములకు (లేదా రాత్రికి) నాథుడైన చంద్రుని, శిఖామణిమ్ = శిరోభూషణముగా ధరించినట్టియు; అనుత్తమ +
శక్తిమ్ = సాటిలేని శక్తి (స్వాతంత్య్ర శక్తి) కలిగిన, ఈశమ్
= ఈశ్వరుని, శరణం + శ్రయామి = శరణు వేడుచున్నాను.
తాత్పర్యము: సంసారమనే ఈ భయంకరమైన అడవిలో
కామక్రోధాదులనే దొంగలు నా వివేకాన్ని దోచుకుంటున్నారు. వారిని ఎదిరించలేక
భయపడుతున్న నేను, ఆ కామక్రోధాదులను అణచివేయుటలో ఏకైక వీరుడైన
పరమేశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను. చంద్రకళను అలంకారముగా ధరించిన ఆ స్వామి నా భయాలను
పోగొట్టి రక్షించుగాక.
నలభై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం మేరుమన్దరముఖైర్గిరిభిర్గరీయాన్కైలాస ఏవ జగదేకగురుర్గిరీశః । యస్యాభయంకరమసంకరమస్తశఙ్కమఙ్కః
సుటఙ్కమకలఙ్కమలంకరోతి ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థము: మేరు + మన్దర + ముఖైః =
మేరు, మందరము మొదలైన, గిరిభిః = పర్వతములతో,
కిమ్ = ప్రయోజనమేమి? (అనగా ఏమీ లేదు); జగత్ + ఏక + గురుః = జగత్తుకు ఏకైక గురువైన, గిరీశః
= శివుడు, యస్య = ఏ కైలాసము యొక్క, అభయ
+ కరమ్ = భయమును పోగొట్టునట్టియు, అసంకరమ్ = మాలిన్యము
లేనిట్టియు, అస్త + శఙ్కమ్ = సందేహములకు తావులేని, సుటఙ్కమ్ = అందమైన ఆకృతి గల, అకలఙ్కమ్ = స్వచ్ఛమైన,
అఙ్కమ్ = మధ్య భాగమును (ఒడిని), అలంకరోతి =
అలంకరించుచున్నాడో, అట్టి గరీయాన్ = శ్రేష్ఠమైన, కైలాసః + ఏవ = కైలాసమే (నాకు ఆశ్రయము).
తాత్పర్యము: మేరు మందర పర్వతాల కంటే
కైలాసమే మిక్కిలి గొప్పది. ఎందుకంటే, జగద్గురువైన
పరమశివుడు స్వయముగా ఆ కైలాస పర్వతాన్ని తన నివాసముతో అలంకరిస్తున్నాడు.
పరిశుద్ధమైనది, భయమును పోగొట్టేది అయిన ఆ కైలాస శిఖరాగ్రమున
వెలసిన గిరీశుని నేను సేవించుచున్నాను.
విశేషము: 41వ శ్లోకము
శివునిలోని 'విరోధాభాస' అలంకారాన్ని
అద్భుతంగా ఆవిష్కరించింది. అజము (పుట్టుక లేనిది) మరియు సద్యోజాతము (అప్పుడే
పుట్టినది) అనే పదాలు "పంచబ్రహ్మ స్వరూపము"గా సమన్వయపరుస్తున్నాయి..
నలభై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉల్లఙ్ఘ్య శాసనమనన్యజశాసనస్య కోఽప్యన్యశాసనముపాసితుమేతి నిష్ఠామ్ । హిత్వా
వనం హి నవనాగరపర్ణపూర్ణముష్ట్రః శ్రయత్యవటమేవ సకణ్టకౌఘమ్ ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థము: అనన్యజ + శాసనస్య =
మన్మథుని శాసించిన (దహించిన) శివుని యొక్క, శాసనమ్ =
శాస్త్రమును (ఆజ్ఞను), ఉల్లఙ్ఘ్య = ధిక్కరించి, కో + అపి = ఎవడో ఒక మూర్ఖుడు, అన్య + శాసనమ్ = ఇతర
శాస్త్రములను (అన్య దేవతలను), ఉపాసితుమ్ = ఉపాసించుటకు,
నిష్ఠామ్ = పట్టుదలను, ఏతి = పొందుచున్నాడు.
