కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచిత 'స్తోత్రకుసుమాంజలి' లోని, రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో కూడిన 'కృపణాక్రందనము' అనే తొమ్మిదవ స్తోత్రానికి ( 82శ్లోకాలు) అర్థతాత్పర్య విశేషాలు
1వ శ్లోకం
దీపోత్కరై రవిరుచాం పరిపూరణేయం నీహారవారిభిరిదం భరణం పయోధేః
| అస్మాదృశాం మితదృశాం
నియతైర్వచోభిః ప్రస్తూయతే భవ తవ స్తవచాపలం యత్ ||
1 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే భవ! = ఓ శివా! (శివుడి నుండి క్షితి వరకు సమస్తం పుడుతుంది
కాబట్టి 'భవ' అని వ్యాఖ్యాత వివరించారు).
రవిరుచాం = సూర్యుని కిరణములకు (వేయి కిరణములు గల సూర్యుని
ప్రకాశానికి).
దీపోత్కరైః = దీపముల సమూహములతో.
ఇయం పరిపూరణా = ఈ నింపడం (ప్రకాశింపజేయడం) ఎలాంటిదో.
నీహారవారిభిః = మంచు బిందువులతో (మంచు నీటితో).
పయోధేః = సముద్రమును.
ఇదం భరణం = ఈ నింపడం (నిండిన సముద్రంలో నీటిని పోయడం) ఎలాంటిదో.
మితదృశాం = అల్పజ్ఞానం కలిగిన (చర్మచక్షువులు మాత్రమే ఉన్న).
అస్మాదృశాం = మావంటి వారి.
నియతైః వచోభిః = పరిమితమైన (తక్కువైన) మాటలతో.
తవ = నీయొక్క.
యత్ స్తవచాపలం = ఏ స్తోత్రం చేయాలనే చాపల్యం (ఉత్సాహం).
ప్రస్తూయతే = ఆరంభింపబడుతున్నదో (అది విడంబన వంటిది - ఎగతాళి చేసినట్లే
ఉంటుంది).
తాత్పర్యం: ఓ పరమశివా! వేలకొద్దీ కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుడిని చిన్న
దీపాలతో వెలిగించాలని చూడటం, అనంతమైన నీటితో నిండిన మహా సముద్రాన్ని చిన్న చిన్న మంచు
బిందువులతో నింపాలని ప్రయత్నించడం ఎంతటి హాస్యాస్పదమో, అల్పజ్ఞానులమైన
మేము మా పరిమితమైన మాటలతో నిన్ను స్తుతించడం కూడా అంతటి చాపల్యమే అవుతుంది.
విశేషాలు - (వ్యాఖ్యానుసారం):
ఇందులో నిదర్శనాలంకారము కలదు.
'భవ' అనే పదానికి వ్యాఖ్యాత శివాది క్షిత్యంతం సమస్తం ఇతని నుండే
కలుగుతుంది కాబట్టి శివుడు 'భవః' అని వివరించారు.
అనంతమైన శివతత్త్వాన్ని అల్పమైన వాక్కులతో బంధించలేమని కవి తన వినయాన్ని
చాటుకున్నారు.
2వ శ్లోకం
అత్రాపరాధ్యతి గిరో హర ధృష్టతేయ- మేషా నిసర్గముఖరా
ముఖరాగిణీ యత్ | ప్రౌఢిం పరామనుపయత్యపి వాఞ్ఛతి త్వాం స్వామిన్హఠాదివ పరం పురుషం గ్రహీతుమ్ || 2 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే హర! = ఓ పాపహరుడైన శివా!
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
అత్ర = ఈ విషయంలో (నిన్ను స్తుతించడమనే సాహసంలో).
మమ గిరః = నా వాక్కుయొక్క.
ఇయం ధృష్టతా ఏవ = ఈ తెగింపు/ధైర్యమే.
అపరాధ్యతి = నేరం చేస్తోంది.
యత్ ఏషా = ఏ కారణం చేతనైతే ఈ (నా వాక్కు).
నిసర్గముఖరా = స్వభావ సిద్ధంగా వాగుడుకాయ (ఎక్కువగా మాట్లాడేది).
ముఖరాగిణీ = ముఖమునందు రాగము (వర్ణించాలనే కోరిక) కలది.
పరాం ప్రౌఢిం = గొప్పదైన పాండిత్యాన్ని (రచనా ప్రౌఢిని).
అనుపయతి అపి = పొందనప్పటికీ.
పరం పురుషం = పరమాత్మవైన (శ్రేష్ఠుడైన పురుషుడవైన).
త్వాం = నిన్ను.
హఠాత్ ఇవ = బలవంతంగా అన్నట్లుగా.
గ్రహీతుం వాఞ్ఛతి = గ్రహించడానికి (స్తుతించడానికి) కోరుకుంటున్నది.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! ఈ స్తుతి విషయంలో నా వాక్కు చేసే సాహసమే నేరంగా
అనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే, నా వాక్కుకి తగినంత పాండిత్యం (ప్రౌఢి) లేదు, కానీ దానికి
నోటి దురద (వాచాలత్వం) ఎక్కువ. స్వభావ సిద్ధంగానే అది అతిగా మాట్లాడుతుంది. తగిన
సామర్థ్యం లేకపోయినా, పరమపురుషుడవైన నిన్ను బలవంతంగా స్తుతించాలనే కోరికతో అది
సాహసిస్తోంది.
విశేషాలు - (వ్యాఖ్యానుసారం):
ఈ శ్లోకంలో శ్లేషాలంకారం ద్వారా కవి తన
వాక్కును ఒక సాహసవంతురాలైన స్త్రీతో పోల్చారు.
మొదటి అర్థం: వాక్కు పాండిత్యం లేకపోయినా శివుడిని వర్ణించాలనుకుంటోంది.
రెండవ అర్థం (కామిని): స్వభావతః వాగుడుకాయ అయిన ఒక స్త్రీ, తనకు ఇంకా 'ప్రౌఢ'
(యౌవన) అవస్థ రాకపోయినా, ముఖంలో అనురాగం కనిపిస్తుండగా, బలవంతంగా ఒక
పరపురుషుని పొందాలని ఆశించినట్లుగా నా వాక్కు ప్రవర్తిస్తోంది.
యద్వా భవత్యసులభో భవదాశ్రితస్య శస్యః స కో౽పి మహిమా న హి మాదృశో౽పి | స్వచ్ఛందమందమపి యత్ర పదంత్యదుక్షా ధత్తే మహీ భవతి హేమమయీ హి తత్ర || 3 ||
ప్రతిపదార్థం:
యద్వా = లేదా (మరో పక్షంలో),
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
భవదాశ్రితస్య = నిన్ను ఆశ్రయించినటువంటి,
మాదృశో౽పి = నావంటి అల్పుడికైనా,
శస్యః = స్తుతించదగిన,
సః కో౽పి = ఆ అనిర్వచనీయమైన,
మహిమా = గొప్పతనము,
అసులభః న భవతి = లభించనిది కాదు (అంటే సులభంగానే లభిస్తుంది).
హి = ఇది నిశ్చయము.
త్వదుక్షా = నీ వాహనమైన వృషభము (నంది),
యత్ర = ఏ ప్రదేశంలో,
స్వచ్ఛందమందం అపి = స్వేచ్ఛగా, మెల్లగానైనా,
పదం ధత్తే = అడుగు పెడుతుందో,
తత్ర = అక్కడ,
మహీ = భూమి,
హేమమయీ భవతి హి = బంగారుమయము అవుతుంది కదా!
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! నిన్ను ఆశ్రయించిన వారికి సాధ్యం కానిది ఏదీ
లేదు. నీ వాహనమైన నంది ఎక్కడ అడుగు పెడితే ఆ మట్టి నేల బంగారుమయమై పోతుందని
ప్రసిద్ధి. అలాగే, నీ భక్తుడనై నిన్ను ఆశ్రయించిన నా వంటి అల్పుడి వాక్కు కూడా
నీ అనుగ్రహం వల్ల గొప్ప మహిమను (పాండిత్యాన్ని) పొందుతుంది. కాబట్టి నా స్తోత్రం
అల్పాక్షరాలతో ఉన్నా, నీ ఆశ్రయం వల్ల అది శ్రేష్ఠమైనదే అవుతుంది.
4వ శ్లోకం
భీష్మో విషాదపి విషాదపినద్ధమేత- చ్చేతశ్చకార సవికారమకారణారిః | మోహామయస్తమయమస్తమయం
నయామి స్వామింస్తవ స్తవరసాయనసేవనేన || 4 ||
ప్రతిపదార్థం:
అకారణారిః = కారణం లేకుండానే విరోధించే శత్రువైన,
మోహామయః = మోహము అనే వ్యాధి (అజ్ఞానం),
విషాత్ అపి భీష్మః = హాలాహల విషం కంటే కూడా భయంకరమైనదై,
విషాదపినద్ధం = దుఃఖముతో నిండినది (విషాదముతో కప్పబడినది),
సవికారం = అనేక వికారములతో (చింతలతో) కూడినదిగా,
ఏతత్ చేతః చకార = ఈ నా మనస్సును చేసింది.
హే స్వామిన్! = ఓ దేవా!
అయం అహం = ఈ నేను,
తవ స్తవరసాయనసేవనేన = నీ స్తోత్రమనే రసాయనాన్ని (ఔషధాన్ని) సేవించడం ద్వారా,
తం మోహామయం = ఆ మోహమనే రోగాన్ని,
అస్తమయం నయామి = అంతం చేస్తున్నాను (నాశనం చేస్తున్నాను).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! ఏ కారణం లేకుండానే జీవులను పీడించే 'మోహం' అనే భయంకరమైన
వ్యాధి నా మనస్సును విషాదంతో, వికారాలతో నింపేసింది. ఇది కాలకూట విషం కంటే ప్రమాదకరమైనది.
అయితే, జరామరణ వ్యాధులను హరించే 'రసాయనం' లాంటి నీ స్తోత్రమును పఠించడం ద్వారా, ఆ మోహమనే
మహారోగాన్ని నేను సంపూర్ణంగా రూపుమాపుకుంటున్నాను.
5వ శ్లోకం
ఏష స్తవస్తవ నవప్రమదోపదేశ- మాదేశయన్జయతి కో౽పి గురుర్గిరీశ
| సద్యః పురః స్ఫురతి మే దురతిక్రమేణ యత్సంక్రమక్రమవశేన వచోధిదేవీ || 5
||
ప్రతిపదార్థం:
హే గిరీశ! = ఓ కైలాసవాసా!
తవ ఏషః స్తవః = నీదైన ఈ స్తోత్రము,
నవప్రమదోపదేశం = నూతనమైన ఆనందాన్ని (జ్ఞానాన్ని) ఉపదేశిస్తూ,
ఆదేశయన్ = కలిగిస్తూ,
కో౽పి గురుః = ఒక
అనిర్వచనీయమైన గురువు వలె,
జయతి = సర్వోత్కృష్టంగా విరాజిల్లుతోంది.
యత్ సంక్రమక్రమవశేన = దేనియొక్క ప్రవేశ క్రమం (సంక్రమణ దీక్ష) చేత,
దురతిక్రమేణ = దాటడానికి వీలులేని (అతిశయించిన),
వచోధిదేవీ = వాగ్దేవి (సరస్వతి),
మే పురః = నా ఎదుట,
సద్యః స్ఫురతి = వెంటనే ప్రకాశిస్తున్నదో (స్ఫురిస్తున్నదో).
తాత్పర్యం: ఓ గిరీశా! నీ ఈ స్తోత్రం నాకు ఒక గొప్ప గురువు (దేశికుడు)
లాంటిది. ఇది నాకు నిరంతర నూతన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తోంది. సద్గురువు తన శిష్యునిలో
జ్ఞానాన్ని ఎలా సంక్రమింపజేస్తాడో, అలాగే ఈ స్తోత్రం నాలో ప్రవేశించి నా వాక్కును
సంస్కరించింది. అందుకే దుర్లభమైన వాగ్దేవి (సరస్వతి) ఇప్పుడు నా ఎదుట
సాక్షాత్కరించి, నా మాటల్లో ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు -:
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఇక్కడ 'సంక్రమణ దీక్ష' అనే ఆగమ రహస్యం
సూచించబడింది. గురువు శిష్యునిలోకి తన శక్తిని ప్రవేశపెట్టినట్లుగా, శివస్తోత్రం
కవి వాక్కులో ప్రవేశించి ప్రౌఢిని కలిగించింది.
6వ శ్లోకం
నాస్య స్పృహాస్తి సరసాయ రసాయనాయ నాయంత్రితేందువదనావదనామృతాయ
| నిర్బంధమేతి తు భవత్సవిధే విధేహి
నిర్బంధమంధకరిపో తదిదం మనో మే || 6 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే అంధకరిపో! = అంధకాసురుని సంహరించిన ఓ పరమేశ్వరా!
అస్య మే మనసః = ఈ నా మనస్సుకు,
సరసాయ రసాయనాయ = షడ్రుచులతో కూడిన అమృతము (ఆయుర్వేద రసాయనం) పట్ల,
స్పృహా నాస్తి = కోరిక లేదు.
అయంత్రిత-ఇందువదనా-వదనామృతాయ = అడ్డులేకుండా
లభించే చంద్రముఖుల (సుందరీమణుల) అధరామృతం పట్ల కూడా (స్పృహా నాస్తి) కోరిక లేదు.
తు = కానీ,
భవత్సవిధే = నీ సామీప్యమునందు,
నిర్బంధం ఏతి = పట్టుదలను (ఆసక్తిని) పొందుతున్నది.
తత్ = అందువల్ల,
ఇదం మే మనః = ఈ నా మనస్సును,
నిర్బంధం = సంసార బంధాలు లేనిదిగా (విముక్త మాయాబంధం),
విధేహి = చేయుము.
తాత్పర్యం: ఓ అంధకారి! నా మనస్సు ఇప్పుడు ఆరోగ్యానిచ్చే రసాయనాల మీద
కానీ, అతివల అధరామృతం మీద కానీ ఆశ పడటం లేదు. అది కేవలం నీ సన్నిధిని చేరడానికే
పరితపిస్తోంది. కాబట్టి, నీ దరి చేరాలని నిశ్చయించుకున్న నా మనస్సును ప్రాపంచిక
బంధాల నుండి విముక్తం చేసి, నీలో లీనం చేసుకో.
7వ శ్లోకం
ఆభాతి శక్రనగరీ న గరీయసీ మే ప్రీతిం చ సించతి న కాంచన
కాంచనాద్రిః | జానే పరం హర శరణ్యమరణ్యమేవ యత్ర త్వదంఘ్రినలినార్చననిర్వృతిః స్యాత్ || 7 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే హర! = ఓ పాపహరుడా!
శక్రనగరీ = ఇంద్రుని అమరావతి,
మే = నాకు,
గరీయసీ న ఆభాతి = గొప్పదిగా అనిపించడం లేదు.
కాంచనాద్రిః = మేరు పర్వతం (బంగారు కొండ),
కాంచన ప్రీతిం = ఎటువంటి సంతోషాన్ని,
న సించతి = కలిగించడం లేదు.
యత్ర = ఏ ప్రదేశంలోనైతే,
త్వదంఘ్రినలిన-అర్చన-నిర్వృతిః = నీ పాదపద్మముల
పూజ వల్ల కలిగే సుఖం,
స్యాత్ = కలుగుతుందో,
తత్ అరణ్యమేవ = ఆ అడవియే,
శరణ్యం = ఆశ్రయించదగినదిగా,
పరం జానే = గొప్పదిగా భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యం: ఓ శివా! నీ పాదపూజ వల్ల కలిగే ఆనందం ముందు స్వర్గలోక భోగాలు
గానీ, బంగారు మేరు పర్వత సంపద గానీ నాకు తృప్తిని ఇవ్వవు. నీ పాద పద్మాలను
పూజించుకునే సౌలభ్యం ఎక్కడ ఉంటే, అది దట్టమైన అడవి అయినా సరే, అదే నాకు పరమ
పవిత్రమైన క్షేత్రం, అదే నాకు శరణ్యం.
8వ శ్లోకం
పుష్పేషుదోహదవశాదవశా భృశం యా బభ్రామ వామనయనాభుజమంజరీషు | సా సాంప్రతం దృగలినీ బలినీ వ్యనక్తి
త్వద్భక్తికల్పలతికాఫలభోగతృష్ణాం || 8 ||
ప్రతిపదార్థం:
యా = ఏ (నా దృష్టి అనే తుమ్మెద),
పుష్పేషు-దోహదవశాత్ = మన్మథుని ప్రేరణ వల్ల (కోరిక వల్ల),
అవశా = వివశురాలై (నియంత్రణ కోల్పోయి),
వామనయనా-భుజమంజరీషు = సుందరీమణుల బాహువులనే పూలగుత్తుల చుట్టూ,
భృశం బభ్రామ = మిక్కిలి తిరిగినదో,
సా దృగలినీ = ఆ నా దృష్టి అనే తుమ్మెద,
సాంప్రతం = ఇప్పుడు,
బలినీ = (నీ అనుగ్రహం వల్ల) శక్తివంతురాలై,
త్వద్భక్తి-కల్పలతికా-ఫలభోగ-తృష్ణాం = నీ భక్తి అనే
కల్పలత ఇచ్చే (ముక్తి అనే) ఫలాన్ని అనుభవించాలనే కోరికను,
వ్యనక్తి = వ్యక్తపరుస్తోంది.
తాత్పర్యం: ఓ దేవా! గతంలో నా దృష్టి అనే తుమ్మెద మన్మథుని ప్రేరణతో,
చంచలమై స్త్రీల బాహువులనే పూల తీగల చుట్టూ అల్లాడింది. కానీ ఇప్పుడు అది
వివేకాన్ని పొంది బలపడింది. ఇప్పుడు అది లౌకిక సుఖాలను వదిలి, నీ భక్తి అనే
కల్పవృక్షపు తీగ ఇచ్చే పరమానంద ఫలాన్ని ఆస్వాదించాలని తపిస్తోంది.
విశేషాలు -:
వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'బలినీ' అంటే శక్తి కలిగినది అని, 'దోహదం' అంటే వృక్షాలకు
పుష్పాలు పూయడానికి వేసే మందు అని శ్లేషార్థాలను వివరించారు. నాటి చంచల దృష్టి
నేడు శివభక్తి వైపు మళ్లి స్థిరపడిందని భావం.
9వ శ్లోకం
కిం నిర్మితా ముకుటచంద్రకలాం నిపీడ్య కిం వా శిరః
శరణనిర్ఝరిణీజలేన | కిం వా కరస్థకలశామృతసంప్లవేన భక్తిస్త్వయా ప్రణయినాం భవతాపశాంత్యై || 9 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే హర! = ఓ హరా!
ప్రణయినాం = నిన్ను ప్రేమించే భక్తుల యొక్క,
భవతాపశాంత్యై = సంసారమనే ఎండ వల్ల కలిగే తాపాన్ని (ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక,
ఆదిదైవిక తాపత్రయాలను) చల్లార్చడం కోసం,
త్వయా = నీచేత,
ఇయం భక్తిః = ఈ భక్తి అనేది,
ముకుట-చంద్రకలాం నిపీడ్య = నీ కిరీటంలోని చంద్రకళను పిండి (దాని నుండి
స్రవించే అమృతంతో) నిర్మించబడిందా?
కిం వా = లేక,
శిరః శరణ-నిర్ఝరిణీ-జలేన = నీ శిరస్సును ఆశ్రయించిన గంగానది యొక్క అత్యంత
శీతలమైన జలంతో నిర్మించబడిందా?
కిం వా = లేక,
కరస్థ-కలశ-అమృత-సంప్లవేన = నీ చేతిలోని కలశమందున్న అమృత ప్రవాహంతో
నిర్మించబడిందా?
తాత్పర్యం: ఓ పరమశివా! నీ భక్తులకు సంసార తాపం కలగకుండా వారి హృదయాలలో
నీవు కలిగించే 'భక్తి' ఎంత చల్లనిది! ఈ భక్తిని నీవు దేనితో తయారు చేశావు? నీ తలపై ఉన్న
చంద్రుడిని పిండి తీసిన అమృతంతోనా? లేదా నీ జటాజూటంలోని గంగాజలంతోనా? లేక నీ
చేతిలోని కలశంలోని అమృతంతోనా? ఇవి ఏవీ కాకపోతే, ఈ సంసార తాపత్రయాలను హరించే శక్తి భక్తికి ఎలా
వస్తుంది? (అంటే భక్తి అంతటి శీతలీకరణ శక్తి గలదని భావం).
10వ శ్లోకం
స్వామిన్విచిత్రచరితస్య తవాపదాన- గీతామృతేషు
దృఢరూఢరతిర్మమేయమ్ | దూరీకృతాన్యసరణిర్హరిణీవ వాణీ సత్యం పదాత్పదమపి క్షమతే న గంతుమ్ || 10 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
విచిత్ర చరితస్య = విచిత్రమైన గాథలు (త్రిపుర సంహారం, క్షీరసాగర
మథనంలో విషం సేవించడం వంటివి) కలిగిన,
తవ అపదాన-గీతామృతేషు = నీ అద్భుత కృత్యాలను కీర్తించే సంగీతమనే
అమృతమునందు,
దూరీకృత-అన్యసరణిః = ఇతర మార్గాలను (అన్య శాస్త్రాలను) దూరం చేసుకున్న,
మమ ఇయం వాణీ = నాదైన ఈ వాక్కు,
దృఢరూఢరతిః = గట్టిగా నాటుకున్న అనురాగం కలదై,
హరిణీవ = సంగీతానికి ముగ్ధమైన లేడి వలె,
పదాత్ పదం అపి = అడుగు తీసి అడుగు కూడా,
గంతుం న క్షమతే = వేయలేకపోతున్నది (కదలలేకపోతున్నది).
సత్యం = ఇది నిజం.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! మధురమైన సంగీతానికి ముగ్ధమైన లేడి, తన చుట్టూ ఉన్న
ప్రపంచాన్ని మరిచిపోయి అక్కడే నిలబడిపోతుంది. అలాగే, నీ దివ్య
చరిత్రలనే గానామృతానికి ముగ్ధమైన నా వాక్కు, ఇతర విషయాల
జోలికి వెళ్లకుండా నీ కీర్తనలోనే నిలచిపోయింది. అది నీ స్తోత్రం వదిలి మరో అడుగు
కూడా ముందుకు వేయలేకపోతోంది.
11వ శ్లోకం
ఆశ్వాసనం యమభయాకులతామృతానాం సంజీవనం భవదవవ్యథయా మృతానామ్ | ఆలంబనం సుకవిరాజగిరామృతానాం సంకీర్తనం జయతి
తే చరితామృతానామ్ || 11 ||
ప్రతిపదార్థం:
తే చరితామృతానాం సంकीర్తనం = నీ చరిత్రలనే అమృతమును సంకీర్తన చేయడం అనేది,
యమ-భయ-ఆకులతా-మృతానాం = యమధర్మరాజు భయంతో వ్యాకులపడి చనిపోతున్న
(నశిస్తున్న) వారికి,
ఆశ్వాసనం = ఓదార్పు (భరోసా).
భవ-దవ-వ్యథయా మృతానాం = సంసారమనే అడవి మంటల (దావాగ్ని) బాధతో అలమటించే
వారికి,
సంజీవనం = బ్రతికించే సంజీవని.
సుకవిరాజ-గిరాం ఋతానాం = మహాకవుల యొక్క సత్యమైన వాక్కులకు,
ఆలంబనం = ఆధారభూతమైనది.
జయతి = అట్టి నీ సంకీర్తన సర్వోత్కృష్టంగా విరాజిల్లుతోంది.
తాత్పర్యం: ఓ శివా! నీ దివ్య గాథలను సంకీర్తన చేయడం అనేది సామాన్యమైనది
కాదు. అది మృత్యు భయంతో ఉన్నవారికి ధైర్యాన్నిస్తుంది; సంసార తాపంతో
దహించుకుపోతున్న వారికి ప్రాణాన్నిచ్చే సంజీవనిలా పనిచేస్తుంది. సత్యం పలికే
మహాకవుల వాక్కులకు అది ప్రధానమైన ఆధారం. అటువంటి నీ చరితామృత సంకీర్తనం ఎల్లప్పుడూ
జయప్రదమైనది.