(ఇది ఎలా ఉందంటే), ఉష్ట్రః = ఒంటె, నవ
+ నాగర + పర్ణ + పూర్ణమ్ = తాజా తమలపాకులతో నిండిన, వనమ్ =
వనమును, హిత్వా = విడిచిపెట్టి, స +
కణ్టక + ఓఘమ్ = పదునైన ముళ్లతో నిండిన, అవటమ్ + ఏవ = గోతిని
(ముళ్ల పొదను) , శ్రయతి + హి = ఆశ్రయిస్తుంది కదా!
తాత్పర్యము: పరమశివుని శాస్త్రము అమృతము
వంటిది. దానిని వదిలి ఇతర క్షుద్ర శాస్త్రాలను ఆశ్రయించేవాడు, తాజా తమలపాకులు ఉన్న వనాన్ని వదిలి ముళ్ల పొదలను తినే ఒంటె వంటివాడు.
శివభక్తిని మించిన రసాయనము మరొకటి లేదు.
నలభై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అన్యార్థమప్యుపహితా శితికణ్ఠసేవా లోకస్య కల్పలతికేవ ఫలత్యవశ్యమ్ । ఉద్దీపితా
ఖలు పరస్య కృతేఽపి యేన తస్యాపి దర్శయతి దీపశిఖార్థసార్థమ్ ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థము: అన్య + అర్థమ్ + అపి =
ఇతరుల ప్రయోజనము కోసమైనను (లేదా మరొక కారణము చేతనైనను), ఉపహితా = చేయబడిన, శితికణ్ఠ + సేవా = శివుని సేవ,
లోకస్య = మనుష్యులకు, కల్పలతికా + ఇవ =
కల్పవృక్షము వలె, అవశ్యమ్ = నిశ్చయముగా, ఫలతి = ఫలితమునిచ్చును. (నిదర్శనముగా), యేన = ఎవని
చేతైతే, పరస్య + కృతే + అపి = ఇతరుల కోసమైనను, దీపశిఖా = దీపము, ఉద్దీపితా = వెలిగింపబడుతుందో,
(ఆ దీపము) తస్యాపి = ఆ వెలిగించిన వానికి కూడా, అర్థ + సార్థమ్ = వస్తువుల సమూహమును, దర్శయతి + ఖలు
= చూపిస్తుంది కదా!
తాత్పర్యము: మనం మన కోసం కాకపోయినా, ఇతరుల కోసం లేదా మరే ఇతర కారణం చేతనైనా శివ సేవ చేస్తే, అది తప్పక శుభ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. ఒకడు వేరొకరి కోసం దీపం వెలిగించినా,
ఆ దీపపు వెలుగులో వెలిగించిన వాడికి కూడా వస్తువులు స్పష్టంగా
కనిపిస్తాయి. అలాగే శివ సేవ ఎవరి కోసం చేసినా అది అందరికీ శ్రేయస్కరమే.
నలభై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: యద్యర్చితః స భగవానపి జీవికార్థం తత్రాపి కిల్బిషవిపాకమపాకరోతి । యోఽపి
ద్యుసిన్ధుపయసి ప్లవతే నిదాఘఘర్మచ్ఛిదే భవతి సోఽపి హి ధౌతపాపః ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థము: స + భగవాన్ + అపి = ఆ
భగవంతుడైన శివుడు, జీవిక + అర్థమ్ = బ్రతుకు తెరువు కోసము
(జీవనాధారము కోసము), అర్చితః + యది = పూజింపబడినట్లయితే,
తత్రాపి = ఆ స్థితిలో కూడా, కిల్బిష + విపాకమ్
= పాపముల యొక్క ఫలితమును, అపాకరోతి = పోగొట్టును. (ఎలాగనగా),
యః + అపి = ఎవడైతే, నిదాఘ + ఘర్మ + ఛిదే =
గ్రీష్మ కాలపు వేడిని పోగొట్టుకొనుటకై, ద్యుసిన్ధు + పయసి =
గంగాజలమునందు, ప్లవతే = మునుగుతాడో, సః
+ అపి = వాడు కూడా, ధౌత + పాపః = పాపములు కడిగివేసికొన్నవాడు,
భవతి + హి = అవుతాడు కదా!
తాత్పర్యము: కేవలం భక్తితో కాకుండా, ధనం కోసమో లేదా బ్రతుకు తెరువు కోసమో శివుని అర్చించినా, ఆ స్వామి వారి పాపాలను హరిస్తాడు. గ్రీష్మ తాపాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి
గంగానదిలో స్నానం చేసిన వ్యక్తికి, తన ఉద్దేశ్యంతో సంబంధం
లేకుండా పాపాలు ఎలా తొలగిపోతాయో, శివార్చన కూడా అలాగే
ఫలిస్తుంది.
నలభై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కుర్వన్తి భక్తిమపరైరపి యే నియుక్తా భర్గస్య తేఽపి భవదుర్గతిముత్సృజన్తి ।
స్తన్యార్థమప్యుపహితా పృథుకస్య ధాత్రీ పాత్రీభవత్యఖిలభోగసుఖాసికానామ్ ॥ 47 ॥
ప్రతిపదార్థము: అపరైః = ఇతరులచే, నియుక్తాః + అపి = ఆజ్ఞాపింపబడినవారై కూడా, యే =
ఎవరైతే, భర్గస్య = శివుని యందు, భక్తిమ్
= భక్తిని (సేవను), కుర్వన్తి = చేయుదురో, తే + అపి = వారు కూడా, భవ + దుర్గతిమ్ = సంసార గతిని
(జన్మ మృత్యు భయాలను), ఉత్సృజన్తి = విడిచిపెట్టెదరు.
(ఉదాహరణకు), పృథుకస్య = బాలుని యొక్క, స్తన్య
+ అర్థమ్ + అపి = పాలు ఇచ్చుట కోసము, ఉపహితా = నియమింపబడిన,
ధాత్రీ = దాది (ఉపమాత), అఖిల + భోగ + సుఖ +
ఆసికానామ్ = అన్ని రకముల భోగములకు, సుఖములకు, పాత్రీభవతి = అర్హురాలగును.
తాత్పర్యము: ఇతరుల ప్రోద్బలంతో లేదా
యజమాని ఆజ్ఞతో శివ భక్తి చేసినా, అది సంసార బంధాల నుండి
విముక్తిని కలిగిస్తుంది. ఒక ధనికుని ఇంట్లో శిశువుకు పాలివ్వడానికి నియమింపబడిన
దాది, తన బాధ్యతను నిర్వహిస్తూనే ఆ ఇంట్లోని అన్ని
సౌకర్యాలను, సుఖాలను ఎలా అనుభవిస్తుందో, శివ సేవలో నియుక్తుడైన వాడు కూడా అలాగే మోక్ష సుఖాన్ని పొందుతాడు.
నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: దమ్భాదపి ధ్రువమనఙ్గజితః ప్రయుక్తః సేవావిధిః ప్రమదసంపదమాదధాతి । వేశ్యాజనస్య
న సుఖాయ కిమఙ్గరాగమాలాదుగూలధవలః కృతకోఽపి వేషః ॥ 48 ॥
ప్రతిపదార్థము: దమ్భాత్ + అపి = దంభముతో
(లోకమును మెప్పించుటకై) అయినను, అనఙ్గజితః = మన్మథుని జయించిన
శివుని యందు, ప్రయుక్తః = చేయబడిన, సేవా
+ విధిః = పూజా విధానము, ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా, ప్రమద + సంపదమ్ = పరమానంద సంపదను, ఆదధాతి = ఇచ్చును.
(నిదర్శనముగా), వేశ్యాజనస్య = వేశ్యా కాంతకు, అఙ్గరాగ = చందన విలేపనము, మాలా = పూదండలు, దుగూల = పట్టువస్త్రములతో, ధవలః = ప్రకాశించే,
కృతకః + అపి = కేవలము ఇతరుల కోసము వేయబడినదైనను (కృత్రిమమైనదైనను),
వేషః = ఆ అలంకారము, సుఖాయ + న + కిమ్ = తనకు
సుఖమును కలిగించదా? (తప్పక కలిగించును).
తాత్పర్యము: నిజమైన భక్తితో కాకుండా, కేవలం పైకి కనిపించడం కోసం (దంభం కోసం) శివుని సేవించినా, ఆ సేవ వ్యర్థం కాదు; అది కూడా ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
ఎలాగంటే, ఒక వేశ్య ఇతరులను ఆకర్షించడానికి అలంకరించుకున్నా,
ఆ చందనం, పూలు, పట్టువస్త్రాలు
ఆమె శరీరానికి కూడా చల్లదనాన్ని, సుఖాన్ని ఇస్తాయి కదా!
అలాగే శివ సేవ ఏ ఉద్దేశంతో చేసినా శుభమే జరుగుతుంది.
నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: తస్మాదుపేత విభుమేవ యథాతథాపి ముక్తిర్న చేద్భవతి కిం న గలన్త్యఘాని । యః
స్వేచ్ఛయైవ నిపతత్యమృతహ్రదేఽన్తర్మజ్జత్యసౌ న యది తత్కిముదేత్యసిక్తః ॥ 49 ॥
ప్రతిపదార్థము: తస్మాత్ = కావున, యథా + తథా + అపి = ఏ విధముగానైనను (స్వచ్ఛందముగానో లేదా ఇతరుల
ప్రోద్బలముతోనో), విభుమ్ + ఏవ = ఆ విభుని (శివుని) నే,
ఉపేత = శరణు వేడండి. ముక్తిః = మోక్షము, న +
భవతి + చేత్ = ఒకవేళ లభించకపోయినను, అఘాని = పాపములు,
కిం + న + గలన్తి = తొలగిపోవా? (తప్పక
తొలగును). యః = ఎవడైతే, అమృత + హ్రదే = అమృత సరోవరము నందు,
స్వేచ్ఛయా + ఏవ = తనంతట తానుగా, నిపతతి =
పడతాడో, అసౌ = అతడు, యది + న + మజ్జతి
= ఒకవేళ అందులో మునగకపోయినా, అసిక్తః = తడవకుండా, ఉదేతి + కిమ్ = బయటకు వస్తాడా? (రాడు, తడిసి తీరుతాడు).
తాత్పర్యము: ఏదో ఒక నెపంతో ఆ పరమశివుని
ఆశ్రయించండి. మీ ప్రారబ్ధవశాత్తు వెంటనే ముక్తి లభించకపోయినా, మీ పాపాలు మాత్రం కచ్చితంగా నశిస్తాయి. అమృత సరస్సులో పడిన వాడు అందులో
ఈదకపోయినా, కనీసం ఆ అమృతం ఒంటికి అంటుకుని అతడిని పవిత్రుని
చేస్తుంది కదా! అలాగే శివ సాన్నిధ్యం కూడా మిమ్మల్ని పవిత్రులను చేస్తుంది.
ఏబదవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్షీరాబ్ధేరవహేలయా వితరణం నిర్యన్త్రణం వర్షణం హేమ్రః
క్రుద్ధకృతాన్తముక్తఫణభృత్పాశగ్రహోద్వర్హణమ్ । యచ్చాప్యుత్కటకాలకూటకవలీకారాది
కర్మాద్భుతం క్రీడామాత్రకమేవ యస్య తదసౌ దేవః కథం వర్ణ్యతే ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ దేవుని యొక్క, క్షీరాబ్ధేః = పాలసముద్రమును, అవహేలయా = సులభముగా
(ఉపమన్యువునకు), వితరణమ్ = దానము చేయుటయు; హేమ్రః = బంగారమును, నిర్యన్త్రణమ్ = అడ్డంకి
లేకుండా, వర్షణమ్ = కురిపించుటయు (మరుత్త మహారాజు కొరకు);
క్రుద్ధ + కృతాన్త = కోపగించిన యమునిచే, ముక్త
= ప్రయోగింపబడిన, ఫణభృత్ + పాశ = సర్పపాశము నుండి, ఉద్వర్హణమ్ = విడిపించుటయు (శ్వేతరాజు కొరకు); ఉత్కట
+ కాలకూట = భయంకరమైన కాలకూట విషమును, కవలీకార = భక్షించుట
మొదలైన, అద్భుత + కర్మ = అద్భుత కార్యములు, క్రీడా + మాత్రకమ్ + ఏవ = కేవలము ఆట వంటివో; అసౌ +
దేవః = అట్టి దేవుడు, కథమ్ = ఎలా, వర్ణ్యతే
= వర్ణించబడగలడు?
తాత్పర్యము: పాలసముద్రాన్ని దానం చేయడం, బంగారపు వర్షం కురిపించడం, యమపాశం నుండి భక్తుని
రక్షించడం, కాలకూట విషాన్ని మింగడం - ఇవన్నీ పరమశివునికి
కేవలం చిన్నపిల్లల ఆట వంటివి. అపారమైన అద్భుత లీలలు గల ఆ స్వామిని వర్ణించడం
ఎవరికైనా సాధ్యమా?