12వ శ్లోకం
దానం తరంగతరలః కిల దుగ్ధసింధు- ర్ముక్తిః
కరాలతరకాలభయాత్ప్రసాదః | త్యాగో౽పి సప్త దివసాని సువర్ణవృష్టిః కిం కిం న
చారుచరితం భవతః ప్రశస్యమ్ || 12 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే విభో! = ఓ స్వామీ!
భవతః = నీయొక్క,
చారు చరితం = సుందరమైన చరిత్రలో,
కిం కిం న ప్రశస్యం = ఏది కొనియాడదగినది కాదు? (అన్నీ
ప్రశస్తమైనవే).
దానం = దానం గురించి చెప్పాలంటే,
తరంగతరలః = అలలతో కదులుతున్న,
దుగ్ధసింధుః కిల = పాలసముద్రమే కదా! (ఉపమన్యువు అనే బాలుడికి పాలసముద్రాన్నే
దానమిచ్చావు).
ప్రసాదః = నీ అనుగ్రహం ఎలాంటిదంటే,
కరాలతర-కాలభయాత్ = అత్యంత భయంకరమైన యమభయం నుండి,
ముక్తిః = విడుదల కలిగించడం (శ్వేతకేతువు వంటి భక్తులను మృత్యువు
నుండి కాపాడటం).
త్యాగః అపి = నీ త్యాగగుణమైతే,
సప్త దివసాని = ఏడు రోజుల పాటు,
సువర్ణవృష్టిః = బంగారు వర్షం కురిపించడం (మరుత్తు అనే రాజు పురంలో
కురిపించిన స్వర్ణవృష్టి).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నీ దివ్య చరిత్రలో కొనియాడదగినవి ఎన్నో
ఉన్నాయి. ఆకలితో ఉన్న ఉపమన్యువు అనే బాలుడికి ఏకంగా పాలసముద్రాన్నే దానమిచ్చిన
దాతవు నీవు. మృత్యువు నోట చిక్కుకున్న శ్వేతకేతువు వంటి భక్తులను కాపాడి ముక్తిని
ప్రసాదించిన కరుణామయుడవు నీవు. మరుత్తు అనే రాజు నగరిలో ఏడు రోజుల పాటు బంగారు
వర్షం కురిపించిన త్యాగమూర్తివి నీవు. ఇలా నీ ఏ చరిత్రను తలచుకున్నా అది అద్భుతమే!
విశేషాలు - రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'దానం' మరియు 'త్యాగం' మధ్య సూక్ష్మ భేదాన్ని వివరించారు. అర్హతను
బట్టి ఇచ్చేది దానమని, పాత్రతతో సంబంధం లేకుండా కురిపించేది త్యాగమని
పేర్కొన్నారు.
13వ శ్లోకం
స్వామిన్న్రజః పరిచితం చపలస్వభావం జాత్యా మలీమసమిదం హృదయం
మదీయమ్ | త్వత్పాదపద్మవిషయే కృతపక్షపాతం ధత్తే ప్రమోదభరనిర్భరభృంగలక్ష్మీమ్ || 13 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
రజః పరిచితం = రజోగుణంతో (పాపంతో) కూడినది,
చపల స్వభావం = చంచలమైన స్వభావం కలది,
జాత్యా మలీమసం = పుట్టుకతోనే మలినమైనది (నల్లనిది) అయిన,
ఇదం మదీయం హృదయం = ఈ నా హృదయము,
త్వత్-పాదపద్మ-విషయే = నీ పాదపద్మముల యందు,
కృత-పక్షపాతం = పక్షపాతాన్ని (అనగా మిక్కిలి అనురాగాన్ని/రెక్కలు
వాల్చడాన్ని) వహించి,
ప్రమోద-భర-నిర్భర-భృంగలక్ష్మీమ్ = మిక్కిలి
ఆనందంతో నిండిన తుమ్మెద యొక్క శోభను,
ధత్తే = పొందుతున్నది.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! నా హృదయం ఒక తుమ్మెద వంటిది. తుమ్మెద ఎలాగైతే
పుప్పొడి (రజస్సు) తో నిండి, చంచల స్వభావంతో, నల్లని రంగులో (మలీమసం) ఉంటుందో, నా హృదయం కూడా
రజోగుణంతో, చంచలత్వంతో, మలినంగా ఉంది. కానీ, ఆ తుమ్మెద
పద్మం మీద వాలినప్పుడు ఎలాగైతే పరవశించిపోతుందో, నా హృదయం కూడా
నీ పాదపద్మాలను ఆశ్రయించి, పరమానందభరితమైన తుమ్మెద వలె ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు - ఇక్కడ కవి శ్లేషాలంకారాన్ని అద్భుతంగా
ఉపయోగించారు.
హృదయ పరంగా: రజోగుణం (రజః), చంచలత్వం (చపల), పాపం (మలీమసం),
భక్తి (పక్షపాతం).
తుమ్మెద పరంగా: పుప్పొడి (రజః), ఎగిరే స్వభావం (చపల), నలుపు రంగు
(మలీమసం), రెక్కలు వాల్చడం (పక్షపాతం).
14వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి విరోధాభాస అలంకారాన్ని ఉపయోగించి
శివుని వైభవాన్ని స్తుతించారు. పైకి విరోధంగా అనిపించినా, అంతరార్థంలో
అది శివుని అచింత్య శక్తులను తెలియజేస్తుంది.
త్వాం వామదేవమపి దక్షిణమాశ్రితేషు సర్వత్ర శంకర వసంతమపి
స్మరారిమ్ | అప్యంతకోపశమహేతుమనంతకోప- శాంత్యేకకారణమచింత్యగతిం శ్రయామి || 14 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే శంకర! = ఓ శంకరా!
అచింత్యగతిం = ఊహకందని లీనలు కలిగిన,
త్వాం శ్రయామి = నిన్ను ఆశ్రయిస్తున్నాను.
వామదేవమపి = నీవు 'వామదేవుడవు' (అందమైన దేవుడవు లేదా లోకాచారానికి విరుద్ధంగా
ఉండేవడవు) అయినప్పటికీ,
ఆశ్రితేషు దక్షిణమ్ = నిన్ను ఆశ్రయించిన వారి పట్ల 'దక్షిణుడవు'
(అనుకూలుడవు/దయామయుడవు).
సర్వత్ర వసంతమపి = అంతటా నివసించేవాడవు (వసంతం వంటివాడవు) అయినప్పటికీ,
స్మరారిమ్ = 'స్మరారివి' (మన్మథుని శత్రువువు).
అంతక-ఉపశమ-హేతుం = అంతకుడిని (యముడిని) శాంతింపజేసిన వాడవు (మృత్యువును
జయించినవాడవు) అయినప్పటికీ,
అనంత-కోప-శాంతి-ఏకకారణమ్ = అంతం లేని కోపాన్ని (సంసార తాపాన్ని) చల్లార్చే
ఏకైక కారణ భూతుడవు.
తాత్పర్యం: ఓ శంకరా! నీవు 'వామదేవుడివి' అయినా భక్తుల
పట్ల 'దక్షిణుడివి' (వామ అంటే ఎడమ, దక్షిణ అంటే కుడి - ఇది విరోధం). నీవు అంతటా 'వసంతుడి'లా ఉంటావు,
కానీ మన్మథుడికి శత్రువువు (వసంత కాలంలో మన్మథుడు విజృంభిస్తాడు, కానీ నీవు
అతడిని దహించావు - ఇది విరోధం). నీవు యముడిని అంతం చేశావు, అదే సమయంలో
అనంతమైన కోపాన్ని (సంసార దుఃఖాన్ని) అంతం చేస్తావు. అచింత్యమైన నీ గతిని నేను
ఆశ్రయిస్తున్నాను.
15వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివుని సంకల్పాన్ని ఆకాశంతో పోల్చుతూ కవి వివరించారు.
క్వాపి ప్రసీదసి దిశన్విశదం ప్రకాశం క్వాపి ప్రయచ్ఛసి
ఘనావరణోపరోధమ్ | కుర్మః కిమత్ర మహనీయమహామహిమ్నో నాస్త్యేవ నామ నియతిర్నభసః ప్రభోశ్చ || 15 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే ప్రభో! = ఓ స్వామీ!
క్వాపి = ఒకానొక చోట (ఒక భక్తునిపై),
విశదం ప్రకాశం దిశన్ = నిర్మలమైన జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని ప్రసాదిస్తూ,
ప్రసీదసి = అనుగ్రహిస్తున్నావు.
క్వాపి = మరికొన్ని చోట్ల,
ఘన-ఆవరణ-ఉపరోధం = దట్టమైన (మాయ అనే) ఆవరణతో అడ్డుకట్టను,
ప్రయచ్ఛసి = కలిగిస్తున్నావు.
మహనీయ-మహామహిమ్నః = గొప్ప మహిమ కలిగిన,
నభసః ప్రభోశ్చ = ఆకాశానికి మరియు నీకు (శివుడికి),
నియతిః నాస్త్యేవ = నియమం అంటూ ఏమీ లేదు.
అత్ర కిం కుర్మః = ఈ విషయంలో మేము ఏమి చేయగలము?
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! ఆకాశం ఒకచోట మేఘాలు లేక నిర్మలమైన కాంతిని
ఇస్తుంది, మరోచోట దట్టమైన మేఘాలతో చీకటిని కమ్ముతుంది. అలాగే నీవు
కూడా ఒక భక్తునిపై అనుగ్రహం కురిపించి జ్ఞానప్రకాశాన్ని ఇస్తావు, మరొకరిపై మాయ
అనే ఆవరణను కల్పిస్తావు. అనంతమైన ఆకాశానికి, అపరిమితమైన నీ
మహిమకు ఎవరి నియమాలూ వర్తించవు. నీవు స్వతంత్రుడవు.
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'ఘన' అనే పదానికి
మేఘం మరియు దట్టమైన అని, 'నభసః' అంటే ఆకాశం శివుని అష్టమూర్తులలో ఒకటి కాబట్టి ఈ పోలిక
సమంజసమని వివరించారు. శివుని అనుగ్రహం ఎవరిపై ఎప్పుడు ఎలా ఉంటుందో చెప్పడం
అసాధ్యమని భావం.
16వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివుని పరమ కారుణికత్వాన్ని కవి కొనియాడారు.
చిత్తం నతాపదుపతాపహృతిప్రవృత్తిం భీతాభయార్పణపణప్రవణాం చ
వాణీమ్ | లోకోపకారపరతంత్రమిదం వపుశ్చ కస్త్వత్పరః పరమకారుణికో బిభర్తి || 16 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
పరమకారుణికః = అత్యంత దయాళువైన,
త్వత్పరః కః = నీవు తప్ప మరి ఎవరు (బిభర్తి - ధరిస్తారు)?
నత-ఆపద్-ఉపతాప-హృతి-ప్రవృత్తిం చిత్తం = లొంగిన వారి
(భక్తుల) ఆపదలను, తాపత్రయాలను పోగొట్టే ప్రవృత్తి గల 'మనస్సు'ను;
భీత-అభయార్పణ-పణ-ప్రవణాం వాణీమ్ = భయపడిన వారికి
అభయాన్ని ఇస్తానని ప్రతిజ్ఞ (పణము) చేసినట్టి 'వాక్కు'ను;
లోక-ఉపకార-పరతంత్రం ఇదం వపుః చ = లోకోపకారం
కోసమే అంకితమైన (పరతంత్రమైన) ఈ 'శరీరాన్ని' (అష్టమూర్తి స్వరూపాన్ని);
కః బిభర్తి = నీవు తప్ప మరి ఏ మహాత్ముడు ధరించగలడు?
తాత్పర్యం: ఓ పరమశివా! నీవు పరమ కారుణికావు. నీ మనస్సు ఎప్పుడూ భక్తుల
కష్టాలను తీర్చడానికే పరితపిస్తుంది. నీ వాక్కు భయపడి వచ్చిన వారికి "భయం
వద్దు" అని అభయమిచ్చే దీక్షలో ఉంటుంది. నీ శరీరము (రూపము) కేవలం త్రిలోక
కల్యాణం కోసమే అంకితమైంది. ఇటువంటి లోకోత్తరమైన లక్షణాలను నీవు తప్ప మరెవరు
ధరించగలరు?
17వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన మనస్సు పడుతున్న ఆవేదనను, శివుని నుండి
విడివడిన స్థితిని శబ్ద చమత్కారంతో (వి, ప్ర అనే
ఉపసర్గల ప్రయోగంతో) వివరించారు.
చిత్తం విషాదమగమన్న పరం ప్రసాద- మౌజ్ఝద్విచారముచితం న బహిః
ప్రచారమ్ | లేభే న కుత్ర వివరం ప్రవరం న బోధ- మేతత్త్వయైవ భగవన్ధృతవిప్రయోగమ్ || 17 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే భగవన్! = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!
త్వయైవ ధృత-విప్రయోగం = నీ చేతనే (నీ దూరమవ్వడం వల్లనే) వియోగమును
పొందిన,
ఏతత్ మదీయం చిత్తం = ఈ నా మనస్సు,
విషాదం అగమత్ = దుఃఖాన్ని (వి-షాదము) పొందింది,
న పరం ప్రసాదమ్ = కానీ శాంతిని (ప్ర-సాదము) పొందలేదు.
ఉచితం విచారం ఔజ్ఝత్ = తగిన విచక్షణను (వి-చారము) వదిలేసింది,
న బహిః ప్రచారమ్ = కానీ బాహ్య విషయాల సంచారాన్ని (ప్ర-చారము) వదలలేదు.
కుత్ర వివరం న లేభే = ఎక్కడ రంధ్రమును (వి-వరము/లోపము) పొందలేదు? (అంటే అన్నిటా
లోపాలే),
ప్రవరం బోధం న లేభే = కానీ శ్రేష్ఠమైన (ప్ర-వరమైన) జ్ఞానాన్ని పొందలేదు.
తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నీకు దూరమైన నా మనస్సు స్థితి అత్యంత దయనీయంగా
ఉంది. అది విషాదాన్ని పొందింది కానీ ప్రసాదాన్ని
(శాంతిని) పొందలేదు. విచారాన్ని (వివేకాన్ని) వదిలిపెట్టింది కానీ ప్రచారాన్ని
(లోకసంచారాన్ని) వదలలేదు. అన్ని విషయాల్లో వివరాలను
(దోషాలను) వెతుకుతోంది కానీ ప్రవరమైన (గొప్పదైన) జ్ఞానాన్ని మాత్రం
పొందలేకపోతోంది. 'వి', 'ప్ర' అనే అక్షరాలతో కూడిన ఈ ద్వంద్వ స్థితిలో నా మనస్సు నీ
అనుగ్రహం కోసం వేచి చూస్తోంది.
విశేషాలు - రత్నకంఠుడు ఇక్కడ శబ్దాలంకార చమత్కారాన్ని అద్భుతంగా
వివరించారు. మూడు పాదాలలోనూ మొదటి పదాలు 'వి' తో, తర్వాతి పదాలు 'ప్ర' తో మొదలవుతూ
వియోగం (వి+ప్ర+యోగం) అనే అర్థాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నాయి.
18వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి అజ్ఞానమనే 'ఆంతర అంధకారాన్ని' బాహ్య అంధకారంతో పోలుస్తూ, అది ఎంతటి
ప్రమాదకరమో వివరించారు.
అశ్రాంతమాంతరమశాంతరజోవికారం సారంగకేతుముకుట స్ఫుటమంధకారమ్ | యుక్తం యదంధయతి
యద్బధిరీకరోతి కో౽తిప్రసంగ ఇతి తత్ర న తర్కయామి || 18 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే సారంగకేతుముకుట! = చంద్రుని (సారంగకేతువు) శిరస్సున ధరించిన ఓ శివా!
అశాంత-రజో-వికారం = శాంతించని రజోగుణమనే దుమ్ముతో (ధూళితో) కూడిన,
ఆంతరమ్ అంధకారమ్ = లోపల ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటి,
యద్ అంధయతి = మనిషిని (వివేకశూన్యునిగా చేసి) గ్రుడ్డివానిగా మార్చడం,
యుక్తం = సహజమే.
యత్ బధిరీకరోతి = కానీ అది చెవుడు వచ్చేలా చేయడం (మంచి మాటలు వినబడకుండా
చేయడం) అనేది,
కో౽తిప్రసంగః = ఎలాంటి
విచిత్రమైన అతిశయోక్తి!
తత్ర న తర్కయామి = దీనిని నేను ఊహించలేకపోతున్నాను.
తాత్పర్యం: ఓ చంద్రశేఖరా! బయటి చీకటిలో దుమ్ము (రజస్సు) తోడైతే కళ్లు
కనబడవు, అది సహజం. కానీ నా లోపల ఉన్న అజ్ఞానమనే చీకటి రజోగుణంతో
కలిసి నన్ను గ్రుడ్డివాడిని చేయడమే కాక, చెవిటివాడిని కూడా చేస్తోంది. అది నీ గురించి
విననివ్వడం లేదు, మంచిని చూడనివ్వడం లేదు. ఈ ఆంతర అంధకారం బాహ్య అంధకారం కంటే
ఎంతో శక్తివంతమైనది.
19 & 20 శ్లోకాలు (యుగ్మము - జంట శ్లోకాలు)
ఈ రెండు శ్లోకాలు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఇక్కడ మన్మథుని ప్రభావం
మరియు శివుని అనుగ్రహం గురించి కవి చమత్కరించారు.
లీలావిలోలలలనానయనాంతవాస- మాసాద్య యః క్వ న భనక్తి మనస్వినో౽పి | సో౽యం నివిశ్య విమలే హృదయే మదీయే ధిఙ్మర్మమర్మ న భినత్తి కథం మనోభూః || 19 ||
స్వామిన్నసంతమివ తత్ర వసంతమేవ స త్వామవైతి కిమిదం యది వా
కిమన్యత్ | దగ్ధో౽పి యం పునరవాప్య బిభర్తి గర్వం సర్వంకషో
విజయతే స తవ ప్రసాదః || 20 ||
ప్రతిపదార్థం:
మనోభూః = మన్మథుడు,
లలనా-నయనాంత-వాసం = సుందరీమణుల కడగంటి చూపులలో నివాసాన్ని,
ఆసాద్య = పొంది,
మనస్వినః అపి = జితేంద్రియులైన వారి మనస్సులను కూడా,
క్వా న భనక్తి = ఎక్కడ ముక్కలు చేయడం లేదు? (అందరినీ
జయిస్తున్నాడు).
సో౽యం = అటువంటి మన్మథుడు,
మదీయే విమలే హృదయే = (శివభక్తితో) నిర్మలమైన నా హృదయంలో,
నివిశ్య = ప్రవేశించి,
మర్మమర్మ కథం న భినత్తి = నా మర్మస్థానాలను (హృదయాన్ని) ఎందుకు ముక్కలు
చేయడం లేదు?
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
తత్ర వసంతం ఏవ త్వాం = నా హృదయంలో నివసిస్తున్న నిన్ను,
అసంతం ఇవ అవైతి కిం = లేనివానిగా భావిస్తున్నాడా ఏమిటి?
యద్వా = లేదా,
దగ్ధః అపి = నీ నేత్రాగ్నితో భస్మమైనప్పటికీ,
యం అవాప్య = ఏ అనుగ్రహాన్ని పొంది,
పునః గర్వం బిభర్తి = మరలా గర్వాన్ని వహిస్తున్నాడో,
సః తవ ప్రసాదః = ఆ నీ అనుగ్రహమే,
విజయతే = సర్వోత్కృష్టమైనది.
తాత్పర్యం: మన్మథుడు స్త్రీల కనుచూపులనే ఆయుధంగా చేసుకుని ఎంతోమంది
ధీశాలిలను జయించాడు. అటువంటివాడు నా హృదయంలో ప్రవేశించినా నన్ను ఏమీ
చేయలేకపోతున్నాడు. ఎందుకు? నా హృదయంలో స్వయంగా నీవు (శివుడు) కొలువై ఉన్నావు. అయితే
మన్మథుడికి నా హృదయంలో నీవు ఉన్నావని తెలియదా? లేక నీవు లేవని
భ్రమిస్తున్నాడా? కాదు! నీవు అతడిని పూర్వం దహించినా, నీ భక్తుడనైన
నా హృదయంలో అతడికి చోటు కల్పించావని, ఆ నీ 'ప్రసాదం' (అనుగ్రహం)
వల్లే అతడు మరలా గర్వంతో విర్రవీగుతున్నాడు. నీ అనుగ్రహం శత్రువులైన వారిని కూడా
రక్షిస్తుంది కదా!
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'వసంతం' అనే పదానికి
నివసించేవాడు అని, 'మనోభూః' అంటే మనస్సులోనే పుట్టేవాడు అని అర్థాలను వివరిస్తూ,
శివుడు హృదయంలో ఉంటే మన్మథ వికారాలు పనిచేయవని స్పష్టం చేశారు.
21వ శ్లోకం (కులకంలో మొదటిది)
శ్రీఖండచందననిఘృష్టకురంగనాభి- కర్పూరకుంకుమకరంబశుభాంగరాగమ్ | ఉద్యన్నవీనకదలీదలసౌకుమార్యం
బిభ్రత్యనంగనటమంగళరంగమంగమ్ || 21 ||
ప్రతిపదార్థం:
శ్రీఖండచందన = శ్రేష్ఠమైన శ్రీగంధముతో,
నిఘృష్ట = నూరబడిన (కలపబడిన),
కురంగనాభి = కస్తూరి,
కర్పూర = పచ్చకర్పూరము,
కుంకుమ = కుంకుమపువ్వుల,
కరంబ = మిశ్రమముతో ఏర్పడిన,
శుభ-అంగరాగమ్ = మంగళకరమైన అంగరాగమును (శరీరానికి పూసుకునే పూతను),
బిభ్రతీ = ధరించి ఉన్నట్టియు;
ఉద్యత్-నవీన-కదలీదల = ఇప్పుడే పుట్టిన లేత అరటి ఆకు వంటి,
సౌకుమార్యం = అతి కోమలత్వము కలిగినట్టియు;
అనంగ-నట-మంగళ-రంగమ్ = మన్మథుడనే నటుడు నాట్యం చేయడానికి సిద్ధం చేసిన మంగళకరమైన
రంగస్థలం వంటి,
అంగమ్ = శరీరాన్ని (కలిగి ఉన్న ఆ సుందరి - దీని సంబంధం 25వ శ్లోకంలోని 'హరిణేక్షణ'తో ఉంటుంది).
తాత్పర్యం: ఒక సుందరి (హరిణేక్షణ) తన శరీరానికి శ్రేష్ఠమైన శ్రీగంధం,
కస్తూరి, కర్పూరం, కుంకుమపువ్వుల మిశ్రమంతో చేసిన సుగంధ లేపనాన్ని పూసుకుంది.
ఆమె శరీరం ఇప్పుడే చిగురించిన లేత అరటి ఆకులా అత్యంత కోమలంగా ఉంది. ఆమె అంగాంగ
సౌందర్యం ఎలా ఉందంటే—మన్మథుడనే నటుడు తన విన్యాసాలు ప్రదర్శించడానికి సిద్ధం
చేసుకున్న ఒక శుభప్రదమైన రంగస్థలంలా ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు - (రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానానుసారం):
అలంకారం: ఇక్కడ కవి రూపకాలంకారాన్ని ఉపయోగించారు.
సుందరి శరీరాన్ని మన్మథుని నాట్యానికి 'రంగస్థలం' (Stage) గా వర్ణించారు.
వ్యాకరణ విశేషం: 'అంగమ్' అనే పదం ఇక్కడ జాత్యేకవచనంలో వాడబడింది (అంగాంగ
సౌందర్యాన్ని సూచిస్తుంది).
భావం: ఈ శ్లోకం ఆ సుందరి బాహ్య సౌందర్యాన్ని అత్యద్భుతంగా
వర్ణిస్తోంది. అయితే, 25వ శ్లోకం వద్దకు వచ్చేసరికి—ఇంతటి సౌందర్యవతి అయినప్పటికీ,
శివభక్తి రసంలో మునిగి తేలే భక్తుని మనస్సును ఆమె చలింపజేయలేదని కవి
ముగిస్తారు. అంటే, ప్రాపంచిక శృంగారం కంటే శివభక్తి రసం మిన్న అని నిరూపించడం
ఈ కులకం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.
22వ శ్లోకం
ఫుల్లారవిందవదనా వికసచ్ఛిరీష- మాలాభుజాభినవనీలసరోజనేత్రా | బ్రహ్మాస్త్రమప్రతిహతం విహితా హితాయ
పుష్పాయుధస్య కుసుమైరివ మాధవేన || 22 ||
ప్రతిపదార్థం:
ఫుల్ల-అరవింద-వదనా = వికసించిన పద్మము వంటి ముఖము కలది.
వికసత్-శిరీష-మాలా-భుజా = వికసిస్తున్న దిరిసెన పూలమాలల (శిరీష కుసుమముల)
వలె అత్యంత కోమలమైన బాహువులు కలది.
అభినవ-నీలసరోజ-నేత్రా = ఇప్పుడే వికసించిన నల్ల కలువ పూల (నీలోత్పలముల)
వంటి కన్నులు కలది.
మాధవేన = వసంతుని చేత (వసంత కాలము చేత).
కుసుమైః ఇవ = పుష్పములతోనే (పద్మము, శిరీషము,
నీలోత్పలములతోనే).
పుష్పాయుధస్య = తన మిత్రుడైన మన్మథుని యొక్క.
హితాయ = మేలు కొరకు (జగత్తును వశీకరించుకోవడానికి).
అప్రతిహతం బ్రహ్మాస్త్రం = ఎదురులేని 'బ్రహ్మాస్త్రము'
వలె.
విహితా హి = సృష్టించబడినది కదా!
తాత్పర్యం: ఆ సుందరి ముఖం పద్మంలా, బాహువులు
కోమలమైన దిరిసెన పూలమాలల్లా, కన్నులు నల్లకలువల్లా ఉన్నాయి. ఆమెను చూస్తుంటే—వసంతకాలము
తన మిత్రుడైన మన్మథుని విజయం కోసం, ఈ లోకాన్నంతటినీ వశం చేసుకోవడానికి, కేవలం పూలతోనే
తయారు చేసిన ఒక 'బ్రహ్మాస్త్రం'లా అనిపిస్తోంది. బ్రహ్మాస్త్రం ఎలాగైతే
ఎదురులేకుండా లక్ష్యాన్ని ఛేదిస్తుందో, ఆమె సౌందర్యం కూడా అపరాజితమైన ఆయుధంలా ఉంది.
విశేషాలు - (వ్యాఖ్యానుసారం):
అలంకారం: ఇందులో ఉత్ప్రేక్షాలంకారం కలదు. సుందరిని
మన్మథుని బ్రహ్మాస్త్రంగా కవి ఊహించారు.
సంస్కృత వ్యాఖ్య విశేషం: రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'మాధవ' శబ్దానికి
వసంతుడని అర్థం చెప్పారు. మన్మథుడికి వసంతుడు ప్రాణమిత్రుడు. మిత్రుని కార్యసిద్ధి
కోసం వసంతుడు తన వద్ద ఉన్న శ్రేష్ఠమైన పుష్పాలను ఉపయోగించి ఈ 'స్త్రీ'
అనే ఆయుధాన్ని నిర్మించాడని భావం.
బ్రహ్మాస్త్రం: సాధారణంగా బ్రహ్మాస్త్రం కఠినంగా ఉంటుంది, కానీ ఇక్కడ అది
అత్యంత కోమలమైన పూలతో నిర్మించబడటం కవి చమత్కారం.
23వ శ్లోకం
నాథేతి జీవితహరేతి దయాపరేతి సప్రేమకోపమతికోమలమాలపంతీ | గాఢానురాగవివృతాఖిలగూఢభావ-
మావర్జయంత్యవిషయైర్వచసాం విలాసైః || 23 ||
ప్రతిపదార్థం:
నాథ ఇతి = "ఓ నాథా!" అని (ప్రేమతో),
జీవితహర ఇతి = "నా ప్రాణాలను హరించేవాడా!" అని (ప్రేమతో కూడిన కోపంతో),
దయాపర ఇతి = "ఓ దయామయుడా!" అని (కరుణతో),
సప్రేమ-కోపం = ప్రేమ మరియు అలక (కోపం) కలగలిపి,
అతికోమలం ఆలపంతీ = అత్యంత మృదువుగా పలుకుతున్నట్టియు;
గాఢ-అనురాగ-వివృత-అఖిల-గూఢ-భావమ్ = మిక్కిలి
అనురాగం చేత తన మనసులోని రహస్య భావాలన్నింటినీ బయటపెడుతున్నట్లుగా (క్రియానిశేషణం),
వచసాం అవిషయైః = మాటలకు అందని (అనిర్వచనీయమైన),
విలాసైః = విలాసములతో (శృంగార చేష్టలతో),
ఆవర్జయంతీ = (ప్రియుని మనస్సును) వశం చేసుకుంటున్నట్టియు (ఆ సుందరి - 25వ శ్లోకంలోని 'హరిణేక్షణ'కు విశేషణం).
తాత్పర్యం: ఆ సుందరి తన ప్రియునితో రకరకాలుగా మాట్లాడుతోంది. ఒక్కోసారి
"నాథా!" అని పిలుస్తూ ప్రేమను కురిపిస్తుంది, మరోసారి విరహం
తట్టుకోలేక "నా ప్రాణాలను తీస్తున్నావు" అని ముద్దుగా కోపగిస్తుంది,
ఇంకోసారి "దయామయుడా!" అని బతిమాలుతుంది. ఇలా ఆమె పలికే ప్రతి
మాటలోనూ గంభీరమైన అనురాగం తొణికిసలాడుతోంది. కేవలం మాటలతోనే కాకుండా, మాటలకు అందని
తన శృంగార విలాసాలతో ప్రియుని మనస్సును పూర్తిగా వశం చేసుకుంటోంది.
విశేషాలు - (రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానానుసారం):
రసము: ఇక్కడ శృంగార రసం పరిపుష్టంగా వర్ణించబడింది. స్త్రీల యొక్క
'హావ-భావ-హేల' అనే విలాసాలలో 'వచన విలాసాన్ని' కవి అద్భుతంగా
చిత్రించారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: రత్నకంఠుడు "జీవితహర" అనే పదానికి విరహకాలంలో
క్షణకాలం వయోగం కూడా ప్రాణాలను హరిస్తుంది కాబట్టి కోపంతో అలా సంబోధిస్తారని
వివరించారు.
భావం: ఈ శ్లోకం ఆ సుందరి యొక్క వాక్చాతుర్యాన్ని, భావ ప్రకటనను
వర్ణిస్తోంది. ఇటువంటి మత్తేభయాన (సుందరి) కూడా శివభక్తుని చలింపజేయలేదని చెప్పడమే
ఈ కులకం పరమార్థం.
24వ శ్లోకం
కిం వా పరం కుపితనిర్ఘృణపంచబాణ- బాణౌఘభిన్నహృదయా పరిరమ్య
గాఢమ్ | ముగ్ధాజనస్య సహజామవజిత్య లజ్జా- మౌత్సుక్యసాంద్రమధరామృతమర్పయంతీ || 24 ||
ప్రతిపదార్థం:
కిం వా పరం = లేక మరియొక విశేషమేమనగా,
కుపిత-నిర్ఘృణ-పంచబాణ = కోపగించినవాడు, దయలేనివాడు
అయిన మన్మథుని (పంచబాణుడు),
బాణ-ఓఘ-భిన్న-హృదయా = బాణ సమూహముచేత చీల్చబడిన (గాయపడిన) హృదయము కలదై,
గాఢం పరిరమ్య = (ప్రియుని) గట్టిగా కౌగిలించుకొని,
ముగ్ధాజనస్య = ముగ్ధలైన స్త్రీలకు (లేదా యౌవనవతులైన పడతులకు),
సహజాం లజ్జాం = పుట్టుకతో వచ్చే సహజమైన సిగ్గును,
అవజిత్య = జయించి (వదిలిపెట్టి),
ఔత్సుక్య-సాంద్రం = ఉత్కంఠతో (ఆతురతతో) కూడిన,
అధరామృతం అర్పయంతీ = అధరామృతమును (పెదవి తేనెను) అందిస్తున్నట్టియు (ఆ సుందరి).
తాత్పర్యం: ఆ సుందరి మన్మథుని తీక్షణమైన బాణాల ధాటికి తట్టుకోలేక,
విరహ తాపంతో ఆమె హృదయం ద్రవించిపోయింది. ఆ తరుణంలో ఆమె తనలోని సహజమైన
బిడియాన్ని, సిగ్గును పక్కన పెట్టింది. అత్యంత ఆతురతతో తన ప్రియుని
గాఢంగా కౌగిలించుకుని, తన అధరామృతాన్ని అతనికి అర్పిస్తూ అతడిని పరవశింపజేస్తోంది.
విశేషాలు - (రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానానుసారం):
వ్యాఖ్యాన విశేషం: రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'ముగ్ధాజనస్య' అనే పదానికి -
సాధారణంగా ముగ్ధలు (లేత వయసు కలిగిన పడతులు) మిక్కిలి సిగ్గు కలిగి ఉంటారని,
కానీ కామావేశం పెరిగినప్పుడు వారు కూడా ఆ సహజ లజ్జను వదిలి అనురాగాన్ని
ప్రకటిస్తారని వివరించారు.
శ్లోక ధార: ఈ శ్లోకం 21, 22, 23 శ్లోకాలలో
మొదలైన సుందరి వర్ణనకు పరాకాష్ట . ఆమె రూపం, మాటలు, చేష్టలు ఎంతటి వారినైనా ముగ్ధులను చేస్తాయని ఇక్కడ
తేలుతోంది.
కులకము ముగింపు: ఈ సౌందర్యమంతా ఒక ఎత్తు, కానీ 25వ శ్లోకంలో
చెప్పబోయే 'శివభక్తుని నిశ్చలత్వం' మరొక ఎత్తు.
అంతటి మోహనకారిణి కూడా శివభక్తి రసంలో మునిగిన యోగిని చలింపజేయలేదని కవి
చెప్పబోతున్నారు.
25వ శ్లోకం
మునుపటి నాలుగు శ్లోకాలలో వర్ణించిన ఆ మోహనరూపిణి అయిన సుందరి కూడా
శివభక్తునిపై ఎందుకు ప్రభావం చూపలేదో ఇక్కడ కవి వివరించారు.
ఆక్షిప్తసింధుమథనోత్థమహామృతౌఘ-
భావత్కభక్తిరసపారణనిత్యతృప్తమ్ | ప్రత్యాహృతేంద్రియమవాప్తసమాధిసౌఖ్యం న త్వత్పరం హరతి సా హరిణేక్షణాపి || 25 ||
ప్రతిపదార్థం:
ఆక్షిప్త-సింధుమథనోత్థ-మహామృత-ఓఘ = (క్షీర) సాగర
మథనం వల్ల పుట్టిన గొప్ప అమృత ప్రవాహాన్ని కూడా తృణీకరించే (లేదా మించిపోయే),
భావత్క-భక్తిరస-పారణ-నిత్యతృప్తమ్ = నీదైన (శివుని)
భక్తిరసమనే ఆహారాన్ని (పారణను) సేవించడం ద్వారా నిరంతరం తృప్తిని పొందినవాడిని;
ప్రత్యాహృత-ఇంద్రియం = ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి మరల్చుకున్న
వాడిని (ప్రత్యాహారం ద్వారా);
అవాప్త-సమాధి-సౌఖ్యం = సమాధి స్థితిలో కలిగే పరమానందాన్ని పొందినట్టియు;
త్వత్పరం = నీయందే లీనమైన భక్తుని;
సా హరిణేక్షణా అపి = (ముందు చెప్పిన అంతటి విలాసవతియైన) ఆ లేడికన్నుల సుందరి కూడా;
న హరతి = అపహరించలేదు (వశం చేసుకోలేదు/చలింపజేయలేదు).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! క్షీరసాగర మథనం వల్ల పుట్టిన అమృతం కంటే
గొప్పదైన 'శివభక్తి రసాన్ని' ఆస్వాదించిన భక్తుడు నిత్య తృప్తుడై ఉంటాడు.
అట్టి భక్తుడు తన ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకుని, సమాధి స్థితిలో
లభించే ఆత్మానందాన్ని పొందుతాడు. మునుపటి శ్లోకాలలో వర్ణించినట్లుగా, మన్మథుని
బ్రహ్మాస్త్రం లాంటి సుందరి తన శృంగార విలాసాలతో సామాన్యులను వశం చేసుకోగలదేమో
కానీ, నీయందే మనస్సు నిలిపిన భక్తుని మాత్రం ఇసుమంతైనా చలింపజేయలేదు.
విశేషాలు - (రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానానుసారం):
కులకము ముగింపు: 21వ శ్లోకం నుండి మొదలైన సుందరి వర్ణన ఇక్కడితో ముగిసింది.
కవి ఉద్దేశ్యం సుందరిని వర్ణించడం కాదు, ఆ సౌందర్యం కంటే శివభక్తి ఎంతటి శక్తివంతమైనదో
నిరూపించడం.
భక్తిరస ప్రాశస్త్యం: క్షీరసాగర అమృతం దేవతలకు ముసలితనం, మరణం లేకుండా
చేస్తుంది. కానీ శివభక్తి రసం సంసార బంధాన్నే తొలగించి శాశ్వత మోక్షాన్ని
ఇస్తుంది. అందుకే దీన్ని 'మహామృతౌఘ' అని పిలిచారు.
యోగ శాస్త్రం: ఇక్కడ 'ప్రత్యాహారం', 'సమాధి' వంటి యోగ పరిభాషను వాడి, భక్తుడు కేవలం
భావోద్వేగంతోనే కాదు, యోగబలంతో కూడా ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని కలిగి ఉంటాడని వ్యాఖ్యాత
వివరించారు.
26వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో భక్తుడి ఆత్మగౌరవాన్ని, నిస్పృహను (కోరికలు లేని స్థితిని) కవి అత్యంత
గంభీరంగా వర్ణించారు.
హేలావలన్మలయమారుతకంపితానాం శీర్ణైః ఫలైః
స్వయమరణ్యమహీరుహాణమ్ | వృత్తిర్హరస్మరణఘూర్ణితచేతసః క్వ దీనం ముఖం క్వ చ పురః కుమహీపతీనామ్ || 26 ||
ప్రతిపదార్థం:
హేలా-వలత్-మలయమారుత-కంపితానాం = మెల్లమెల్లగా
వీచే మలయ మారుతము (దక్షిణ వాయువు) చేత కదిలించబడిన,
అరణ్య-మహీరుహాణాం = అడవి వృక్షముల నుండి,
స్వయం శీర్ణైః ఫలైః = వాటంతట అవే రాలిన పండ్లతో,
వృత్తిః = జీవన యాత్ర (శరీర పోషణ).
హర-స్మరణ-ఘూర్ణిత-చేతసః = హరుని (శివుని) స్మరణలో మునిగిపోయిన చిత్తము గల
భక్తుడికి (ఇది ఎక్కడ?),
కుమహీపతీనాం పురః = దుష్టులైన రాజుల ముందర,
దీనం ముఖం చ క్వ = దీనంగా ముఖం పెట్టి అర్థించడం ఎక్కడ? (ఇవి రెండూ
పరస్పర విరుద్ధమైనవి).
తాత్పర్యం: శివనామ స్మరణలో పరవశించిపోయే భక్తుడికి, అడవిలో గాలికి
వాటంతట అవే రాలిన పండ్లతో కడుపు నింపుకోవడం ఎంతో గౌరవప్రదమైన విషయం. అటువంటి
భక్తుడు, అల్పమైన సంపదల కోసం దౌర్భాగ్యులైన రాజుల దగ్గరకు వెళ్లి
దీనంగా ముఖం పెట్టి అర్థించడం అనేది అసంభవం. శివభక్తిలో ఉన్న తృప్తి ముందు
రాజభోగాలు తుచ్ఛమైనవి.
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'క్వ... క్వ...'
అనే ప్రయోగాన్ని వివరిస్తూ, ఇవి అత్యంత భిన్నమైన విషయాలని పేర్కొన్నారు. ఒకవైపు అనేక
జన్మల పుణ్యం వల్ల లభించే శివభక్తి, మరోవైపు గర్హించదగిన యాచన - ఈ రెండింటికీ పొంతన
లేదని భావం.
27వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన ఇంద్రియాలన్నీ కేవలం శివమయమైపోవాలని కోరుకుంటున్నారు.
దీనిని రసవదలంకారముగా వ్యాఖ్యాత పేర్కొన్నారు.
నేత్రత్వమీశ తవ మూర్తివిలోకనేషు వాక్త్వం
భవచ్చరితచర్వణవిభ్రమేషు | త్వత్సంకథాశ్రవణకర్మణి కర్ణభావ- మిచ్ఛంతి గంతుమపరాణి మమేంద్రియాణి || 27 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే ఈశ! = ఓ జగదీశ్వరా!
తవ మూర్తి-విలోకనేషు = నీ దివ్య మంగళ స్వరూపాన్ని దర్శించేటప్పుడు,
మమ అపరాణి ఇంద్రియాణి = (నేత్రము కాకుండా మిగిలిన) నా ఇతర ఇంద్రియాలన్నీ,
నేత్రత్వం గంతుం ఇచ్ఛంతి = కళ్ళుగా మారిపోవాలని కోరుకుంటున్నాయి.
భవత్-చరిత-చర్వణ-విభ్రమేషు = నీ చరిత్రలను ఆస్వాదించే (కీర్తించే) విలాసాలలో,
వాక్త్వం (గంతుం ఇచ్ఛంతి) = వాక్కుగా (జిహ్వగా) మారిపోవాలని
కోరుకుంటున్నాయి.
త్వత్-సంకథా-శ్రవణ-కర్మణి = నీ గాథలను వినే పనిలో,
కర్ణభావం గంతుం ఇచ్ఛంతి = చెవుల రూపం దాల్చాలని ఆశిస్తున్నాయి.
తాత్పర్యం: ఓ ఈశ్వరా! నా ఇంద్రియాలన్నీ నీ సేవలోనే తరించాలని
తపిస్తున్నాయి. నీ రూపాన్ని చూసేటప్పుడు నా చెవులు, ముక్కు,
చర్మం అన్నీ కళ్ళుగా మారి నిన్ను చూడాలని ఆశపడుతున్నాయి. నీ కీర్తనలు
పాడేటప్పుడు అన్నీ నాలుకలుగా మారి నిన్ను స్తుతించాలనుకుంటున్నాయి. నీ కథలు
వినేటప్పుడు నా దేహమంతా చెవులుగా మారి వినాలనేంతటి ఉత్కంఠ నాలో కలుగుతోంది.
విశేషాలు - ఇక్కడ భక్తుడి ఉత్కటమైన భక్తి వ్యక్తమవుతోంది. సాధారణంగా
ఒక్కో ఇంద్రియానికి ఒక్కో పని ఉంటుంది. కానీ శివ సేవలో ఆ ఇంద్రియాలన్నీ తమ
స్వభావాన్ని మర్చిపోయి, శివానుభూతిని పొందే ప్రధాన ఇంద్రియంగా మారిపోవాలని
కోరుకోవడం భక్తి పరాకాష్ఠకు నిదర్శనం.
28వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి ఐశ్వర్యం కంటే, శివ సాయుజ్యం కంటే కూడా శివధ్యానంలో మునిగి అడవులలో గడిపే
భక్త స్థితియే మిన్న అని వివరిస్తున్నారు.
యచ్ఛత్రచామరసితా కృతిినాం విభూతిః స స్వల్ప ఏవ భగవన్భవతః
ప్రసాదః | త్వత్సామ్యమేవ తు సతామధికస్తతో౽పి యద్వల్కలం చ వసనం విపినం చ వాసః || 28 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే భగవన్! = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!
కృతినాం = పుణ్యాత్ములకు లభించే,
ఛత్ర-చామర-సితా = శ్వేతచ్ఛత్రము, చామరములతో కూడినట్టి (రాజరికపు),
విభూతిః = ఐశ్వర్యము ఏదైతే ఉందో,
సః భవతః స్వల్పః ప్రసాదః ఏవ = అది నీవు ఇచ్చే
అత్యంత స్వల్పమైన అనుగ్రహం మాత్రమే.
తు = అయితే,
సతాం = సత్పురుషులకు (జ్ఞానులకు),
త్వత్సామ్యమేవ = నీతో సమానమైన స్థితిని (సాయుజ్య ముక్తిని) పొందడం,
తతః అపి అధికః = ఆ రాజవైభవం కంటే కూడా గొప్పది.
తతో౽పి (అధికః) = ఆ సాయుజ్యం
కంటే కూడా ఇంకా గొప్ప ప్రసాదం ఏదంటే,
యత్ వల్కలం చ వసనం = నారబట్టలే వస్త్రములుగా,
విపినం చ వాసః = అడవియే నివాసముగా (ఉండి నీ ధ్యానంలో గడపడం).
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! పుణ్యం చేసుకున్న వారికి నీవు ఇచ్చే
ఛత్రచామరాది రాజవైభవాలు చాలా చిన్నవి. అంతకంటే గొప్పది నీతో సమానమైన సాయుజ్య
స్థితిని పొందడం. కానీ, నిజమైన భక్తుడికి అంతకంటే గొప్ప అనుగ్రహం మరొకటి
ఉంది—అదేమిటంటే, అడవిలో ఉంటూ, నారబట్టలు కట్టుకుని, సర్వసంగ
పరిత్యాగియై నిరంతరం నీ పాదపద్మాల ధ్యానంలో మునిగిపోవడం. నీ సాయుజ్యం (ముక్తి)
కంటే నీ సేవలో గడిపే ఆనందమే మిన్న.
29వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన త్రికరణాలూ (మనస్సు, వాక్కు,
క్రియ) శివమయం కావాలని ఆకాంక్షిస్తున్నారు.
త్వత్పాదపంకజరజశ్ఛురితౌ చ పాణీ వాణీ భవచ్చరితచర్వణగర్వితా చ
| చిత్తం భవద్గుణగణస్మరణవ్రతం చ
భూయో భవంతి మమ చేదహహాస్మి ధన్యః || 29 ||
ప్రతిపదార్థం:
మమ పాణీ = నా రెండు చేతులు,
త్వత్-పాద-పంకజ-రజః-ఛురితౌ = నీ పాదపద్మముల ధూళితో నిండినవై;
వాణీ = నా వాక్కు,
భవత్-చరిత-చర్వణ-గర్వితా చ = నీ దివ్య చరిత్రలను ఆస్వాదించడం వల్ల కలిగిన
గర్వముతో (ఆనందంతో) కూడినదై;
చిత్తం = నా మనస్సు,
భవద్-గుణగణ-స్మరణ-వ్రతం చ = నీ గుణగణాలను స్మరించడమే ఒక వ్రతంగా
పెట్టుకున్నదై;
భూయో భవంతి చేత్ = మళ్ళీ మళ్ళీ (నిరంతరం) ఇలాగే ఉంటే;
అహహ! = ఆహా! (ఆనందంలో),
ధన్యః అస్మి = నేను ధన్యుడను అవుతాను.
తాత్పర్యం: నా చేతులు ఎప్పుడూ నీ పాదధూళిని స్పశిస్తూ ఉండాలి. నా
వాక్కు నీ అద్భుత లీలలను కీర్తిస్తూ ఆ పరమానంద గర్వంతో పులకించాలి. నా మనస్సు నీ
కళ్యాణ గుణాలను స్మరించడమే నిరంతర వ్రతంగా కలిగి ఉండాలి. ఓ స్వామీ! నా వాక్కు,
మనస్సు, క్రియలు ఇలా నీ సేవలోనే నిమగ్నమైతే—అంతకంటే ధన్యత నాకు
మరొకటి లేదు.
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ తన సొంత కవిత్వంలోని (మమాపి
గాథాచతుష్టయమ్) శ్లోకాలను ఉదాహరిస్తూ—కళ్ళు శివమూర్తిని చూడాలి, ముక్కు శివపాద
వాసనను పీల్చాలి, త్వక్కు శివలింగ స్పర్శతో పులకించాలి అని
ఇంద్రియాలన్నింటినీ శివార్పణం చేయాలని వివరించారు. 'అహహ' అనే పదం ఇక్కడ
పరమానందాన్ని సూచిస్తుంది.
30వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి శివుని బాహ్య రూపం లోకరీత్యా అపశకునంగా లేదా దరిద్రంగా
అనిపించినా, తనకు మాత్రం ఆయనే జన్మజన్మలకూ ప్రభువు కావాలని
కోరుకుంటున్నారు.
భిక్షాశనో౽పి భగవంస్త్వమకించనో౽పి జీర్ణశ్మశాననిలయో౽పి దిగంబరో౽పి | కిం వాపరం వరద ఘస్మర భస్మరూక్ష- గాత్రో౽పి సన్మమ విభుః ప్రతిజన్మ భూయాః || 30 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే భగవన్! = ఓ భగవంతుడా!
వరద! = వరములను ఇచ్చేవాడా!
ఘస్మర! = ప్రళయకాలంలో సమస్తాన్ని భక్షించేవాడా!
త్వం = నీవు,
భిక్షాశనః అపి = భిక్షాన్నాన్ని భుజించేవాడివైనా (భిక్షాటన చేసేవాడివైనా),
అకించనః అపి = ఏమీ లేని దరిద్రుడివైనా,
జీర్ణ-శ్మశాన-నిలయః అపి = పాతబడిన శ్మశానమే నివాసంగా గలవాడివైనా,
దిగంబరః అపి = దిక్కులే వస్త్రములుగా గలవాడివైనా (వస్త్రము లేనివాడివైనా),
భస్మ-రూక్ష-గాత్రః అపి = భస్మము (బూడిద) తో నిండిన కరుకైన దేహము
కలవాడివైనా,
సన్ = అట్టి స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ,
ప్రతిజన్మ = ప్రతి జన్మలోనూ,
మమ విభుః భూయాః = నా ప్రభువుగా (స్వామిగా) ఉండుము.
తాత్పర్యం: ఓ వరదాతా! లోకదృష్టిలో నీవు భిక్షాన్నం తింటావు, శ్మశానంలో
ఉంటావు, దిగంబరివి, నీ ఒళ్లంతా బూడిదే. నీ దగ్గర భౌతికమైన సంపద ఏమీ లేదు. అయినా
సరే, ఓ పరమేశ్వరా! నాకు వేరే ఏ సంపదలు వద్దు. జన్మజన్మలకూ నీవే నా నాథుడివి కావాలి.
నీ అకించన రూపమే నాకు అత్యంత ప్రియమైనది.
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ తన సొంత శ్లోకాన్ని
ఉదాహరిస్తూ—"ఇతరులు లక్ష్మీకాంతైన విష్ణువును భజిస్తారు, కానీ నా మనస్సు
మాత్రం దిగంబరుడు, ఎముకల మాల ధరించినవాడు, శ్మశానవాసి
అయిన శివుడి పాదాల దగ్గరే లీనమై ఉంటుంది" అని భక్తుడి నిశ్చలత్వాన్ని
వివరించారు.
31వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి కైలాసవాసం పట్ల తనకున్న అమితమైన ఇష్టాన్ని వ్యక్తం
చేస్తున్నారు.
యాచే న కించిదపరం వసతిర్గిరీన్ద్రే కైలాసనామ్ని భవదధ్యుషితే
మమాస్తు | కిం వా న తత్ర భగవన్మమ యే సఖాయ- స్తే౽న్యే౽పి సంతి గవయాః కపయః కురంగాః || 31 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే భగవన్! = ఓ పరమేశ్వరా!
అపరం కించిత్ న యాచే = వేరే ఏమీ నేను కోరడం లేదు.
భవత్-అధ్యుషితే = నీవు నివసించే,
కైలాసనామ్ని గిరీన్ద్రే = కైలాసమనే శ్రేష్ఠమైన పర్వతమునందు,
మమ వసతిః అస్తు = నాకు నివాసం లభించుగాక.
తత్ర = అక్కడ,
మమ యే సఖాయః = నా మిత్రులు ఎవరైతే ఉన్నారో (నీ భక్తులు), వారు ఉండనే
ఉన్నారు.
కిం వా = అంతేకాకుండా,
అన్యే అపి = ఇతరులైన,
గవయాః కపయః కురంగాః = అడవి ఆవులు (గవయాలు), కోతులు,
జింకలు కూడా,
న సంతి కిం? = (మిత్రులుగా) ఉండవా? (తప్పక ఉంటారు).
తాత్పర్యం: ఓ శివా! నాకు స్వర్గసుఖాలు వద్దు, భోగాలు వద్దు.
నీవు కొలువై ఉన్న కైలాస పర్వతం మీద నాకు చిన్న చోటు ఇవ్వు, చాలు. అక్కడ నీ
భక్తులు నాకు మిత్రులుగా ఉంటారు. మనుషులే కాదు, నీ పాదధూళితో
పవిత్రమైన ఆ కొండ మీద తిరిగే కోతులు, జింకలు కూడా నాకు ప్రాణమిత్రులే అవుతాయి.
అపవిత్రమైన రాజసభలలో ఉండటం కంటే, ఆ జంతువులతో కలిసి నీ సన్నిధిలో ఉండటమే నాకు పరమానందం.
విశేషాలు - ఇక్కడ కవి యొక్క వైరాగ్యము మరియు సాత్విక భావము కనిపిస్తాయి.
దేవసభల కంటే శివపాదములతో పవిత్రమైన కైలాసంలోని పశుపక్ష్యాదులతో కూడిన సహవాసమే
మిన్న అని కవి భావన. ఇందులో రసవదలంకారము ధ్వనిస్తోందని
వ్యాఖ్యాత పేర్కొన్నారు.
32వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి విషతుల్యమైన ప్రాపంచిక కోరికల నుండి తనను రక్షించమని, శివుని
కరుణామృత దృష్టిని ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నారు.
వాచామమీ న విషయే విషయేషు యేషు తృష్ణాన్వభావి విషమా
విషమాకిరంతీ | తన్మాం భజోజ్జ్వలవిలోలవిలోచనాంత- విన్యాసభాసురసుధారసుధారసేన || 32 ||
ప్రతిపదార్థం:
యేషు విషయేషు = ఏ ఐదు ఇంద్రియ విషయాల యందైతే (శబ్ద, స్పర్శ,
రూప, రస, గంధములు),
విషం ఆకిరంతీ = విషాన్ని అంతటా వెదజల్లుతున్న,
విషమా తృష్ణా = భయంకరమైన కోరిక (తృష్ణ),
అన్వభావి = (నాచే) అనుభవించబడిందో,
అమీ = ఆ విషయ సుఖాలు,
వాచాం విషయే న = మాటల ద్వారా వర్ణించడానికి వీలు లేనివి (అంటే అవి
అనిర్వచనీయమైన కష్టాన్ని ఇచ్చేవి).
తత్ = అందువల్ల,
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
ఉజ్జ్వల-విలోల-విలోచనాంత-విన్యాస = ప్రకాశవంతమైన,
చంచలమైన నీ కడగంటి చూపుల ప్రసారము అనే,
భాసుర-సుధార-సుధారసేన = శోభాయమానమైన అమృతధారల వంటి కరుణారసంతో,
మాం భజ = నన్ను సేవించు (అనగా నన్ను అనుగ్రహించు/బ్రతికించు).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! ఈ లోకంలోని విషయ సుఖాలు పైకి రుచిగా
అనిపించినా, అవి విషాన్ని చిమ్మే కోరికలను పుట్టిస్తాయి. ఆ కోరికల
తాకిడికి నా మనస్సు దహించుకుపోతోంది. ఆ బాధ వర్ణనాతీతం. కాబట్టి, అమృతధారల వంటి
నీ చల్లని కడగంటి చూపులతో విషదగ్ధుడనైన నన్ను పునర్జీవింపజేయి.
33వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివుని అనుగ్రహానికి, భక్తికి మధ్య ఉన్న అన్యోన్య సంబంధాన్ని
(బీజాంకుర న్యాయం) కవి వివరించారు.
నానుగ్రహస్తవ వినా త్వయి భక్తియోగం నానుగ్రహం తవ వినా త్వయి
భక్తియోగః | బీజప్రరోహవదసావనయోర్న కస్య భూత్యై పరస్పరనిమిత్తనిమిత్తిభావః || 33 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
త్వయి భక్తియోగం వినా = నీయందు భక్తి లేకుండా,
తవ అనుగ్రహః న = నీ అనుగ్రహం కలగదు.
తవ అనుగ్రహం వినా = నీ అనుగ్రహం లేకుండా,
త్వయి భక్తియోగః న = నీయందు భక్తి కలగదు.
బీజ-ప్రరోహవత్ = విత్తనం మరియు మొలకల వలె,
అనయోః = ఈ రెండింటి (భక్తి మరియు అనుగ్రహం) మధ్య ఉన్న,
అసౌ పరస్పర-నిమిత్త-నిమిత్తిభావః = ఈ అన్యోన్య
కారణ-కార్య సంబంధము,
కస్య భూత్యై న (భవతి) = ఎవరికి శుభాన్ని (ఐశ్వర్యాన్ని) చేకూర్చదు?
(అందరికీ శ్రేయస్సే కలిగిస్తుంది).
తాత్పర్యం: ఓ శివా! నీ అనుగ్రహం కలగాలంటే భక్తి ఉండాలి, కానీ ఆ భక్తి
కలగాలన్నా నీ అనుగ్రహం ఉండాలి. ఇది విత్తనం నుండి మొలక, మొలక నుండి
విత్తనం వచ్చే 'బీజాంకుర న్యాయం' వంటిది. ఈ రెండింటిలో ఏది ముందో చెప్పలేం కానీ,
ఈ రెండూ కలిస్తేనే భక్తుడికి పరమ శ్రేయస్సు సిద్ధిస్తుంది.
34వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివభక్తి మరియు సద్గుణాల ముందు ఇతర బాహ్య ఆచారాలు నిష్ప్రయోజనమని
కవి తేల్చి చెప్పారు.
శాంతం మనో యది యమైర్నియమైః కిమన్యై- ర్వాణీ యది ప్రియహితా
స్తుతిచాటుభిః కిమ్ | కారుణ్యమస్తి యది కిం వ్రతహోమదానై- ర్భక్తిర్భవే యది కిమన్యసుఖాభిలాషైః || 34 ||
ప్రతిపదార్థం:
మనో యది శాంతం = మనస్సు గాని శాంతిని పొందితే (కోరికల నుండి నివృత్తి
చెందితే),
అన్యైః యమైః నియమైః కిమ్ = ఇతర యమ నియమాలతో (బాహ్య శౌచాదులతో) పనేముంది?
వాణీ యది ప్రియహితా = మాట గాని ఇతరులకు ప్రియమైనది, హితకరమైనది
అయితే,
స్తుతి-చాటుభిః కిమ్ = (వ్యర్థమైన) పొగడ్తలతో, చాటువులతో
పనేముంది?
కారుణ్యం అస్తి యది = హృదయంలో భూతదయ ఉంటే,
వ్రత-హోమ-దానైః కిమ్ = వ్రతాలు, హోమాలు,
దానాలతో పనేముంది?
భవే భక్తిః యది = పరమశివుని యందు భక్తి ఉంటే,
అన్యసుఖ-అభిలాషైః కిమ్ = అశాశ్వతమైన ఇతర సుఖాల కోరికలతో పనేముంది?
తాత్పర్యం: మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటే యమ నియమాలతో పనిలేదు. వాక్కు
సత్యంగా, హితంగా ఉంటే పొగడ్తలు అవసరం లేదు. మనసులో కరుణ ఉంటే హోమ
తర్పణాలు అక్కర్లేదు. అలాగే, హృదయంలో శివభక్తి ఉంటే చాలు, ఇక ఈ లోకంలోని
తుచ్ఛమైన సుఖాల పట్ల ఆశే ఉండదు. శివభక్తే సర్వోత్తమమైనది.
విశేషాలు -: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'విగలిత
వేద్యాంతర పరమానందం' (మరే ఇతర జ్ఞానం అవసరం లేని స్థితి) ఇచ్చేది కేవలం శివభక్తి
మాత్రమే అని నొక్కి చెప్పారు.
35వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి స్వర్గ సుఖాల కంటే, కేవలం శాస్త్ర చర్చల ద్వారా పొందే ముక్తి కంటే
శివభక్తి ఎంతటి రుచికరమైనదో వర్ణించారు.
భుక్తం వికల్పకవలైః సురలోకసౌఖ్య- మాలోకితా
వివిధశాస్త్రదృశైవ ముక్తిః | పీతా సుధా శ్రవణశుక్తిపుటైః సమక్ష- మాస్వాదితా పునరియం శివభక్తిరేవ || 35 ||
ప్రతిపదార్థం:
వికల్ప-కవలైః = కుతర్కములే (వికల్పములే) ముద్దలుగా (కవలములు) భుజించే
మందబుద్ధులచే,
సురలోక-సౌక్యం భుక్తం = స్వర్గలోక సుఖమే ముక్తి అని భావించి
అనుభవించబడింది.
వివిధ-శాస్త్ర-దృశా ఏవ = వివిధ శాస్త్రాల చర్చల ద్వారా మాత్రమే,
ముక్తిః ఆలోకితా = ముక్తి అంటే ఏమిటో ఊహించబడింది (నిర్ణయించబడింది).
పునః = కానీ,
ఇయం శివభక్తిః ఏవ = ఈ శివభక్తి మాత్రమే,
సమక్షం = సాక్షాత్తుగా (ప్రత్యక్షంగా),
శ్రవణ-శుక్తి-పుటైః = చెవులనే దోసిళ్ల ద్వారా (లేదా చిప్పల ద్వారా),
పీతా సుధా = తాగబడిన అమృతము వంటిది.
ఆస్వాదితా = (నా చేత) ఆస్వాదించబడింది.
తాత్పర్యం: కుతర్కాలు చేసేవారు స్వర్గ సుఖాలే గొప్పవని భ్రమపడతారు.
మరికొందరు శాస్త్ర జ్ఞానంతో ముక్తిని కేవలం ఒక ఊహగా చూస్తారు. కానీ, శివభక్తి అనేది
అలా ఊహించుకునేది కాదు; అది చెవుల ద్వారా శివలీలలను వింటూ అమృతంలా త్రాగి, ప్రత్యక్షంగా
అనుభవించదగినది. ఈ భక్తిరసం ముందు స్వర్గ సుఖాలు, పొడి శాస్త్ర
చర్చలు ఏపాటివి?
36వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన నిస్సహాయ స్థితిని వర్ణిస్తూ, శివుని కరుణ
కోసం అత్యంత ఆర్తితో ప్రార్థిస్తున్నారు.
దీర్ఘాణ్యఘాన్యధిశుచీవ భవంత్యహాని హానిర్బలస్య శరదీవ
నదీజలస్య | దుఃఖాన్యసత్పరిభవా ఇవ దుఃసహాని హా నిఃసహో౽స్మి కురు నిఃశరణే౽నుకమ్పామ్ ||
36 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే విభో! = ఓ స్వామీ!
అధిశుచి అహాని ఇవ = ఆషాఢ మాసంలో (ఎండకాలం/వేసవి చివరలో) పగలు ఎంత దీర్ఘంగా
ఉంటాయో,
మమ అఘాని దీర్ఘాణి భవంతి = నా పాపాలు కూడా అంత దీర్ఘంగా (పెద్దవిగా)
ఉన్నాయి.
శరది నదీజలస్య ఇవ = శరత్కాలంలో నదీ జలాలు ఎలా తగ్గిపోతాయో,
బలస్య హానిః = నా శరీర బలము అలాగే క్షీణిస్తోంది.
అసత్-పరిభవాః ఇవ = దుర్జనుల వల్ల కలిగే అవమానాలు ఎలా భరించలేమో,
దుఃఖాని దుఃసహాని = నా దుఃఖాలు కూడా అంత దుస్సహంగా ఉన్నాయి.
హా! = అయ్యో!
అహం నిఃసహః అస్మి = నేను వీటిని భరించలేకున్నాను.
నిఃశరణే (మయి) = దిక్కులేని నాపై,
అనుకమ్పాం కురు = కరుణను చూపుము.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! ఆషాఢ మాసపు పగటి కాలంలా నా పాపాలు కొండంతలై
ఉన్నాయి. శరత్కాలంలో నది ఎండిపోయినట్లు నా ఆరోగ్యం, శక్తి
క్షీణిస్తున్నాయి. దుష్టులు చేసే అవమానాల కంటే మిన్నగా నా దుఃఖాలు నన్ను
వేధిస్తున్నాయి. ఇక నేను భరించలేను. నా అనేవారు ఎవరూ లేని ఈ స్థితిలో, నీవే నాకు
శరణు. దయచేసి నన్ను కరుణించు.
విశేషాలు - వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలను వివరించారు:
ఆషాఢం: పగటి కాలం ఎక్కువై భక్తుడి కష్టాల నిడివిని సూచిస్తోంది.
శరత్కాలం: నదీ జలం తగ్గడం ద్వారా వృద్ధాప్యం లేదా బలహీనతను
సూచిస్తోంది.
దుర్జన పరిభవం: దుఃఖం యొక్క తీవ్రతను సూచిస్తోంది.
37వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి వివేకము మరియు మోహము మధ్య ఉన్న సంఘర్షణను, వాటి
ప్రభావాలను అద్భుతమైన ఉపమానాలతో వర్ణించారు.
నిర్భర్త్సితో విపది బంధురివాభిమానీ మా నీరసం స్పృశతు నామ
మనో వివేకః | విద్యాం నిదాఘ ఇవ ధర్మరుచిర్హిమానీ- మానీయ నాశముపతాపయతే తు మోహః || 37 ||
ప్రతిపదార్థం:
విపది = ఆపద సమయంలో,
నిర్భర్త్సితః = (సహాయం కోరి వెళ్లినప్పుడు) తిరస్కరించబడిన,
అభిమానీ బంధుః ఇవ = అహంకారం కలిగిన బంధువు వలె,
వివేకః = వివేకము (మంచి చెడుల ఆలోచన),
నీరసం మమ మనః = (శాస్త్రాభ్యాస రసం లేని) నా నీరసమైన మనస్సును,
మా స్పృశతు = తాకక పోవుగాక.
తు = కానీ,
మోహః = అజ్ఞానము (మోహము),
నిదాఘే ధర్మరుచిః ఇవ = గ్రీష్మ కాలంలోని సూర్యుడు,
హిమానీం నాశం ఆనీయ = మంచు సమూహాన్ని (హిమానీ) నాశనం చేసినట్లుగా,
విద్యాం నాశం ఆనీయ = నాలోని తత్త్వజ్ఞానమనే విద్యను నాశనం చేసి,
మనః ఉపతాపయతే = మనస్సును దహిస్తోంది.
తాత్పర్యము: ఆపదలో ఉన్నప్పుడు అహంకారియైన బంధువు దగ్గరకు వెళ్తే వాడు
ఎలాగైతే ఈసడించుకుంటాడో, నా వివేకం కూడా నాపై అలిగి నన్ను స్పృశించడం లేదు. మరోవైపు,
వేసవి సూర్యుడు మంచును కరిగించివేసినట్లు, మోహం అనే ఎండ
నాలోని జ్ఞానాన్ని (విద్యను) నాశనం చేసి, నా మనస్సును తాపానికి గురిచేస్తోంది. కాబట్టి ఓ
శివా, నీవే నన్ను రక్షించాలి.
38వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి మృత్యువు సమీపించకముందే శివుని కరుణ కోసం ప్రార్థిస్తున్నారు.
తస్మాదుపైతి న తనుస్తరసావసాయం సాయంతనీ ప్రతిపదిందుకలేవ
యావత్ | తావత్కృపాం కురు హతో౽స్మ్యహమంహసాయం సా యంత్రితా మయి తవాస్తనయేన
యేన || 38 ||
ప్రతిపదార్థం:
యావత్ = ఎంతలోపు అయితే,
మమ తనుః = నా శరీరము,
సాయంతనీ ప్రతిపదిందుకలా ఇవ = సాయంకాలపు పాడ్యమి నాటి చంద్రకళ వలె (అంటే
క్షీణించిపోతూ),
తరసా అవసాయం న ఉపైతి = వేగంగా అంతానికి చేరుకోదో,
తావత్ = అంతలోపే,
కృపాం కురు = కరుణించుము.
అయం అహమ్ = ఇట్టి నేను,
అస్తనయేన యేన అంహసా = నీతిమాలిన ఏ పాపం చేతనైతే,
హతః అస్మి = చంపబడుతున్నానో,
యేన మయి తవ సా కృపా యంత్రితా = దేనివల్లనైతే
నాపై నీ కరుణ ఆగిపోయిందో (బంధించబడిందో), ఆ పాపాన్ని తొలగించు.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! సాయంకాలపు చంద్రకళ వలె నా శరీరం మెల్లమెల్లగా
క్షీణిస్తూ అంతానికి చేరువవుతోంది. అది పూర్తిగా నశించిపోక ముందే నీ కృపను నాపై
ప్రసరింపజేయి. నేను చేసిన నీతిమాలిన పాపాలు నీ కరుణ నా దాకా రాకుండా అడ్డుగోడలా
నిలిచాయి. ఆ పాపాలను హరించి నన్ను కాపాడు.
39వ శ్లోకం
మృత్యువు మరియు యమభటుల భయాన్ని పోగొట్టే ఏకైక మార్గం శివానుగ్రహమేనని ఇక్కడ
వివరించారు.
అభ్యేతి మృత్యుభటసంహతిరస్తకంపా కమ్పామహే మనసి యాం
వినివేశయంతః | ఏకా గతిర్గిరీశ తత్ర తవానుకమ్పా కం పాత్రతాం నయతి యా న శుభోదయానామ్ || 39 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే గిరీశ! = ఓ పర్వతరాజ నివాసి!
అస్తకంపా = ఏమాత్రం బెరుకు (వణుకు) లేని,
మృత్యుభట-సంహతిః = యమభటుల సమూహము,
అభ్యేతి = (నా దగ్గరకు) వస్తోంది.
యాం మనసి వినివేశయంతః = ఎవరిని మనస్సులో తలచుకుంటేనే,
వయం కమ్పామహే = మేము వణికిపోతున్నామో (అటువంటి యమభటులు వస్తున్నారు).
తత్ర = అట్టి సమయంలో,
తవ అనుకమ్పా ఏకా గతిః = నీ దయ ఒక్కటే నాకు దిక్కు.
యా (అనుకమ్పా) = ఏ నీ కరుణ అయితే,
కం శుభోదయానాం పాత్రతాం న నయతి = ఏ భక్తుడిని
మంగళకరమైన అభ్యుదయానికి పాత్రునిగా చేయదు? (అంటే అందరినీ
రక్షిస్తుంది).
తాత్పర్యము: ఓ గిరీశా! ఎవరిని తలచుకుంటేనే గుండె వణికిపోతుందో, అటువంటి
భయంకరమైన యమభటులు ఏమాత్రం కనికరం లేకుండా నా వైపు వస్తున్నారు. ఆ భయం నుండి నన్ను
గట్టెక్కించడానికి నీ కరుణ ఒక్కటే మార్గం. నీ దయ ఎవరిపై ఉంటే వారు సమస్త శుభాలకు
పాత్రులవుతారు. కాబట్టి నన్ను నీ దయకు పాత్రునిగా చేయి.
40వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి శివుడు మన్మథుని దహించి, కుమారస్వామిని
జన్మింపజేసిన ఉదంతాన్ని గుర్తు చేస్తూ, తనను రక్షించమని వేడుకుంటున్నారు.
యన్నిఃస్పృహోऽప్యజనయస్తనయం కుమారం మారం విధాయ శలభం నయనానలస్య | తత్తే పరార్థమితి విశ్రుతమా కుమారం మా రంహసా జహిహి దేహి తదేహి వాచమ్ || 40 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే స్వామిన్! = ఓ నాథా!
- నిఃస్పృహః అపి = నీవు నిష్కాముడివి (కోరికలు లేనివాడివి) అయినప్పటికీ,
- మారం = మన్మథుడిని,
- నయన-అనలస్య శలభం విధాయ = నీ కంటి
మంటలో మిడతలా (మాడ్చి) చేసి,
- కుమారం తనయం అజనయః = కుమారస్వామిని
పుత్రునిగా పొందావు.
- తత్ = ఆ నీ చరితము,
- పరార్థం = పరోపకారం కోసమే
(తారకాసురుడి నుండి దేవతలను రక్షించడానికి) అని,
- ఆ-కుమారం విశ్రుతం = చిన్నపిల్లల
నుండి ముసలివారి వరకు అందరికీ ప్రసిద్ధమే.
- తత్ = అందువల్ల,
- మాం రంహసా మా జహిహి = నన్ను
వేగంగా వదిలివేయవద్దు (నన్ను విస్మరించవద్దు).
- ఏహి = నా వద్దకు వచ్చి,
- వాచం దేహి = నాకు అభయ
వాక్కును ప్రసాదించు.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నీవు జితేంద్రియుడివి, నిష్కాముడివి.
లోక కల్యాణం కోసం మన్మథుడిని దహించి, కుమారస్వామిని ఉద్భవింపజేశావు. నీవు చేసే
పనులన్నీ పరోపకారం కోసమేనని లోకమంతా తెలుసు. కాబట్టి, ఆర్తుడనైన
నన్ను వదిలేయకుండా, నా దగ్గరకు వచ్చి "భయపడకు" అని నీ అమృత వాక్కుతో
నన్ను ఓదార్చు.
41వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన అంతశ్శత్రువుల (కామక్రోధాదుల) వల్ల కలిగే పీడను వర్ణిస్తూ,
శివుని రక్షణ కోసం మొరపెట్టుకుంటున్నారు.
సర్వస్వమేవ మమ దత్తమహాప్రహారా హారామలం హర హరంత్యరయో వివేకమ్
| రక్షాకరీ తవ కృపాత్ర కృతావహారా హా
రాజశేఖరమణేః పురతో హతో౽హమ్ ||
41 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే హర! = ఓ పాపహరుడా!
దత్త-మహాప్రహారాః అరయః = గొప్ప దెబ్బలు కొడుతున్న శత్రువులు
(కామక్రోధాదులు),
మమ సర్వస్వమేవ = నా సర్వస్వమైన,
హారామలం వివేకమ్ = ముత్యాలహారంలా నిర్మలమైన 'వివేకాన్ని',
హరంతి = దొంగిలిస్తున్నారు.
అత్ర = ఈ విషయంలో,
రక్షాకరీ తవ కృపా = రక్షించాల్సిన నీ కరుణ,
కృతావహారా = ఉపేక్ష చేస్తోంది (దూరంగా ఉంది).
హా! = అయ్యో!
రాజశేఖరమణేః పురతః = రాజులకు రాజువైన (చంద్రశేఖరుడవైన) నీ కళ్లముందే,
అహం హతః = నేను (దొంగలచే) కొట్టబడ్డాను.
తాత్పర్యం: ఓ హరా! చంద్రశేఖరా! నీవు చూస్తుండగానే కామక్రోధాదులనే
శత్రువులు నాపై దాడి చేసి, నా సర్వస్వమైన 'వివేకాన్ని' దోచుకుంటున్నారు.
రక్షించాల్సిన నీ కరుణ ఎందుకో ఉపేక్షిస్తోంది. చక్రవర్తివైన నీ ముందే సామాన్యుడనైన
నేను ఇలా దోపిడీకి గురవ్వడం తగునా? దయచేసి నన్ను కాపాడు.
42వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి వివిధ దృష్టాంతాల ద్వారా తన భక్తి మార్గాన్ని వర్ణించారు.
దేవాలయే వసతిమర్థయతే కపోతః సింధౌ వణిగ్భజతి వృత్తిమశంకపోతః | పృష్ఠే శ్రియం వహతి నిత్యమనేకపో౽త- స్త్వద్భక్తిమేమి సరసీమివ భేకపోతః ||
42 ||
ప్రతిపదార్థం:
కపోతః = పావురం,
దేవాలయే వసతిం అర్థయతే = గుడిలోనే నివాసాన్ని కోరుకుంటుంది.
వణిక్ = వర్తకుడు,
అశంక-పోతః = శంక (భయం) లేని ఓడను (పోతము) ఆశ్రయించి,
సింధౌ వృత్తిం భజతి = సముద్రంపై జీవనోపాధిని పొందుతాడు.
అనేకపః = ఏనుగు (అనేకపము),
పృష్ఠే నిత్యం శ్రియం వహతి = తన వీపుపై ఎప్పుడూ లక్ష్మిని (శోభను లేదా
రాజలక్ష్మిని) మోస్తుంది.
అతః = అందుకే,
భేకపోతః సరసీం ఇవ = కప్ప పిల్ల కొలనును ఆశ్రయించినట్లు,
అహం త్వద్భక్తిం ఏమి = నేను నీ భక్తిని ఆశ్రయిస్తున్నాను.
తాత్పర్యం: పావురం గుడిని, వర్తకుడు ఓడను, ఏనుగు
రాజసౌభాగ్యాన్ని ఎలాగైతే వదలవో—నేను కూడా అలాగే నీ భక్తిని ఆశ్రయిస్తున్నాను. కప్ప
పిల్ల ఎప్పుడూ నీటి కొలనులోనే క్షేమంగా ఉన్నట్లు, నీ భక్తి అనే
కొలనులో నేను పరమానందాన్ని పొందుతాను.
43వ శ్లోకం
యజ్ఞయాగాదుల ద్వారా శివుని సేవించే భక్తుడికి కలిగే ధైర్యం (ధృతి)
దేవేంద్రుడికి కూడా లభించదని ఇక్కడ వివరించారు.
లబ్ధా ధృతిర్దివి కదాచన వాసవేన సైన్యేన సా పరివృతేన న
వాసవేన | నో వా బలేన భువి పీతనవాసవేన త్వాం భేజుషో భవతి యాభినవా సవేన || 43 ||
ప్రతిపదార్థం:
సవేన = యజ్ఞము ద్వారా,
త్వాం భేజుషః = నిన్ను సేవించే భక్తుడికి,
యా అభినవా ధృతిః భవతి = ఏ నూతనమైన ధైర్యము (స్థిరత్వము) కలుగుతుందో,
సా = అట్టి ధైర్యము,
దివి = స్వర్గమందు,
వాసవేన (ఇంద్రేణ) = ఇంద్రుని చేత,
కదాచన న లబ్ధా = ఎన్నడూ పొందబడలేదు.
పరివృతేన సైన్యేన = సేనలతో కూడి ఉన్నప్పటికీ,
పీత-నవాసవేన బలేన = కొత్త మద్యము (ఆసవము) త్రాగి మత్తెక్కిన బలము ఉన్నప్పటికీ
(భూమిపై ఉన్న రాజులకు కూడా అట్టి ధైర్యం కలగదు).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నిన్ను యజ్ఞం ద్వారా ఆరాధించే భక్తుడికి కలిగే
గుండె నిబ్బరం, మానసిక స్థిరత్వం అసాధారణమైనవి. అష్టవసువుల సైన్యం ఉన్న
దేవేంద్రుడికి కూడా అట్టి ధైర్యం లేదు. మద్యపాన మత్తులో ఉన్న రాజులకు కలిగే
తాత్కాలిక తెగింపు కూడా నీ భక్తుడి స్థిరత్వానికి సాటి రాదు. శివభక్తుడే నిజమైన
ధైర్యవంతుడు.
44వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి శివుని వాక్కు (అనుగ్రహ భాషణం) యొక్క గొప్పతనాన్ని వర్ణించారు.
యా దుర్లభా దివి మహర్షభయాన కస్య కాలస్య యా నిధనధామ భయానకస్య
| వాచా తయా కృతనతేరభయానకస్య
తుల్యశ్రి యార్పయసి శం శుభయా న కస్య || 44 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే మహర్షభయాన! = గొప్ప వృషభాన్ని వాహనంగా కలిగిన ఓ శివా!
యా (వాక్) = ఏ నీ వాక్కు,
దివి కస్య దుర్లభా = స్వర్గంలో బ్రహ్మదేవునికి సైతం దుర్లభమో ('క' అంటే బ్రహ్మ),
యా భయానకస్య కాలస్య నిధనధామ = ఏ వాక్కు
భయంకరుడైన యమునికి సైతం మృత్యువుకు స్థానమో,
తయా శుభయా వాచా = అట్టి మంగళకరమైన వాక్కుతో,
కృతనతేః = నీకు నమస్కరించిన భక్తుడికి,
అభయ-ఆనకస్య తుల్యశ్రియా = అభయాన్ని ఇచ్చే నగారా (డప్పు) వంటి శోభతో,
కస్య శం న అర్పయసి = ఎవరికి క్షేమాన్ని చేకూర్చవు? (అందరికీ
శుభాన్ని ఇస్తావు).
తాత్పర్యం: ఓ వృషభవాహనా! నీ పలుకు బ్రహ్మదేవునికి కూడా అందనిది. నీ
ఆజ్ఞ భయంకరమైన యముడిని సైతం అంతం చేయగలదు. అటువంటి శక్తిమంతమైన, మంగళకరమైన నీ
వాక్కుతో—నీకు శిరస్సు వంచి నమస్కరించే భక్తులకు అభయప్రదానం చేస్తూ, వారికి నీవు
ఎందుకు క్షేమాన్ని ఇవ్వవు? తప్పక ఇస్తావు. నీ పలుకు భక్తుడికి అభయ నగారా వంటిది.
45వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివుడు భక్తునిపై చూపే కరుణా వీక్షణాన్ని, ఒక సుందరి తన
ప్రియునిపై చూపే ప్రేమ వీక్షణంతో పోల్చారు.
యం వీక్షసే క్షతమహాకలికాల సంతం క్లిష్టం కృతీకృతబృహత్కలికాల
సంతమ్ | ఇందోరివామృతమయీ కలికా లసంతం బాలవలోకయతి సోత్కలికాలసంతమ్ || 45 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే క్షత-మహాకలికాల! = గొప్పదైన కీడును (కలిని) లేదా యముడిని అంతం చేసినవాడా!
కృతీకృత-బృహత్కలికాల! = పెద్దదైన కలికాలాన్ని సైతం కృతయుగంగా మార్చగల
సామర్థ్యం కలిగినవాడా!
క్లిష్టం సంతం = కష్టాలలో ఉన్న సత్పురుషుడైన భక్తుడిని,
యం వీక్షసే = నీవు ఏ భక్తుడిని అయితే (దయాదృష్టితో) చూస్తావో,
తం (భక్తం) = అట్టి భక్తుడిని,
సోత్కలికా బాలా = ఉత్కంఠతో కూడిన ఒక సుందరి (షోడశ వర్ష ప్రాయము గలది),
లసంతం అలసంతం = విలాసంగా, మైమరచి ఉన్నవానిని,
ఇందోః అమృతమయీ కలికా ఇవ = చంద్రుని యొక్క అమృతమయమైన కళ వలె (చూసినట్లుగా),
అవలోకయతి = అత్యంత ప్రేమతో చూస్తుంది.
తాత్పర్యం: ఓ శివా! నీవు కలిప్రభావాన్ని హరించి, భక్తుడి పాలిట
కలికాలాన్ని కృతయుగంగా మారుస్తావు. కష్టాలలో ఉన్న భక్తుడిపై నీ దృష్టి పడగానే,
అతని వైభవం ఎలా పెరుగుతుందంటే—ఒక యౌవనవతి తన ప్రియుడిని ఎంతటి ఆరాధనతో,
అమృతప్రాయమైన చూపుతో చూస్తుందో, లోకమంతా ఆ భక్తుడిని అంతటి గౌరవంతో, ప్రేమతో
చూస్తుంది. నీ అనుగ్రహం వల్ల భక్తుడు అందరికీ ప్రియపాత్రుడవుతాడు.
46వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివస్తుతి లేని కవిత్వం యొక్క నిరర్థకతను కవి చాటారు.
ముక్తావలీవ రహితా శివ నాయకేన ముక్తా భవద్గణసభేవ వినాయకేన | వాణీ త్వయా పరిహృతాఖిలనాయకేన సంభావ్యతే
హృదయసంవననాయ కేన || 46 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే శివ! = ఓ మంగళకరుడా!
నాయకేన రహితా ముక్తావలీ ఇవ = మధ్యమణి (నాయకమణి) లేని ముత్యాల హారం వలె,
వినాయకేన ముక్తా భవద్గణసభా ఇవ = వినాయకుడు
(గణపతి) లేని నీ ప్రమథగణాల సభ వలె,
అఖిల-నాయకేన త్వయా = సకల లోకనాథుడవైన నీతో (నీ స్తుతితో),
పరిహృతా వాణీ = విడదీయబడిన (నీ స్తుతి లేని) కవి వాక్కు,
హృదయ-సంవననాయ = ఇతరుల హృదయాలను వశీకరించుకోవడానికి,
కేన సంభావ్యతే = ఎవరి చేత గౌరవించబడుతుంది? (ఎవరికీ
నచ్చదు).
తాత్పర్యం: ముత్యాల హారానికి మధ్యలో ఉండే పెద్ద మణి (నాయకమణి)
అందాన్నిస్తుంది, అది లేకపోతే హారం రాణించదు. శివుని ప్రమథ గణాల సభలో
వినాయకుడు లేకపోతే ఆ సభకు పరిపూర్ణత ఉండదు. అలాగే, లోకనాయకుడవైన
నీ కీర్తన లేని కవిత్వం ఎంత గొప్ప పదాలతో ఉన్నా, అది ఎవరి
హృదయాన్నీ రంజింపజేయలేదు. శివస్తుతి లేని కవిత్వం గౌరవానికి అనర్హం.
47వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన మానసిక వ్యధను (ఆధిని) వివరిస్తూ, శివుని
ఉదాసీనతను సున్నితంగా ప్రశ్నిస్తున్నారు. ఇక్కడ యమక అలంకారం అద్భుతంగా
ఉపయోగించబడింది.
యస్యోచితః ప్రథితమాన సమాధినాన్త- స్తేనార్తిముద్దహతి
మానసమాధినాన్తః | శుద్ధాం మతిం స్పృశతి పాంసులభావలేప- స్తత్రాప్యుపైషి న కృపాం సులభావలేపః || 47 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే ప్రథితమాన! = ప్రసిద్ధమైన గౌరవము/అభిమానము కలవాడా! (ఓ శివా!)
యస్య (ఆధేః) = ఏ మానసిక వ్యధకు (ఆధికి),
సమాధినా అన్తః ఉచితః = సమాధి స్థితి (యోగం) ద్వారా అంతము కలగడం యుక్తమో,
తేన ఆధినా = అట్టి 'ఆధి' (మానసిక పీడ) చేత,
మానసమ్ అన్తః ఆర్తిం ఉద్వహతి = నా మనస్సు లోపల
నిరంతరం దుఃఖిస్తోంది.
పాంసుల-భావ-అవలేపః = మలినమైన సంస్కారాలనే పూత (లేపనం),
శుద్ధాం మతిం స్పృశతి = నిర్మలమైన నా బుద్ధిని మలినం చేస్తోంది.
తత్రాపి = ఇన్ని కష్టాలు ఉన్నప్పటికీ,
సులభ-అవలేపః (త్వమ్) = భక్తులను సులభంగా ఉపేక్షించే (అవజ్ఞ చేసే) నీవు,
కృపాం న ఉపైషి = నాపై కరుణ చూపడం లేదు.
తాత్పర్యం: ఓ యోగీశ్వరా! మానసిక బాధలు సమాధి స్థితి ద్వారా నశించాలి.
కానీ నా స్థితి దానికి విరుద్ధంగా ఉంది; 'ఆధి' (వ్యధ) నా మనస్సును దహించివేస్తోంది. నాలోని
మలినమైన ఆలోచనలు నా బుద్ధిని కమ్ముకుంటున్నాయి. ఓ స్వామీ! నీవు భక్తులను
పరీక్షించడంలో లేదా ఉపేక్షించడంలో సిద్ధహస్తుడివి (సావలేప). కానీ నా ఇన్ని
కష్టాలను చూస్తూ కూడా ఇంకా కరుణ చూపకపోవడం తగునా?
48వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి ఈ ప్రపంచంలోని సమస్త సుఖాల కంటే తనకు కావలసిన రెండే రెండు
వరాలను కోరుకుంటున్నారు.
కామం భవే౽త్ర బహవః సుభగస్వభావా భావా భవంతు మమ తు
ద్వితయం స్పృహాయై | శబ్దార్థపాకరుచిరా కవిరాజగీర్వా గీర్వాణసింధుధరభక్తిరభంగురా వా || 48 ||
ప్రతిపదార్థం:
అత్ర భవే = ఈ సంసారంలో,
కామం = నిశ్చయంగా,
సుభగ-స్వభావాః బహవః భావాః భవంతు = రమ్యమైన
స్వభావం గల అనేక వస్తువులు (చంద్రుడు, గంధం, తోటలు మొ||) ఉండవచ్చు గాక.
తు = కానీ,
మమ ద్వితయం స్పృహాయై = నాకు మాత్రం రెండే రెండు విషయాల పట్ల ఆసక్తి
(కోరిక) ఉంది.
శబ్ద-అర్థ-పాక-రుచిరా కవిరాజ-గీః వా = శబ్ద అర్థాల
పరిపాకంతో మనోహరంగా ఉండే 'మహాకవి వాక్కు' (కవిత్వం),
గీర్వాణ-సింధుధర-భక్తిః అభంగురా వా = గంగాధరుడైన
పరమశివుని యందు 'స్థిరమైన భక్తి'.
తాత్పర్యం: ఈ ప్రపంచంలో అనుభవించడానికి ఎన్నో అందమైన వస్తువులు,
సుఖభోగాలు ఉండవచ్చు. కానీ నాకు వాటితో పనిలేదు. నేను కోరుకునేవి రెండే రెండు:
ఒకటి—శబ్దాలంకారాలతో, అర్థ గాంభీర్యంతో అలరారే శ్రేష్ఠమైన కవితా శక్తి.
రెండు—జన్మజన్మలకూ చెక్కుచెదరని నీ పాదపద్మాలపై భక్తి. ఈ రెండూ ఉంటే నాకు ఇక ఏ
సంపదా అక్కర్లేదు.
విశేషాలు -: రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'శబ్దార్థ పాక' అంటే వాచ్య,
లక్ష్య, వ్యంగ్యార్థాల నిపుణత అని వివరించారు. శివభక్తి మరియు
శివస్తుతి రూపంలో సాగే కవిత్వమే జగద్ధర భట్టు ఇక్కడ కోరుకున్న పరమార్థం.
49వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో శివస్తుతి వల్ల కలిగే ఆనందాన్ని కవి ప్రకృతిలోని అద్భుతమైన
ఉపమానాలతో వర్ణించారు.
జ్యోత్స్నాఛటాభిరివ దేవ చకోరకస్య భాస్వత్ప్రభాభిరివ
పంకజకోరకస్య | దైవీభిరద్భిరివ బర్హికీశోరకస్య ప్రీతిర్న తే నుతికథాభిరఘోర కస్య || 49 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే అఘోర! = భయంకరం కానివాడా (మంగళకరుడా)!
హే దేవ! = ప్రకాశించేవాడా!
చకోరకస్య జ్యోత్స్నా-ఛటాభిః ఇవ = చకోర పక్షికి
వెన్నెల సమూహము (జ్యోత్స్న) వల్ల కలిగే ప్రీతి వలె;
పంకజ-కోరకస్య భాస్వత్-ప్రభాభిః ఇవ = పద్మపు మొగ్గకు
సూర్య కిరణాల (భాస్వత్ప్రభల) వల్ల కలిగే ప్రీతి వలె;
బర్హి-కిశోరకస్య దైవీభిః అద్భిః ఇవ = నెమలి పిల్లకు
మేఘాల నుండి కురిసే వర్షపు జలాల వల్ల కలిగే ప్రీతి వలె;
తే నుతికథాభిః = నీ స్తోత్ర కథల ద్వారా,
కస్య ప్రీతిః న (భవతి) = ఎవరికి సంతోషం కలుగదు? (అందరికీ
పరమానందం కలుగుతుంది).
తాత్పర్యం: ఓ మంగళకరుడవైన శివా! చకోర పక్షి వెన్నెలను తాగి
పరవశిస్తుంది. పద్మపు మొగ్గ సూర్యకాంతి తగలగానే వికసిస్తుంది. నెమలి పిట్ట వర్షపు
జలాల కోసం ఎదురుచూసి మురిసిపోతుంది. అలాగే, నీ దివ్య
గాథలను విన్నా, నిన్ను స్తుతించినా భక్తుల మనస్సులకు అపరిమితమైన ఆనందం
కలుగుతుంది. నీ స్తుతి సకల జీవులకు చల్లని వెన్నెల వంటిది.
50వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన పరిమితులను ఒప్పుకుంటూనే, శివునిపై ఉన్న
భక్తి వల్ల ఈ స్తోత్రాన్ని రచించినట్లు పేర్కొన్నారు.
వృత్తం క్వ తే సకలవాఙ్మనసాతివృత్తం చేతః స్ఖలద్గతి
భవావరణాత్క్వ చేతః | విత్రాసవంతమితి మామనుదత్పవిత్రా భక్తిః స్తుతిస్తవ కృతేయమతః సుభక్తిః || 50 ||
ప్రతిపదార్థం:
సకల-వాక్-మనస్-అతివృత్తం = మాటలకు, మనస్సుకు అందనట్టి,
తే వృత్తం క్వ = నీ దివ్య చరితం ఎక్కడ?
భవ-ఆవరణాత్ స్ఖలద్-గతి మమ చేతః క్వ = సంసారమనే
అజ్ఞానము చేత కప్పబడి, దారి తప్పి తిరుగుతున్న నా మనస్సు ఎక్కడ? (అంటే నీ
చరిత్రకు, నా బుద్ధికి అంతులేనంత దూరం ఉంది).
ఇతి విత్రాసవంతం మాం = అని భయపడుతున్న నన్ను,
పవిత్రా తవ భక్తిః అనుదత్ = నీపై గల పవిత్రమైన భక్తి (ఈ స్తోత్రం వ్రాయమని)
ప్రేరేపించింది.
అతః తవ ఇయం సుభక్తిః స్తుతిః కృతా = అందుకే అందమైన
భక్తి విన్యాసంతో కూడిన ఈ స్తోత్రము నీకై సమర్పించబడింది.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! నీ మహిమ వాక్కులకు, మనస్సుకు
అందనిది. నా మనస్సు సంసార మాయలో పడి కొట్టుమిట్టాడుతోంది. నీ గురించి స్తోత్రం
చేసే అర్హత నాకుందా అని నేను భయపడ్డాను. కానీ, నాలోని
పవిత్రమైన భక్తి నన్ను వెన్నుతట్టి ప్రోత్సహించింది. అందుకే, నా శక్తి మేర ఈ
భక్తి పూర్వక స్తోత్రాన్ని నీకు అంకితం చేస్తున్నాను.
51వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో సంసారంలో మనిషి తన పొట్టకూటి కోసం పడే కష్టాలను, చేసే నీచ
కృత్యాలను కవి అత్యంత వాస్తవికంగా చిత్రించారు.
వందామహే చ వివిధం వివదామహే చ లజ్జామహే చ కలుషాణి భజామహే చ | ఈహామహే చ కువచాంసి సహామహే చ దహ్యామహే చ
దురితైర్జఠరస్య హేతోః || 51 ||
ప్రతిపదార్థం:
జఠరస్య హేతోః = ఉదర పూరణం కోసం (పొట్టకూటి కోసం),
వందామహే చ = (అల్పులైన రాజులను) వందిస్తున్నాము (మ్రొక్కుతున్నాము).
వివిధం వివదామహే చ = రకరకాలుగా వాదిస్తున్నాము.
లజ్జామహే చ = సిగ్గుపడుతున్నాము.
కలుషాణి భజామహే చ = పాప కృత్యాలను (మలినమైన పనులను) చేస్తున్నాము.
ఈహామహే చ = (శుభాశుభ కర్మల కోసం) ప్రయత్నిస్తున్నాము.
కువచాంసి సహామహే చ = దుష్టుల కఠినమైన మాటలను (దూషణలను) భరిస్తున్నాము.
దురితైః దహ్యామహే చ = ఆ పాప ఫలితాల వల్ల లోలోపల దహించుకుపోతున్నాము.
తాత్పర్యం: అయ్యో! కేవలం ఈ పొట్ట నింపుకోవడం కోసం మేము ఎన్ని పాట్లు
పడుతున్నామో కదా! యోగ్యత లేని వారిని పొగుడుతున్నాము, అనవసరమైన
వాదనలు చేస్తున్నాము, నీచమైన పనులు చేస్తూ సిగ్గుపడుతున్నాము. ఎదుటివారి తిట్లు
భరిస్తూ, ఆ పాప చింతనతో లోలోపల కాలిపోతున్నాము. ఈ సంసార తాపం నుండి
నీవే రక్షించాలి.
52వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో మానవ జన్మ యొక్క ప్రాశస్త్యాన్ని, దాని
అనిశ్చితిని, మరియు మనిషి యొక్క అశ్రద్ధను కవి ఎత్తిచూపారు.
లబ్ధం చిరేణ సుకృతైరచిరస్థిరం చ మానుష్యకం పునరిదం సులభం న
చేతి | జానీమ ఏవ చ న చ స్వహితం విధాతు- మీహామహే వయమహో బత యద్భవిష్యాః || 52 ||
ప్రతిపదార్థం:
చిరేణ సుకృతైః = అనేక జన్మల పుణ్యం వల్ల,
లబ్ధం = లభించినట్టియు,
అచిర-స్థిరం చ = శాశ్వతం కానిది (క్షణభంగురమైనది) అయిన,
ఇదం మానుష్యకం = ఈ మానవ జన్మ,
పునః సులభం న = మళ్ళీ లభించడం సులభం కాదు.
ఇతి జానీమ ఏవ చ = అని మనకు తెలుసు.
తథాపి = అయినా కూడా,
స్వహితం విధాతుం = మన ఆత్మశ్రేయస్సును (ముక్తిని) సాధించుకోవడానికి,
న ఈహామహే = ప్రయత్నించడం లేదు.
అహో బత! = ఆహా! ఎంత ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!
వయం యద్భవిష్యాః = మనమందరం 'యద్భవిష్యులం' (ఏది జరిగితే అది జరుగుతుందిలే అని దైవానికే
వదిలేసే సోమరిపోతులం) అయిపోయాము.
తాత్పర్యం: ఎంతో పుణ్యం చేసుకుంటే గానీ ఈ మానవ జన్మ రాదు. ఇది ఎప్పుడు
పోతుందో ఎవరికీ తెలియదు, మళ్ళీ రావడం అసాధ్యం. ఈ విషయం మనకు తెలిసినా, సంసార
సాగరాన్ని దాటడానికి కావలసిన ప్రయత్నం చేయడం లేదు. "ఏదో ఒకటి
జరుగుతుందిలే" అనే నిర్లక్ష్యంతో కాలాన్ని వృథా చేస్తున్నాము. ఇది ఎంతటి
దురదృష్టకరం!
53 & 54 శ్లోకాలు (యుగ్మము - జంట శ్లోకాలు)
ఈ రెండు శ్లోకాలు కలిపి చదవాలి. మృత్యువు కబళించకముందే శివుని శరణు వేడవలసిన
ఆవశ్యకతను కవి ఇక్కడ అత్యంత ఆర్తితో వివరించారు.
తస్మాదవశ్యమవశానవిశంకమేవ భోగోపభోగరసికానసమాప్తకృత్యాన్ | యావన్న ధీవర ఇవైత్య తిమీనకస్మా- న్మృత్యుః
క్షణాదశరణాన్హరతే హఠేన || 53 ||
తావత్ప్రసీద కురు నః కరుణామమంద- మాక్రందమిందుధర మర్షయ మా
విహాసీః | బ్రూహి త్వమేవ భగవన్కరుణార్ణవేన త్యక్తాస్త్వయా కమపరం శరణం వ్రజామః || 54 ||
ప్రతిపదార్థం:
అవశాన్ = మృత్యువుకు లోబడి ఉన్నవారము,
భోగ-ఉపభోగ-రసికాన్ = ప్రాపంచిక సుఖాల మీద ఆశ చావని వారము,
అసమాప్త-కృత్యాన్ = చేయవలసిన (ముక్తి) సాధన పూర్తి చేయని వారము,
అశరణాన్ = దిక్కులేని వారము అయిన మమ్మల్ని,
ధీవరః తిమీన్ ఇవ = జాలరి చేపలను పట్టుకున్నట్లుగా,
మృత్యుః = మృత్యువు,
అకస్మాత్ ఏత్య = అకస్మాత్తుగా వచ్చి,
యావత్ న హరతే = ఎంతలోపు పట్టుకుపోడో,
తావత్ = అంతలోపే,
హే ఇందుధర! = ఓ చంద్రశేఖరా!
ప్రసీద = ప్రసన్నుడవు కావాలి.
నః కరుణాం కురు = మాపై దయ చూపాలి.
మమ అమందం ఆక్రందం మర్షయ = నా ఈ గట్టి మొరను ఆలకించు (క్షమించు).
మా విహాసీః = నన్ను విడిచిపెట్టవద్దు.
హే భగవన్! = ఓ భగవంతుడా!
కరుణార్ణవేన త్వయా త్యక్తాః = కరుణాసముద్రుడవైన
నీవే మమ్మల్ని వదిలేస్తే,
అపరం కం శరణం వ్రజామః = ఇంకెవరిని మేము శరణు వేడతాము? నీవే మాకు
దిక్కు అని నీవే చెప్పు.
తాత్పర్యం: ఓ చంద్రశేఖరా! జాలరి వల వేసి చేపలను పట్టుకున్నట్లు,
మృత్యువు ఎప్పుడు వచ్చి మమ్మల్ని లాక్కెళ్తుందో తెలియదు. మేము ఇంకా
సుఖభోగాలలోనే మునిగి ఉన్నాము, దైవచింతన పూర్తి చేయలేదు. మృత్యువు మమ్మల్ని కబళించకముందే
నీవు మాపై కరుణ చూపాలి. మా ఆర్తనాదాన్ని విని మమ్మల్ని రక్షించు. కరుణాసముద్రుడవైన
నీవు కూడా మమ్మల్ని చేయి వదిలేస్తే, మాకు నీకంటే మించిన శరణ్యం ఏముంది?
వ్యాఖ్యాన విశేషం: రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'ధీవర' (జాలరి) ఉపమానాన్ని వివరిస్తూ—చేపలు నీటిలో
సుఖంగా ఉన్నామనుకుంటాయి కానీ జాలరి వల అకస్మాత్తుగా పడుతుంది, అలాగే మనిషి
కూడా మృత్యువు రాకను గమనించలేడు అని వివరించారు. శివుడు 'కరుణార్ణవుడు'
కాబట్టి భక్తుడిని వదిలేయడం అసంభవమని ఇక్కడ ధ్వని.
55 & 56 శ్లోకాలు (యుగ్మము)
ఈ శ్లోకాలలో కవి మృత్యువు యొక్క అనివార్యతను అంగీకరిస్తూనే, ఏ విధంగా
మరణించాలో శివుని కోరుకుంటున్నారు.
జాతస్య మృత్యురితి చేత్స న లంఘితః కిం శ్వేతేన శీతకరశేఖర
నందినా చ | తాభ్యామసౌ యది జితో విపులైస్తపోభి- రస్మాకమల్పతపసాం త్వనివార్య ఏవ || 55 ||
తర్హ్యర్చనాంతసమయే తవ పాదపీఠ- మాలింగ్య
నిర్భరమభంగురభక్తిభాజః | నిద్రానిభేన వినిమీలితలోచనస్య ప్రాణాః ప్రయాంతు మమ నాథ తవ ప్రసాదాత్ || 56 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే శీతకరశేఖర! = చంద్రుని శిరస్సుపై ధరించిన ఓ చంద్రశేఖరా!
జాతస్య మృత్యుః = పుట్టిన ప్రతి ప్రాణికి మరణం తప్పదు.
ఇతి చేత్ = అని పెద్దలు అంటే,
శ్వేతేన = శ్వేతుడనే రాజు చేత,
నందినా చ = నందీశ్వరుని చేత,
సః (మృత్యుః) కిం న లంఘితః? = ఆ మృత్యువు
జయించబడలేదా? (వారు మృత్యువును గెలిచారు కదా!).
తాభ్యాం అసౌ = వారిద్దరి చేత ఆ మృత్యువు,
విపులైః తపోభిః జితః యది = గొప్ప తపస్సుల ద్వారా జయించబడి ఉంటే;
తు = మరి,
అల్పతపసాం అస్మాకం = అల్పమైన తపస్సు కలిగిన మా వంటి వారికి,
అసౌ అనివార్య ఏవ = ఆ మృత్యువు తప్పనిసరి (అనివార్యం).
తర్హి = అటువంటప్పుడు (మరణం తప్పనప్పుడు),
హే నాథ! = ఓ నాథా!
తవ ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహం వల్ల,
అభంగుర-భక్తిభాజః మమ = స్థిరమైన భక్తి కలిగిన నా యొక్క,
అర్చనాంత-సమయే = నీ పూజ ముగిసిన సమయంలో,
తవ పాదపీఠం నిర్భరం ఆలింగ్య = నీ పాదపీఠాన్ని
గాఢంగా కౌగిలించుకుని,
నిద్రా-నిభేన = నిద్రపోతున్నట్లుగా నటిస్తూ (నిద్ర నెపంతో),
వినిమీలిత-లోచనస్య = కళ్ళు మూసుకుని ఉండగా,
ప్రాణాః ప్రయాంతు = నా ప్రాణాలు పోవుగాక.
తాత్పర్యం: ఓ చంద్రశేఖరా! పుట్టిన ప్రతివాడూ మరణించక తప్పదు అనేది
లోకరీతి. అయితే శ్వేత మహారాజు, నందీశ్వరుడు వంటి వారు తమ కఠోర తపస్సుతో మృత్యువును
జయించారు. కానీ, నా వంటి అల్ప తపస్సంపన్నులకు మృత్యువును జయించడం సాధ్యం
కాదు. మరణం ఎలాగూ తప్పనప్పుడు, నాకు ఒక వరం ప్రసాదించు. నేను నీ పూజ ముగించుకుని, నీ పాదపీఠాన్ని
గట్టిగా హత్తుకుని, నిద్రపోతున్నట్లుగా ప్రశాంతంగా కళ్ళు మూసుకుని ఉండగా—నా
ప్రాణాలు నీ సన్నిధిలోనే నీ ప్రసాదంగా నిష్క్రమించాలి. ఇంతకంటే గొప్ప మరణం నాకు
వద్దు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'నిద్రా నిభేన' అనే పదాన్ని
వివరిస్తూ—మరణం అనేది భయంకరంగా కాకుండా, అత్యంత ప్రశాంతంగా, శివార్చనానందంలో
నిద్రపోతున్నట్లుగా ఉండాలని భక్తుడి కోరిక అని పేర్కొన్నారు. శ్వేతుడు మరియు నంది
శివుని అనుగ్రహం వల్ల మృత్యువును గెలిచిన గాథలను ఇక్కడ ఉదహరించారు.
జగద్ధర భట్ట విరచిత 'స్తోత్రకుసుమాంజలి' తొమ్మిదవ
స్తోత్రం ఇక్కడితో పరిసమాప్తమైనది.
ఈ స్తోత్రం ద్వారా కవి తన భక్తిని, వైరాగ్యాన్ని, మరియు అంతిమంగా
శివసాయుజ్యం పట్ల తనకున్న ఆకాంక్షను అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.
57 & 58 శ్లోకాలు (యుగ్మము)
ఏతే న కిం నిబిడబంధభృతో భుజంగాః కిం వా న
వక్రిమవిలాసవికాసభాజః | కిం తు క్రమాదపచితాః పదగుంఫహీనాః సూక్తామృతానుకరణే కథముత్సహంతే || 57 ||
తస్మాద్భయంకరమదః ఫణికర్ణపూర- హేవాకదుర్వ్యసనమస్తనయం విహాయ | స్వామిన్నిమాః శ్రవణయోః ప్రణయోపచార- గర్భా
గిరశ్చతురమాభరణీకురుష్వ || 58 ||
ప్రతిపదార్థం & వివరణ
ఈ శ్లోకాల్లో కవి 'భుజంగ' (పాము) మరియు తన 'సూక్తామృత' (కవితా అమృతం)
మధ్య శ్లేషోక్తితో పోలిక తెచ్చారు:
నిబిడబంధము: పాములు గట్టిగా మెలికలు పడి (ముడిపడి) ఉంటాయి. కవిత్వంలో
కూడా 'నిబిడబంధం' అంటే పదాల కూర్పు అత్యంత పటిష్టంగా ఉండటం.
వక్రిమవిలాసము: పాములు వంకరటింకరగా తిరుగుతాయి (వక్ర గతి). కవిత్వంలో 'వక్రోక్తి'
అంటే సాదాసీదాగా కాకుండా చమత్కారంగా, అందంగా చెప్పడం.
పాములకు లేనివి, కవిత్వానికి ఉన్నవి:
క్రమము: పాములు సరిగా ఒక పద్ధతిలో (క్రమంలో) ఉండవు. కానీ కవిత్వంలో
అర్థం క్రమబద్ధంగా ఉంటుంది.
పదగుంఫము: పాములకు కాళ్ళు (పాదాలు) ఉండవు. కానీ కవిత్వంలో 'పదగుంఫనం'
(పదాల అమరిక) అద్భుతంగా ఉంటుంది.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీవు ధరించే ఈ పాములు గట్టి బంధాలు కలిగి
ఉండవచ్చు, వంకర విలాసాలు చూపవచ్చు. కానీ వీటికి సరైన క్రమం లేదు,
వీటికి పాదాలు (కాళ్ళు) లేవు. అటువంటప్పుడు ఇవి నా మధురమైన కవితా అమృతంతో ఎలా
సాటి వస్తాయి?
కాబట్టి, భయంకరమైనవి, కేవలం అలవాటు కొద్దీ నీవు చెవులకు చుట్టుకున్న ఆ పాములను
వదిలిపెట్టు. నా ఈ స్తోత్ర వాక్కులు ప్రేమతో, పూజాభావంతో
నిండి ఉన్నాయి. ఇవి నీ చెవులకు అలంకారంగా ఉండడానికి అన్ని విధాలా యోగ్యమైనవి. ఓ
చతురుడా! నా కవితా వాక్కులనే నీ చెవులకు కుండలాలుగా (ఆభరణాలుగా) ధరించు.
విశేషాలు - (రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానానుసారం)
శ్లేషాలంకారం: ఇక్కడ 'భుజంగ', 'పద', 'బంధ' వంటి పదాలను కవి పాములకు మరియు కవిత్వానికి వర్తించేలా
అత్యంత ప్రతిభావంతంగా ఉపయోగించారు.
భక్తి మార్గం: శివుడు భయంకరమైన పాములను ఆభరణాలుగా ధరిస్తాడు (ఫణికర్ణపూర).
భక్తుడు తన కవిత్వాన్ని కూడా అంతటి దగ్గరగా, శివుని చెవుల
చెంత చేర్చాలని కోరుకోవడం ఇక్కడ విశేషం.
కవి ఆత్మవిశ్వాసం: తన కవిత్వం శబ్దార్థ పరిపుష్టి కలిగి ఉందని, అది భగవంతుని
అలంకరించడానికి తగినదని కవి ఇక్కడ విన్నవిస్తున్నారు.
59వ శ్లోకం (ప్రార్థన)
ఈ శ్లోకంలో కవి తన నిస్సహాయ స్థితిని వివరిస్తూ, శివుని కరుణ
కోసం పరితపిస్తున్నారు.
స్వామిన్నబాంధవతయా బత యా తవేయమ్ వాణీ మయా నిజగదే జగదేకబంధోః
| తామంతకాంతకర శంకర శంసతో మే కర్ణే
కురుష్వ కరుణాం కరుణాంబురాశే || 59 ||
తాత్పర్యం: ఓ మృత్యుంజయా! కరుణాసముద్రుడా! శంకరా! లోకానికంతటికీ ఏకైక
బంధువువైన నీ ఎదుట, ఆత్మీయులెవరూ లేని (అబాంధవత) దీన స్థితిలో నేను పలికిన ఈ
స్తోత్ర వాక్కులను ఆలకించు. నిన్ను స్తుతిస్తున్న నాపై నీ చల్లని కరుణను
ప్రసరింపజేయి.
60వ శ్లోకం (క్షమాపణ)
యాచన (అర్థించడం) వల్ల కలిగే దైన్యాన్ని, అది మనిషిని
ఎలా మారుస్తుందో కవి ఇక్కడ లోతైన ఆవేదనతో వర్ణించారు.
పశ్యంతమంధమభిమానినమస్తమానం విస్తీర్ణకర్ణమపి యా బధిరం కరోతి
| సార్తిర్న నర్తయతి కిం కునృణామివ
శ్రీ- స్తస్మాత్క్షమస్వ భగవన్నతిలంఘనాని || 60
||
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! 'ఆర్తి' (యాచన/దారిద్య్రం) అనేది ఎంతటి భయంకరమైనదంటే—అది
కళ్లున్నవాడిని అంధుడిని చేస్తుంది, అభిమానం ఉన్నవాడిని మానహీనుడిని చేస్తుంది,
చెవులున్నవాడిని బధిరుడిని (చెవిటివాడిని) చేస్తుంది. సంపద అనేది మూర్ఖులను
(కునృప) ఎలాగైతే తన ఇష్టానుసారం నాట్యం చేయిస్తుందో, ఈ దారిద్య్రం
కూడా నన్ను అలానే ఆడిస్తోంది. ఈ క్రమంలో నేను నీ ఎదుట ఏవైనా అసందర్భంగా ప్రలపించి
ఉంటే (అతిలంఘనాని), దయచేసి నన్ను క్షమించు.
61వ శ్లోకం (కాలోపాలంభ కులకము ప్రారంభం)
ఇక్కడ నుండి కవి 'యముని' (కృతాంతుని) హెచ్చరిస్తూ లేదా బోధిస్తూ సాగే శ్లోకాలను
ప్రారంభించారు.
ఉచ్ఛృంఖలం ఖలమలంఘ్యబలం జ్వలంత- మంతః
కృతాంతమవికల్పమనల్పదర్పమ్ | ఆశంక్య శంకరచరిత్రపవిత్రచిత్ర- సూక్తిష్వపి స్థిరరుషం ప్రతి బోధయామః || 61 ||
ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం: మేము ఇప్పుడు
యముని (కృతాంతుని) హెచ్చరిస్తున్నాము. ఆ యముడు ఎటువంటివాడంటే:
ఉచ్ఛృంఖలం: ఎవరికీ అదుపు కానివాడు.
ఖలం: క్రూరుడు.
అలంఘ్యబలం: ఎవరూ ఎదిరించలేని బలమున్నవాడు.
జ్వలంతం: లోలోపల క్రోధాగ్నితో రగులుతున్నవాడు.
అనల్పదర్పం: మిక్కిలి అహంకారం కలవాడు.
స్థిరరుషం: స్థిరమైన కోపం కలవాడు (శివచరిత్రలను విన్నా కూడా కరుగని
వాడు).
అటువంటి యముని పిలిచి, శివభక్తుల జోలికి రావద్దని మేము బోధిస్తున్నాము (ప్రతి
బోధయామః).
విశేషం (వ్యాఖ్యానుసారం):
రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ, భక్తుడు తన శివభక్తి బలంతో సాక్షాత్తు యముడినే
నిలదీస్తున్నాడని పేర్కొన్నారు. శివచరితములతో పవిత్రమైన సూక్తులను వినిపించినా
యముడు వినకపోవచ్చని (స్థిరరుషం), అందుకే అతడిని ప్రత్యేకంగా హెచ్చరించవలసి వస్తోందని కవి
భావం.
62వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడితో సంధి (ఒప్పందం) చేసుకోవడానికి సిద్ధపడుతూ, అతడికి ఒక
హితబోధ చేస్తున్నారు.
ప్రత్యగ్ర కర్కశమశల్కముదర్కపథ్యం తథ్యం సతోషమపదోషమరోషపోషమ్ | సంధిత్సవస్తవ కృతాంత హితం మితం చ యద్బూమహే
తదవధారయ సావధానః || 62 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే కృతాంత! = ఓ యముడా!
సావధానః = ఏకాగ్రతతో,
తత్ అవధారయ = మేము చెప్పే దానిని నిశ్చయించుకో (వినో).
తవ హితం మితం చ = నీకు మేలు చేసేది, క్లుప్తమైనది (తక్కువ మాటల్లో ఎక్కువ అర్థం
ఉన్నది) అయిన,
యద్బూమహే = మేము దేనినైతే చెబుతున్నామో అది:
ప్రత్యగ్ర కర్కశం = వినడానికి మొదట కఠినంగా ఉన్నా,
అశల్కం = కపటం లేనిది (నిర్మలమైనది),
ఉదర్క పథ్యం = పరిణామంలో (చివరికి) క్షేమాన్ని ఇచ్చేది,
తథ్యం = సత్యమైనది,
సతోషం = సంతోషాన్ని కలిగించేది,
అపదోషం = దోషాలు లేనిది,
అరోషపోషం = కోపాన్ని పెంచనిది.
వయం సంధిత్సవః = మేము నీతో సంధి కోరుకుంటున్నాము.
తాత్పర్యం: ఓ యముడా! సావధానంగా విను. మేము నీతో సంధి చేసుకోవాలని
అనుకుంటున్నాము. నీ మేలు కోరి మేము చెప్పే మాటలు వినడానికి ఇప్పుడు కొంచెం చేదుగా
(కఠినంగా) అనిపించవచ్చు, కానీ ఇవి పరమ సత్యాలు మరియు భవిష్యత్తులో నీకు మేలు
చేస్తాయి. వీటిలో ఎటువంటి దోషం గానీ, కపటం గానీ లేదు. కాబట్టి జాగ్రత్తగా ఆలోచించు.
63వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడిని గద్దిస్తూ, శివభక్తులపై నీ ప్రతాపం సాగదని
హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇక్కడ వ్యాఖ్యాత 'ప్రహాసము' (పరిహాసం) మరియు 'పురుష
వ్యత్యయము' అనే వ్యాకరణ/అలంకార విశేషాలను చర్చించారు.
అన్యత్ర దర్శయ నిరంకుశ హుంకృతాని కీనాశ నాశయ దురాశయ
మాభిమానమ్ | నాథీకృతేందుముకుటానపి నామ మన్యే నిర్భర్త్సయిష్యసి హతైవ తవేయమాశా || 63 ||
ప్రతిపదార్థం:
హే నిరంకుశ! = ఎవరి అదుపులో లేనివాడా!
హే కీనాశ! = ఓ యముడా! (క్షుద్రుడా/ప్రాణాలను హరించేవాడా!)
హే దురాశయ! = చెడు ఆలోచనలు కలవాడా!
అన్యత్ర హుంకృతాని దర్శయ = నీ గర్జనలు, హుంకారాలు వేరే
ఎవరి మీదైనా చూపించు (సామాన్యుల మీద).
అభిమానం మా నాశయ = నీ వ్యర్థమైన అహంకారాన్ని పెంచుకోకు (లేదా పోగొట్టుకోకు).
నాథీకృత-ఇందుముకుటాన్ అపి = చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుడిని నాథుడిగా (ప్రభువుగా)
కలిగిన వారిని కూడా,
నిర్భర్త్సయిష్యసి ఇతి మన్యే = "నేను
ఎదిరించగలను/శిక్షించగలను" అని నీవు అనుకుంటున్నావేమో (మన్యే)!
తవ ఇయం ఆశా హతైవ = నీ ఆ ఆశ చచ్చినట్టే (నిరర్థకమైనదే).
తాత్పర్యం: ఓ యముడా! నీ హుంకారాలు శివభక్తుల దగ్గర సాగవు, వాటిని వేరే
ఎక్కడైనా చూపించుకో. సాక్షాత్తు పరమశివుడినే తమ రక్షకుడిగా కలిగిన భక్తులను నీవు
ఏమీ చేయలేవు. "నేను వారిని కూడా శిక్షిస్తాను" అని నీవు ఒకవేళ అనుకుంటే,
అది నీ అవివేకమే. అట్టి దురాశను వదిలిపెట్టు.
వ్యాకరణ/అలంకార విశేషం- వ్యాఖ్యాత
రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'మన్యే నిర్భర్త్సయిష్యసి' అనే
ప్రయోగాన్ని వివరించారు. పాణిని సూత్రం 'ప్రహాసే చ
మన్యోపపదే మన్యతేరుత్తమ ఏకవచ్చ' ప్రకారం—ఎదుటివారిని పరిహసించేటప్పుడు
(ప్రహాసము), "నీవు ఇలా అనుకుంటున్నావు" అని చెప్పడానికి బదులు
"నేను ఇలా చేస్తాను అని నీవు అనుకుంటున్నావు" అని ఉత్తమ-మధ్యమ పురుషలను
మార్చి వాడతారు.
కవి ఇక్కడ యముడిని ఎగతాళి చేస్తూ: "ఏమయ్యా యముడా! నేనే గొప్పవాడిని,
శివభక్తులను కూడా పట్టుకుపోతాను అని నీవు అనుకుంటున్నావా? నీ పిచ్చి గానీ,
అది అసాధ్యం!" అని హెచ్చరిస్తున్నారు.
64వ శ్లోకం
యేనేశ్వరేణ మహతా విహితాగసస్తే కృత్వాపి శాసనమకారి పునః
ప్రసాదః | తత్సేవకా వయమతస్తవ విద్విషో౽పి యద్బూమహే హితమదో మనుషే రుషేతి || 64 ||
తాత్పర్యం: రే కాల! (ఓ యముడా!) గతంలో నీవు శివభక్తుడైన
మార్కండేయునిపైకి వెళ్ళి అపరాధం చేశావు. అప్పుడు ఆ మహేశ్వరుడు నిన్ను దహించివేసి
శిక్షించాడు (శాసనము). కానీ, దయామయుడైన ఆయన మరల నిన్ను బ్రతికించి అనుగ్రహించాడు
(ప్రసాదము). మేము అట్టి పరమశివుని సేవకులం. అందుకే నీకు శత్రువులముగా కనిపించినా,
నీ మేలు కోరి మేము చెబుతున్న హితవును నీవు కోపంతో చెబుతున్నామని
అనుకుంటున్నావా? లేదు, ఇది నీ క్షేమం కోరి చెబుతున్న సత్యం.
65వ శ్లోకం
రే దుర్వినీత ఖల కాల పురా పురారే- ర్యామాప్తవానసి
నిజావినయప్రశాస్తిమ్ | శ్రుత్వైవ తాం ధృతిమతామపి కంపమేతి చేతః కథం పునరుపక్రమసే తదేవ || 65 ||
తాత్పర్యం: రే దుర్వినీతుడా! ఖలుడా! ఓ కాలా! పూర్వం శివభక్తుడిని
భయపెట్టిన నీ అవిధేయతకు (అవినయము) ప్రతిఫలంగా పరమశివుడు నిన్ను దహించివేసిన
శిక్షను నీవు అనుభవించావు. ఆనాడు నీకు జరిగిన శాస్తి గురించి వింటేనే ధైర్యవంతుల
గుండెలు కూడా వణికిపోతాయి. అటువంటప్పుడు, ఆ భయంకరమైన శిక్షను మర్చిపోయి మళ్ళీ అదే తప్పును
(శివభక్తుల జోలికి రావడం) ఎలా మొదలుపెడుతున్నావు?
66వ శ్లోకం
పాణౌ పిధేహి పవనాశనపాశమాశు నాస్తీహ తే పురుషపాశ రుషో౽వకాశః | నిఃసంకరేషు శరణీకృతశంకరేశు రే కాల కాతరభయంకర కిం కరోషి || 66 ||
తాత్పర్యం: ఓ కుపురుషుడా! (యముడా!) నీ చేతిలో ఉన్న ఆ పాము పాశాన్ని
(పవనాశనపాశము) వెంటనే దాచుకో. ఇక్కడ నీ కోపానికి చోటు లేదు. నిరంతరం శంకరుడిని
శరణువేడిన నిష్కల్మషమైన భక్తుల దగ్గర నీ ఆటలు సాగవు. కేవలం పిరికివారిని భయపెట్టే
ఓ కాలా! శివభక్తులైన మమ్మల్ని నీవు ఏమీ చేయలేవు.
67వ శ్లోకం
వ్యాపారయ స్వపురుషం పురుషం పరేషు మా రోషమంకురయ
శంకరకింకరాణామ్ | కిం విస్మృతం విషధరాయుధ నిర్నిరోధ- క్రోధప్రబోధపటహం హరహుంకృతం తే || 67 ||
తాత్పర్యం: ఓ పాశధారీ! నీ దూతలను (యమదూతలను) శివభక్తులు కాని ఇతర
సామాన్యుల మీదకు పంపించు. శివ కింకరులైన మాకు కోపం తెప్పించకు. కోపంతో ఊగిపోయే
పరమశివుడు చేసిన ఆ భయంకరమైన హుంకారం నీకు ఇంకా గుర్తుంది కదా? ఆ హుంకారం నీ
పాలిట మృత్యువుకు సాగే యుద్ధనగారా (పటహము) వంటిది. ఆ దెబ్బను నీవు అంత త్వరగా
మర్చిపోయావా?
విశేషాలు - (వ్యాఖ్యానుసారం)
మార్కండేయ చరిత్ర: ఈ శ్లోకాలన్నీ శివుడు మార్కండేయుని రక్షించడానికి యముడిని
దహించిన ఘట్టాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాయి.
ధైర్యము: శివభక్తి అనే కవచం ధరించిన భక్తుడికి యముడు కూడా భయం
కలిగించలేడని కవి నిరూపిస్తున్నారు.
రత్నకంఠుని సొంత శ్లోకాలు: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ తన సొంత శ్లోకాలను
ఉదాహరిస్తూ—"నీ శక్తి శంభు కింకరుల దగ్గర సాగదు, దండం చేతబట్టిన
యముడైనా శివభక్తి కవచం ఉన్న నాకేం చేయగలడు?" అని కవి
భావానికి బలాన్ని చేకూర్చారు.
68వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడిని రకరకాల పేర్లతో (నిందాగర్భితంగా) సంబోధిస్తూ, శివభక్తుల
జోలికి వస్తే ఏమవుతుందో హెచ్చరిస్తున్నారు.
కీనాశ బాలిశ నిరంకుశ నిర్విమర్శ
నిస్త్రింశ నిష్కరుణ నిఃశరణేషు చేత్త్వమ్ |
నిష్కారణం నిరనురోధ కరోషి రోషం
తత్కిం చికీర్షసి మహేశ్వరసంశ్రితేషు || 68 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే కీనాశ! = ఓ యముడా!
(ప్రాణాలను హరించేవాడా!)
- బాలిశ! = మూర్ఖుడా!
- నిరంకుశ! = అదుపులేనివాడా!
- నిర్విమర్శ! = మంచిచెడుల
విచక్షణ లేనివాడా!
- నిస్త్రింశ! = క్రూరుడా!
(నిర్మర్యాదగా ప్రవర్తించేవాడా!)
- నిష్కరుణ! = దయలేనివాడా!
- నిరనురోధ! = ఎవరి మాట
వినని మొండివాడా!
- నిఃశరణేషు = దిక్కులేని
సామాన్య జనుల మీద,
- నిష్కారణం రోషం కరోషి చేత్ = కారణం లేకుండా నీ కోపాన్ని చూపిస్తే చూపించుకోవచ్చు.
- తత్ మహేశ్వర-సంశ్రితేషు కిం చికీర్షసి? = కానీ, సాక్షాత్తు ఆ మహేశ్వరుడిని ఆశ్రయించిన వారి విషయంలో
నీవు ఏమి చేయగలవు? (ఏమీ చేయలేవు అని భావం).
తాత్పర్యం:
ఓ యముడా! నీవు విచక్షణ లేనివాడివి, క్రూరుడివి. దిక్కులేని పేదలపై నీ ప్రతాపం
చూపిస్తావేమో గానీ, పరమశివుడిని నమ్ముకున్న భక్తుల దగ్గర నీ ఆటలు సాగవు. వారిని
తాకడానికి కూడా నీకు సాహసం చాలదు.
69వ శ్లోకం
సజ్జనుల లక్షణాన్ని వివరిస్తూ, యముడు దిక్కులేని వారిని పీడించడం వ్యర్థమని కవి ఇక్కడ
బోధిస్తున్నారు.
కుర్వన్విరోధమనిరోధమబాంధవేషు
ధత్సే ముధా యమ సముద్ధతకంధరత్వమ్ |
తీవ్రాపరాధవిధూరేష్వపి సాధవో హి
బాధాం విధాతుమధమేష్వపి న క్షమంతే || 69 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే యమ! = ఓ యముడా!
- అబాంధవేషు = రక్షించేవారు
లేని అనాథలపై,
- అనిరోధం విరోధం కుర్వన్ =
అడ్డులేకుండా విరోధాన్ని ప్రదర్శిస్తూ,
- ముధా సముద్ధత-కంధరత్వం ధత్సే = వ్యర్థంగా గర్వంతో తల ఎగరేస్తున్నావు (గొంతు
పెంచుతున్నావు).
- హి = ఎందుకంటే,
- సాధవః = సజ్జనులు,
- తీవ్ర-అపరాధ-విధూరేషు అపి = ఘోరమైన
అపరాధాలు చేసినా సరే,
- అధమేషు అపి = నీచమైన
వారిపై కూడా,
- బాధాం విధాతుం న క్షమంతే = పీడించడానికి
(కష్టపెట్టడానికి) ఇష్టపడరు.
తాత్పర్యం:
ఓ యమా! దిక్కులేని వారిని బాధిస్తూ నీవు గొప్పవాడివి అనుకోవడం నీ భ్రమ. నిజమైన
సజ్జనులు తమకు అపకారం చేసిన వారిని కూడా క్షమిస్తారు కానీ, నీలాగా అనాథలను
పీడించి గర్వపడరు. నీవు చూపిస్తున్న ఈ అహంకారం కేవలం మూర్ఖత్వం మాత్రమే.
70వ శ్లోకం
యముడికి ఉన్న శక్తి అతని సొంతం కాదని, అది శివాజ్ఞ వల్ల మరియు ప్రాణుల కర్మఫలం వల్ల
వచ్చిందని కవి స్పష్టం చేస్తున్నారు.
యత్ప్రాణిషు ప్రభవసి ప్రసభం ప్రహర్తుం
ప్రాప్య ప్రభోః ప్రమథనాథపితుః ప్రసాదమ్ |
తత్ప్రాక్కృతస్య దురితస్య దురుత్తరస్య
తేషాం ఫలం తవ కిమంతక పౌరుషం తత్ || 70 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే అంతక! = ప్రాణాలకు
ముగింపు పలికే ఓ యముడా!
- ప్రమథనాథ-పితుః = ప్రమథ
గణాలకు నాథుడైన గణపతికి తండ్రి అయిన పరమశివుని యొక్క,
- ప్రసాదం ప్రాప్య = అనుగ్రహం
పొంది,
- ప్రాణిషు ప్రసభం ప్రహర్తుం ప్రభవసి = ప్రాణులపై బలాత్కారంగా దాడి చేసే శక్తిని నీవు
సంపాదించావు.
- తత్ తేషాం దురుత్తరస్య ప్రాక్కృతస్య దురితస్య ఫలమ్
= నీవు వారిని పట్టుకోవడం అనేది ఆ ప్రాణులు చేసుకున్న
పూర్వజన్మ పాప ఫలితమే తప్ప,
- తత్ తవ పౌరుషం కిమ్? = అందులో నీ
గొప్పతనం (పౌరుషం) ఏముంది?
తాత్పర్యం:
ఓ యమా! నీవు ప్రాణులపై చూపిస్తున్న ప్రతాపం నీది కాదు. అది పరమశివుడు నీకు
ఇచ్చిన అధికారం. ప్రాణులు తమ పాపకర్మల వల్ల నీకు చిక్కుతున్నారు తప్ప, నీవు స్వయంగా
వారిని జయించడం లేదు. కాబట్టి నీవు గొప్ప పరాక్రమవంతుడిని అని గర్వపడటం
హాస్యాస్పదం.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ చాణక్యుని శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు: "ఉపకారికి ఉపకారం చేయడం గొప్ప కాదు, అపకారికి కూడా
ఉపకారం చేసేవాడే నిజమైన సాధువు". యముడు కేవలం పాపకర్మలను అనుసరించి శిక్షించే ఒక
అధికారి మాత్రమేనని, శివభక్తుల జోలికి వచ్చే అర్హత అతనికి లేదని కవి ఇక్కడ
వాదిస్తున్నారు.
71వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో యముడిని 'ధర్మరాజు' అని పిలవడం, అశుభకారియైన గుడ్లగూబను 'మంగళ విహంగము'
(శుభ పక్షి) అని పిలవడం వంటిదని కవి ఎద్దేవా చేస్తున్నారు.
తత్తథ్యమేవ కిమకారణకంటకం త్వాం యద్ధర్మరాజ ఇతి కాల జనాః స్తువంతి | లోకా న కిం జగదమంగళమూల కోషం శంసంతి మంగళవిహంగమ ఇత్యులూకమ్ || 71 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే కాల!
= ఓ యముడా!
- అకారణ-కంటకం
త్వాం = కారణం లేకుండా అందరినీ పీడించే ముల్లు వంటి నిన్ను,
- జనాః యత్
ధర్మరాజ ఇతి స్తువంతి = జనులు 'ధర్మరాజు' అని ఏవైతే
స్తుతిస్తున్నారో,
- తత్
తథ్యమేవ కిమ్? = అది నిజంగా నిజమేనా? (కాదు,
అది కేవలం వ్యంగ్యం).
- లోకాః
= లోకంలో జనులు,
- జగత్-అమంగళ-మూల
కోషం = లోకానికి అశుభాన్ని కలిగించే మూల స్థానమైన,
- ఉలూకమ్
= గుడ్లగూబను (ఘూకము),
- మంగళ-విహంగమ
ఇతి న కిం శంసంతి? = 'మంగళ పక్షి' అని స్తుతించడం లేదా?
తాత్పర్యం: ఓ యమా! నిష్కారణంగా ప్రాణులను హింసించే నిన్ను
లోకం 'ధర్మరాజు' అని పిలవడం పెద్ద వింతేమీ కాదు. ఎందుకంటే, లోకానికి అశుభ
సంకేతమైన గుడ్లగూబను కూడా జనులు 'మంగళ పక్షి' అని పిలుస్తుంటారు (దీనిని విపరీత లక్షణ అంటారు). కాబట్టి
నీ పేరు కూడా అటువంటిదే తప్ప, నీలో ధర్మం ఉండి కాదు.
72వ శ్లోకం
యముడిని 'జీవితేశుడు' (ప్రాణనాథుడు) అని పిలిచేవారు ఎవరో, వారెందుకు అలా
పిలుస్తున్నారో కవి ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా వివరించారు.
త్వాం జీవితేశ ఇతి యత్స్తువతే రుదత్యః కాపాలికాః శవదహో గురవో ద్విజాశ్చ | తద్యుక్తమంతక యతః పరమః సుహృత్త్వం తేషామకారణరిపుస్త్వసుహృత్పరేషామ్ || 72 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే అంతక! = ఓ యముడా!
- రుదత్యః = ఏడుపును వృత్తిగా
చేసుకున్న స్త్రీలు (మృతదేహం దగ్గర ఏడ్చేవారు),
- కాపాలికాః = కాపాలికులు,
- శవదహః = శవాలను దహనం చేసేవారు,
- గురవః ద్విజాశ్చ = అంత్యేష్టి
కర్మలు చేయించే పురోహితులు మరియు బ్రాహ్మణులు,
- త్వాం జీవితేశ ఇతి యత్ స్తువతే = నిన్ను 'జీవితేశుడు' (ప్రాణాలకు ప్రభువు/ప్రియమైనవాడు) అని
స్తుతిస్తున్నారు.
- తత్ యుక్తమ్ = అది
సరైనదే.
- యతః త్వం తేషాం పరమః సుహృత్ = ఎందుకంటే, నీవు వారికి పరమ
మిత్రుడివి (నీవు ప్రాణాలు తీస్తేనే కదా వారికి పని దొరికేది!).
- పరేషాం తు అకారణ-రిపుః అసుహృత్ = కానీ మిగిలిన సామాన్య జనులకు నీవు కారణం లేకుండా
ప్రాణాలు తీసే శత్రువువు (అసుహృత్).
తాత్పర్యం: ఓ యమా! నిన్ను 'జీవితేశ్వరుడు'
అని పిలిచేవారు కేవలం శవాల మీద బతికేవారే. మనిషి చనిపోతే ఏడ్చే స్త్రీలకు,
స్మశానంలో ఉండే కాపాలికులకు, కర్మకాండలు చేయించే పురోహితులకు నీవు ప్రాణదాతవు
(మిత్రుడివి), ఎందుకంటే నీవు ప్రాణాలు తీస్తేనే వారి పొట్ట గడుస్తుంది.
కానీ సుఖంగా బతకాలనుకునే సామాన్యులకు మాత్రం నీవు భయంకరమైన శత్రువువే.
వ్యాఖ్యాన విశేషం:
వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'జీవితేశ' మరియు 'అసుహృత్' పదాల మధ్య ఉన్న శ్లేషను వివరించారు:
- సుహృత్: మంచి హృదయం కలవాడు (మిత్రుడు).
- అసుహృత్: ప్రాణాలను (అసు) హరించేవాడు (శత్రువు).
యముడు కొందరికి మిత్రుడు, కొందరికి శత్రువు అని చెప్పడం ద్వారా కవి అతని
క్రూరత్వాన్ని ఎండగట్టారు.
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడిని (రవిజ - సూర్యపుత్రుడిని) 'శ్రాద్ధదేవుడు'
అని పిలవడంలో ఉన్న వ్యంగ్యాన్ని, పరమార్థాన్ని వివరిస్తున్నారు.
73వ శ్లోకం
క్లిశ్యన్త్యవశ్యమపమార్జనభూతయాగ- నిర్యాణకర్మచరమేష్టిశివక్రియాద్యైః | యే దైశికాః పరమకారుణికాః పరార్థే త్వాం శ్రాద్ధదేవ ఇతి తే రవిజ స్తువన్తి || 73 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే రవిజ! = ఓ
సూర్యపుత్రుడా (యముడా)!
- యే దైశికాః = ఏ
గురువులైతే (పురోహితులు),
- పరమకారుణికాః = మిక్కిలి
దయకలవారో,
- పరార్థే = ఇతరుల కోసం (చనిపోయిన వారి ఆత్మశ్రేయస్సు కోసం),
- అపమార్జన = మృతదేహాన్ని
పంచగవ్యాలతో, వేడి నీళ్లతో శుద్ధి చేయడం (స్నపనం),
- భూతయాగ = చితి (శ్మశాన) వాస్తు
యాగం,
- నిర్యాణకర్మ = అంతిమ
యాత్రకు సంబంధించిన క్రియలు,
- చరమేష్టి = అంత్యేష్టి
హోమం,
- శివక్రియా-ఆద్యైః = ఆగమ
శాస్త్రాల్లో చెప్పబడిన శివక్రియలు మరియు దశాహాది (పది రోజుల) కర్మల ద్వారా,
- క్లిశ్యంతి = శ్రమిస్తారో
(కష్టపడతారో),
- తే త్వాం శ్రాద్ధదేవ ఇతి స్తువంతి = వారు నిన్ను 'శ్రాద్ధదేవుడు'
అని స్తుతిస్తున్నారు.
తాత్పర్యం & వివరణ
ఓ యముడా! మనిషి మరణించిన తర్వాత ఆ జీవుడికి సద్గతి కలగడం కోసం పురోహితులు
(దైశికాః) ఎంతో కష్టపడతారు. శవాన్ని శుద్ధి చేయడం దగ్గరి నుండి, శ్మశానంలో చేసే
యజ్ఞయాగాదులు, పది రోజుల కర్మలు, శివక్రియలు వంటివన్నీ వారు ఎంతో నియమ నిష్ఠలతో
నిర్వహిస్తారు.
చనిపోయిన వారి కోసం వారు పడే ఈ శ్రమ అంతా నీ వల్లనే కలుగుతోంది. నీవు ప్రాణాలు
తీస్తేనే కదా వారికి ఈ కర్మకాండలు నిర్వహించే అవకాశం వచ్చేది! అందుకే, వారు నిన్ను
అత్యంత భక్తితో 'శ్రాద్ధదేవుడు' (శ్రాద్ధ కర్మలకు అధిపతి) అని కొలుస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: రత్నకంఠుడు
ఇక్కడ 'శ్రాద్ధదేవ' పదానికి రెండు అర్థాలను సూచించారు:
- పితృపతి: పితృదేవతలకు ప్రభువు కావడం వల్ల యముడికి ఈ పేరు
వచ్చింది.
- కర్మఫలదాత: శ్రాద్ధ కర్మల ద్వారా వచ్చే పుణ్య ఫలంలో భాగం
పొందేవాడు.
కవి ఇక్కడ అత్యంత చమత్కారంగా—యముడు ప్రాణాలు తీయడం వల్ల పురోహితులకు పని
దొరుకుతోందని, అందుకే వారు ఆయనను స్తుతిస్తున్నారని చెబుతూనే, యముడి
క్రూరత్వాన్ని పరోక్షంగా ఎత్తిచూపారు.
ఈ శ్లోకాల్లో కవి యముడిని అతని తండ్రి అయిన సూర్యునితో పోలుస్తూ, యముని
పక్షపాతరహితమైన క్రూరత్వాన్ని వ్యంగ్యంగా వర్ణించారు.
74 & 75 శ్లోకాలు (యుగ్మము)
దేశం న యత్త్యజతి సంతమసంతమంతం ధ్వాంతం నయంస్తవ పితా సమవర్త్యతో ऽర్కః | త్వం సత్స్వసత్స్వపి సమం ప్రహరస్యతోऽపి సద్యః స్తువంతి సమవర్తినమంతక త్వామ్ || 74
||
కోపం విధాయ తవ యేన కృతః ప్రసాద- స్తత్సేవకేష్వపి చికీర్షసి యత్ప్రసాదమ్ | కిం తత్ర వర్తయసి మాం సమవర్త్యతోऽపి త్వం స్తూయసే విషమవర్త్యపి మర్మవిద్భిః ||
75 ||
ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం
శ్లోకం 74:
- హే అంతక! = ఓ యముడా!
- తవ పితా అర్కః = నీ తండ్రి
అయిన సూర్యుడు,
- ధ్వాంతం అంతం నయన్ = చీకటిని
అంతం చేస్తూ,
- సంతం అసంతం దేశం న త్యజతి = మంచి
ప్రదేశం (పుణ్య భూమి) అని గానీ, చెడు ప్రదేశం (శ్మశానం
వంటివి) అని గానీ తేడా లేకుండా అన్ని చోట్లా ప్రకాశిస్తాడు.
- అతః అర్కః సమవర్తీ = అందుకే సూర్యుడు నిజమైన 'సమవర్తి'
(అందరినీ సమానంగా చూసేవాడు).
- త్వం తు = కానీ నీవు,
- సత్సు అసత్సు అపి సమం ప్రహరసి = సజ్జనుల మీద, దుర్జనుల మీద కూడా
సమానంగా దాడి చేస్తావు (ప్రాణాలు తీస్తావు).
- అతః త్వాం సమవర్తినం స్తువంతి = అందుకే జనులు నిన్ను కూడా 'సమవర్తి'
అని స్తుతిస్తున్నారు.
వివరణ: సూర్యుడు అందరికీ వెలుగునిచ్చి రక్షిస్తాడు
కాబట్టి ఆయన సమవర్తి. కానీ నీవు మంచి-చెడు విచక్షణ లేకుండా అందరినీ చంపేస్తావు
కాబట్టి నిన్ను కూడా లోకం సమవర్తి అంటోంది. ఇది నిజానికి పొగడ్త కాదు, నిందాగర్భితమైన
స్తుతి (వ్యాజస్తుతి).
శ్లోకం 75:
- యేన తవ
కోపం విధాయ ప్రసాదః కృతః = ఏ పరమశివుడు మొదట నీపై
కోపించి (నిన్ను దహించి), ఆ తర్వాత మరల నిన్ను బ్రతికించి అనుగ్రహించాడో,
- తత్-సేవకేషు
అపి ప్రసాదం చికీర్షసి యత్ = ఆ శివుని సేవకులైన
మాపై కూడా నీవు అనుగ్రహం చూపాలని అనుకుంటున్నావా?
- కిం తత్ర
వర్తయసి మాం? = నీవు నన్ను ఎలా చూస్తావు?
- విషమవర్తి
అపి = నీవు నిజానికి 'విషమవర్తివి'
(న్యాయం తప్పి ప్రవర్తించేవాడివి) అయినప్పటికీ,
- మర్మవిద్భిః
సమవర్తీ ఇతి స్తూయసే = రహస్యాలు తెలిసిన వారు నిన్ను 'సమవర్తి'
అని పిలుస్తున్నారు.
తాత్పర్యం: ఓ యమా! నీవు నిజానికి పక్షపాతివి. సాధువులను,
అసాధువులను ఒకేలా పీడిస్తావు కాబట్టి నీవు 'విషమవర్తివి'.
కానీ జ్ఞానులు నిన్ను 'సమవర్తి' అని ఎందుకు అంటారంటే—నీవు ఎవరినీ వదిలిపెట్టకుండా అందరినీ
సమానంగా చంపేస్తావు కాబట్టి! నీవు గతంలో శివుని చేతిలో దెబ్బతిన్న విషయం గుర్తుంది
కదా? అట్టి శివుని భక్తుడనైన నా జోలికి నీవు వస్తే, నీవు మరల
శిక్షకు గురవుతావు. కాబట్టి నీవు నా పట్ల ఎలా ప్రవర్తించాలో జాగ్రత్తగా
ఆలోచించుకో.
విశేషం (వ్యాఖ్యానుసారం)
రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'నిందారూపా
స్తుతిః' (నింద ద్వారా స్తుతించడం) అనే అలంకారాన్ని వివరించారు.
యముడిని 'సమవర్తి' అని పిలవడం ఆయన గొప్పతనం వల్ల కాదు, ఆయన
క్రూరత్వంలో అందరికీ సమాన వాటా ఇస్తాడు కాబట్టి అని కవి చమత్కరించారు. అలాగే,
శివభక్తుడైన మార్కండేయుని ఉదంతాన్ని పరోక్షంగా గుర్తు చేస్తూ, శివభక్తుల
జోలికి రావడం యముడికే ప్రమాదమని హెచ్చరించారు.
6వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడిని (రౌద్రుడిని) 'నీతి తెలిసినవాడివి కదా' అని సంబోధిస్తూ,
శివభక్తులను అవమానించవద్దని హెచ్చరిస్తున్నారు.
భాలస్థలాని కలయస్యమలేందుమౌలి- పాదారవిందమకరందసితాని
యేషామ్ | త్వం మానవానసి విమానయ మా నయజ్ఞ తన్మానవానవసి
రౌద్ర యది స్వమౌద్రమ్ || 76 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే నయజ్ఞ!
= నీతిని (కార్యాకార్య వివేకాన్ని) తెలిసినవాడా!
- హే రౌద్ర!
= భయంకరుడవైన ఓ యముడా!
- త్వం
మానవాన్ అసి = నీవు గొప్ప అభిమానము (గౌరవం) కలవాడవు.
- యది
స్వమౌద్రం అవసి = ఒకవేళ నీవు నీ సొంత గౌరవాన్ని (ముద్రను/ప్రతిష్ఠను)
కాపాడుకోవాలనుకుంటే,
- తాన్
మానవాన్ మా విమానయ = ఆ మనుష్యులను (శివభక్తులను) అవమానించకు.
- యేషాం
భాలస్థలాని = ఎవరి నుదుటి భాగాలు,
- అమల-ఇందుమౌలి-పాదారవింద-మకరంద-సితాని
= నిర్మలమైన చంద్రశేఖరుని (శివుని) పాదపద్మాల ధూళి
(మకరందం) చేత తెల్లగా ప్రకాశిస్తున్నాయో (విభూతి లేదా పాదధూళి ధరించినవారో),
వారిని నీవు గౌరవించు.
తాత్పర్యం: ఓ యమా! నీవు నీతిమంతుడివని పేరు. నీ ప్రతిష్ఠను
నీవు కాపాడుకోవాలంటే ఒక పనిచేయి. ఎవరి నుదుటిపై పరమశివుని పాదధూళి లేదా విభూతి
మెరుస్తుందో, అట్టి శివభక్తులను నీవు తక్కువ చేసి చూడకు (అవమానించకు).
వారిని తాకడం నీ గౌరవానికే భంగం.
77వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో యముడి పేర్లయిన 'శమనుడు', 'యముడు' అనే పదాలకు కవి కొత్త అర్థాన్ని ఇస్తూ శివభక్తుల
గొప్పతనాన్ని చాటారు.
దుర్వృత్తదర్పశమనాచ్ఛమనోऽసి యత్త్వం యద్వా యమోऽస్యధమసంయమనాత్తదన్యత్
| మన్యే మదం శమయితుం ప్రభవస్తవైవ త్వామేవ వా
యమయితుం భవభక్తిభాజః || 77 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే అంతక!
= ఓ యముడా!
- దుర్వృత్త-దర్ప-శమనాత్
త్వం శమనః అసి = దుర్మార్గుల గర్వాన్ని అణచివేస్తావు (శమింపజేస్తావు)
కాబట్టి నిన్ను 'శమనుడు' అంటారు.
- అధమ-సంయమనాత్
యమః అసి = పాపులను శిక్షించి అదుపులో (సంయమనం) ఉంచుతావు కాబట్టి
నిన్ను 'యముడు' అంటారు.
- తత్
అన్యత్ = అది పాత మాట (సామాన్యుల విషయంలో నిజం కావచ్చు).
- తు అహం
మన్యే = కానీ నా ఉద్దేశం ప్రకారం (నిజమైన అర్థం ఏంటంటే):
- భవ-భక్తిభాజః
= శివభక్తులు,
- తవ ఏవ మదం
శమయితుం ప్రభవః = నీ గర్వాన్నే అణచివేయగలరు (కాబట్టి వారే నిజమైన
శమనులు).
- త్వామేవ
యమయితుం (తే ప్రభవః) = నిన్నే అదుపు చేయగలరు (కాబట్టి వారే నిజమైన యములు).
తాత్పర్యం: ఓ యమా! పాపులను దండించే నీవు 'శమనుడు,
యముడు' అనిపించుకోవడం సామాన్యం. కానీ శివభక్తులు నీకంటే గొప్పవారు.
ఎందుకంటే వారు నీ గర్వాన్నే అణచివేస్తారు, నిన్నే శాసించగలరు. కాబట్టి నిజానికి శివభక్తులే
నీకు 'శమనులు', 'యములు'. వారి శక్తి ముందు నీవు తలవంచక తప్పదు.
విశేషం (వ్యాఖ్యానుసారం):
రత్నకంఠుడు ఇక్కడ 'శమన'
(అణచివేసేవాడు), 'యమ' (నియంత్రించేవాడు) అనే పదాలను యముడికి కాకుండా శివభక్తులకు
అన్వయించి, భక్తి యొక్క సర్వోత్కృష్టతను నిరూపించారు. శివభక్తుడు
మృత్యువును సైతం శాసించగలడని దీని భావం.
78వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి యముడికి పాత చేదు జ్ఞాపకాన్ని (శివుని మూడవ కంటి మంటలో
దహనమవ్వడం) గుర్తుచేస్తూ హెచ్చరిస్తున్నారు.
ఉద్వృత్తమంతక నృశంస భృశం సగర్వ శర్వస్తవ వ్యవసితేష్వపి చేష్టసే యత్ | తద్భావి భావిభవభైరవభైరవోగ్ర- భాలానలోద్భవపరాభవకృత్పునస్తే || 78 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే నృశంస! = ఓ
క్రూరుడా (మనుష్యులను చంపేవాడా)!
- హే సగర్వ అంతక! = అహంకారమున్న
ఓ యముడా!
- త్వం శర్వ-స్తవ-వ్యవసితేషు అపి = శివస్తుతి చేసే భక్తుల విషయంలో కూడా,
- యత్ భృశం ఉద్వృత్తం చేష్టసే = ఏవైతే మిక్కిలి గర్వంతో కూడిన పనులు (దుశ్చేష్టలు)
చేస్తున్నావో,
- తత్ తే పునః భావి = దానివల్ల
నీకు మళ్ళీ అదే గతి పట్టబోతోంది.
- భైరవ-ఉగ్ర-భాల-అనల-ఉద్భవ-పరాభవకృత్ = భయంకరమైన శివుని మూడవ కంటి మంట నుండి పుట్టే ఆ పరాభవం
(దహనం) నీకు మళ్ళీ సంభవించబోతోంది.
తాత్పర్యం: ఓ క్రూరమైన యముడా! నీకు అహంకారం ఎక్కువై
శివభక్తుల జోలికి కూడా వస్తున్నావు. గతంలో మార్కండేయుని తాకినప్పుడు శివుని మూడవ
కంటి మంటల్లో పడి ఎలా భస్మమయ్యావో మర్చిపోయావా? నీవు మరలా
అటువంటి పనులే చేస్తే, ఆ భైరవుని నిప్పులు కురిపించే కంటి మంటలు నిన్ను మళ్ళీ
దహించివేస్తాయి. ఆ పరాభవం నీకు తప్పదు.
79వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంతో యముడిని నిందించే ఘట్టం ముగుస్తుంది. శివుడు భక్తుల పట్ల అమితమైన
వాత్సల్యం కలవాడని, వారి విషయంలో జరిగే తప్పులను సహించడని కవి స్పష్టం చేశారు.
కిం వాన్యదర్కజ విశంక విశంకటాస్య హాస్యం చికీర్షసి యదీశ్వరసంశ్రయాణామ్ | తన్మా కృథా న హి తవాశ్రితవత్సలోऽసౌ సానుగ్రహోऽప్యనుచితం క్షమతే మహేశః || 79 ||
ప్రతిపదార్థం:
- హే అర్కజ!
= ఓ సూర్యపుత్రుడా (యముడా)!
- విశంక!
= శంక (భయం) లేనివాడా!
- విశంకటాస్య! = వికృతమైన, భయంకరమైన ముఖం కలవాడా!
- ఈశ్వర-సంశ్రయాణాం
హాస్యం చికీర్షసి యత్ = ఈశ్వర భక్తులను నీవు పరిహసించాలని (చులకన చేయాలని)
చూస్తున్నావు కదా,
- తత్ మా
కృథాః = ఆ పని మాత్రం చేయకు.
- హి
= ఎందుకంటే,
- అసౌ మహేశః
ఆశ్రితవత్సలః = ఆ
మహేశ్వరుడు తనను ఆశ్రయించిన వారి పట్ల అమితమైన ప్రేమ కలవాడు.
- సానుగ్రహః
అపి = ఆయన నీపై దయతో (నిన్ను బతికించి) ఉన్నప్పటికీ,
- అనుచితం న
క్షమతే = నీవు చేసే ఇటువంటి అనుచిత పనులను మాత్రం ఆయన
క్షమించడు.
తాత్పర్యం: ఓ యమా! నీ భయంకరమైన రూపం చూసి అందరూ భయపడతారేమో
గానీ, శివభక్తులు భయపడరు. వారిని పట్టుకోవాలని చూడటం లేదా వారిని చూసి నవ్వడం నీకే
ప్రమాదం. పరమశివుడు నీపై దయ చూపి నిన్ను బతికించిన మాట వాస్తవమే, కానీ తన భక్తుల
విషయంలో నీవు తప్పుగా ప్రవర్తిస్తే ఆయన అస్సలు సహించడు. కాబట్టి నీ హద్దుల్లో నీవు
ఉండు.
ముగింపు గమనిక:
దీనితో 'కాలోపాలంభ
కులకము' (యముడిని హెచ్చరించే శ్లోక సముదాయం) పూర్తయింది. ఇక్కడి
నుండి కవి మరల తన ఆత్మాశ్రయ భక్తిని, శివ ప్రార్థనను కొనసాగిస్తారు.
80వ శ్లోకం
ఈ శ్లోకంలో కవి తన స్తోత్రానికి ఉపయోగించిన 'వసంతతిలక'
ఛందస్సును నాలుగు రకాలైన 'తిలకముల' (అలంకారముల) తో పోలుస్తూ అద్భుతమైన ఉపమాలంకారాన్ని వాడారు.
భాలస్థలీవ తిలకేన వధూకటాక్ష- విక్షోభితేన తిలకేన వనావలీవ | విజ్ఞప్తిరేణతిలకేన విభావరీవ శోభాం వసంతతిలకేన బిభర్తి శంభోః || 80 ||
ప్రతిపదార్థం:
- తిలకేన భాలస్థలీ ఇవ = బొట్టు
(తిలకం) చేత నుదురు ఏ విధంగానైతే శోభిస్తుందో;
- వధూ-కటాక్ష-విక్షోభితేన తిలకేన వనావలీ ఇవ =
సుందరాంగుల కడగంటి చూపుల సోకగానే పూచే 'తిలక' వృక్షాల చేత వనపంక్తులు ఏ విధంగా శోభిస్తాయో;
- ఏణతిలకేన విభావరీ ఇవ = మృగము
చిహ్నముగా ఉన్న (ఏణతిలక) చంద్రుని చేత రాత్రి (విభావరి) ఏ విధంగా శోభిస్తుందో;
- తథా = అదే విధంగా,
- శంభోః ఇయం మమ విజ్ఞప్తిః = శంభుడు
(శివుడు) ఉద్దేశించి చేసిన నా ఈ విన్నపము (స్తోత్రము),
- వసంతతిలకేన = 'వసంతతిలక'
అనే ఛందస్సు (వృత్తము) చేత,
- శోభాం బిభర్తి = మిక్కిలి
శోభను సంతరించుకుంది.
తాత్పర్యం & విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో 'తిలక' అనే పదాన్ని కవి నాలుగు అర్థాలలో వాడారు:
- నుదుటి
బొట్టు: ముఖానికి
అందాన్నిచ్చేది.
- తిలక
వృక్షం: ఒక ప్రాచీన నమ్మకం
ప్రకారం, సుందరీమణుల కటాక్ష వీక్షణాల వల్ల తిలక వృక్షాలు
(క్షురక వృక్షాలు) వసంత కాలంలో పూస్తాయి. అట్టి పుష్పించిన చెట్ల వల్ల అడవి
అంతా అందంగా కనిపిస్తుంది.
- చంద్రుడు: రాత్రికి అలంకారం చంద్రుడు (మృగము మచ్చగా కలవాడు).
- ఛందస్సు: ఈ స్తోత్రమంతా 'వసంతతిలక'
అనే ఛందస్సులో సాగింది.
వ్యాఖ్యాన విశేషం: వ్యాఖ్యాత
రత్నకంఠుడు ఈ ఛందస్సు యొక్క లక్షణాన్ని కూడా పేర్కొన్నారు: "ఖ్యాతా
వసంతతిలకా తభజా జగౌ గః" (త-భ-జ-జ-గ-గ అనే గణాలు కలది). కవి తన భక్తిని ఎంత అందంగా,
శాస్త్రీయంగా ప్రకటించారో ఈ శ్లోకం నిరూపిస్తుంది.
ఈ శ్లోకంలో కవి తన అత్యంత దైన్య స్థితిని, వృద్ధాప్యాన్ని,
దారిద్ర్యాన్ని శివునికి నివేదించుకుంటూ కరుణించమని వేడుకుంటున్నారు.
81వ శ్లోకం (నిజావస్థా నివేదనము)
వాసః క్షీణదశం వయశ్చ కరణగ్రామం మనశ్చాక్షమం నిఃసారేషు దురీశ్వరేష్వపచితేరుద్వేగమంగేష్వపి
| వ్యర్థం వేశ్మ నృజన్మ చాఖిలమిదం
కల్యాణశూన్యం వపుః కోషం చోద్వహతః కురుష్వ కరుణాం చిత్తే గిరం చ శ్రుతౌ || 81 ||
ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం
ఈ శ్లోకంలో కవి తాను మోస్తున్న భారాలను (ఉద్వహతః), తన దుస్థితిని
ఎనిమిది రకాలుగా వర్ణించారు:
- క్షీణదశం వాసః: చిరిగిపోయిన అంచులు (దశలు) గల పాత వస్త్రం
ధరించినవాడిని.
- క్షీణదశం వయః: ఆయుస్సు తీరిపోతున్న వృద్ధాప్యంలో ఉన్నవాడిని
(బాల్యాది అవస్థలు దాటిన వయస్సు).
- అక్షమం కరణగ్రామం: తన పనులు తాను చేసుకోలేని స్థితిలో ఉన్న ఇంద్రియ సమూహం
కలిగినవాడిని.
- అక్షమం మనః: ఏకాగ్రత లేదా శాంతి లేని బలహీనమైన మనస్సు
కలిగినవాడిని.
- నిఃసారేషు దురీశ్వరేషు అపచితేః ఉద్వేగమ్: ఉదారత లేని నీచ ప్రభువుల (దురీశ్వరుల) వల్ల జరిగిన
అవమానం (అపచితి) చేత కలిగిన మనోవేదనను అనుభవిస్తున్నవాడిని.
- అంగేషు ఉద్వేగమ్: వృద్ధాప్యం వల్ల వణుకుతున్న (కంపం) చేతులు, కాళ్లు మొదలైన అవయవాల భారాన్ని మోస్తున్నవాడిని.
- వ్యర్థం వేశ్మ, అఖిలం
నృజన్మ: ధనం లేని ఖాళీ ఇల్లు,
సత్కర్మలు చేయని వ్యర్థమైన మానవ జన్మను
మోస్తున్నవాడిని.
- కల్యాణశూన్యం వపుః కోషం చ: ముక్తి మార్గానికి కావలసిన పుణ్యం లేని శరీరాన్ని
(వపుః), బంగారం (కల్యాణం) లేని ఖాళీ ఖజానాను (కోషం)
మోస్తున్నవాడిని.
తుది ప్రార్థన: ఓ స్వామీ!
ఇన్ని భారాలు మోస్తూ దీనంగా ఉన్న నాపై నీ చిత్తంలో
కరుణను (దశను) ఉంచు, నా దీన వాక్కులను
(కరుణాం గిరం) నీ చెవిన (శ్రుతౌ) వేసుకో.
వ్యాఖ్యాన విశేషం (రత్నకంఠుని వివరణ)
వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఇక్కడ శ్లేషార్థాలను అద్భుతంగా వివరించారు:
- దశ: అంటే వస్త్రం అంచు మరియు మనిషి వయస్సు (బాల్య, యౌవన, వార్ధక్య దశలు).
- అక్షమ: అంటే సామర్థ్యం లేకపోవడం మరియు ఓర్పు లేకపోవడం.
- కల్యాణ: అంటే మంగళము (ముక్తి) మరియు బంగారం. శరీరం ముక్తికి
దూరమైంది, ఇల్లు బంగారానికి దూరమైంది.
- కోషం: అంటే దేహం (అన్నమయాది కోశాలు) మరియు ధనగారం (డబ్బు
దాచుకునే చోటు).
కవి తన బాహ్య దారిద్ర్యాన్ని (చిరిగిన బట్టలు, ఖాళీ ఇల్లు)
మరియు అంతర దారిద్ర్యాన్ని (బలహీనమైన మనస్సు, పుణ్యం లేని
జన్మ) ఒకే శ్లోకంలో నిక్షిప్తం చేసి శివుని శరణు వేడారు.
82వ శ్లోకం (ఉపసంహారము)
ఈ శ్లోకంలో కవి తన అజ్ఞానాన్ని ఒప్పుకుంటూ, కేవలం తన
ఆర్తిని విని రక్షించమని, తన తలపైన పాదముంచి అనుగ్రహించమని శివుని వేడుకుంటున్నారు.
అజ్ఞస్తావదహం న మందధిషణః కర్తుం మనోహారిణీ- శ్చాటూక్తీః ప్రభవామి యామి భవతో యాభిః
కృపాపాత్రతామ్ | ఆర్తేనాశరణేన కిం తు కృపణేనాక్రందితం కర్ణయోః కృత్వా సత్వరమేహి దేహి చరణం మూర్ధన్యధన్యస్య
మే || 82 ||
ప్రతిపదార్థం & తాత్పర్యం
- హే
స్వామిన్! = ఓ నాథా!
- అహమ్
అజ్ఞః తావత్ = మొదటిగా నేను అజ్ఞానిని.
- న
మందధిషణః = (వ్యాఖ్యానం ప్రకారం) మందబుద్ధిని కాకపోయినా, నీ దైవత్వం ముందు నేను అజ్ఞానినే.
- యాభిః
భవతః కృపాపాత్రతాం యామి = ఏ స్తుతుల ద్వారా నీ కృపకు నేను పాత్రుడనవుతానో,
- తాః
మనోహారిణీః చాటూక్తీః = అట్టి మనోహరమైన, చమత్కారముతో
కూడిన స్తుతి వాక్కులను,
- కర్తుం న
ప్రభవామి = రచించడానికి నేను సమర్థుడను కాను.
- కిం తు
= కానీ,
- అశరణేన
ఆర్తేన కృపణేన (మయా) = దిక్కులేనివాడిని, దుఃఖితుడిని,
దీనుడనైన నా చేత,
- ఆక్రందితం
= చేయబడిన ఈ మొరను (ఏడుపును),
- కర్ణయోః
కృత్వా = నీ చెవులారా విని,
- సత్వరం
ఏహి = వెంటనే నా వద్దకు రా.
- అధన్యస్య
మే మూర్ధని = భాగ్యహీనుడనైన నా తలపైన,
- చరణం దేహి
= నీ పాదపద్మాన్ని ఉంచి నన్ను పవిత్రుడిని చేయు.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నిన్ను మెప్పించేలా గొప్ప
కవిత్వంతో, అందమైన మాటలతో స్తుతించే జ్ఞానం నాకు లేదు. నేను కేవలం ఒక
దీనుడిని, దుఃఖితుడిని. నా ఈ ఆర్తనాదాన్ని (మొరను) ఆలకించి, ఆలస్యం
చేయకుండా నా వద్దకు వచ్చి, భాగ్యహీనుడనైన నా శిరస్సుపై నీ పాదముంచి నన్ను అనుగ్రహించు.
ముగింపు వాక్యం
ఇతి శ్రీరాజానకశంకరకంఠాత్మజరత్నకంఠవిరచితయా లఘుపంచికయా సమేతం
కాశ్మీరకమహాకవిశ్రీజగద్ధరభట్టవిరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య స్తుతికుసుమాంజలౌ
కృపణాక్రందనం నామ నవమం స్తోత్రమ్ |
అర్థం: కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచిత 'స్తోత్రకుసుమాంజలి'
లోని, రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో
కూడిన 'కృపణాక్రందనము' అనే తొమ్మిదవ
స్తోత్రం సమాప్తం.
No comments:
Post a Comment