ఏబై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వచ్ఛన్దస్య యదృచ్ఛయా గమయతః ప్రేఙ్ఖోలతాం
భ్రూలతామాజ్ఞానుగ్రహలాభకత్థనఘనస్పర్ధానుబన్ధోద్ధురాః । సోష్మాణః కలయన్తి
యస్య కలహం సేవాసు దేవాసురా దేవస్యాస్య మహేశ్వరస్య మహిమశ్లాఘావిధౌ కే వయమ్ ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వచ్ఛన్దస్య =
స్వతంత్రుడైన, యస్య = ఏ విభుని యొక్క, యదృచ్ఛయా = ఇచ్ఛామాత్రముగా, ప్రేఙ్ఖోలతామ్ =
కదులుచున్న, భ్రూలతామ్ = కనుబొమ్మల తీగను, గమయతః = కదిలించువాని (ఆజ్ఞ ఇచ్చువాని) యొక్క; ఆజ్ఞా
+ అనుగ్రహ = ఆజ్ఞారూపమైన అనుగ్రహము యొక్క, లాభ = పొందుట
కొరకు, కత్థన = గొప్పలు చెప్పుకొనుటచే, ఘన + స్పర్ధా = మిక్కిలి పోటీతో, దేవాసురాః = దేవతలు
మరియు అసురులు, సేవాసు = సేవ చేయుటలో, కలహమ్
= కలహమును, కలయన్తి = చేయుదురో; అస్య +
మహేశ్వరస్య = అట్టి మహేశ్వరుని యొక్క, మహిమ + శ్లాఘా + విధౌ
= మహిమను స్తుతించుటలో, వయమ్ + కే = మేము ఎంతటివారము?
తాత్పర్యము: ఆయన కనుబొమ్మ కదిలిస్తే
చాలు అది లోకానికి ఆజ్ఞ. ఆ స్వామి అనుగ్రహం మాకంటే మాకే ఎక్కువ దక్కిందని దేవతలు, అసురులు కూడా పోటీపడి కలహించుకుంటారు. అంతటి ప్రభావమున్న మహేశ్వరుని
మహిమను కొనియాడటానికి అల్పప్రజ్ఞులమైన మాకు శక్తి ఎక్కడిది?
ఏబై రెండవ శ్లోకము (స్తోత్ర సమాప్తి)
శ్లోకము: ఉర్వీనీరసమీరణారుణశిఖివ్యోమాత్మసోమాత్మకైరష్టాభిర్విభవైర్బిభర్తి భువనం
భోక్తా చ భోగ్యశ్చ యః । బ్రూమస్తస్య కిమీశ్వరస్య మహతః స్వైరీ స్వకైరేవ యః
స్ఫారైర్బ్రహ్మపురందరప్రభృతిభిః శారైరివ క్రీడతి ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమశివుడు, ఉర్వీ = భూమి, నీర = నీరు, సమీరణ
= వాయువు, అరుణ = సూర్యుడు, శిఖి =
అగ్ని, వ్యోమ = ఆకాశము, ఆత్మ =
యజమానుడు, సోమ = చంద్రుడు అనెడి, అష్టాభిః
= ఎనిమిది, విభవైః = విభూతులతో (మూర్తులతో), భువనమ్ = లోకమును, బిభర్తి = భరించుచున్నాడో;
యః = ఎవడైతే, భోక్తా + చ = అనుభవించువాడును,
భోగ్యః + చ = అనుభవింపదగిన వస్తువును అయి ఉన్నాడో; స్వైరీ = స్వతంత్రుడైన వాడు, స్వేచ్ఛగా, స్ఫారైః = ప్రకాశించే, బ్రహ్మ + పురందర + ప్రభృతిభిః
= బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలనే, శారైః
+ ఇవ = పాచికల వలె (ఆట వస్తువుల వలె) ఉంచి, క్రీడతి =
క్రీడించుచున్నాడో; తస్య + మహతః + ఈశ్వరస్య = అట్టి గొప్ప
ఈశ్వరుని గురించి, కిమ్ + బ్రూమః = ఏమి చెప్పగలము?
తాత్పర్యము: భూమి, ఆకాశం, నీరు, నిప్పు, గాలి, సూర్యచంద్రులు మరియు జీవుడు - ఇవే శివుని
అష్టమూర్తులు. ఈ ఎనిమిది రూపాలతో విశ్వమంతా నిండి ఉన్నాడు. ఆయనే భోక్త, ఆయనే భోగ్యం. బ్రహ్మేంద్రాది దేవతలను కూడా తన ఇచ్ఛామాత్రంగా కదిలించే ఆట
వస్తువులుగా భావించే ఆ పరమేశ్వరుని అనంత మహిమను స్తుతించడం ఎవరి తరము?
మంగళము: రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానముతో కూడిన, జగద్ధర భట్ట విరచిత "స్తుతికుసుమాంజలి" లోని ఎనిమిదవ కుసుమము
(శరణాశ్రయణము) సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment