కశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన స్తుతి కుసుమాంజలి లోని పదవ స్తోత్రమైన 'కరుణాక్రందనం' స్తోత్రమునకు రాజానక రత్నకంఠుడు 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి 23 01 2026
దశమం స్తోత్రమ్ ।కరుణాక్రందనస్తోత్రం ( 91 శ్లోకాలు)
౧.
మొదటి శ్లోకము
శ్లోకము: జయతి
చిత్తచకోరకచన్ద్రికా సుకృతినాం వదనాబ్జరవిచ్ఛవిః । శ్రవణబర్హిణవర్షణవర్తనీ
హరిణకేతుకలాముకుటస్తుతిః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము: సుకృతినాం =
పుణ్యవంతుల యొక్క, చిత్త + చకోరక = మనస్సు అనే చకోర పక్షికి, చన్ద్రికా = వెన్నెల వంటిదియు, వదన + అబ్జ = ముఖము
అనే పద్మమునకు, రవి + ఛవిః = సూర్యకాంతి వంటిదియు, శ్రవణ + బర్హిణ = చెవులు అనే నెమళ్లకు, వర్షణ +
వర్తనీ = వాన చినుకుల ధార వంటిదియు, హరిణకేతు + కలాముకుట +
స్తుతిః = చంద్రకళను శిరస్సున ధరించిన శివుని యొక్క స్తోత్రము, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నది.
తాత్పర్యము: పుణ్యవంతుల
మనస్సు అనే చకోర పక్షులకు వెన్నెల వంటిది, వారి ముఖ పద్మములను వికసింపజేసే సూర్యప్రభ
వంటిది, శివకథలను వినగోరే వారి చెవులు అనే నెమళ్లకు వర్షధార
వంటిది అయిన ఆ పరమశివుని స్తుతి సర్వోత్కృష్టమైనదిగా జయమునందుచున్నది.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివస్తుతిని వెన్నెలతోను, సూర్యకాంతితోను
మరియు వర్షధారతోను పోల్చుట ద్వారా రూపక అలంకారము ఉపయోగించబడినది.
- చకోర పక్షులు వెన్నెలను తాగి జీవిస్తాయని కవిసమయము.
అలాగే భక్తులు శివస్తుతిని విని ఆనందిస్తారని భావము.
౨-౩. రెండు మరియు మూడు
శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: జయతి
భక్తిలతానవమాధవః సుకృతపాదపపక్వఫలోద్భవః । విపదుపద్రవవిక్లవబాన్ధవః
సుకవిసూక్తివధూవదనాసవః ॥ 2 ॥
భవమహార్ణవనిస్తరణప్లవః
ప్రవరసూరిమయూరఘనారవః । హృదయదాహహృతావమృతద్రవః కుముదినీరమణాభరణస్తవః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము: భక్తి + లతా
= భక్తి అనే తీగకు, నవ + మాధవః = నూతనమైన వసంత కాలము వంటివాడును, సుకృత + పాదప = పుణ్యము అనే వృక్షమునకు, పక్వ + ఫల +
ఉద్భవః = పండిన ఫలము యొక్క పుట్టుక వంటివాడును, విపద్ +
ఉపద్రవ = జన్మ జరా మరణాది ఆపదలనే ఉపద్రవములచే, విక్లవ =
భయపడిన వారికి, బాన్ధవః = బంధువు (రక్షకుడు) వంటివాడును,
సుకవి + సూక్తి + వధూ = ఉత్తమ కవుల యొక్క చక్కని మాటలనే స్త్రీల
యొక్క, వదన + ఆసవః = ముఖమందలి మద్యము (అమృతము) వంటివాడును,
భవ + మహార్ణవ = సంసారమనే మహా సముద్రమును, నిస్తరణ
= దాటుటకు, ప్లవః = తెప్ప (పడవ) వంటివాడును, ప్రవర + సూరి + మయూర = శ్రేష్ఠులైన పండితులనే నెమళ్లకు, ఘన + ఆరవః = మేఘ గర్జన వంటివాడును, హృదయ + దాహ =
హృదయ తాపమును, హృతౌ = పోగొట్టుటలో, అమృత
+ ద్రవః = అమృత రసము వంటివాడును అయిన, కుముదినీరమణ + ఆభరణ +
స్తవః = చంద్రుని ఆభరణముగా కలిగిన శివుని యొక్క స్తోత్రము, జయతి
= సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నది.
తాత్పర్యము: చంద్రశేఖరుని
స్తుతి భక్తి అనే తీగను వికసింపజేసే వసంతకాలము వంటిది. అనేక జన్మల పుణ్యవృక్షమునకు
లభించిన పండిన ఫలము వంటిది. సంసార దుఃఖాలచే భయపడిన వారికి బంధువు వంటిది. కవుల
వాక్కులకు అమృతము వంటిది. సంసార సాగరాన్ని దాటించే నావ వంటిది. పండితులనే నెమళ్లకు
ఆనందాన్నిచ్చే మేఘ గర్జన వంటిది. మనోతాపాన్ని హరించే అమృత ధార వంటిది. ఇట్టి
శివస్తోత్రము సర్వదా జయించుగాక.
విశేషములు:
- నవమాధవః: వసంత కాలం రాగానే తీగలు ఎలా చిగురిస్తాయో, శివస్తుతి
వల్ల భక్తి వృద్ధి చెందుతుందని అర్థము.
- ఘనారవః: మేఘ గర్జన వినగానే నెమళ్లు ఎలా నాట్యం
చేస్తాయో,
శివస్తోత్రము వినగానే పండితులు పరమానంద భరితులవుతారని భావము.
- ఈ రెండు శ్లోకములు ఒకే భావమును పూర్తి చేయుచున్నవి
కావున వీటిని 'యుగ్మము' అని అంటారు.
4. నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: మధురమిన్దుముఖీవదనాదపి
క్లమహరం సురసిన్ధుజలాదపి । త్రిభువనాధిపతిస్తుతిపావనం జయతి సత్కవిసూక్తిరసాయనమ్ ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్రిభువన +
అధిపతి + స్తుతి + పావనం = ముల్లోకములకు ప్రభువైన శివుని స్తుతిచే పవిత్రమైనదియు, ఇన్దుముఖీ +
వదనాద్ + అపి = చంద్రుని వంటి ముఖము కలిగిన స్త్రీ ముఖము (మాట) కంటెను, మధురం = తియ్యనైనది (రమణీయమైనది) యు, సురసిన్ధు +
జలాద్ + అపి = గంగానది జలము కంటెను, క్లమ + హరం = అలసటను
(సంసార తాపమును) పోగొట్టునదియునైన, సత్కవి + సూక్తి +
రసాయనమ్ = గొప్ప కవుల యొక్క మంచి మాటలనే అమృతము (రసాయనము), జయతి
= సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నది.
తాత్పర్యము: ముల్లోకనాథుడైన
పరమశివుని స్తుతితో పునీతమైన సత్కవుల వాక్కు అనే రసాయనము అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. ఇది
సుందరాంగుల ముఖారవిందము కంటె మధురమైనది. గంగాజలము కంటెను మిన్నగా సంసారము అనే
ఎడారిలో తిరుగుట వల్ల కలిగే అలసటను, దుఃఖాన్ని పోగొట్టే శక్తి కలిగినది.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషము: 'మధురం' అనగా ఇక్కడ కేవలము రుచి మాత్రమే కాదు, రమణీయత
అని అర్థము.
- క్లమహరం: గంగాజలం శరీర దాహాన్ని, అలసటను
తీరుస్తుంది. కానీ శివస్తుతితో కూడిన కవి వాక్కు భవ బంధాల వల్ల కలిగే మానసిక
తాపాన్ని కూడా హరిస్తుందని కవి చమత్కారం.
5. ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: నవనవభ్రమరస్వనశోభినీ
భవమరుభ్రమఘర్మశమక్షమా । హృదయనన్దచన్దనకన్దలీ జయతి శంకరభక్తిరభఙ్గురా ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము: నవ + నవ +
భ్రమర + స్వన + శోభినీ = నూతనమైన స్తోత్రములనే తుమ్మెదల ధ్వనితో శోభిల్లునదియు, భవ + మరు +
భ్రమ + ఘర్మ + శమ + క్షమా = సంసారమనే ఎడారిలో తిరుగుట వల్ల కలిగిన ఎండ వేడిని
(తాపమును) చల్లార్చుటలో సమర్థమైనదియు, హృదయ + నన్దన + చన్దన
+ కన్దలీ = హృదయమనే నందనోద్యానవనమున (దేవతా వనమున) పెరిగే చందనపు తీగ వంటిదియునైన,
అభఙ్గురా = విచ్ఛిత్తి లేని (నిరంతరమైన), శంకర
+ భక్తిః = శివభక్తి, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా
వెలుగొందుచున్నది.
తాత్పర్యము: స్థిరమైన
శివభక్తి సర్వోత్కృష్టమైనది. అది హృదయమనే నందనోద్యానవనంలో వికసించే చందనపు తీగ
వంటిది. చందనపు తీగ తుమ్మెదల ఝంకారంతో ఎలా శోభిస్తుందో, ఈ భక్తి
కూడా కొత్త కొత్త స్తోత్రాలనే తుమ్మెదల నాదంతో ప్రకాశిస్తుంది. ఎడారిలో ప్రయాణించే
వానికి చందనపు వనము చల్లదనమిచ్చినట్లుగా, సంసార తాపంతో
అలమటించే వారికి ఈ భక్తి శాంతిని ప్రసాదిస్తుంది.
విశేషములు:
- రూపక అలంకారము: ఇక్కడ భక్తిని చందనపు తీగతోను, హృదయాన్ని
నందనవనంతోను, స్తోత్రములను తుమ్మెదలతోను రూపకం చేయడం
జరిగింది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషము: సంసారమును 'మరు
భూమి' (ఎడారి) గా వర్ణించడం ద్వారా, అందులో సుఖం లేదని, కేవలం తాపం (దుఃఖం) మాత్రమే
ఉంటుందని సూచించబడింది.
6. ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: అథ
కథంచన రూఢమపి క్షణం మనసి వీక్ష్య వివేకనవాఙ్కరమ్ । బహువిధవ్యసనౌఘవిఘట్టితం సపది
విజ్ఞపయామి జగద్గురుమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: అథ = ఆ
తర్వాత, మనసి = మనస్సు నందు, కథంచన = అతి కష్టము మీద,
క్షణం = క్షణకాలము పాటు, రూఢమ్ + అపి =
మొలకెత్తినట్టియు, బహువిధ + వ్యసన + ఓఘ + విఘట్టితం = అనేక
రకములైన కామక్రోధాది దుర్గుణములనే ప్రవాహముచే కొట్టబడినట్టియు (తడుపబడినట్టియు),
వివేక + నవ + అఙ్కురమ్ = వివేకము అనే కొత్త మొలకను, వీక్ష్య = చూసి, సపది = వెంటనే, జగద్గురుమ్ = జగన్నాథుడైన శివుని గురించి, విజ్ఞపయామి
= విన్నవించుకొనుచున్నాను.
తాత్పర్యము: చాల కాలమునకు నా
మనస్సులో అతి కష్టము మీద వివేకము అనే ఒక చిన్న మొలక మొలకెత్తింది. కానీ ఆ మొలక
కామక్రోధాది వ్యసనములనే నీటి ప్రవాహముచే నిరంతరము ఒత్తిడికి లోనవుతున్నది. అట్టి
స్థితిని గమనించి, ఆ వివేకము నశించక ముందే నేను వెంటనే జగద్గురువును శరణు
వేడుతున్నాను.
విశేషములు:
- రూపక అలంకారము: వివేకమును మొలకతోను, వ్యసనములను
నీటి ప్రవాహముతోను పోల్చుట జరిగినది.
- సంసార తాపము వల్ల కలిగే వ్యసనాలు వివేకాన్ని ఎలా
అణచివేస్తాయో ఈ శ్లోకము వివరిస్తుంది.
7. ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: అపి
జగద్విదితః కరుణాపరః పరహితాహితమూర్తిపరిగ్రహః । కిమితి హంసి న హంస హృదమ్బుజే
కృతపదో విపదః శరణార్థినామ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే హంస = ఓ
పరమాత్మా (పరమశివా), జగద్ + విదితః + అపి = జగత్ప్రసిద్ధుడవై ఉండియు, కరుణా + పరః = మిక్కిలి దయగలవాడవై, పరహిత + ఆహిత +
మూర్తి + పరిగ్రహః = ఇతరుల మేలు కొరకు (జగదుద్ధరణ కొరకు) రూపమును ధరించినవాడవై,
శరణార్థినామ్ = శరణు కోరిన మా వంటి వారి యొక్క, హృద్ + అమ్బుజే = హృదయమనే పద్మము నందు, కృత + పదః =
నివాసము ఏర్పరచుకొని (ఉండియు), విపదః = జన్మ జరా మరణాది
ఆపదలను, కిమితి + న + హంసి = ఎందుకు హరించుట లేదు?
తాత్పర్యము: ఓ పరమాత్మా!
నీవు దయామయుడవు, లోకోద్ధరణ కోసం రూపమును ధరించినవాడవు అని లోకమంతా తెలుసు.
నీవు భక్తుల హృదయ పద్మములలోనే నివసిస్తావు కదా! మరి శరణు వేడిన మా యొక్క సంసార
దుఃఖాలను ఎందుకు తొలగించడం లేదు?
విశేషములు:
- హంస: ఈ పదమునకు యోగులచే ధ్యానింపబడే 'పరమాత్మ'
అని అర్థము. అలాగే లోకంలో 'హంస' పద్మము దగ్గర ఉండి అందరికీ ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. ఇక్కడ శ్లేషాలంకారము
ద్వారా శివుని హంసతో పోల్చడమైనది.
- భగవంతుడు హృదయంలోనే ఉన్నాడనే సత్యాన్ని ఇక్కడ గుర్తు
చేస్తున్నారు.
8. ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యది
భవాన్విదధీత హృది స్థితిం వ్యసనసంపదసౌ ప్రసరేత్కథమ్ । యది న సా
ప్రసరేత్ప్రసజేత్కథం బుధజనోఽప్యసమఞ్జసకర్మసు ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే స్వామిన్
= ఓ నాథా, భవాన్ = నీవు, హృది = నా హృదయము నందు, స్థితిమ్ = నివాసమును (స్థిరముగా), విదధీత + యది =
ఉంచినట్లయితే, అసౌ = ఈ, వ్యసన + సంపత్
= కామక్రోధాది వ్యసనముల సమూహము (లేక జన్మ దుఃఖముల సమూహము), కథమ్
+ ప్రసరేత్ = ఎలా విస్తరిస్తుంది? (విస్తరించదు అని అర్థము),
సా = ఆ వ్యసన సమూహము, న + ప్రసరేత్ + యది =
విస్తరించని యెడల, బుధజనః + అపి = పండితుడైన వాడు కూడా,
అసమఞ్జస + కర్మసు = అనుచితమైన (చెడు) పనుల యందు, కథమ్ + ప్రసజేత్ = ఏ విధముగా ప్రవృత్తుడవుతాడు?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీవు గనుక నా హృదయంలో స్థిరముగా కొలువై ఉంటే, ఈ దుర్గుణాల సమూహం నాపై ప్రభావం చూపదు. ఆ
దుర్గుణాలు లేనప్పుడు, జ్ఞాని అయిన వాడు కూడా పొరపాటున కూడా
చెడు పనుల వైపు వెళ్లడు కదా! కాబట్టి నా వ్యసనాలు నశించాలంటే నీవు నా హృదయంలో
నివసించాలి.
విశేషములు:
- ఇక్కడ కార్యకారణ సంబంధము చూపబడినది. భగవంతుడు హృదయంలో
ఉంటే వ్యసనాలు ఉండవు, వ్యసనాలు లేకుంటే పాపకర్మలు ఉండవు.
- ఇది భక్తుడు దేవుడిని తన హృదయంలో స్థిరముగా ఉండమని
వేడుకొనే ప్రార్థన.
9. తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇహ
బృహద్భిరుదగ్రపరిగ్రహగ్రహగృహీతమతిర్వ్యసనోద్గమైః । యది న కాతరతాం పరతన్త్రతామఫలతాం
ఖలతాం చ భజేజ్జనః ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఇహ = ఈ
లోకమునందు, బృహద్భిః = అధికమైనట్టియు, ఉదగ్ర + పరిగ్రహ + గ్రహ +
గృహీత + మతిః = గొప్పవైన వస్తువులను సంపాదించాలనే పట్టుదల (దురాశ) అనే గ్రహముచే
పట్టబడిన బుద్ధి కలవాడై, వ్యసన + ఉద్గమైః = కామ క్రోధ లోభ
మోహములనే వ్యసనముల పెరుగుదలచే, జనః = మానవుడు, కాతరతాం = దీనత్వమును, పరతన్త్రతామ్ = పరాధీనతను,
అఫలతామ్ = నిష్ప్రయోజకత్వమును (వ్యర్థతను), ఖలతాం
+ చ = దుష్టత్వమును, యది + న + భజేత్ = ఒకవేళ
పొందకపోయినట్లయితే (తదుపరి శ్లోకముతో అన్వయము).
తాత్పర్యము: ఈ లోకంలో
మనుషులు ప్రాపంచిక వస్తువులను కూడబెట్టాలనే తీవ్రమైన కోరిక (దురాశ) అనే గ్రహము
పట్టినట్లు ప్రవర్తిస్తారు. అటువంటి వారు రకరకాల వ్యసనాలకు లోనై దీనులుగా, ఇతరులకు
బానిసలుగా, వ్యర్థులుగా మరియు దుర్మార్గులుగా
మారిపోతున్నారు. ఒకవేళ మానవుడు ఇటువంటి దుస్థితిని పొందకపోయినట్లయితే (భగవంతుని
సేవించేవాడని భావము).
విశేషములు:
- పరిగ్రహగ్రహము: ఇక్కడ గ్రహము అంటే పట్టుదల లేదా
పీడించే గ్రహము అని అర్థము. ప్రాపంచిక సంపదల మీద మమకారం మనిషిని గ్రహం
పట్టినట్లు వదలదని కవి భావము.
- ఈ శ్లోకము తదుపరి శ్లోకములతో కలిసి ఒకే వాక్యముగా
(మహాకులకము) పూర్తవుతుంది.
10. పదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యది
భజేత న సజ్జనసఞ్జనవ్యసనసర్పదనల్పకృపాస్పదమ్ । హృదయమిన్దుమయూఖసుఖాహతివ్యతికరద్రుతచన్ద్రమణిశ్రియమ్
॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: సజ్జన +
సఞ్జన + వ్యసన = సజ్జనుల సాంగత్యము చేయుటయే ఒక అలవాటుగా (వ్యసనముగా) కలిగినందువలన, సర్పద్ +
అనల్ప + కృపా + ఆస్పదమ్ = ప్రవహించుచున్న (వృద్ధి చెందుచున్న) గొప్ప దయకు
నిలయమైనదియు, ఇన్దు + మయూఖ + సుఖ + ఆహతి + వ్యతికర =
చంద్రకిరణముల యొక్క సుఖకరమైన స్పర్శ చేత, ద్రుత + చన్ద్రమణి
+ శ్రియమ్ = కరిగిన చంద్రకాంత మణి యొక్క శోభను, హృదయమ్ =
హృదయము, యది + న + భజేత = పొందకపోయినట్లయితే (అనగా అట్టి
హృదయము లేని యెడల).
తాత్పర్యము: సజ్జనుల
సాంగత్యము వల్ల కలిగే ఆనందమే వ్యసనముగా మారి, దాని ద్వారా పెల్లుబుకుతున్న దయాగుణానికి
నిలయమైన హృదయము ఉండాలి. ఆ హృదయము ఎలా ఉండాలంటే—చంద్రకిరణాల సోకగానే చంద్రకాంత మణి
కరిగి నీరైనట్లు, భగవంతుని కరుణా కిరణాల తాకిడికి భక్తుని
హృదయము కరిగి భక్తిరసమయం కావాలి. అటువంటి స్థితి కలగకపోతే మనిషి వ్యర్థుడని భావము.
విశేషములు:
- చన్ద్రమణి శ్రియమ్: చంద్రకాంత మణులు చంద్రుని వెన్నెల
తగలగానే ద్రవిస్తాయని ప్రసిద్ధి. అలాగే భక్తుని హృదయం కూడా సజ్జన సాంగత్యం
వల్ల, భగవత్ చింతన వల్ల ద్రవించాలని ఇక్కడ చక్కని పోలిక చెప్పబడింది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషము: సజ్జన సాంగత్యమే నిజమైన వ్యసనం
కావాలని కవి సూచించారు.
·
11. పదకొండవ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అభిలషేయురనర్గలదుర్గతిప్రసరదీర్ఘనిదాఘనిపీడితాః
। యది ఘనాగమవన్న ధనాగమం ప్రణయినస్తృషితా హరిణా ఇవ ॥ 11 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: అనర్గల +
దుర్గతి + ప్రసర + దీర్ఘ + నిదాఘ + నిపీడితాః = అడ్డులేకుండా పెరిగే దుర్దశ (జన్మ
పరంపర) అనే సుదీర్ఘమైన ఎండ వేడిమిచే పీడించబడినవారై, ప్రణయినః = యాచకులు (కోరికలు గలవారు), తృషితాః =
దప్పిక గొన్న, హరిణాః + ఇవ = జింకల వలె, ఘన + ఆగమవత్ = వర్షకాలం (మేఘాల రాక) కోసం వలె, ధన +
ఆగమమ్ = ధనము యొక్క రాకను, యది + న + అభిలషేయుః = ఒకవేళ
కోరుకోకపోయినట్లయితే.
·
తాత్పర్యము: సంసారము అనే
సుదీర్ఘమైన గ్రీష్మకాలపు ఎండ వేడికి తట్టుకోలేక, దప్పిక గొన్న జింకలు వర్షం కోసం ఎదురుచూసినట్లుగా, యాచకులు
ధనం కోసం నిరంతరం ఆశపడతారు. ఒకవేళ మానవులకు అట్టి ధనాశ లేకపోయినట్లయితే (తదుపరి
శ్లోకములతో అన్వయము).
·
12. పన్నెండవ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యది
న పీనఘనస్తనమఙ్గురత్రివలిభఙ్గితరఙ్గితమధ్యమాః । ఇహ
హరేయురపాఙ్గవిలోకితైర్ధృతరతిప్రమదాః ప్రమదా మనః ॥ 12 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: పీన + ఘన +
స్తన = నిండుగా, గట్టిగా ఉన్న వక్షోజములతో, మఙ్గుర = వంగినట్టియు, త్రివలి + భఙ్గి + తరఙ్గిత +
మధ్యమాః = కడుపుపై మూడు మడతలతో అందంగా ఉన్న నడుము గలవారును, ధృత
+ రతి + ప్రమదాః = అనురాగమును, సంతోషమును కలిగించువారునైన,
ప్రమదాః = స్త్రీలు, ఇహ = ఈ లోకమున, అపాఙ్గ + విలోకితైః = కడకంటి చూపులతో, మనః =
మనస్సును, యది + న + హరేయుః = ఒకవేళ హరించకపోయినట్లయితే.
·
తాత్పర్యము: అందగత్తెలైన
స్త్రీలు తమ రూపాతిశయంతో, కడకంటి చూపులతో పురుషుల మనస్సును
ఆకర్షించి వికారము కలిగిస్తారు. ఒకవేళ మానవుడి మనస్సు ఇటువంటి ఆకర్షణలకు
లోనుకాకపోయినట్లయితే.
13-14. పదమూడు
మరియు పదునాలుగవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: బలవదిన్ద్రియతస్కరసంకులే
విషయభీమభుజంగమభీషణే । దురితదీర్ఘదవానలదుఃసహే బహలమోహతమోహతసంవిది ॥ 13 ॥
కృతధియోఽపి
భవాధ్వని ధావతః ప్రబలకర్మరయాపహృతాత్మనః । అవసరే ప్రహరేయురమీ న చేన్మదనమానముఖాః
పరిపన్థినః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: బలవద్ +
ఇన్ద్రియ + తస్కర + సంకులే = బలమైన ఇంద్రియాలనే దొంగలతో నిండినదియు, విషయ + భీమ
+ భుజంగమ + భీషణే = శబ్ద స్పర్శాది విషయాలనే భయంకరమైన సర్పాలతో భీతిని
కలిగించునదియు, దురిత + దీర్ఘ + దవానల + దుఃసహే = పాపములనే
సుదీర్ఘమైన కార్చిచ్చుతో భరింపరానిదియు, బహల + మోహ + తమ + హత
+ సంవిది = గాఢమైన అజ్ఞానమనే చీకటిచే కప్పబడిన వివేకము కలదియునైన, భవ + అధ్వని = సంసార మార్గమున, ధావతః =
పరిగెత్తుచున్నట్టియు, ప్రబల + కర్మ + రయ + అపహృత + ఆత్మనః =
ప్రబలమైన పూర్వకర్మల వేగముచే అపహరించబడిన బుద్ధి గల, కృతధియః
+ అపి = పండితులైన వారిని కూడా, అవసరే = భగవద్ధ్యాన సమయమున,
మదన + మాన + ముఖాః = కామము, అహంకారము మొదలైన,
అమీ = ఈ, పరిపన్థినః = శత్రువులు, న + ప్రహరేయుః + చేత్ = ఒకవేళ కొట్టకపోయినట్లయితే (బాధించకపోయినట్లయితే).
తాత్పర్యము: సంసార మార్గం
చాలా భయంకరమైనది. ఇక్కడ ఇంద్రియాలు దొంగల వలె మన వివేకాన్ని దోచుకుంటాయి. విషయ
వాంఛలు పాముల వలె భయపెడతాయి. పాపాలు అగ్ని వలె దహిస్తాయి. అజ్ఞానం చీకటిని
నింపుతుంది. ఇటువంటి దారిలో పడి కొట్టుకుపోయే పండితులను సైతం ధ్యాన సమయంలో కామ
క్రోధాది శత్రువులు వేధించకుండా ఉంటే (అప్పుడు శివభక్తి సులభమవుతుంది).
విశేషములు:
- పరిపన్థినః: అంటే దారి దోపిడీ దొంగలు అని అర్థం. భక్తి
మార్గంలో వెళ్లే భక్తుడిని కామక్రోధాదులు దారిలో అడ్డుకునే దొంగల వలె
పీడిస్తాయని ఇక్కడ భావము.
- ఇవి 9వ శ్లోకం నుండి మొదలైన సుదీర్ఘ
వాక్యానికి (మహాకులకము) కొనసాగింపు.
·
15. పదునైదవ శ్లోకము
·
శ్లోకము: ఉపచితోఽభినవామ్రదలావలీకవలనాకులకోకిలకూజితైః
। యది న తర్జయితుం ప్రభవేన్మధౌ మదనదిగ్విజయోద్యమడిణ్డిమః ॥ 15 ॥
·
ప్రతిపదార్థము: మధౌ = వసంత
కాలము నందు, అభినవ + ఆమ్ర + దల + ఆవలీ = కొత్తవైన
మామిడి చిగుళ్ల యొక్క సమూహమును, కవలన + ఆకుల = తినుటలో
నిమగ్నమైన, కోకిల + కూజితైః = కోకిలల కుహూ ధ్వనులచే, ఉపచితః = వృద్ధి పొందినట్టియు, మదన + దిగ్విజయ +
ఉద్యమ = మన్మథుని యొక్క దిగ్విజయ యాత్రకు సంబంధించిన, డిణ్డిమః
= జయభేరి (ఢంకా) వంటివాడై, (జనానాం = జనులను), తర్జయితుమ్ = 'నా ఆజ్ఞను పాటించండి' అని గద్దించుటకు, యది + న + ప్రభవేత్ = ఒకవేళ
సమర్థుడు కాకపోయినట్లయితే.
·
తాత్పర్యము: వసంత కాలంలో
మామిడి చిగుళ్లు తిని మైమరచిన కోకిలల కూతలు మన్మథుని దిగ్విజయ యాత్రకు జయభేరి
మ్రోగుతున్నట్లుగా ఉంటాయి. ఆ శబ్దాలు జనులను కామ పరవశులుగా చేస్తాయి. ఒకవేళ ఆ
మన్మథుడు జనులను అలా భయపెట్టలేకపోయినట్లయితే (తదుపరి శ్లోకముతో అన్వయము).
16. పదహారవ
శ్లోకము
శ్లోకము: యది
మధౌ మధుపానమదోన్మదభ్రమరగాయనగుఞ్జితగీతయః । సుఖలవానుభవాయ
కృతస్పృహం హర హరేయురిమం న మనోమృగమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే హర = సమస్త
పాపములను హరించువాడా!, మధౌ = వసంత కాలము నందు, మధు + పాన + మద + ఉన్మద = పూతేనెను (మకరందమును) త్రాగిన మత్తుచే
ఉప్పొంగినట్టియు, భ్రమర + గాయన = తుమ్మెదలనే గాయకుల యొక్క, గుఞ్జిత + గీతయః = ఝంకారము అనే పాటలు, సుఖ + లవ + అనుభవాయ =
అల్పమైన సుఖమును అనుభవించుట కొరకు, కృత + స్పృహమ్ = కోరికను (లోభమును) పెంచుకున్నట్టి, ఇమమ్ = ఈ, మనో + మృగమ్ = మనస్సు అనే
జింకను, యది + న + హరేయుః =
ఒకవేళ ఆకర్షించకపోయినట్లయితే.
తాత్పర్యము: ఓ పాపహరుడైన హరా!
వసంత కాలంలో పూతేనెను తాగి మైమరచిన తుమ్మెదల ఝంకారాలు మధురమైన పాటల వలె
వినిపిస్తాయి. ఆ సంగీతము, అల్పమైన ప్రాపంచిక సుఖాల మీద కోరిక గల నా మనస్సు అనే జింకను ఒకవేళ ఆకర్షించి
దారి మళ్లించకుండా ఉంటే (అప్పుడు నా మనస్సు నీపైనే లగ్నమవుతుందని భావము).
విశేషములు:
- హరః: 'హరతి పాపాని సర్వాణీతి హరః' - భక్తుల పాపాలను
హరించేవాడు కాబట్టి శివుడు హరుడు.
- సుఖలవః: ప్రాపంచిక సుఖాలు అత్యల్పమైనవి మరియు తాత్కాలికమైనవి.
చివరకు ఇవి దుఃఖాన్నే మిగిలిస్తాయి కాబట్టి వ్యాఖ్యాత దీనిని 'సుఖలవము' (గోరంత సుఖము)
అని పేర్కొన్నారు.
- రూపకము: మనస్సును జింకతోను, తుమ్మెదల ఝంకారమును గాయకుల పాటలతోను
పోల్చడమైనది.
17. పదిహేడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అభినవస్తబకస్తనసంనతాః
పవననర్తితపల్లవపాణయః । యది న
బంధనిబంధనమృధ్నుయుర్మధుపగుఞ్జితమంజుగిరో లతాః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: అభినవ + స్తబక +
స్తన + సంనతాః = కొత్తవైన పూగుత్తులనే (స్తబకములనే) స్తనములతో వంగినట్టియు, పవన + నర్తిత + పల్లవ +
పాణయః = మలయమారుతము చేత నాట్యము చేయించబడుతున్న చిగురుటాకులనే చేతులు కలిగినట్టియు, మధుప + గుఞ్జిత + మంజు +
గిరః = తుమ్మెదల ఝంకారము అనే మధురమైన మాటలు కలిగినట్టియు, లతాః = తీగలు (స్త్రీల వంటి
తీగలు), మనో + మృగస్య =
మనస్సు అనే జింకను, బంధ + నిబంధనమ్ = బంధించుటకు కారణముగా, యది + న + మృధ్నుయుః = ఒకవేళ సమృద్ధిని (శక్తిని)
పొందకపోయినట్లయితే.
తాత్పర్యము: వసంత కాలంలో
వికసించిన పూగుత్తులతో వంగి ఉన్న తీగలు, గాలికి ఊగుతున్న చిగురుటాకులనే చేతులతో సైగలు చేస్తూ, తుమ్మెదల ధ్వని అనే మాటలతో
మనస్సు అనే జింకను బంధించే వలల వలె కనిపిస్తున్నాయి. అట్టి తీగలు (లేక స్త్రీల
వంటి తీగలు) నా మనస్సును బంధించకుండా ఉంటే (అప్పుడు నేను నీ సేవలో తరించగలను).
విశేషములు:
- సమాసోక్తి అలంకారము: ఈ శ్లోకంలో తీగలను
వర్ణిస్తూనే, అన్యాపదేశంగా శోభాయమానమైన స్త్రీలను (వరాంగనలను) కవి వర్ణించారు. దీనినే
సమాసోక్తి అలంకారము అంటారు.
- శబ్ద సౌందర్యము: స్తబకములను స్తనములతోను, పల్లవములను
చేతులతోను, తుమ్మెదల ఝంకారమును మాటలతోను పోల్చడం ద్వారా తీగలను సుందరాంగులుగా
చిత్రించారు.
- వసంత కాల ప్రభావము మనస్సును భగవంతుని నుండి మళ్లించే
అవకాశం ఉందని కవి ఇక్కడ హెచ్చరిస్తున్నారు.
18. పదునెనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యది
శుచౌ మనసీవ న మానినాం ఘనమనేహసి तापముపావహేత్ । సరజసో
హరితస్తరుణైః కరైరవిరలం పరిరిప్సురహర్పతిః ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: తరుణైః = తీక్షణమైన
(లేక యౌవనవంతుడైన), కరైః = కిరణములతో (లేక చేతులతో), స + రజసః = ధూళితో నిండిన (లేక రజస్వలలైన), హరితః = దిక్కులను (లేక
దిక్కులనే కాంతలను), అవిరలమ్ = ఎడతెరిపి లేకుండా, పరిరిప్సుః = కౌగిలించుకొనగోరుచున్న, అహర్పతిః = సూర్యుడు (లేక
కాముక నాయకుడు), మానినామ్ = వివేకవంతులైన వారి (లేక మానవతులైన స్త్రీల), శుచౌ = నిర్మలమైన, మనసి + ఇవ = మనస్సు నందు వలె, శుచౌ + అనేహసి = గ్రీష్మ
కాలము నందు (శుచి మాసమున), ఘనమ్ = అధికమైన, తాపమ్ = వేడిని (లేక దుఃఖమును), యది + న + ఉపావహేత్ = ఒకవేళ కలిగించకపోయినట్లయితే.
తాత్పర్యము: గ్రీష్మ కాలమున
సూర్యుడు తన తీక్షణమైన కిరణములతో, ధూళితో నిండిన దిక్కులను ఆలింగనము చేసుకుంటున్నట్లుగా ఉండి, అందరినీ తాపానికి గురి
చేస్తాడు. ఇది ఎలా ఉందంటే—ఒక నాయకుడు రజస్వలలైన స్త్రీలను కౌగిలించుకుంటూ, మానినులైన ఇతర స్త్రీల
మనస్సులో అసూయను, తాపాన్ని కలిగించినట్లుగా ఉంది. ఒకవేళ అట్టి సూర్యుడు తాపాన్ని
కలిగించకపోయినట్లయితే (తదుపరి శ్లోకములతో అన్వయము).
విశేషములు:
- సమాసోక్తి అలంకారము: సూర్యుని వర్ణన ద్వారా
ఒక కాముక నాయకుని ప్రవర్తనను ధ్వనింపజేయడం వల్ల ఇక్కడ సమాసోక్తి అలంకారము
కలదు.
- శ్లేష: 'సరజసః' అనగా ధూళితో కూడినది అని, స్త్రీల
విషయములో రజస్వల అని అర్థము. 'కర' అనగా కిరణము మరియు చేయి అని అర్థము. 'శుచి' అనగా గ్రీష్మము
మరియు నిర్మలము అని అర్థము.
19. పందొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: పృథులసజ్జఘనోరుపయోధరా
గురుమరుచ్చపలాకులితామ్బరాః । యది భవేయురిమా న ఘనాగమే మృగదృశశ్చ
దిశశ్చ ధృతిచ్ఛిదః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఘన + ఆగమే =
వర్షకాలము రాగానే, పృథు + లసద్ + జఘన + ఊరు + పయోధరాః = విశాలమైన, ప్రకాశించే జఘనములు, తొడలు మరియు స్తనములు
కలిగినట్టియు (దిక్కుల పరముగా—గొప్పవైన, నిబిడమైన మేఘములు కలిగినట్టియు), గురు + మరుత్ + చపల + ఆకులిత
+ అమ్బరాః = వేగవంతమైన గాలి చేత కదిలింపబడిన వస్త్రములు కలిగినట్టియు (దిక్కుల
పరముగా—గొప్ప గాలి మరియు మెరుపులతో కూడిన ఆకాశము కలిగినట్టియు), ఇమాః = ఈ, మృగదృశః + చ = లేడి కన్నుల
వంటి కన్నులు గల స్త్రీలును, దిశః + చ = దిక్కులును, ధృతి + ఛిదః = ధైర్యమును పోగొట్టునవిగా, యది + న + భవేయుః = ఒకవేళ
కాకపోయినట్లయితే.
తాత్పర్యము: వర్షకాలమునందు
గొప్పవైన మేఘములతోను, మెరుపులతోను, గాలితోను నిండిన దిక్కులు మనిషి ధైర్యమును హరిస్తాయి. అదేవిధంగా, అందమైన అవయవ సౌష్ఠవము కలిగి, గాలికి వస్త్రములు చెదరిన
స్త్రీలు కూడా పురుషుల ధైర్యమును పోగొడతారు. ఒకవేళ ఈ దిక్కులు, స్త్రీలు నా ధైర్యమును
హరించకుండా ఉంటే (అప్పుడు నేను నీ సేవలో నిమగ్నమవ్వగలను).
విశేషములు:
- సముచ్చయ అలంకారము: ఇక్కడ స్త్రీలు మరియు
దిక్కులు రెండూ కలిసి ధైర్యమును పోగొడుతున్నాయి కాబట్టి సముచ్చయ అలంకారము
వాడబడింది.
- శ్లేష: 'పయోధర' అనగా స్తనములు మరియు మేఘములు అని అర్థము. 'అమ్బర' అనగా వస్త్రము
మరియు ఆకాశము అని అర్థము. 'చపల' అనగా చలించునది మరియు మెరుపు అని అర్థము.
20 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: సురభిగంధి
సహాస ముఖాంబునా ధృత మనోహర హంసక విభ్రమాః | యది న మజ్జనధామ నతభ్రువః శరది
సంస్మరయేయు రగాపగాః || 20 ||
ప్రతిపదార్థము: శరది = శరత్కాలమందు, సురభి + గంధి = సువాసనలతో
కూడినట్టియు, సహాస =
వికసించినట్టియు, ముఖ + అంబునా = పద్మములే ముఖములుగా కలిగిన (నదుల పరముగా), చిరునవ్వుతో కూడిన పద్మము
వంటి ముఖము కలిగిన (స్త్రీల పరముగా), ధృత = ధరించబడిన, మనోహర = సుందరమైన, హంసక = హంసల యొక్క (నదుల పరముగా), అందెలు లేక కాలి కడియముల
యొక్క (స్త్రీల పరముగా), విభ్రమాః = విలాసములను కలిగినట్టియు, మజ్జన + ధామ = స్నానమునకు స్థానమైనట్టియు (నదుల పరముగా), సంసార సాగరమున మునుగుటకు
నిలయమైన (స్త్రీల పరముగా), అగాపగాః = పర్వత నదులు, నతభ్రువః = వంగిన కనుబొమ్మలు గల స్త్రీలను, యది + న + సంస్మరయేయుః = ఒకవేళ గుర్తుకు
తెప్పకపోయినట్లయితే (శివుని భక్తిలో అంతరాయము ఉండదు).
తాత్పర్యము: శరత్కాలమునందు
వికసించిన పద్మములతో, హంసల విన్యాసములతో మనోహరముగా ఉండి, స్నానమునకు అనువుగా ఉండే పర్వత నదులు, ఒకవేళ సుందరమైన ముఖము, అందెల రవళి కలిగిన స్త్రీలను
స్మరణకు తెచ్చి మనసును చలింపజేయకపోయినట్లయితే ఎంత బాగుండును అని భావము. ఇక్కడ
నదులకు మరియు స్త్రీలకు మధ్య శ్లేషాలంకారము ద్వారా పోలిక చెప్పబడినది.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు శబ్దశ్లేష మరియు ఉపమాలంకారము కలవు.
- 'హంసక'
అను
పదమునకు పక్షి అనియు, స్త్రీలు ధరించు 'అందెలు' అనియు రెండు అర్థములు ఉన్నాయి.
- నదులు స్నానమునకు (మజ్జనము) ఆధారం కాగా, స్త్రీలు సంసార
బంధనమనే మునకకు కారణమని వ్యాఖ్యానము వివరించినది.
21 వ శ్లోకము
శ్లోకము: యది న దీర్ఘతమాః
సమవాప్నుయుః సహసి దుర్విషహోల్బణ వాయవః | ధృతవనోష్మ బృహత్తరుణీస్తన స్మరణకారణతామపి రాత్రయః || 21 ||
ప్రతిపదార్థము: సహసి = మార్గశీర్ష
మాసమునందు (హేమంత ఋతువులో), దుర్విషహ = భరింపశక్యముకాని, ఉల్బణ = తీవ్రమైన, వాయవః = గాలులు కలిగినట్టియు, దీర్ఘతమాః = మిక్కిలి నిడివి కలిగిన, రాత్రయః = రాత్రులు, ధృత = ధరించబడిన, వన + ఉష్మ = అగ్ని యొక్క
వేడి వలె (లేక అడవిలోని వేడి వలె), బృహత్ = పెద్దవైన, తరుణీ + స్తన = యువతుల యొక్క స్తనముల యొక్క, స్మరణ + కారణతామ్ = గుర్తుకు
తెచ్చుకొనుటకు కారణముగా, యది + న + సమవాప్నుయుః = ఒకవేళ కాకపోయినట్లయితే (భక్తునికి శ్రేయస్కరము).
తాత్పర్యము: హేమంత ఋతువులో
రాత్రులు చాలా సుదీర్ఘముగా ఉంటాయి. చలిగాలులు అత్యధికముగా ఉన్నప్పుడు, ఆ చలిని తట్టుకోవడానికి
కావలసిన వెచ్చదనము కోసం పురుషులు యువతుల గాఢాలింగనమును కోరుకుంటారు. అట్టి సమయమున
ఆ రాత్రులు స్త్రీల స్మరణకు కారణము కాకపోయినట్లయితే, భక్తుడు భగవంతుని యందే మనసు నిలుపగలడు.
విశేషములు:
- సహసి అనగా అమరకోశము ప్రకారము మార్గశీర్ష మాసము లేక హేమంత
కాలము.
- మునుపటి శ్లోకముతో దీనికి సంబంధము కలదు. ప్రకృతిలోని
మార్పులు మానవ మనసును లౌకిక సుఖాల వైపు మళ్ళిస్తాయని, అవి కలగకపోవడమే
భక్తునికి మేలని ఇక్కడ ఉద్దేశ్యము.
- రాత్రుల యొక్క నిడివి మరియు చలి తీవ్రత విరహులకు లేదా
భక్తులకు ఏ విధంగా ఇబ్బందికరమో ఈ శ్లోకము వర్ణించుచున్నది.
22 వ శ్లోకము
శ్లోకము: యది భవేన్న
ఘనావరణోద్గమ క్షపితధామని ధామనిధౌ బహిః | తపసి చేతసి చ వ్యసనాకులే తపి రూఢరసో౽ప్యలసో జనః || 22 ||
ప్రతిపదార్థము: బహిః = వెలుపల, ధామ + నిధౌ = తేజస్సులకు
నిధియైన సూర్యుడు, ఘన + ఆవరణ + ఉద్గమ = మేఘముల యొక్క ఆచ్ఛాదనము కలగడము చేత, క్షపిత + ధామని = నశించిన
కాంతి గలవాడు కాగా, తపసి = శిశిర ఋతువునందు (మాఘ మాసమునందు), చేతసి + చ = మనస్సునందును, వ్యసన + ఆకులే = (పక్షుల కలకలము లేకపోవుట చేత
లేదా ఇంద్రియ లోలత్వము చేత) వ్యాకులత చెందినది కాగా, తపసి = కృచ్ఛ్ర చాంద్రాయణాది తపస్సుల యందు, రూఢ + రసః + అపి = మిక్కిలి
ఆసక్తి కలిగినవాడైనప్పటికిని, జనః = మానవుడు (తపస్వి), అలసః = సోమరి, యది + న + భవేత్ = ఒకవేళ కాకపోయినట్లయితే (ఎంత
బాగుండును).
తాత్పర్యము: వెలుపల సూర్యుడు
మేఘావృతుడై కాంతిహీనుడు కాగా, శిశిర ఋతువులోని చలికి పక్షులు కూడా ముడుచుకుపోయి
నిశ్శబ్దముగా ఉన్న సమయమున, అటు ప్రకృతి ఇటు మనస్సు కూడా వ్యసనములతో నిండి ఉండును. అట్టి స్థితిలో కఠినమైన
తపస్సు చేయువారైనను సోమరులుగా మారి తమ నిత్య విధులను విస్మరిస్తుంటారు. ఒకవేళ
అట్టి సోమరితనము ఆవహించకపోయినట్లయితే, భగవత్ చింతన నిరంతరాయముగా సాగునని భావము.
విశేషములు:
- తపసి అను పదమునకు ఇక్కడ రెండు అర్థములు కలవు. ఒకటి 'శిశిర ఋతువు' (మాఘ మాసము), రెండవది 'తపస్సు' (వ్రత
నియమములు).
- ధామనిధౌ అనగా సూర్యుడు. మేఘాల వల్ల సూర్యకాంతి తగ్గడం వల్ల
కలిగే బద్ధకాన్ని ఇక్కడ కవి వర్ణించారు.
- వ్యాఖ్యానము ప్రకారము 'వ్యసన' అనే పదము పక్షుల ధ్వని లేకపోవడమును
(వి-అసనము) మరియు మనస్సులోని దోషములను రెండింటినీ సూచిస్తుంది.
- ఈ శ్లోకము భక్తుని సాధనలో ప్రకృతి కలిగించే ఆటంకములను
వివరిస్తున్నది.
23 మరియు 24 వ
శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకములు: తదఖిలాపదుపోద్ధరణక్షమం
సమధిగమ్య దురాపమిదం పునః | పవనవేల్లితవాతమృణాలినీదల చలన్మృదుబిందునిభం
వపుః || 23 || భవవత్కపదపంకజ పూజన వ్యసన సౌమనసీమపహాయ కః | ఇహ
సహేత విమృత్తిలవోన్మిషన్మదకదర్థిత వికార కదర్థనామ్ || 24 ||
ప్రతిపదార్థము: తత్ = ఆ కారణము చేత, అఖిల + ఆపత్ + ఉపోద్ధరణ + క్షమమ్ = సమస్తమైన ఆపదల నుండి
తరింపజేయుటకు సమర్థమైనట్టియు, పునః = మరల మరల, దురాపమ్ = పొందుటకు శక్యముకాని, ఇదం = ఈ, వపుః = శరీరమును, పవన + వేల్లిత + వాత +
మృణాలినీ + దల = గాలిచేత కదిలింపబడుచున్న తామర ఆకు మీద, చలత్ = కదులుచున్న, మృదు + బిందు + నిభమ్ = లేత
నీటి బిందువుతో సమానమైన దానినిగా, సమధిగమ్య = తెలుసుకొని, కః = ఏ వివేకియైన మానవుడు, భవత్ + పద + పంకజ + పూజన =
నీ పాదపద్మములను పూజించుట యందలి, వ్యసన = ఆసక్తి వల్ల కలిగే, సౌమనసీమ్ = నిర్మలమైన బుద్ధిని (ప్రసన్నతను), అపహాయ = విడిచిపెట్టి, ఇహ = ఈ లోకమున, విమృత్తి + లవ + ఉన్మిషత్ =
అజ్ఞానము లేక మృత్యువు యొక్క భయముచే కలుగుచున్న, మద + కదర్థిత = గర్వముతో చెరుపబడిన, వికార = వికారముల యొక్క, కదర్థనామ్ = పీడను, సహేత = సహించును? (సహింపడు అని అర్థము).
తాత్పర్యము: తామరాకుపై నీటిబొట్టు గాలికి ఏ క్షణమునైనా జారిపోవచ్చును.
మానవ శరీరము కూడా అటువంటిదే. ఎంతో కష్టపడితే గాని లభించని ఈ మానవ జన్మ సమస్త
కష్టాల నుండి గట్టెక్కేందుకు ఒక సాధనము. అట్టి ఈ జన్మను పొంది కూడా, నీ పాద పద్మములను పూజించడము
వల్ల కలిగే ఆనందమును వదిలి, అశాశ్వతమైన అజ్ఞానముతో కూడిన వికారములకు లోనై కష్టపడటం వివేకవంతుల లక్షణము
కాదు.
విశేషములు:
- ఈ రెండు శ్లోకములు కలిపి ఒకే భావమును వ్యక్తము
చేయుచున్నవి కావున దీనిని యుగ్మము అందురు.
- శరీరము యొక్క అశాశ్వతత్వమును తామరాకుపై నీటి బిందువుతో
పోల్చుట ఇక్కడ ఉపమాలంకారము.
- సౌమనసీమ్ అనగా పుష్పము వంటి నిర్మలమైన మనస్సు అని
కూడా అర్థము చెప్పవచ్చును.
25 వ శ్లోకము
శ్లోకము: పిహిత
భాస్వదమందమహస్తమః ప్రదముదంచతి మేఘమయం మహత్ | ఘనబలోऽపి స
కాల ఉపస్థితస్తదిహ హంస పదం కురు మానసే || 25 ||
ప్రతిపదార్థము: హే + హంస = ఓ పరమాత్మ (రాజహంస వంటివాడా), భాస్వత్ = ప్రకాశవంతమైన, అమంద + మహః = గొప్పదైన
తేజస్సును (జ్ఞానమును), పిహిత = కప్పివేయుచున్న, మహత్ = భయంకరమైన, తమః + ప్రదమ్ = అంధకారమును (అజ్ఞానమును) కలిగించునట్టియు, మేఘమయమ్ = మేఘములతో నిండిన
(పాపములతో నిండిన), అఘమయమ్ = పాప భూయిష్టమైన లోకము, ఉదంచతి = ఎదుట ఉన్నది, ఘన + బలః + అపి = అధికమైన శక్తి కలిగిన, సః + కాలః = ఆ మృత్యువు
(వర్షాకాలము), ఉపస్థితః =
సమీపించినది, తత్ = ఆ కారణము చేత, ఇహ = ఇప్పుడు, మానసే = నా మనస్సునందు (మానస
సరోవరమునందు), పదమ్ + కురు =
నివాసము చేయుము.
తాత్పర్యము: ఓ పరమాత్మ! సూర్యుని కాంతిని మేఘములు కప్పివేసినట్లుగా, నాలోని జ్ఞానమును అజ్ఞానమనే
చీకటి కప్పివేయుచున్నది. శక్తివంతుడైన యముడు (కాలము) నన్ను సమీపిస్తున్నాడు.
వర్షాకాలము రాగానే రాజహంసలు మానస సరోవరమునకు వెళ్ళినట్లుగా, నీవు కూడా హంస రూపమున నా
మనస్సులో స్థిరముగా నిలచి నన్ను రక్షించుము.
విశేషములు:
- హంస అను పదమునకు పరమాత్మ, సూర్యుడు, యోగి మరియు పక్షి అని అనేక అర్థములు
ఉన్నట్లు వ్యాఖ్యానము పేర్కొన్నది.
- మేఘమయమ్ మరియు అఘమయమ్ పదముల ద్వారా వర్షాకాలమును మరియు పాప భూయిష్టమైన
సంసారమును కవి శ్లేషలో వర్ణించారు.
- ఈ శ్లోకమునందు శ్లేషాలంకారము అత్యంత మనోహరముగా
ఉన్నది.
26 వ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్తద్
హృదంతరనంత తిరోదధన్ముదముదంచతి మోహమహాతమః | తవ రవీందు హుతాశనచక్షుషాం
యదిదమస్మదసన్నిధి సూచకమ్ || 26 ||
ప్రతిపదార్థము: హే + అనంత = ఓ అంతము లేనివాడా (బ్రహ్మాదులకు కూడా
అగమ్యుడైనవాడా), యత్ = ఏ, మోహ + మహా + తమః =
మోహమనెడి గొప్ప అంధకారము (అజ్ఞానము), హృత్ + అంతర = హృదయము లోపల, ముదమ్ = పరమానందమును, తిరోదధత్ = కప్పివేయుచు, ఉదంచతి = ఉద్భవించుచున్నదో, తత్ = అది, రవి + ఇందు + హుతాశన +
చక్షుషామ్ = సూర్యుడు + చంద్రుడు + అగ్ని నేత్రములుగా కలిగినట్టి, తవ = నీ యొక్క, అస్మత్ + అసన్నిధి = మాకు
దూరముగా ఉన్నావనుటకు, సూచకమ్ = నిదర్శనము.
తాత్పర్యము: ఓ అనంతమైనవాడా! నా హృదయములోని ఆనందమును కప్పివేస్తూ
అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారము పెరుగుతున్నది. సూర్యచంద్రులు మరియు అగ్ని నేత్రములుగా
కలిగి లోకమునంతటినీ ప్రకాశింపజేసే నీవు, నా హృదయమునందు లేవు అనడానికి ఈ చీకటే నిదర్శనము. పరమజ్యోతి
రూపమైన నీవు నా మనస్సులో ఉంటే, ఈ మోహమనే చీకటికి తావు ఉండదు కదా!
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు భగవంతుని త్రిలోచనునిగా (సూర్య, చంద్ర, అగ్ని
నేత్రములు కలవాడు) వర్ణించుట జరిగినది.
- అజ్ఞానమును చీకటితోను, భగవంతుని సన్నిధిని ప్రకాశముతోను పోల్చుట
ఇక్కడ విశేషము.
27 వ శ్లోకము
శ్లోకము: న హి
మహేశ మనస్త్వదధిష్ఠితం భ్రమయితుం ప్రభవంతి భవోర్మయః | న హి
వనం హరిణాధిపరక్షితం క్షపయితుం కపయః క్వచన క్షమాః || 27 ||
ప్రతిపదార్థము: హే + మహేశ = ఓ పరమేశ్వరా, త్వత్ + అధిష్ఠితమ్ = నీ చేత అధిష్ఠించబడిన
(నీవు నెలకొన్న), మనః = మనస్సును, భవ + ఊర్మయః = సంసారమనెడి అలలు (జన్మ, జర, మరణాది దుఃఖములు), భ్రమయితుమ్ = భ్రమింపజేయుటకు (చలింపజేయుటకు), న + హి + ప్రభవంతి = సమర్థములు కావు గదా, హి = ఏలయనగా, హరిణ + అధిప + రక్షితమ్ =
మృగరాజు (సింహము) చేత రక్షించబడుతున్న, వనమ్ = అడవిని, క్షపయితుమ్ = నాశనము చేయుటకు, కపయః = కోతులు, క్వచన = ఎక్కడనైనను, న + క్షమాః = సమర్థము కావు
గదా.
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా! సింహము రక్షణలో ఉన్న అడవిని సామాన్యమైన కోతులు
ఏ విధంగానూ ఏమీ చేయలేవో, అలాగే నీవు నెలకొని ఉన్న భక్తుని మనస్సును ఈ సంసార కష్టాలు ఏమాత్రం
చలింపజేయలేవు. నీ కృప కలిగిన మనస్సుపై మాయా మోహములు ప్రభావము చూపవు.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకమునందు దృష్టాంతాలంకారము ఉపయోగించబడినది.
- భగవంతుని సింహముతోను, సంసార వికారములను కోతులతోను పోల్చడము
అత్యంత చమత్కారముగా ఉన్నది.
- భక్తుని మనస్సు భగవంతునికి నివాసస్థానము కావాలని కవి
కోరుకుంటున్నారు.
శ్లోకము: వరమరణ్య
సరిత్పులినస్థలి తటతలే ఫలమూల జలాశినః | స్థితిరనర్గళ వల్కలవాససో న శివభక్తిమృతే త్రిదశేంద్రతా ( ప్రక్షిప్తము)
ప్రతిపదార్థము: శివ + భక్తిమ్ + ఋతే = శివుని యెడల
భక్తి లేకుండగా, త్రిదశ + ఇంద్రతా = దేవేంద్ర పదవి
లభించినను (అది వద్దని భావము), అరణ్య + సరిత్ + పులిన +
స్థలి = అడవిలోని నదీ తీరమందలి ఇసుక తిన్నెల పైన, తట + తలే =
నది ఒడ్డున, ఫల + మూల + జల + అశినః = కందమూలములను, ఫలములను, నీటిని మాత్రమే ఆహారముగా భుజించుచు,
అనర్గళ + వల్కల + వాససః = ఎటువంటి ఆటంకము లేని నార వస్త్రములను
ధరించినవాడై, స్థితిః = నివసించుటయే, వరమ్
= శ్రేష్ఠము.
తాత్పర్యము: శివభక్తి లేని దేవలోక ఆధిపత్యము కంటే, శివభక్తితో కూడిన అరణ్యవాసమే మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనది. అడవిలో
నదీ తీరాన నివసిస్తూ, కేవలము కందమూల ఫలములను తింటూ, నార వస్త్రములను ధరించి కటిక పేదరికము అనుభవించినా పరవాలేదు గానీ, శివునిపై భక్తి లేని రాజ్య భోగములు వ్యర్థము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకము భక్తి యొక్క ప్రాధాన్యతను చాటిచెబుతున్నది.
భక్తి లేని ఐశ్వర్యము కంటే భక్తితో కూడిన వైరాగ్యమే మిన్న అని కవి నిశ్చయము.
- వల్కలవాససః అనగా మునులు ధరించే నార వస్త్రములు. ఇది
ఇక్కడ పరమ వైరాగ్యమునకు చిహ్నము.
- త్రిదశేంద్రతా అనగా ముప్పది కోట్ల దేవతలకు ప్రభువైన
ఇంద్రుని పదవి. అత్యున్నతమైన ప్రాపంచిక సుఖములను కూడా భక్తి ముందు
తృణప్రాయముగా భావించుట ఇందులోని విశేషము.
28 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: భవతి
పశ్యతి నశ్యతి దుర్గతిః స్ఫురతి శక్తిరుపేతి ధృతిం మతిః | స్తుతికృతి ప్రతిపత్తిమతి
శ్రుతిస్మృతిధృతి స్థితిమేతి చ నిర్వృతిః || 28 ||
ప్రతిపదార్థము: హే + మహేశ
= ఓ మహేశ్వరా, భవతి = నీవు, పశ్యతి
= (కృపతో) చూచుచుండగా, దుర్గతిః = దైన్యము (దుఃఖము), నశ్యతి = నశించును, శక్తిః = సామర్థ్యము, స్ఫురతి = ప్రకాశించును, మతిః = బుద్ధి, ధృతిమ్ = స్థిరత్వమును, ఉపేతి = పొందును, శ్రుతి + స్మృతి + ధృతి = వేద స్మృతులను ధరించినట్టియు, ప్రతిపత్తిమతి = సర్వత్ర గౌరవము (ప్రఖ్యాతి) కలిగినట్టియు, స్తుతి + కృతి = నీ స్తోత్రమును చేయు భక్తుని యందు, నిర్వృతిః
= పరమానందము, స్థితిమ్ + ఏతి = నివాసము చేయును.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీ కృపా వీక్షణములు సోకగానే మానవుని దరిద్రము, దుఃఖములు నశించిపోవును. అతనిలో నూతన సామర్థ్యము ఉద్భవించును. చంచలమైన
బుద్ధి స్థిరత్వమును పొందును. వేద శాస్త్రముల యందు పాండిత్యము కలిగి, నిన్ను నిరంతరము స్తుతించే భక్తునికి లోకమున గౌరవము దక్కడమే కాక, అతడు శాశ్వతమైన పరమానందమును పొందును.
29 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: కతి
న బుద్బుదవద్భవవారిధావిహ లసంతి గచ్ఛంతి చ జంతవః | సమజని శ్లాఘనీయజనిః పునర్జగతి కశ్చన యః శివసేవకః || 29 ||
ప్రతిపదార్థము: ఇహ = ఈ, భవ + వారిధౌ = సంసార సముద్రమునందు, కతి
+ న = ఎంతమంది (అసంఖ్యాకముగా), జంతవః = ప్రాణులు, బుద్బుదవత్ = నీటి బుడగల వలె, లసంతి =
పుట్టుచున్నారు, గచ్ఛంతి + చ = నశించుచున్నారు, పునః = కానీ, జగతి = ఈ లోకమునందు, యః = ఎవడైతే, శివ + సేవకః = శివుని సేవించువాడో,
సః + ఏవ = అతడు మాత్రమే, శ్లాఘనీయ + జనిః =
కొనియాడదగిన జన్మ కలవానిగా, సమజని = పుట్టెను.
తాత్పర్యము: సముద్రమున
నీటి బుడగలు పుట్టి క్షణములోనే మాయమైపోతుంటాయి. ఈ సంసార సాగరమున కూడా లెక్కలేనన్ని
ప్రాణులు పుడుతూ చనిపోతూ ఉంటాయి. కానీ, ఎవరైతే
శివుని భక్తుడై ఆయనను సేవిస్తారో, వారి జన్మ మాత్రమే
సార్థకమైనది మరియు లోకమున కొనియాడదగినది.
విశేషములు:
- సంసారమును సముద్రముతోను, ప్రాణులను నీటి బుడగలతోను పోల్చుట ఇక్కడ ఉపమాలంకారము.
30 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: సపది పీఠవిలోఠితమూర్ధభిర్భగవతః శుచిభిర్ధృతభక్తిభిః | చరణరేణుకణైరివ మాదృశైర్దివిషదామపి
మూర్ధ్ని పదం కృతమ్ || 30 ||
ప్రతిపదార్థము: సపది =
ఇప్పుడు, పీఠ + విలోఠిత + మూర్ధభిః = (నీ పాద) పీఠముపై ఉంచబడిన శిరస్సు
కలిగినట్టియు, శుచిభిః = నిర్మలమైన మనస్సు గలట్టియు, ధృత + భక్తిభిః = దృఢమైన భక్తిని పూనినట్టియు, మాదృశైః
= మా వంటి (భక్తుల) చేత, భగవతః = భగవంతుని యొక్క, చరణ + రేణు + కణైః + ఇవ = పాదధూళి కణముల వలె, దివిషదామ్
+ అపి = దేవతల యొక్క కూడా, మూర్ధ్ని = శిరస్సుల పైన, పదమ్ + కృతమ్ = అడుగు పెట్టబడినది (స్థానము సంపాదించబడినది).
తాత్పర్యము: భగవంతుని పాద
పీఠముపై భక్తితో తలవంచి నమస్కరించే మా వంటి భక్తులు, ఆ స్వామి పాదధూళి వలె పవిత్రులవుతారు. దేవతలు సైతం భగవంతుని పాదాలకు
నమస్కరించేటప్పుడు, వారి శిరస్సులు స్వామి పాదధూళిని
తాకుతాయి. ఆ విధముగా భక్తులమైన మేము దేవతల శిరస్సుల పైన కూడా స్థానమును
సంపాదించుకున్నాము (అనగా దేవతల కంటే శ్రేష్ఠులమయ్యాము).
విశేషములు:
- భక్తుడు భగవంతుని పాదములను ఆశ్రయించడం వల్ల దేవతల కంటే
ఉన్నత స్థితికి చేరుకుంటాడని దీని భావము.
- పదం కృతమ్ అనగా గొప్ప స్థానమును పొందుట అని అర్థము.
31 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: పతితాం
విషమే విపదంబుధౌ యదవ లంబనమస్త విడంబనమ్ | జగదమంగళ భంగవిధాయి తజ్జయతి రత్నమహో శివసేవనమ్ || 31 ||
ప్రతిపదార్థము: అహో =
ఆశ్చర్యము!, విషమే = మిక్కిలి కఠినమైనట్టియు,
విపత్ + అంబుధౌ = జన్మ, జర, మరణ రూపమైన ఆపదలనెడి సముద్రమునందు, పతితామ్ =
పడిపోయిన ప్రాణులకు, యత్ = ఏది, అస్త +
విడంబనమ్ = సమస్త కష్టములను రూపుమాపునట్టి, అవలంబనమ్ =
ఆధారోపాయమో, జగత్ + అమంగళ + భంగ + విధాయి = లోకమునందలి
అమంగళములను (సంసార దుఃఖములను) నశింపజేయునట్టిదో, తత్ = అట్టి,
శివ + సేవనమ్ = శివారాధన అను, రత్నమ్ = రత్నము,
జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నది.
తాత్పర్యము: సంసారమనే
దుస్తరమైన సముద్రములో పడి కొట్టుమిట్టాడుతున్న వారికి, ఆపదల నుండి రక్షించే ఏకైక ఆధారం శివసేవ. లోకములోని సమస్త
అశుభాలను తొలగించి, రత్నము వలె ప్రకాశించే ఈ శివభక్తి అత్యంత
మహిమాన్వితమైనది.
విశేషములు:
- అవలంబనమ్ అనగా మునిగిపోతున్న వానికి దొరికిన ఊతకర్ర
వంటిదని భావము.
- సంసారమును సముద్రముతోను, భక్తిని రత్నముతోను పోల్చుట ఇక్కడ విశేషము.
32 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: జయతి
జన్మ జరా మరణ వ్యథా శమ సమర్థమనర్థ నిబర్హణమ్ | సకల మంగళ ధామ సుధామయం భగవదర్చన నామ మహౌషధమ్ || 32 ||
ప్రతిపదార్థము: జన్మ + జరా
+ మరణ + వ్యథా = పుట్టుక, ముసలితనము, మరణము
వల్ల కలిగే బాధలను, శమ + సమర్థమ్ = శాంతింపజేయుటలో
సమర్థమైనట్టియు, అనర్థ + నిబర్హణమ్ = అవిద్య మొదలైన
అనర్థములను తొలగించునట్టియు, సకల + మంగళ + ధామ = సమస్త
శుభములకు నిలయమైనట్టియు, సుధామయమ్ = అమృత స్వరూపమైన, భగవత్ + అర్చన + నామ = భగవంతుని పూజ అను పేరుగల, మహౌషధమ్
= గొప్ప ఔషధము, జయతి = సర్వశ్రేష్ఠముగా ఉన్నది.
తాత్పర్యము: జన్మ
మృత్యువులనే వ్యాధులను నయం చేయడానికి లోకంలో ఎన్నో మందులు ఉండవచ్చు కానీ, భగవంతుని అర్చన అనే మహౌషధము అన్నిటికంటే గొప్పది. ఇది సంసార
రోగమును నశింపజేయడమే కాక, అమృతము వలె శాశ్వతానందాన్ని
ఇస్తుంది.
విశేషములు:
- శివపూజను ఇక్కడ మహౌషధము గా వర్ణించారు. సంసార తాపత్రయాలను తగ్గించే
పరమౌషధమిది.
33 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: ఇదమసాధితమేవ
రసాయనం నిరుపభోగమిదం సుఖమక్షయమ్ | అమృతమేతదనమ్బుధిమంతనం యద వినశ్వరమీశ్వరసేవనమ్ || 33 ||
ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఏ, అవినశ్వరమ్ = నశించనిదైన, ఈశ్వర +
సేవనమ్ = ఈశ్వర సేవ కలదో, ఇదమ్ = ఇది, అసాధితమ్
+ ఏవ = (కష్టపడి మూలికలతో) తయారు చేయనవసరము లేని, రసాయనమ్ =
ఔషధము (ముసలితనమును పోగొట్టునది), ఇదమ్ = ఇది, నిరుపభోగమ్ = అనుభవించినా తరగనిట్టియు, అక్షయమ్ =
నాశనము లేని, సుఖమ్ = సుఖము, ఏతత్ =
ఇది, అన్ + అంబుధి + మంథనమ్ = సముద్ర మథనము చేయకుండానే
లభించిన, అమృతమ్ = అమృతము.
తాత్పర్యము: శివసేవ అనేది
ఒక వింతైన రసాయనము. సాధారణ రసాయనాలు తయారు చేయడానికి ఎంతో శ్రమ కావాలి, కానీ ఇది కేవలం భక్తితో సిద్ధించును. ఇది అనుభవించినా తరగని
అక్షయ సుఖము. దేవతలు అమృతం కోసం సముద్రాన్ని మథించారు, కానీ
ఈ శివభక్తి అనే అమృతము ఎటువంటి శ్రమ లేకుండానే భక్తుడికి దక్కుతుంది. ఇది ఎన్నటికీ
నశించని పరమపదము.
విశేషములు:
- విభావనా ధ్వని: కారణము లేకపోయినా కార్యము సిద్ధించుటను
ఇక్కడ చూడవచ్చు (సముద్ర మథనము లేకున్నా అమృతము లభించుట).
- లోకంలో దొరికే సుఖాలు అనుభవిస్తే తగ్గిపోతాయి, కానీ ఈశ్వర సేవ వల్ల కలిగే సుఖము అక్షయమైనది.
34 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: కిమఫలైరపరైర్భవదాంబరైః
కరితురంగరథాంబరడంబరైః | భగవదంఘ్రి
సరోరుహ సేవన వ్యసనమస్తు మమానిధనం ధనమ్ || 34 ||
ప్రతిపదార్థము: అఫలైః =
నిష్ప్రయోజనములైనట్టియు, అపరైః = ఇతరములైనట్టియు, కరి + తురంగ + రథ + అంబర + డంబరైః = ఏనుగులు, గుర్రములు,
రథములు, వస్త్రములు అను ఆడంబరములతో, కిమ్ = ఏమి ప్రయోజనము? (ఏమీ లేదు), భగవత్ + అంఘ్రి + సరోరుహ + సేవన + వ్యసనమ్ = భగవంతుని పాదపద్మములను
సేవించుట యందలి ఆసక్తియే, మమ = నాకు, అనిధనమ్
= నాశనము లేని, ధనమ్ = సంపదగా, అస్తు =
ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: లోకములోని
ఏనుగులు, గుర్రములు, రథములు మరియు
చిత్రవిచిత్రమైన వస్త్రాలంకారములు వంటి ఆడంబరములు అశాశ్వతములు మరియు
నిష్ప్రయోజనములు. నాకు ఇటువంటి భోగములతో పనిలేదు. భగవంతుని పాదపద్మములను
సేవించడమనే వ్యసనమే (గాఢమైన ఆసక్తియే) ఎన్నటికీ తరిగిపోని, నాశనము
లేని నా నిజమైన సంపదగా మారుగాక.
విశేషములు:
- సంసారములోని ఐశ్వర్యములను కవి ఇంద్రజాలము (మాయ) తో పోల్చారు.
- 'అనిధనం ధనమ్' అనగా
మృత్యువు లేని లేదా అంతము లేని నిధి అని అర్థము.
- వ్యాఖ్యానమునందు శంభు నామమును మార్గమధ్యమున లభించే
తినుబండారము (పాథేయము) తో పోల్చిన ఒక శ్లోకము ఉదాహరించబడినది.
తాతస్త్రాతా నహి న
సహజాశ్వాసనం యత్ర చామ్బా సంరంభో భవతి చ స్నుషా బంధవో యత్ర వంధ్యాః | చౌరాహార్యం క్షయవిరహితం ఖిద్యతాం దేహభాజామ్ ఏకం తస్మిన్పథి
సుమధురం సంబలం శంభునామ ||
- మానవుడు మరణించిన తర్వాత సాగిపోయే ఆ ఒంటరి ప్రయాణంలో, అతడిని రక్షించడానికి తండ్రి రాడు,
ఓదార్చడానికి తోబుట్టువులు ఉండరు, కన్నతల్లి
కూడా ఏమీ చేయలేదు. కోడళ్ళు, బంధుమిత్రులు అందరూ అక్కడ
నిష్ప్రయోజకులే. అటువంటి కఠినమైన మార్గంలో, దేహధారులకు
దొంగల భయం లేనిది, ఎన్నటికీ తరిగిపోనిది మరియు ఎంతో
మధురమైనది అయిన 'శివ నామము' ఒక్కటే
దారిబత్తెము (సంబలము) వలె తోడుంటుంది.
- సంబలము (పాథేయము): ప్రయాణీకుడు దారిలో ఆకలి
వేసినప్పుడు తినడానికి వెంట తీసుకెళ్లే ఆహారాన్ని 'సంబలము' అంటారు.
పరలోక యాత్రలో పుణ్యమే ఆహారము, శివనామమే ఆధారము.
- చౌరాహార్యమ్: లోకంలో మనం సంపాదించే ధనాన్ని దొంగలు
ఎత్తుకెళ్లవచ్చు, కానీ మనం చేసిన నామస్మరణను ఎవరూ
దొంగిలించలేరు.
- ఈ శ్లోకము భక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యతను మరియు ప్రాపంచిక
బంధాల యొక్క అశాశ్వతత్వాన్ని ఎంతో భావోద్వేగంతో తెలియజేస్తుంది.
35 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: వహతు
సా రమణీ రమణీయతా మమృతమస్త్వమృతం మధు వా మధు | భవతు నిర్వృతిధామ తు యామినీ రమణమండన సేవనమేవ నః || 35 ||
ప్రతిపదార్థము: సా = ఆ
(లోకప్రసిద్ధమైన), రమణీ = సుందరాంగి, రమణీయతామ్ = తన సౌందర్యమును, వహతు = ధరించుగాక (అది
ఆమెకే పరిమితము), అమృతమ్ = అమృతము, అమృతమ్
+ ఏవ = దేవతలకు అమరత్వమునిచ్చే అమృతముగానే, అస్తు = ఉండుగాక,
మధు + వా = తేనె (మద్యము), మధు = తీపిగానో లేక
మత్తుగానో ఉండుగాక, నః + తు = మాకు మాత్రము, యామినీ + రమణ + మండన + సేవనమ్ + ఏవ = చంద్రుని ఆభరణముగా కలిగిన శివుని
సేవయే, నిర్వృతి + ధామ = పరమానందమునకు నిలయముగా, భవతు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: సుందరమైన
స్త్రీలు తమ సౌందర్యముతో ఇతరులను ఆకర్షించవచ్చును, అమృతము దేవతలకు అమరత్వమును ప్రసాదించవచ్చును, తేనె
మధురముగా ఉండవచ్చును. కానీ, చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన
పరమశివుని సేవయే మాకు శాశ్వతమైన కైవల్యానందాన్ని ఇచ్చే నిలయము. మాకు ఆ శివసేవ తప్ప
మరే ఇతర ప్రాపంచిక సుఖములు అక్కరలేదు.
విశేషములు:
- యామినీ రమణ మండన అనగా చంద్రుని అలంకారముగా కలిగినవాడు
(శివుడు).
- ఇక్కడ ఇతర సుఖములను తృణప్రాయముగా భావించి, శివభక్తినే పరమ లక్ష్యముగా కవి
పేర్కొన్నారు.
- నిర్వృతి అనగా మోక్షము లేదా పరమానందము అని అర్థము.
36 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: జహదహర్నిశమేకమనా
మనాగుపరమన్మద మన్మథ మత్సరః | భవగతీరవగత్య దురత్యయాః శశధరాభరణం శరణం శ్రయే || 36 ||
ప్రతిపదార్థము: దురత్యయాః
= దాటశక్యముకాని, భవగతీః = సంసార గతులను (జన్మ
పరంపరలను), అవగత్య = తెలుసుకొని, అహర్నిశమ్
= పగలు మరియు రాత్రి, ఏకమనాః = ఏకాగ్రత కలిగిన మనస్సుతో,
మద + మన్మథ + మత్సరః = గర్వము, కామము, అసూయలను, జహత్ = విడిచిపెట్టుచున్నవాడనై, మనాక్ = కొంచెము, ఉపరమన్ = ఇంద్రియ సుఖముల నుండి
విరమించుచు, శశధర + ఆభరణం = చంద్రుని ఆభరణముగా ధరించిన
శివుని, శరణం + శ్రయే = శరణు వేడుచున్నాను.
తాత్పర్యము: ఈ సంసార
చక్రము దాటడానికి ఎంతో కష్టమైనదని నేను గ్రహించాను. అందుకే అహర్నిశలు ఏకాగ్ర
చిత్తముతో కామ క్రోధాది వికారములను విడిచిపెట్టి, ఇంద్రియ సుఖముల నుండి మనస్సును మళ్ళించి, ఆ
చంద్రశేఖరుని శరణు వేడుచున్నాను.
విశేషములు:
- శశధరాభరణం: అనగా చంద్రకళను అలంకారముగా కలిగిన
పరమశివుడు.
- సంసారమును దాటడానికి భగవంతుని శరణాగతి తప్ప మరొక
మార్గము లేదని ఈ శ్లోకము తెలుపుచున్నది.
37 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: ఇదమహం
కరుణామృత సాగరం శశికరశిరోమణిమర్థయే | వ్రజతు జన్మని జన్మని మే వపుర్భవదుపాసన సాధనతామితి || 37 ||
ప్రతిపదార్థము: కరుణా +
అమృత + సాగరమ్ = కరుణ అను అమృతమునకు సముద్రుడైనట్టియు, శశి + కిశోర + శిరోమణిమ్ = బాలచంద్రుని శిరోభూషణముగా
కలిగినట్టి (శివుని), అహమ్ = నేను, ఇదమ్
= ఈ ఒక్కటి మాత్రమే, అర్థయే = వేడుకొనుచున్నాను, ఇతి = ఏమని అనగా, మే = నా యొక్క, వపుః = శరీరము, జన్మని + జన్మని = పుట్టిన ప్రతి
జన్మలోనూ, భవత్ + ఉపాసన + సాధనతామ్ = నిన్ను ఆరాధించుటకు
సాధనముగా, వ్రజతు = ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: దయాసముద్రుడైన
ఆ పరమశివుని నేను కోరుకునేది ఒక్కటే. నా పుట్టుకలకు అంతము ఉన్నా లేకపోయినా, ఎప్పుడు ఎక్కడ జన్మించినా నా శరీరము నీ సేవకే అంకితము కావాలి.
నీ ఆరాధనకు నా దేహము ఒక సాధనముగా మారాలని ప్రార్థించుచున్నాను.
విశేషములు:
- ఇక్కడ కవి మోక్షము కంటే భగవంతుని సేవకే ప్రాధాన్యత
ఇచ్చారు. ఏ జన్మలోనైనా శివభక్తి ఉండాలన్నదే ఇందులోని ఆంతర్యము.
- శశికరశిరోమణి: అనగా చంద్రకళను కిరీటముగా ధరించినవాడు.
38 వ
శ్లోకము
శ్లోకము: కమపి
నామ నికామమనోహరం వహతి టంకమనకశమేవ యత్ | తదకలంకమలంకరణం ముఖే భవతు మే శివనామ నిరామయమ్ || 38 ||
ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఏ, శివనామ = 'శివ' అను
నామము, నికామ + మనోహరమ్ = మిక్కిలి సుందరమైన, కమపి = వర్ణింపనలవికాని, టంకమ్ = విలక్షణమైన ముద్రను
(శోభను), అనకశమ్ + ఏవ = దోషము లేనిదానినిగా, వహతి = ధరించుచున్నదో, తత్ = అట్టి, అకలంకమ్ = కళంకము లేనిదియు, నిరామయమ్ = అవిద్య
మొదలగు రోగములను పోగొట్టునదియునైన, అలంకరణమ్ = ఆభరణము,
మే = నా యొక్క, ముఖే = నోటియందు (ముఖమునందు),
భవతు = ఉండుగాక.
తాత్పర్యము: 'శివ' అనే నామము ఎంతో మనోహరమైనది మరియు
పవిత్రమైనది. అది సర్వ పాపాలను, అవిద్య వంటి రోగాలను దూరం
చేస్తుంది. ఎటువంటి మలినము లేని ఆ దివ్య నామము నా ముఖమునకు ఒక శాశ్వత ఆభరణము వలె
ఎల్లప్పుడూ వెలుగొందుగాక.
విశేషములు:
- నిరామయమ్: అనగా వ్యాధులు లేనిది. సంసార రోగమును
పోగొట్టే శక్తి శివ నామమునకు ఉందని వ్యాఖ్యానము పేర్కొన్నది.
- భగవంతుని నామమును ముఖమునకు అలంకారము (ఆభరణము) గా కవి వర్ణించారు.
- 39 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: హృదయ భావయ భావమనావిలం నిరవధాన వధాన దృఢాం
మతిమ్ | త్వమసమర్థం సమర్థయసే సుఖం
కిమవినాశి వినా శివసేవనమ్ || 39 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + హృదయ = ఓ హృదయమా!, అనావిలమ్ = నిర్మలమైన, భావమ్ = స్వభావమును (భక్తిని), భావయ = ధరించుము,
నిరవధాన = ఎల్లప్పుడు అజాగ్రత్తగా ఉండే ఓ మనసా!, దృఢామ్ = నిశ్చలమైన, మతిమ్ = బుద్ధిని, బధాన = (శివభక్తి యందు) నిలుపుము, అసమర్థ = ఓ
అశక్తుడా!, శివ + సేవనమ్ + వినా = శివారాధన లేకుండగా,
అవినాశి = నాశనము లేని, కిమ్ + సుఖమ్ = ఏ
సుఖమును, సమర్థయసే = పొందగలనని భావించుచున్నావు?
(శివసేవ లేనిదే శాశ్వత సుఖము లేదని అర్థము).
- తాత్పర్యము: ఓ నా హృదయమా! మాలిన్యము లేని నిర్మలమైన
భక్తిని అలవరుచుకో. ఏమరపాటును వదిలి శివపాద పద్మములపై బుద్ధిని లగ్నం చేయి.
శివుని సేవించకుండా ఈ లోకంలో శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని పొందడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
అస్థిరమైన ప్రాపంచిక సుఖాల కోసం వెతకడం మానుకో.
-
- 40 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: భవరసం ప్రతి సంప్రతి తృష్ణయా త్యజసి మానస
మానసమున్నతిమ్ | మదనశాసన దాసనతః పరం
కమనపాయముపాయముదీక్షసే || 40 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + మానస = ఓ మనసా!, సంప్రతి = ఇప్పుడు, భవ + రసమ్ + ప్రతి = సంసార సుఖముల పట్ల, తృష్ణయా
= మిక్కిలి ఆశ చేత, మానసమ్ + ఉన్నతిమ్ = మనస్సు యొక్క
గొప్పతనమును (గౌరవమును), త్యజసి = విడుచుచున్నావు,
మదన + శాసన + దాసనతః = మన్మథుని శిక్షించిన ఆ పరమశివునికి
దాసుడవు అవ్వడము కంటే, పరమ్ = మించిన, అనపాయమ్ = అపాయము లేని (స్థిరమైన), కమ్ +
ఉపాయమ్ = ఏ మార్గమును, ఉదీక్షసే = వెతుకుచున్నావు?
- తాత్పర్యము: ఓ మనసా! సంసార వాసనలపై ఉన్న వ్యామోహంతో నీ
సహజమైన ఉన్నతిని కోల్పోతున్నావు. కామదేవుని భస్మం చేసిన ఆ పరమేశ్వరుని సేవ
చేయడం కంటే, ఈ సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి
మరొక సులభమైన, సురక్షితమైన మార్గం ఏముంది? శివదాస్యమే అన్నిటికంటే శ్రేష్ఠమైన ఉపాయము.
-
- 41 మరియు 42 వ
శ్లోకములు (యుగ్మము)
- శ్లోకములు: న ఉపవనం పవనేరిత మాధవీ ధవళితం తరుణీ
కమలాభభిః | అమరకోమల కోశ నిషణ్ణ షట్చరణ పారణ
పావన పంకజమ్ || 41 || సమదనే మదనేన వశీకృతా వరవధూరవధూయ
భజ ప్రభుమ్ | అశరణోద్ధరణోద్ధతధీః శుచాముపరమం పరమం స
కరోతి తే || 42 ||
- ప్రతిపదార్థము: పవన + ఈరిత = గాలిచే కదపబడిన, మాధవీ = మాధవీ లతలతో, ధవళితమ్ = తెల్లగా ప్రకాశించునట్టియు, తరుణీ +
కమల + ఆభభిః = యువతుల పద్మముల వంటి కాంతి కలిగినట్టియు, అమర + కోమల + కోశ = దేవతా వృక్షముల వంటి సుకుమారమైన పుష్ప కోశముల
యందు, నిషణ్ణ = కూర్చున్న, షట్చరణ
= తుమ్మెదల యొక్క, పారణ = మకరంద పానము చేత, పావన + పంకజమ్ = పవిత్రమైన పద్మములు కలిగినట్టియు, సమదనే = మన్మథ వికారములతో కూడిన, ఉపవనే =
ఉద్యానవనము నందు, మదనేన = కామము చేత, వశీకృతాః = వశము చేసుకోబడిన, వరవధూః = సుందరమైన
స్త్రీలను, అవధూయ = విడిచిపెట్టి, ప్రభుమ్ = ప్రభువైన శివుని, భజ = సేవించుము,
అశరణ + ఉద్ధరణ + ఉద్ధత + ధీః = దిక్కులేని వారిని ఉద్ధరించుట
యందే నిశ్చలమైన బుద్ధి కలిగిన, సః = ఆ పరమేశ్వరుడు,
తే = నీ యొక్క, శుచామ్ = దుఃఖములకు,
పరమమ్ = గొప్పదైన, ఉపరమమ్ = ముగింపును
(శాంతిని), కరోతి = ప్రసాదించును.
- తాత్పర్యము: గాలికి రెపరెపలాడే మాధవీ లతలు, అందమైన పద్మములు, తుమ్మెదల ఝుంకారములతో విలసిల్లే ఉద్యానవనములలో స్త్రీలతో గడిపే సుఖము
తాత్కాలికము. అట్టి కామ వికారాలను పక్కన పెట్టి, అనాథ
రక్షకుడైన ఆ పరమశివుని సేవించుము. ఆ స్వామి మాత్రమే నీ జన్మ జరా మరణాది
దుఃఖాలన్నిటినీ అంతం చేసి నీకు శాశ్వత ప్రశాంతతను చేకూరుస్తాడు.
- విశేషములు:
- ఈ రెండు శ్లోకములు కలిపి ఒకే భావమును చెప్పుచున్నవి
కావున దీనిని యుగ్మము అందురు.
- ప్రకృతీ సౌందర్యము మరియు ప్రాపంచిక సుఖములను త్యజించి
భగవంతుని వైపు మొగ్గు చూపాలని కవి ఇక్కడ ప్రబోధిస్తున్నారు.
- అశరణోద్ధరణ: పరమశివుడు శరణు కోరిన వారిని రక్షించే
బిరుదు కలిగినవాడని అర్థము.
- 43 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: జహిహి మోహముపేహి నిజాం స్థితిం త్యజ శుచం భజ
మానపరిగ్రహమ్ | అహరహర్హర పాదసరోరుహ
స్మృతిరసాయనపానపరం భవ || 43 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + మానస = ఓ మనసా!, మోహమ్ = అజ్ఞానమును, జహిహి = విడువుము, నిజామ్ + స్థితిమ్ = నీ సహజ
స్థితిని (ఆత్మస్థితిని), ఉపేహి = పొందుము, శుచమ్ = శోకమును, త్యజ = విడువుము, మాన + పరిగ్రహమ్ = ఆత్మగౌరవమును (ధైర్యమును), భజ
= పొందుము, అహరహః = ప్రతిరోజూ, హర
+ పాద + సరోరుహ + స్మృతి = శివుని పాదపద్మముల ధ్యానమనెడి, రసాయన + పాన + పరమ్ = అమృత పానము నందు ఆసక్తి కలిగినవాడవు, భవ = అగుము.
- తాత్పర్యము: ఓ మనసా! అవిద్య అనే మోహాన్ని వదిలిపెట్టి, నీ నిజస్వరూపాన్ని తెలుసుకో. అనవసరమైన
దుఃఖాలను వీడి, ధైర్యాన్ని అవలంబించు. ప్రతిరోజూ
పరమశివుని పాదపద్మాలను స్మరించడమనే దివ్యౌషధాన్ని (రసాయనాన్ని) సేవించుట యందే
నిమగ్నమవ్వు. అదే నీకు మోక్షాన్ని ఇస్తుంది.
-
- 44 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: తద సమంజసమంగ యదంగనా నయన చాపల శాపముపేయతామ్ | నయసి నిత్య బహిర్ముఖ శంకర స్మరణ
సౌమనసీమపి హేయతామ్ || 44 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + నిత్య + బహిర్ముఖ = ఎల్లప్పుడు
బాహ్య విషయములపైనే దృష్టి కలిగిన ఓ మనసా!, అంగ = ఓ మిత్రమా!, యత్ = ఏ కారణము చేత, అంగనా + నయన + చాపల = స్త్రీల కనుచూపుల చంచలత్వము అనెడి, శాపమ్ = శాపమును (నరక ప్రాప్తిని), ఉపేయతామ్ =
పొందునట్లుగా, నయసి = చేయుచున్నావో, తథా = అట్లే, శంకర + స్మరణ + సౌమనసీమ్ + అపి =
శివస్మరణ వల్ల కలిగే పరమ శాంతిని/ప్రసన్నతను కూడా, హేయతామ్
= త్యాజ్యముగా (పనికిరాని దానిగా), నయసి = చేయుచున్నావో,
తత్ = అది, అసమంజసమ్ = ఏమాత్రం యుక్తము
కాదు.
- తాత్పర్యము: నిరంతరం బాహ్య ప్రపంచంలోని సుఖాల కోసమే
పరితపించే ఓ మనసా! స్త్రీల కనుచూపుల చంచలత్వానికి లోనై దుఃఖాన్ని
కొనితెచ్చుకుంటున్నావు. అదే సమయంలో, ఎంతో
గొప్పదైన శివస్మరణ అనే శాంతిని తృణీకరిస్తున్నావు. నీవు చేసే ఈ పని ఏమాత్రం
సరైనది కాదు. ఇది నీకు అనర్థాన్ని కలిగిస్తుంది.
-
- 45 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: యది సమర్థయతే దురతిక్రమం కుపిత కాలభట
భ్రుకుటీ భయమ్ | తద చికిత్స్య భవామయ భేషజం భజ
భుజంగమ భూషణ తోషణమ్ || 45 ||
- ప్రతిపదార్థము: కుపిత = కోపగించిన, కాల + భట = యమధర్మరాజు యొక్క బంట్ల
(యమదూతల), భ్రుకుటీ + భయమ్ = కనుబొమ్మల ముడి వల్ల కలిగే
భయము, దురతిక్రమమ్ = దాటశక్యము కానిదిగా, యది + సమర్థయతే = ఒకవేళ నీవు భావిస్తున్నట్లయితే, తత్ = ఆ కారణము చేత, అచికిత్స్య = ఇతర మార్గాల
ద్వారా నయము చేయలేని, భవ + ఆమయ = సంసారమనే రోగమునకు,
భేషజమ్ = ఔషధమైనట్టి, భుజంగమ + భూషణ +
తోషణమ్ = పాములను ఆభరణాలుగా ధరించిన శివుని సంతృప్తి పరచుటను (పూజించుటను),
భజ = ఆశ్రయించుము.
- తాత్పర్యము: ఓ మనసా! క్రోధావిష్టులైన యమదూతల భయంకరమైన
చూపుల నుండి తప్పించుకోవడం అసాధ్యమని నీవు భావిస్తే, దానికి ఒకటే మార్గం ఉంది. ఇతర ఔషధాలకు
లొంగని ఈ సంసార వ్యాధిని పోగొట్టే ఏకైక మందు శివారాధన. సర్పభూషణుడైన ఆ
స్వామిని ప్రసన్నం చేసుకోవడమే నీవు చేయవలసిన పని.
- విశేషములు:
- అచికిత్స్య భవామయ: సంసారమును ఒక దీర్ఘకాలిక వ్యాధిగా
వర్ణించారు. దీనికి వైరాగ్యము మరియు శివభక్తి తప్ప మరే చికిత్సా లేదు.
- భుజంగమ భూషణ తోషణమ్: శివునికి పాములే ఆభరణాలు. ఆ
స్వామిని సంతృప్తి పరచడం అంటేనే అన్ని భయాల నుండి ముక్తి పొందడం.
- 46 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: యది చికీర్షతి సౌహృదమాత్మనః పరిజిహీర్షతి
యద్యఘ బంధనమ్ | యది తితీర్షతి సంసృతి సాగరం
శ్రయ మయస్కరమీశ్వర సేవనమ్ || 46 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + చిత్త = ఓ మనసా!, యది = ఒకవేళ, ఆత్మనః
= నీకు నీవుగా, సౌహృదమ్ = మేలును (హితమును), చికీర్షతి = చేయదలచినట్లయితే, యది = ఒకవేళ,
అఘ + బంధనమ్ = పాపములనెడి కారాగార బంధనమును, పరిజిహీర్షతి = వదలించుకోవాలని కోరుకున్నట్లయితే, యది = ఒకవేళ, సంసృతి + సాగరమ్ = సంసార
సముద్రమును, తితీర్షతి = దాటాలని అనుకున్నట్లయితే,
మయస్కరమ్ = సుఖమును/కల్యాణమును ప్రసాదించునట్టి, ఈశ్వర + సేవనమ్ = పరమశివుని సేవను, శ్రయ =
ఆశ్రయించుము.
- తాత్పర్యము: ఓ మనసా! నీవు నీకు నిజమైన మిత్రుడవై నీ
మేలు కోరుకున్నట్లయితే, నీవు
చేసిన పాప బంధనాల నుండి విముక్తి పొందాలని ఆశించినట్లయితే, మరియు ఈ భయంకరమైన సంసార సముద్రాన్ని దాటాలని నిశ్చయించుకున్నట్లయితే,
నీకు పరమానందాన్ని మరియు సర్వ మంగళాలను ప్రసాదించే ఈశ్వర సేవను
ఆశ్రయించుము.
- విశేషములు:
- మయస్కరమ్: 'మయః'
అనగా వేదములలో కల్యాణము లేదా సుఖము అని అర్థము (ఉదాహరణకు
నమకములోని 'శంకరాయ చ మయస్కరాయ చ'). లోక వ్యవహారమున ఈ పదము తక్కువగా వాడబడినను, భక్తి
మార్గమున దీనికి అత్యంత ప్రాధాన్యత కలదు.
- ఈ శ్లోకము ద్వారా కవి శివసేవయే అన్ని సమస్యలకు ఏకైక
పరిష్కారమని ప్రబోధిస్తున్నారు.
-
- 47 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: యది వరాక సుకర్మవిపాకతః కరతలే పతితస్తవ
శేవధిః | తమఖిలాపదపాకరణక్షమం నయసి మూఢ
నిరర్థకతాం కథమ్ || 47 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + వరాక = ఓ దీనుడవైన (లేక
అల్పుడవైన), మూఢ = ఓ మూర్ఖ చిత్తమా!,
సుకర్మ + విపాకతః = అనేక జన్మల పుణ్యఫలము పరిపక్వము చెందడము
వల్ల, అఖిల + ఆపత్ + అపాకరణ + క్షమమ్ = సమస్తమైన ఆపదలను
(జన్మ జర మరణాదులను) తొలగించుటకు సమర్థమైనట్టి, తవ = నీ
యొక్క, కరతలే = అరచేతిలో, శేవధిః
= (శివారాధనతో కూడిన మానవ జన్మ అనే) నిధి, పతితః =
పడినది, తమ్ = అట్టి నిధిని, కథమ్
= ఏ విధముగా, నిరర్థకతామ్ = వ్యర్థముగా, నయసి = చేయుచున్నావు?
- తాత్పర్యము: ఓ మూర్ఖ మనసా! పూర్వ జన్మలలో నీవు
చేసుకున్న పుణ్యం వల్ల, నీ
చేతికి మానవ జన్మ అనే ఒక అపురూపమైన నిధి చిక్కినది. ఈ జన్మ ద్వారా నీవు సమస్త
సంసార దుఃఖాల నుండి విముక్తి పొందవచ్చు. అటువంటి గొప్ప అవకాశాన్ని శివభక్తి
వైపు మళ్ళించకుండా, ప్రాపంచిక విషయాల కోసం వృథా చేస్తూ
ఆ నిధిని ఎందుకు వ్యర్థం చేసుకుంటున్నావు?
- విశేషములు:
- శేవధిః: అనగా నిధి. మానవ జన్మను ఒక గొప్ప నిధితో
పోల్చారు, ఎందుకంటే ఈ జన్మలోనే మోక్షము
పొందే వీలుంటుంది.
- వరాక: ఈ పదము మనస్సు యొక్క అల్పత్వమును, లోభత్వమును సూచించడానికి వాడబడినది.
48 వ
శ్లోకము
- శ్లోకము: అమలశీలకులశ్రుతవిశ్రుతం
సదసదర్థవిచారవిశారదమ్ | పురజిదర్చనసౌఖ్యపరాఙ్ముఖం నయసి మానస మానుషజన్మ యత్ || 48 || (పది శ్లోకములతో కూడిన చిత్తోపదేశ
కులకమున ఇది చివరిది)
- ప్రతిపదార్థము: హే + మానస = ఓ మనసా!, అమల = నిర్మలమైన, శీల = ప్రవర్తన చేతను, కుల = వంశము చేతను,
శ్రుత = విద్య (వేదశాస్త్రము) చేతను, విశ్రుతమ్
= ప్రసిద్ధి చెందినట్టియు, సత్ + అసత్ + అర్థ + విచార =
మంచి మరియు చెడు విషయాల విచారణ యందు, విశారదమ్ =
నిపుణత్వము కలిగినట్టియు, యత్ = ఏ, మానుష + జన్మ = మానవ జన్మను, పురజిత్ + అర్చన +
సౌఖ్య + పరాఙ్ముఖమ్ = త్రిపురాంతకుడైన శివుని పూజించుట వల్ల కలిగే సుఖమునకు
విముఖముగా (దూరముగా), నయసి = గడుపుచున్నావో (అది
అనుచితము).
- తాత్పర్యము: ఓ మనసా! ఉత్తమ ప్రవర్తన, మంచి వంశము మరియు విద్యాగంధము కలిగి,
లోకములో ఏది నిత్యమో ఏది అనిత్యమో విచారించగలిగే గొప్ప
వివేకమున్న మానవ జన్మ నీకు లభించినది. అటువంటి ఈ జన్మను త్రిపురాంతకుడైన
శివుని ఆరాధనలో వినియోగించి ఆనందము పొందాల్సింది పోయి, ఆయనకు
దూరమై వృథాగా గడుపుతున్నావు.
- 49 వ శ్లోకము
- శ్లోకము: ప్రమదమంథరమంథరయాహతిధ్వనదముద్రసముద్రసమానయా | శమితచాపదశాపదమేహి మే హర గిరా
వితరావితథం వరమ్ || 49 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + హర = ఓ దుఃఖహరుడవైన ఈశ్వరా!, ప్రమద + అమంథర = అత్యంత వేగము కలిగిన,
మంథర + ఆహతి = మందర పర్వతము యొక్క ఘర్షణ చేత, ధ్వనత్ = శబ్దించుచున్న, అముద్ర = హద్దులు లేని,
సముద్ర + సమానయా = సముద్రము వంటి గంభీరమైన, గిరా = వాక్కు చేత, శమిత + చ + ఆపదశా + పదమ్ =
మళ్ళీ మళ్ళీ కలిగే జన్మ మరణ రూపమైన శాపగ్రస్త స్థితిని శాంతింపజేయునట్లుగా,
మే = నాకు, అవితథమ్ = సత్యమైన
(నిశ్చయమైన), వరమ్ = వరమును, ఏహి
= వచ్చి, వితర = ప్రసాదించుము.
- తాత్పర్యము: ఓ హర! క్షీరసాగర మథన సమయమున మందర పర్వతము
వేగముగా తిరుగుతున్నప్పుడు సముద్రము ఏ విధంగా గంభీరముగా ఘోషించినదో, అటువంటి దివ్యమైన నీ వాక్కుతో నా
సంసార రూపమైన శాపమును తొలగించుము. జనన మరణాలనే ఆపదలను రూపుమాపి, నాకు శాశ్వతమైన శ్రేయస్సును (వరమును) అనుగ్రహించుము.
- విశేషములు:
- ఇక్కడ భగవంతుని వాక్కును సముద్ర ఘోషతో పోల్చుట
జరిగినది.
- 'ఆపదశా' అనగా
సంసారమనే శాపగ్రస్త స్థితి.
50 వ
శ్లోకము
- శ్లోకము: అనుగృహాణ గృహాణ ఘృణార్ణవ ప్రణయినః
ప్రణయానుగుణం వచః | ఉపకురుష్వ కురుష్వ దృఢం
మనాగశరణోద్ధరణప్రవణం మనః || 50 ||
- ప్రతిపదార్థము: హే + ఘృణ + అర్ణవ = ఓ కరుణా
సముద్రుడవైన శంభూ!, అనుగృహాణ = అనుగ్రహించుము,
ప్రణయినః = భక్తుడనైన నా యొక్క, ప్రణయ +
అనుగుణమ్ = వేడుకోలుకు తగినట్లుగా, వచః = మాటలను,
గృహాణ = స్వీకరించుము (ఆలకించుము), ఉపకురుష్వ
= నన్ను సంసారము నుండి తరింపజేసి ఉపకారము చేయుము, మనాక్
= కొంచెము, అశరణ + ఉద్ధరణ + ప్రవణమ్ = దిక్కులేని
వారిని ఉద్ధరించుట యందే ఆసక్తి కలిగిన నీ, మనః =
మనస్సును, దృఢమ్ = నిశ్చలముగా, కురుష్వ
= (నాపై) ఉంచుము.
- తాత్పర్యము: దయాసముద్రుడవైన ఓ పరమేశ్వరా! నాపై కృప
చూపించుము. నీపై అమితమైన ప్రేమతో నేను చేస్తున్న ఈ ప్రార్థనను ఆలకించుము.
దిక్కులేని నన్ను ఈ సంసార సాగరము నుండి గట్టెక్కించి రక్షించుము. అనాథలను
రక్షించే నీ కరుణామయ హృదయమును నా వైపు మళ్ళించి, నన్ను కృతార్థుని చేయుము.
- విశేషములు:
- ఘృణార్ణవ: పరమశివుడు దయకు సముద్రము వంటివాడని భావము.
- ఈ శ్లోకము భక్తుని యొక్క ఆర్తిని మరియు శరణాగతిని
తెలియజేస్తుంది.
51 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: పృథు శిరస్థిత జహ్నుసుతాపగయా శ్రితం కరుణయా హృదయం శివయా
వపుః | కథమతిప్రమితే
భగవన్ ధృతిః శ్రవణ రంధ్రపదేऽపి న మే గిరః || 51 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + భగవన్
= ఓ భగవంతుడా!, పృథు = విసృతమైన, శిరః = నీ శిరస్సు, జహ్నుసుతా + ఆపగయా = గంగానది చేత,
శ్రితమ్ = ఆశ్రయించబడినది, హృదయమ్ = నీ హృదయము,
కరుణయా = జగత్తును ఉద్ధరించే దయ చేత, శ్రితమ్
= ఆశ్రయించబడినది, వపుః = నీ శరీరము, శివయా
= పార్వతీదేవి చేత, శ్రితమ్ = ఆశ్రయించబడినది, తత్ = అట్టి స్థితిలో, అతి + ప్రమితే = మిక్కిలి
సూక్ష్మమైన, మే = నా యొక్క, గిరః =
వాక్కునకు (మాటలకు), తవ = నీ యొక్క, శ్రవణ
+ రంధ్ర + పదే + అపి = చెవి రంధ్రము నందైనను, కథమ్ = ఏల,
ధృతిః + న = స్థానము దక్కలేదు?
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీ
విశాలమైన శిరస్సుపై గంగాదేవికి చోటిచ్చావు, నీ
హృదయంలో అనంతమైన కరుణకు చోటిచ్చావు, నీ శరీరంలో సగభాగాన్ని
పార్వతీదేవికి ఇచ్చావు. అంతటా అందరికీ చోటిచ్చిన నీవు, అతి
చిన్నదైన నీ చెవి రంధ్రంలో నా చిన్న మాటలకు ఎందుకు చోటివ్వవు? నా ప్రార్థనను ఎందుకు ఆలకించవు?
52 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తదనురాగభరేణ కదర్థితా తదనురంజనకర్మణి చాక్షమా | క ఇతి మతిర్మమ చాటుపరాఙ్ముఖీ హర కరోతి నిజార్తి నివేదనమ్ || 52 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + హర =
ఓ దుఃఖహరుడా!, తత్ + అనురాగ + భరేణ = నీపై గల
అమితమైన ప్రేమ చేత, కదర్థితా = వ్యధ చెంది, తత్ + అనురంజన + కర్మణి = నిన్ను మెప్పించే కార్యము నందు, అక్షమా + చ = అసమర్థురాలై, చ = మరియు, చాటు + పరాఙ్ముఖీ = ముఖస్తుతి చేయుటకు విముఖురాలైన, మమ
= నా యొక్క, మతిః = బుద్ధి (అనెడి కామిని), నిజ + ఆర్తి + నివేదనమ్ = తన బాధను నీకు విన్నవించుకొనుటను, కథమ్ = ఏ విధముగా, కరోతి = చేయగలదు?
·
తాత్పర్యము: ఓ శివా! నా
బుద్ధి నీపై అమితమైన అనురాగముతో నిండి ఉంది. కానీ నిన్ను ఎలా ప్రసన్నం చేసుకోవాలో
తెలియక అది సతమతమవుతోంది. వట్టి మాటలతో నిన్ను మెప్పించడం దానికి చేతకాదు. అట్టి
స్థితిలో తన ఆవేదనను నీకు ఎలా విన్నవించుకోవాలో తెలియక నా బుద్ధి తల్లడిల్లుతోంది.
·
53 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: ప్రియతమోऽసి మతేర్మమ
సా పునర్న గుణవత్యపి తే హృదయంగమా | ఇతి మహేశ భవద్విరహాతురా భజతి కామపి కామకదర్థనామ్ || 53 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + మహేశ
= ఓ మహేశ్వరా!, మమ = నా యొక్క, మతేః = బుద్ధికి, త్వమ్ = నీవు, ప్రియతమః + అసి = ప్రాణ ప్రియుడవు, సా + పునః = కానీ
ఆ బుద్ధి, గుణవతీ + అపి = సత్త్వాది గుణములు కలిగినదైనను
(లేక మంచి లక్షణములు ఉన్నదైనను), తే = నీకు, హృదయంగమా = హృదయమునకు నచ్చినదిగా, న = కాలేదు,
ఇతి = ఈ కారణము చేత, భవత్ + విరహ + ఆతురా = నీ
విరహముతో బాధపడుచున్నదై, కామ్ + అపి = వర్ణింపనలవికాని,
కామ + కదర్థనామ్ = కోరికల వల్ల కలిగే వ్యధను (మనోరథ వేదనను),
భజతి = పొందుచున్నది.
·
తాత్పర్యము: ఓ ప్రాణనాథా!
నా బుద్ధి నిన్నే తన ప్రియునిగా భావిస్తోంది. అది సద్గుణములు కలిగినదైనప్పటికీ, నీ మనసును దోచుకోలేకపోయింది. నీ సాన్నిధ్యం దక్కక అది విరహ
వేదనతో కుమిలిపోతోంది. తన మనోరథము నెరవేరని కారణంగా అది చెప్పనలవికాని పీడను
అనుభవిస్తోంది.
·
54 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: మా
భవతు భవత్ పరిరంభరసోऽస్తు మా తదుపభోగవిధౌ తు కథైవ కా | తవ తు దర్శనమాత్రక కాంక్షిణీం మమ
మతిం కథమిత్థముపేక్షసే || 54 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + భవ =
ఓ సంసారహరుడా!, తవ = నీ యొక్క, పరిరంభ + రసః = కౌగిలింత వల్ల కలిగే సుఖము, మా +
భవతు = కలగకపోయినా పరవాలేదు, తత్ + ఉపభోగ + విధౌ = ఆ
సుఖానుభవము గురించి, కథా + ఏవ + కా = చర్చయే అనవసరము,
తు = కానీ, దర్శన + మాత్రక + కాంక్షిణీమ్ =
కేవలము నీ దర్శనమును మాత్రమే కోరుచున్న, మమ = నా యొక్క,
మతిమ్ = బుద్ధిని, ఇత్థమ్ = ఈ విధముగా,
కథమ్ = ఏల, ఉపేక్షసే = ఉపేక్షించుచున్నావు?
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
నీతో ఐక్యమవ్వాలనే (ఆలింగన) మహాసుఖం నాకు దక్కకపోయినా బాధలేదు. అసలు ఆ ఉన్నత
స్థితి గురించి నేను మాట్లాడను కూడా. కానీ కేవలం నీ రూపమును ఒక్కసారి కనులారా
చూడాలని తపిస్తున్న నా బుద్ధిని నీవు ఎందుకు పట్టించుకోవడం లేదు? నీ దర్శనము కూడా ప్రసాదించకపోవడం ఏమంత న్యాయము?
·
విశేషములు: ఈ శ్లోకములలో
కవి తన బుద్ధిని ఒక విరహోత్కంఠిత నాయికతో పోల్చుతూ భగవంతుని పట్ల తనకున్న ఆర్తిని
ఎంతో సుందరంగా వ్యక్తపరిచారు.
·
55 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: కుటిలతాం న జగామ నికామతో న సహనం మలినత్వముపేయుషీ | వహతి హర ఘనరాగకదర్థితాం మమ మతిం
ప్రతి కర్కశమాశయమ్ || 55 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + హర =
ఓ దుఃఖహరుడవైన ఈశ్వరా!, మమ = నా యొక్క, మతిః = బుద్ధి (అనెడి కామిని), నికామతః = స్వభావముగా,
కుటిలతామ్ = వంకరతనమును (కుటిలత్వమును), న +
జగామ = పొందలేదు, మలినత్వమ్ = మాలిన్యమును (దోషమును),
ఉపేయుషీ = పొందినట్టిది, న = కాదు, ఘన + రాగ + కదర్థితామ్ = (నీపై గల) గాఢమైన అనురాగము చేత పీడింపబడుచున్న,
మమ + మతిమ్ + ప్రతి = నా బుద్ధి పట్ల, కర్కశమ్
= కఠినమైన, ఆశయమ్ = అభిప్రాయమును (హృదయమును), కథమ్ = ఏల, వహతి = ధరించుచున్నావు?
·
తాత్పర్యము: ఓ హరా! నా
బుద్ధి స్వభావసిద్ధముగా ఎటువంటి కుటిలత్వము లేనిది. అది రాగద్వేషాలనే మాలిన్యము
లేని నిర్మలమైనది. నీపై ఉన్న గాఢమైన భక్తి (అనురాగము) వల్ల అది నిరంతరము నీ కోసమే
తపిస్తోంది. అటువంటి అమాయకమైన నా బుద్ధి పట్ల నీవు ఇంత కఠినముగా ఎందుకు
వ్యవహరిస్తున్నావు? దయచూపమని వేడుకొనుచున్నాను.
·
విశేషములు:
·
ఇక్కడ 'రాగము' అనగా భక్తి మరియు ఎరుపు రంగు అని
శ్లేషార్థములు ఉన్నాయి.
·
బుద్ధిని ఒక నిర్మలమైన
నాయికతో పోల్చుతూ, ఆమె పట్ల నాయకుడు (శివుడు) కఠినముగా
ఉండటాన్ని కవి ప్రశ్నిస్తున్నారు.
·
56 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అథ
గతా పరిణామదశామితి త్యజసి చేన్మమ ముగ్ధతమాం మతిమ్ | కిమపరం ఘనమోహవిమూర్ఛితా ప్రథయతాం తవ నిర్దయతామియమ్ || 56 ||
·
ప్రతిపదార్థము: అథ = ఒకవేళ, ఇయమ్ = ఈ, మమ + ముగ్ధతమామ్ = మిక్కిలి
సుందరమైన (లేక అమాయకమైన), మతిమ్ = నా బుద్ధి, పరిణామ + దశామ్ = ముసలితనమును (లేక పరిపక్వ స్థితిని), గతా = పొందినది, ఇతి = అని భావించి, త్యజసి + చేత్ = నీవు విడిచిపెట్టినట్లయితే, అపరమ్ =
ఇక వేరే చెప్పవలసినది, కిమ్ = ఏమున్నది?, ఘన + మోహ + విమూర్ఛితా = గాఢమైన అజ్ఞానముచే (లేక విరహ తాపముచే)
మూర్ఛపోయినదై, ఇయమ్ = ఇది (నా బుద్ధి), తవ = నీ యొక్క, నిర్దయతామ్ = దయలేనితనమును, ప్రథయతామ్ = లోకమునకు చాటిచెప్పనిమ్ము.
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నా
బుద్ధి ఇప్పుడు ముసలిదైపోయింది (లేక పరిపక్వమైనది), ఇక దీనితో నాకేమి పని అని నీవు దానిని ఉపేక్షించి విడిచిపెడితే, నేను చేసేదేమీ లేదు. అజ్ఞానమనే చీకటిలో చిక్కుకుని, నీ
కరుణ దక్కక విలపిస్తున్న నా బుద్ధి, నీవు ఎంతటి నిర్దయుడవో
లోకమంతటికీ చాటిచెబుతుంది. కనీసం నీకు అపకీర్తి రాకుండా ఉండటానికైనా నన్ను
రక్షించుము.
·
విశేషములు:
·
పరిణామదశా: సాంఖ్య
శాస్త్రము ప్రకారం బుద్ధి ప్రకృతి యొక్క పరిణామము. సాధారణ అర్థంలో వార్ధక్యము.
·
వ్యాఖ్యానమునందు ఒక విశేష
శ్లోకము ఉదహరించబడినది: "ఓ స్వామీ! నీవు నిద్రపోతున్నావా? లేక లోక రక్షణలో మునిగి ఉన్నావా? లేక
నాపై దయలేని వాడవా? నా మొర ఆలకించి ఎందుకు బదులివ్వవు?"
అని భక్తుని ఆర్తిని అది తెలుపుతుంది.
57 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఇదమనంగజనంగమ సంగమ శ్రమదమందమలం చపలం మనః | అమృతకుంభకర ద్యుతరంగిణీధర సుధాకరశేఖర శోధయ || 57 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + అమృత
+ కుంభ + కర = ఓ అమృత కలశమును చేత ధరించినవాడా (ధన్వంతరి రూపమున లేక శివుని సౌమ్య
రూపమున), ద్యుతరంగిణీ + ధర = ఆకాశ గంగను ధరించినవాడా, సుధాకర + శేఖర = చంద్రుని శిరోభూషణముగా కలిగినవాడా, అనంగ
= మన్మథుడనెడి, జనంగమ = చండాలుని యొక్క, సంగమ = సహవాసము చేత కలిగిన, భ్రమత్ =
భ్రమింపజేయునట్టియు, అమంద = అధికమైన, మలమ్
= మాలిన్యము కలిగినట్టియు, చపలమ్ = చంచలమైన, ఇదమ్ + మనః = ఈ నా మనస్సును, శోధయ = శుద్ధి చేయుము.
·
తాత్పర్యము: అమృత కలశమును
ధరించి, గంగను శిరస్సున దాల్చి, చంద్రకళతో
ప్రకాశించే ఓ పరమేశ్వరా! మన్మథుడనే చండాలుని సాంగత్యం వల్ల నా మనస్సు కామ
వికారాలనే మాలిన్యంతో నిండిపోయింది. ఎంతో చంచలమైన నా మనస్సును నీవు అనుగ్రహించి
పవిత్రము చేయుము.
·
58 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: భవమరుభ్రమఖేదకదర్థితం
సువిషమైస్తాపితం విషయ్మోష్మభిః | మదయతే హృదయం మమ నిర్భరం భవ భవచ్చరణస్మరణామృతమ్ || 58 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + భవ =
ఓ పరమశివా!, భవ + మరు + భ్రమ = సంసారమనెడి
ఎడారిలో తిరగడము వల్ల కలిగిన, ఖేద = అలసట చేత, కదర్థితమ్ = పీడింపబడినట్టియు, సువిషమైః = మిక్కిలి
కఠినమైన, విషయ + ఊష్మభిః = ఇంద్రియ సుఖాలనెడి ఎండల చేత (వేడి
చేత), తాపితమ్ = తపింపబడిన, మమ +
హృదయమ్ = నా హృదయమును, భవత్ + చరణ + స్మరణ + అమృతమ్ = నీ
పాదములను స్మరించుట అనే అమృతము, నిర్భరమ్ = సంపూర్ణముగా,
మదయతే = ఆనందపరచుచున్నది (అట్టి అమృతము నాకు లభించుగాక).
·
తాత్పర్యము: ఓ భవా! సంసారం
ఒక నీరు లేని ఎడారి వంటిది. అందులో తిరుగుతూ ఇంద్రియ సుఖాలనే వేడికి గురై నా హృదయం
అలసిపోయింది. అట్టి నా హృదయానికి నీ పాద పద్మముల స్మరణ అనే అమృతము మాత్రమే పరమ
శాంతిని, ఆనందాన్ని ప్రసాదించగలదు.
·
59 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: విషయపన్నగపాశవశీకృతం భవమహార్ణవమగ్నమీశ్వరమ్ | బహుళమోహమహోపలపీడితం హర సముద్ధర మాం
శరణాగతమ్ || 59 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + హర =
ఓ పాపహరుడా!, విషయ + పన్నగ + పాశ = ఇంద్రియ
విషయాలనే సర్ప బంధనములకు, వశీకృతమ్ = వశమైనవానిని, భవ + మహార్ణవ + మగ్నమ్ = సంసారమనే మహా సముద్రంలో మునిగిపోయినవానిని,
అనీశ్వరమ్ = దిక్కులేనివానిని (అనాథను), బహుళ
+ మోహ + మహోపల = అధికమైన అజ్ఞానమనే పెద్ద రాతి (బండరాయి) చేత, పీడితమ్ = తొక్కబడినవానిని, శరణాగతమ్ = నిన్ను శరణు
వేడిన, మామ్ = నన్ను, సముద్ధర =
ఉద్ధరించుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా!
నేను ఇంద్రియ సుఖాలనే పాముల బంధంలో చిక్కుకున్నాను. సంసార సముద్రంలో
మునిగిపోతున్నాను. అజ్ఞానం అనే ఒక పెద్ద బండరాయి నా మీద పడి నన్ను పీడిస్తోంది.
దిక్కులేని వాడనై నిన్ను శరణు వేడుతున్న నన్ను ఈ కష్టాల నుండి బయట పడేసి
రక్షించుము.
·
విశేషములు: ఈ శ్లోకములలో
సంసారమును ఎడారిగా, సముద్రముగా మరియు అజ్ఞానమును
బండరాయిగా వర్ణించి, భగవంతుని శరణాగతిని కవి వేడుకొన్నారు.
·
60 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యమభటైర్హ్రియమాణమయంత్రణైరశరణం
శరణం చరణౌ శ్రితమ్ | ఘనఘృణామృతనిర్భరయా
దృశా మదనమర్దన మామవలోకయ || 60 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + మదన +
మర్దన = మన్మథుని సంహరించిన ఓ శంభూ!, అయంత్రణైః
= నియంత్రణ లేని (క్రూరులైన), యమ + భటైః = యమదూతల చేత,
హ్రియమాణమ్ = బంధించి తీసుకుపోబడుచున్నట్టియు, అశరణమ్ = వేరే దిక్కు లేనట్టియు, చరణౌ = నీ పాదములను,
శరణమ్ = రక్షణగా, శ్రితమ్ = ఆశ్రయించిన,
మామ్ = నన్ను, ఘన = దట్టమైన, ఘృణా + అమృత = కరుణ యనెడి అమృతముతో, నిర్భరయా =
నిండిన, దృశా = చూపుతో, అవలోకయ =
చూడుము.
·
తాత్పర్యము: మన్మథుని
అణచివేసిన ఓ పరమేశ్వరా! కరకులైన యమదూతలు నన్ను బంధించి తీసుకువెళ్తుంటే రక్షించే
దిక్కు లేక నీ పాదములను ఆశ్రయించాను. అమృతము వంటి నీ కరుణా కటాక్షములతో నన్ను
ఒక్కసారి చూచి రక్షించుము.
·
61 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అభయఘోషమిషోన్మిషితామృతద్రవమవంధ్యధృతస్మితచంద్రికమ్
| వదనచంద్రమసం తవ పశ్యతో మమ కదా ను తమః
శమమేష్యతి || 61 ||
·
ప్రతిపదార్థము: అభయ + ఘోష
+ మిష = "భయపడకుము" అను అభయ ప్రదానమనే నెపముతో, ఉన్మిషిత = పైకి కనిపిస్తున్న, అమృత +
ద్రవమ్ = అమృతపు ధార కలిగినట్టియు, అవంధ్య = సఫలమైన
(కోర్కెలు తీర్చునట్టి), ధృత = ధరించబడిన, స్మిత + చంద్రికమ్ = చిరునవ్వు అనే వెన్నెల కలిగినట్టియు, తవ = నీ యొక్క, వదన + చంద్రమసమ్ = ముఖమనెడి చంద్రుని,
పశ్యతః = చూచుచున్న, మమ = నా యొక్క, తమః = అజ్ఞానమనెడి చీకటి, కదా + ను = ఎప్పుడు,
శమమ్ + ఏష్యతి = నశించును?
·
తాత్పర్యము: స్వామీ! నీవు
భక్తులకు అభయమిచ్చే సాకుతో అమృతమును కురిపిస్తున్నావు. నీ ముఖారవిందము వెన్నెలలు
చిమ్మే చంద్రుని వలె ఉన్నది. అటువంటి నీ ముఖచంద్రుని దర్శిస్తున్న నా హృదయములోని
అజ్ఞానమనే చీకటి ఎప్పుడు తొలగిపోతుందో కదా!
·
62 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: భవతాపకదర్థితవిగ్రహం
ద్విజపతిం పరిపాయితం శిశుమ్ | వహసి కిం న విభో హృదయే దయాం శిరసి నిర్ఝరిణీమివ || 62 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + విభో
= ఓ సర్వవ్యాపకుడా!, భవ + తాప + కదర్థిత + విగ్రహమ్ =
సంసార తాపత్రయాలచే పీడింపబడిన దేహము కలిగినట్టియు, ద్విజ +
పతిమ్ = బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడనైన (లేక పక్షులలో శ్రేష్ఠుడనైన), శిశుమ్ = ఈ బిడ్డను, పరిపాయితమ్ = రక్షింపబడవలసిన
వానిని, శిరసి = తలపైన, నిర్ఝరిణీమ్ +
ఇవ = గంగానదిని వలె, హృదయే = నీ హృదయమందు, దయామ్ = కరుణను, కిమ్ + న + వహసి = ఎందుకు ధరించవు?
·
తాత్పర్యము: ఓ విభో! నీవు
శిరస్సుపై చంద్రుని (ద్విజపతి), గంగానదిని
ధరించి రక్షిస్తున్నావు. మరి సంసార తాపాలతో అలమటిస్తున్న, రక్షణ
కోరుతున్న నీ భక్తుడనైన నాపై నీ హృదయములో కరుణను ఎందుకు ధరించవు? నన్ను కూడా గంగ వలె ఆదరించుము.
·
విశేషము: ఇక్కడ ద్విజపతి అను
పదమునకు చంద్రుడనియు, బ్రాహ్మణుడనియు శ్లేషార్థములు
ఉన్నాయి.
·
63 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: ప్రణత
తాపవిపత్తిక్షపణక్షమాం దళిత సంతత సంతమసస్థితిమ్ | హృది నిధేహి దయామమృతద్రుతాం హరిణకేతుకలామివ మూర్ధని || 63 ||
·
ప్రతిపదార్థము: ప్రణత =
నమస్కరించిన వారి యొక్క, తాప + విపత్తి = తాపత్రయాలనే ఆపదలను,
క్షపణ + క్షమామ్ = పోగొట్టుటలో సమర్థమైనట్టియు, దళిత = నశింపజేయబడిన, సంతత = నిరంతరమైన, సంతమస + స్థితిమ్ = గాఢాంధకారము (అజ్ఞానము) కలిగినట్టి, అమృత + ద్రుతామ్ = అమృతముతో తడిసిన, దయామ్ = కరుణను,
మూర్ధని = శిరస్సుపై, హరిణకేతు + కలామ్ + ఇవ =
చంద్రకళను వలె, హృది = నా హృదయమున, నిధేహి
= ఉంచుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా!
నీవు నీ శిరస్సుపై చంద్రకళను ఏ విధంగా ధరించావో, అలాగే నా హృదయమున నీ కరుణను ఉంచుము. ఆ కరుణ భక్తుల బాధలను హరిస్తుంది
మరియు అజ్ఞానమనే చీకటిని చీల్చివేస్తుంది.
·
విశేషము: చంద్రకళ ఏ విధంగా
చీకటిని పోగొట్టి చల్లదనాన్ని ఇస్తుందో, భగవంతుని
దయ కూడా అలాగే తాపత్రయాలను పోగొడుతుందని ఇక్కడ పోలిక చెప్పబడినది. 64 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అభిమతాధిక
సిద్ధి విధాయినీం భవదవచ్ఛిదమవ్యభిచారిణీమ్ | వహ విభో హృదయే దయితాం దయాం వపుషి భూధరరాజసుతామివ || 64 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + విభో
= ఓ సర్వవ్యాపకుడా!, అభిమత + అధిక + సిద్ధి + విధాయినీమ్
= కోరుకున్న దానికంటే ఎక్కువ ఫలితమును ఇచ్చేదియు, భవ + దవ +
ఛిదమ్ = సంసారమనెడి అడవి మంటను (దావాగ్నిని) చల్లార్చేదియు, అవ్యభిచారిణీమ్
= ఎన్నటికీ వీడనిది/స్థిరమైనదియునైన, దయామ్ = కరుణను,
దయితామ్ = ప్రియురాలైన, వపుషి = శరీరమునందు,
భూధరరాజసుతామ్ + ఇవ = పార్వతీదేవిని వలె, హృదయే
= నీ హృదయమునందు, వహ = ధరించుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ విభో! నీవు
నీ శరీరంలో సగభాగాన్ని పార్వతీదేవికి ఇచ్చినట్లుగా, నీ హృదయంలో 'దయ'కు స్థానం
ఇవ్వు. ఆ దయ ఎటువంటిదంటే - భక్తులు అడిగిన దానికంటే ఎక్కువే ఇస్తుంది, సంసార తాపత్రయాలనే మంటలను ఆర్పేస్తుంది మరియు ఎన్నటికీ భక్తుని వీడిపోదు.
అట్టి కరుణను నాపై చూపమని వేడుకొనుచున్నాను.
·
65 మరియు 66 వ
శ్లోకములు (యుగ్మము)
·
శ్లోకములు: చింతామణిః స్ఫటికజాతిరచేతనోऽపి
కల్పద్రుమః కఠినకాష్ఠ వినిర్మితోऽపి | తిర్యగ్దశామపి గతా కిల కామధేను ర్భాగ్యైరభీష్ట ఫలదాః కృతినాం భవంతి ||
65 || త్వమ్ తు ప్రభో త్రిభువనేక మహేశ్వరోऽపి పర్యాప్త
శక్తిరపి పూర్ణ ఘృణార్ణవోऽపి | ఆక్రందతోऽపి కరుణం విధివచ్చితస్య త్యక్తాదరోऽసి మమ దర్శన
మాత్రకేऽపి || 66 ||
·
ప్రతిపదార్థము: చింతామణిః
= కోర్కెలు తీర్చే చింతామణి, స్ఫటిక +
జాతిః = ఒక రాయి వంటి జాతికి చెందినది మరియు, అచేతనః + అపి =
తెలివి లేని జడ పదార్థమైనప్పటికిని, కల్పద్రుమః =
కల్పవృక్షము, కఠిన + కాష్ఠ + వినిర్మితః + అపి = కరుకైన
కర్రతో చేయబడినదైనప్పటికిని, కామధేనుః = కామధేవువు, తిర్యక్ + దశాం + గతా = పశువుగా పుట్టినప్పటికిని, కృతినామ్
= పుణ్యవంతుల యొక్క, భాగ్యైః = అదృష్టము చేత, అభీష్ట + ఫలదాః = కోరిన ఫలములను ఇచ్చుచున్నవి. హే + ప్రభో = ఓ స్వామీ!,
త్వమ్ + తు = నీవు మాత్రము, త్రిభువన + ఏక +
మహేశ్వరః + అపి = ముల్లోకములకు ఏకైక ప్రభువువైనను, పర్యాప్త
+ శక్తిః + అపి = అనంతమైన శక్తి కలవాడవైనను, పూర్ణ + ఘృణా +
అర్ణవః + అపి = సంపూర్ణ దయా సముద్రుడవైనను, విధివత్ + చితస్య
= శాస్త్రోక్తముగా నిన్ను ధ్యానించుచు, కరుణమ్ = దీనముగా,
ఆక్రందతః + అపి = మొరపెట్టుకుంటున్న, మమ = నా
యొక్క, దర్శన + మాత్రకే + అపి = కనీసం దర్శనము ఇచ్చే
విషయమునందు కూడా, త్యక్త + ఆదరః + అసి = అనాదరణ
చూపుచున్నావు.
·
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
లోకంలో జడ పదార్థమైన చింతామణి, కర్రతో
కూడిన కల్పవృక్షం, పశువైన కామధేనువు కూడా పుణ్యాత్ములకు
కోరినవి ఇస్తున్నాయి. కానీ నీవు సర్వ సమర్థుడవు, దయా
సముద్రుడవు అయి ఉండి కూడా, దీనంగా నిన్ను వేడుకుంటున్న నాకు
కనీసం నీ దర్శన భాగ్యాన్ని ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు? జడ పదార్థాల
కంటే నీవు కఠినంగా వ్యవహరించడం నా దురదృష్టమే అనిపిస్తోంది.
·
విశేషములు:
·
ఇక్కడ భక్తుడు భగవంతునిపై స్తుతి
నింద (నిందిస్తున్నట్లుగా స్తుతించడం) చేస్తున్నాడు.
·
వ్యాఖ్యానంలో ఒక చక్కని
పోలిక ఉంది: "ఒక చిన్న రాయి (తృణమణి) గడ్డిని ఆకర్షిస్తుంది, అయస్కాంతం ఇనుమును ఆకర్షిస్తుంది. కానీ నా మనస్సు చేతన
కలిగినదై ఉండి కూడా నీ వైపు మొగ్గు చూపడం లేదే!" అని కవి తన ఆవేదనను
వ్యక్తపరిచారు. 67 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: చిరం
ద్వారోపాంతే స్థితమవసరోదీక్షణధియా తిరస్కారః సోఢః కుపితముఖరద్వాఃస్థవిహితః | ముఖం దీనం కృత్వా విభవగర్వాంధితదశాం కదీశానామగ్రే
క ఇవ న విసోఢః పరిభవః || 67 ||
·
ప్రతిపదార్థము: విభవ +
గర్వ + అంధిత + దశామ్ = సంపద అనే గర్వముతో కళ్లు మూసుకుపోయిన స్థితిలో ఉన్న, కదీశానామ్ = నీచ ప్రభువుల (లోభులైన యజమానుల) యొక్క, అగ్రే = ఎదుట, అవసర + ఉదీక్షణ + ధియా = ఎప్పుడు
అవకాశం దొరుకుతుందా అనే బుద్ధితో, ద్వార + ఉపాంతే = ఇంటి
గుమ్మం దగ్గర, చిరమ్ = చాలా సేపు, స్థితమ్
= నిలబడబడినది, కుపిత + ముఖర + ద్వాఃస్థ + విహితః = కోపముతో
అరుస్తున్న ద్వారపాలకులచే చేయబడిన, తిరస్కారః = అవమానము,
సోఢః = భరించబడినది, ముఖమ్ = ముఖమును, దీనమ్ + కృత్వా = దీనముగా (దైన్యముగా) చేసుకొని, కః
+ ఇవ = ఎటువంటి, పరిభవః = తిరస్కారము, న
+ విసోఢః = భరించలేదు? (అనగా అన్ని రకాల అవమానాలు భరించాము
అని అర్థము).
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
సంపద మదముతో కళ్లు మూసుకుపోయిన నీచ ప్రభువుల వద్ద కొంచెం సహాయం కోసం దీనంగా వెళ్లి, వారి గుమ్మాల దగ్గర గంటల తరబడి నిలబడ్డాను. అక్కడ కోపంతో
కేకలు వేసే ద్వారపాలకుల చేత అవమానాలు పడ్డాను. పొట్టకూటి కోసం ముఖాన్ని దీనంగా
పెట్టుకుని నేను పడని తిరస్కారం అంటూ ఏదీ లేదు.
·
68 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: పరిమ్లానో
మానస్తనురపి తనుస్తామ్యతితమాం మనో మోహావర్తే భ్రమతి ధృతిరస్తం వ్రజతి చ | కథాపి క్లేశానామవతరతి నోచ్ఛేదపదవీం దవీయస్యామస్యాం
భవభువి ముధా ధావతి మతిః || 68 ||
·
ప్రతిపదార్థము: మానః = నా
ఆత్మగౌరవము, పరిమ్లానః = వాడిపోయినది, తనుః + అపి = నా శరీరము కూడా, తనుః = కృశించిపోయి,
తామ్యతితమామ్ = మిక్కిలి అలసిపోవుచున్నది, మనః
= మనస్సు, మోహ + ఆవర్తే = అజ్ఞానమనే సుడిగుండంలో, భ్రమతి = తిరుగుచున్నది, ధృతిః + చ = నా ధైర్యము
కూడా, అస్తమ్ = నశించి, వ్రజతి =
పోవుచున్నది, క్లేశానామ్ = (అవిద్యాది) క్లేశముల యొక్క,
కథా + అపి = ప్రస్తావన కూడా, ఉచ్ఛేద + పదవీమ్
= వినాశన మార్గమును (అంతమును), న + అవతరతి = పొందుట లేదు,
దవీయస్యామ్ = అంతము లేని (సుదీర్ఘమైన), అస్యామ్
= ఈ, భవభువి = సంసార భూమి యందు, మతిః =
నా బుద్ధి, ముధా = వ్యర్థముగా, ధావతి =
పరిగెత్తుచున్నది.
·
తాత్పర్యము: ఈ అవమానాల
వల్ల నా ఆత్మగౌరవం దెబ్బతిన్నది. దేహం చిక్కిశల్యమై పోతున్నది. మనస్సు అజ్ఞానంలో
కొట్టుమిట్టాడుతోంది, ధైర్యం నశించిపోతోంది. నా కష్టాలు
తీరే మార్గమే కనిపించడం లేదు. ఎంతో విశాలమైన ఈ సంసార సాగరంలో నా బుద్ధి దిక్కుతోచక
వృథాగా పరుగులు తీస్తోంది.
·
69 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: తదేవం
దుర్వారవ్యసనశతసంపాతవిషమం విశన్నేష స్వామిన్నహహ సుమహన్మోహగహనమ్ | అవిందన్నాశ్వాసక్షమమపరమాపన్నసుహృదం జనోऽవజ్ఞాపాత్రం
భవతి కరుణాబ్ధేర్న భవతః || 69 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే +
స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా!, తత్ + ఏవమ్ = ఆ కారణము చేత ఈ విధముగా,
దుర్వార = నివారించలేని, వ్యసన + శత + సంపాత =
వందలాది కష్టముల తాకిడి చేత, విషమమ్ = కఠినమైనట్టియు,
సుమహత్ = మిక్కిలి పెద్దదైన, మోహ + గహనమ్ =
అజ్ఞానమనెడి అడవిలో, విశన్ = ప్రవేశించుచున్న, ఏషః + జనః = ఈ భక్తుడు (నేను), ఆశ్వాస + క్షమమ్ =
ఓదార్పునిచ్చే, అపరమ్ = మరొక, ఆపన్న +
సుహృదమ్ = ఆపదలో ఆదుకునే స్నేహితుని, అవిందన్ = పొందలేక,
అహహ = అయ్యో!, కరుణ + అబ్ధేః = దయా
సముద్రుడవైన, భవతః = నీ యొక్క, అవజ్ఞా
+ పాత్రమ్ = అనాదరణకు పాత్రుడు, న + భవతి = కాడు (కాకూడదు).
·
తాత్పర్యము: ఓ
దయాసముద్రుడవైన స్వామీ! నివారించలేని వందలాది వ్యసనాలతో కూడిన ఈ భయంకరమైన
అజ్ఞానారణ్యంలో నేను చిక్కుకున్నాను. నిన్ను తప్ప నన్ను ఓదార్చేవారు గానీ, ఆపదలో ఆదుకునే స్నేహితులు గానీ నాకు ఎవరూ లేరు. అట్టి
స్థితిలో ఉన్న నన్ను నీవు అనాదరించడం న్యాయం కాదు. నీవు తప్పక నన్ను రక్షించాలి.
·
సందర్భం: ఈ మూడు శ్లోకాలలో
కవి తాను లోకంలో పడిన అవమానాలను, సంసార
కష్టాలను వివరిస్తూ, భగవంతుని తప్ప తనకు వేరే దిక్కు లేదని,
కాబట్టి దయాసముద్రుడైన శివుడు తనను అనాదరించకూడదని వేడుకుంటున్నారు.
70 మరియు 71 వ శ్లోకములు (యుగ్మము)
·
శ్లోకము 70: కదర్యాణామగ్రే తరళనలినీపల్లవతల- ప్రలీనప్రాధేయప్రచలకమలామూఢమనసామ్
| అదభ్రభ్రూభంగప్రభవమవమానం హతధియః సహంతే హంతేహ
ద్రవిణకణతృష్ణాన్ధితదశః ||
·
శ్లోకము 71: అహం తు ప్రత్యగ్ర
ప్రభుచరణరాజీవరజసా పవిత్రం మూర్ధానం దధదధికభక్తిప్రహ్వగురుమ్ | భ్రుకుంసత్వం బిభ్రత్ ప్రమదభరసందర్భరభసా- ద్భజేయం
భర్తుర్భ్రూకుటిఘటనాభాజనభువమ్ ||
·
ప్రతిపదార్థము
·
హంత = అయ్యో! కష్టము.
·
తరళ + నలినీ + పల్లవ + తల
+ ప్రలీన + ప్రాధేయ = కదిలే తామర ఆకుపై ఉన్న మంచు బిందువు
వలె,
·
ప్రచల + కమలా = చంచలమైన లక్ష్మి (సంపద) చేత,
·
మూఢ + మనసామ్ = మోహము పొందిన మనస్సు గల,
·
కదర్యాణామగ్రే = లోభులైన ధనికుల ఎదుట,
·
ద్రవిణ + కణ + తృష్ణా = ధనపు కణములపై గల ఆశ చేత,
·
అంధిత + దశః = కళ్లు మూసుకుపోయిన స్థితి గల,
·
హతధియః = తెలివి తక్కువ వారు,
·
అదభ్ర + భ్రూభంగ + ప్రభవమ్ = వారి దట్టమైన కనుబొమ్మల ముడి (కోపము) వల్ల కలిగే,
·
అవమానమ్ = అవమానమును,
·
ఇహ సహంతే = ఈ లోకంలో భరిస్తున్నారు.
·
అహం తు = నేను మాత్రము,
·
ప్రత్యగ్ర + ప్రభు + చరణ +
రాజీవ + రజసా = స్వామి యొక్క నూతన పాదపద్మ ధూళి చేత,
·
పవిత్రమ్ = పవిత్రమైనట్టియు,
·
అధిక + భక్తి + ప్రహ్వ +
గురుమ్ = మిక్కిలి భక్తితో వంగి ఉండటము చేత గౌరవప్రదమైన,
·
మూర్ధానమ్ = శిరస్సును,
·
దధత్ = ధరించినవాడనై,
·
ప్రమద + భర + సందర్భ +
రభసాత్ = పరమానందపు అతిశయము వల్ల కలిగే ఉత్సాహముతో,
·
భ్రుకుంసత్వమ్ = (భగవంతుని ఎదుట నర్తించే) స్త్రీ వేషధారి అయిన నటుని వలె,
·
బిభ్రత్ = ఉంటూ,
·
భర్తుః = నా ప్రభువైన శివుని యొక్క,
·
భ్రూకుటి + ఘటన + భాజన +
భువమ్ = కనుబొమ్మల ముడికి (ఆయన లీలా విశేషములకు) పాత్రుడనై,
·
భజేయమ్ = ఆయనను సేవించెదను.
·
తాత్పర్యము
·
అయ్యో! ఈ లోకంలో కొందరు
మూర్ఖులు, తామర ఆకుపై మంచు బిందువు వలె అత్యంత
చంచలమైన సంపదను చూసి గర్వపడే నీచ ధనికుల వద్దకు వెళ్తున్నారు. కేవలం కొద్దిపాటి
ధనం కోసం ఆ ధనికులు కోపంతో కనుబొమ్మలు ముడివేసి చేసే అవమానాలను భరిస్తున్నారు.
·
కానీ నేను మాత్రం అలా
చేయను. నా ప్రభువైన శివుని పాదధూళిని నా శిరస్సుపై ధరించి పవిత్రుడనవుతాను.
భక్తితో ఆయన ముందు తలవంచి నిలబడతాను. పరమశివుని భక్తిలో మునిగిపోయి, ఒక నటుని వలె (భ్రుకుంస) సంతోషంతో నాట్యం చేస్తూ, ఆ దయామయుడైన భర్త (శివుని) యొక్క కనుబొమ్మల లీలకు (అనుగ్రహానికి)
పాత్రుడనవుతాను తప్ప, నీచ ధనికుల కనుబొమ్మల ముడికి కాదు.
·
విశేషములు
·
ఉపమాలంకారము: సంపదను తామర
ఆకుపై మంచు బిందువుతో పోల్చడం ద్వారా దాని అస్థిరత్వాన్ని కవి అద్భుతంగా చెప్పారు.
·
భ్రుకుంసః: సంస్కృత
వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'భ్రుకుంస' అనగా
స్త్రీ వేషం వేసే పురుష నటుడు. భగవంతుని ముందు భక్తుడు తన అహంకారాన్ని వదిలి
ఆనందంతో నాట్యం చేసే స్థితిని ఇది సూచిస్తుంది.
·
భ్రూకుటి ఘటన: లోకంలో
ధనికుల కనుబొమ్మల ముడి అవమానానికి గుర్తు, కానీ
భగవంతుని కనుబొమ్మల కదలిక (లీల) భక్తునికి అనుగ్రహం.
·
ఈ శ్లోకములతో భగవంతుని
సేవలోని ఆనందాన్ని, ప్రాపంచిక దాస్యములోని హీనత్వాన్ని
కవి స్పష్టము చేశారు. 72 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: సురస్రోతస్వల్యాస్తటవిటపిపుష్పౌఘసురభౌ
గిరిద్రావద్రామస్ఖలనముఖరస్రోతసి జలే | శ్రమక్షామైరంగైరగణితభవక్లేశవిపదాం కదా స్యాన్నస్తృప్తిర్హరచరణసేవాసుఖరసైః ||
72 ||
·
ప్రతిపదార్థము: తట + విటపి
+ పుష్ప + ఓఘ + సురభౌ = తీరమందలి వృక్షముల పుష్ప సమూహము చేత సుగంధభరితమైనట్టియు, గిరి + గ్రావ + గ్రామ + స్ఖలన + ముఖర + స్రోతసి = పర్వత శిలల
గుంపుపై పడుచు ప్రవహించుట వల్ల శబ్దించుచున్న ప్రవాహము కలిగిన, సుర + స్రోతస్వల్యాః = దేవనదియైన గంగానది యొక్క, జలే
= నీటియందు, శ్రమ + క్షామైః + అంగైః = సంసారమెడి ఎడారిలో
తిరుగుట వల్ల కలిగిన అలసటతో కృశించిన అవయవములతో, అగణిత + భవ
+ క్లేశ + విపదామ్ = సంసార కష్టములను లెక్కచేయనట్టి మాకు, హర
+ చరణ + సేవ + సుఖ + రసైః = శివుని పాదసేవ వల్ల కలిగే సుఖ రసములతో, తృప్తిః = సంతృప్తి, కదా + స్యాత్ = ఎప్పుడు కలుగును?
·
తాత్పర్యము: తీరమందలి పూల
సువాసనలతో నిండి, కొండరాళ్లపై గలగలా పారుతున్న గంగానది
తీరమున కూర్చుని, శివుని పాదపద్మములను సేవించుకుంటూ, ఆ సేవలో దొరికే అమృత రసముతో మాకు ఎప్పుడు తృప్తి కలుగుతుందో కదా! ఆ
స్థితిలో సంసారము వల్ల కలిగిన శ్రమ అంతా పటాపంచలై, లోక
కష్టాలన్నీ మాకు అల్పముగా తోస్తాయి.
·
73 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అమందానందానాం దళదలఘుసంతాపవిపదాం పదాంభోజద్వంద్వం శిరసి
దధతామిందుశిరసః | కదా నః
కాళిందీసలిలశబలైరమ్బరసరి- త్తరంగైరంగారీ భవతి భవబంధేంధనచయః || 73 ||
·
ప్రతిపదార్థము: ఇందు +
శిరసః = చంద్రశేఖరుని యొక్క, పద +
అంభోజ + ద్వంద్వమ్ = పాద పద్మముల జంటను, శిరసి = తలపై,
దధతామ్ = ధరించినట్టియు, అతః + ఏవ =
అందువల్లనే, అమంద + ఆనందానామ్ = అపారమైన ఆనందము పొందినట్టియు,
దళత్ + అలఘు + సంతాప + విపదామ్ = నశించిన గొప్పవైన తాపత్రయాలనే
ఆపదలు కలిగిన, నః = మా యొక్క, భవ + బంధ
+ ఇంధన + చయః = సంసార బంధములనెడి కట్టెల మోపు, కాళిందీ +
సలిల + శబలైః = యమునా నది నల్లని నీటితో మిశ్రమమైన, అంబర +
సరిత్ + తరంగైః = ఆకాశ గంగ తరంగముల చేత (ప్రయాగ వద్ద గంగా యమునల సంగమమున), కదా + అంగారీ + భవతి = ఎప్పుడు నిప్పులు లేని బొగ్గుగా (నీరు సోకి
చల్లారిపోయినట్లు) మారును?
·
తాత్పర్యము: చంద్రశేఖరుని
పాదాలను శిరస్సుపై ధరించిన మాకు అపారమైన ఆనందం కలుగుతుంది. అప్పుడు మా సంసార
తాపత్రయాలన్నీ నశిస్తాయి. యమునా నది నల్లని నీటితో కలిసిన గంగానది తరంగాలలో
స్నానమాడినప్పుడు, మండే నిప్పుల వంటి మా సంసార
బంధాలన్నీ నీరు సోకిన కట్టె బొగ్గుల వలె ఎప్పుడు చల్లారిపోతాయో కదా! (అనగా సంసార
బంధముల నుండి విముక్తి ఎప్పుడు దక్కుతుందో అని భావము).
·
విశేషములు:
·
ప్రయాగ సంగమము: గంగా యమునల
సంగమమును ఇక్కడ 'కాళిందీ సలిల శబలైః అంబర సరిత్ తరంగైః'
అని వర్ణించారు. నల్లని యమునా జలము, తెల్లని
గంగా జలము కలిసిన చోట భవ బంధాలు నశిస్తాయని నమ్మిక.
·
అంగారీ భవతి: ప్రజ్వరిల్లుతున్న
కట్టెలకు నీరు తగిలితే అవి ఎలా చల్లారి బొగ్గులుగా మారుతాయో, శివభక్తి మరియు గంగాస్నానము వల్ల సంసార తాపము అలా
చల్లారుతుందని అర్థము. 74 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: సాంద్రానంద
స్తిమితకరణః పుణ్యనైపుణ్యభాగీ భాగీరథ్యాస్తటవిటపినః క్వాపి మూలే నిలీనః | సర్వాకారం గిరిపతిసుతా కాంతమేకం
ప్రపన్నః స్వాత్మారామః శమసుఖ సుధాస్వాదమభ్యేతి ధన్యః || 74 ||
·
ప్రతిపదార్థము: సర్వ +
ఆకారమ్ = మనోవాక్కాయ కర్మలన్నిటితో, ఏకమ్ =
అద్వితీయుడైన, గిరిపతిసుతా + కాంతమ్ = పార్వతీ వల్లభుని
(శివుని), ప్రపన్నః = శరణు వేడినట్టియు, సాంద్ర + ఆనంద + స్తిమిత + కరణః = గాఢమైన బ్రహ్మానందము చేత నిశ్చలమైన
ఇంద్రియములు కలిగినట్టియు, పుణ్య + నైపుణ్య + భాగీ =
పూర్వపుణ్య పరిపాకము కలిగినట్టియు, భాగీరథ్యాః = గంగానది
యొక్క, తట + విటపినః = తీరమందలి వృక్షము యొక్క, క్వాపి + మూలే = ఏదో ఒక మొదలున (నీడన), నిలీనః =
కూర్చున్నట్టి, స్వాత్మారామః = తన ఆత్మయందే రమించునట్టి,
ధన్యః = పుణ్యాత్ముడు, శమ + సుఖ + సుధా +
ఆస్వాదమ్ = శాంతి వల్ల కలిగే సుఖమనెడి అమృతపు రుచిని, అభ్యేతి
= పొందుచున్నాడు.
·
తాత్పర్యము: మనోవాక్కాయకర్మల
ద్వారా ఏకాగ్రచిత్తముతో పరమశివుని శరణు వేడిన ధన్యుడు, గంగా తీరమున ఏదో ఒక చెట్టు నీడన ప్రశాంతముగా కూర్చుంటాడు.
అతని ఇంద్రియాలు పరమానందముతో నిశ్చలమై పోతాయి. బాహ్య ప్రపంచంతో సంబంధం లేక తన
ఆత్మయందే రమిస్తూ, శాంతి అనే అమృతమును ఆస్వాదిస్తూ అతడు
జీవన్ముక్తుడు అవుతాడు.
·
75 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అభిజనగుణఖ్యాతిప్రజ్ఞాభిమానభరోద్ధురాం
క ఇవ సదసి ప్రహ్వీకర్తుం క్షమేత శిరోధరామ్ | విదధతి ముహుర్హఠాత్ఖేలం భవత్యవధీరణం భ్రమయితుమమీ యుక్తా న
స్యుర్యదీంద్రియవైరిణః || 75 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే
స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా!, భవతి = నీవు, ముహుః
= పదేపదే, హఠాత్ = బలాత్కారముగా, ఖేలమ్
= క్రీడగా (లీలగా), అవధీరణమ్ = అనాదరణను/తిరస్కారమును,
విదధతి = చేయుచుండగా, అమీ = ఈ, ఇంద్రియ + వైరిణః = శత్రువులైన ఇంద్రియములు, భ్రమయితుమ్
= మమ్ములను భ్రమింపజేయుటకు (వేధించుటకు), యుక్తాః + న +
స్యుః + యది = సిద్ధముగా లేకపోయినట్లయితే (లేక లీనము కాకపోయినట్లయితే), సదసి = సభ యందు, అభిజన = వంశము, గుణ = గుణములు, ఖ్యాతి = కీర్తి, ప్రజ్ఞా = బుద్ధి, అభిమాన + భర = అహంకారము యొక్క
అతిశయము చేత, ఉద్ధురామ్ = బిగుసుకుపోయిన (వంగనట్టి), శిరోధరామ్ = మెడను (శిరస్సును), ప్రహ్వీకర్తుమ్ =
వంచుటకు (నమస్కరించుటకు), కః + ఇవ = ఎవడు, క్షమేత = సమర్థుడగును?
·
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
మనుష్యులకు తమ వంశము, విద్య, కీర్తి
మరియు సంపదల వల్ల అహంకారం పెరిగిపోయి వారి మెడలు వంగవు (అనగా వారు ఎవరికీ
నమస్కరించరు). కానీ నీవు వారిపై అనాదరణ చూపినప్పుడు, వారి
ఇంద్రియాలు వారిని పీడించడం మొదలుపెడతాయి. ఆ కష్టాల తాకిడికి వారి అహంకారం
అణిగిపోయి, విధిలేక నీ ముందు తలవంచుతారు. ఒకవేళ ఈ ఇంద్రియ
శత్రువుల బాధ లేకపోతే, అహంకారంతో నిండిన ఈ లోకులు నిన్ను
అస్సలు పట్టించుకోరు. వారిని భక్తి మార్గంలోకి మళ్లించడానికి నీవు చేసే ఈ 'అవధీరణ' (అనాదరణ) కూడా ఒక లీలయే.
·
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో కవి
చాలా లోతైన విషయాన్ని చెప్పారు. భగవంతుడు మనల్ని ఒక్కోసారి కష్టపెడుతున్నాడంటే, అది మన అహంకారాన్ని అణచి మనల్ని తన వైపు తిప్పుకోవడానికే అని
ఇందులోని ఆంతర్యం. 76 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: మానః కస్య న వల్లభః ఖలముఖప్రేక్షిత్వదుఃస్థా స్థితిః కస్య
ప్రీతికరీ త్రపాభరనతం కస్మై శిరో రోచతే | కిం తు స్వామిని సావలెపహృదయే దాసీకృతాః శత్రుభిః ద్వారధ్యక్షితనేశ్వరార్థనమదక్షీవాన్నిషేవ్యామహే
|| 76 ||
·
ప్రతిపదార్థము: కస్య = ఏ
ప్రాణికి, మానః = ఆత్మగౌరవము, వల్లభః + న = ఇష్టము ఉండదు? (అందరికీ ఇష్టమే),
ఖల + ముఖ + ప్రేక్షిత్వ = దుష్టుల ముఖము వైపు దీనముగా చూచుట అనెడి,
దుఃస్థా + స్థితిః = దౌర్భాగ్యపు స్థితి, కస్య
= ఎవరికి, ప్రీతికరీ = సంతోషము నిచ్చును?, త్రపా + భర + నతమ్ = అవమానము (సిగ్గు) భారము చేత వంగిన, శిరః = తల, కస్మై = ఎవరికి, రోచతే
= రుచించును?, కిం తు = కానీ, స్వామిని
= నా ప్రభువైన పరమశివుడు, సావలేప + హృదయే = అనాదరణ/ఉపేక్ష
కలిగిన హృదయము కలవాడు, సతి = కాగా, శత్రుభిః
= అంతర శత్రువులైన (కామ క్రోధాదులచే), దాసీకృతాః = దాసులము
చేయబడిన వారమై, అర్థ + మద + క్షీవాన్ = సంపద మదముతో
పిచ్చివారైన, ద్వి + ఇతనేశ్వరాన్ = ఆధునిక కుత్సిత
ప్రభువులను, నిషేవ్యామహే = సేవించుచున్నాము.
·
తాత్పర్యము: లోకంలో
ఆత్మగౌరవం అంటే ఎవరికి ఇష్టం ఉండదు? నీచ
ప్రభువుల ముఖాలు చూస్తూ గడపడం, అవమాన భారంతో తలవంచుకోవడం
ఎవరికైనా సంతోషాన్ని ఇస్తుందా? లేదు. కానీ, నా దయామయుడైన పరమశివుడు నన్ను అనాదరించినప్పుడు, నా
ఇంద్రియాలే నా శత్రువులుగా మారి నన్ను లొంగదీసుకుంటున్నాయి. ఫలితంగా, ధన గర్వంతో విర్రవీగే అల్పులైన రాజులను సేవించవలసిన దుస్థితి నాకు
ఏర్పడుతోంది.
·
77 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: స్తబ్ధా ద్వారి యదాస్మహే క్షితిభుజాం నిర్భర్త్సితా
వేత్రిభి- ర్యద్గర్వాంధనరేంద్రవల్లభదృశోద్గారైర్విదహ్యామహే | యన్మిథ్యాస్తుతిపాతకైర్భగవతీం వాచం
తిరస్కుర్మహే తత్సర్వం తవ వక్రవక్రవలనామాత్రస్య విస్ఫూర్జితమ్ || 77 ||
·
ప్రతిపదార్థము: క్షితిభుజామ్
= రాజుల యొక్క, ద్వారి = ద్వారము వద్ద, వేత్రిభిః = దండము చేత బట్టిన ద్వారపాలకులచే, నిర్భర్త్సితాః
= అవమానింపబడినవారమై, యత్ = ఏ, స్తబ్ధాః
+ ఆస్మహే = జడముగా నిలబడుచున్నామో, గర్వ + అంధ + నరేంద్ర +
వల్లభ = గర్వముతో కళ్లు మూసుకుపోయిన రాజభటుల (మంత్రుల), దృక్
+ ఉద్గారైః = చూపులనే వేడిమి/కోపము చేత, యత్ + విదహ్యామహే =
కాలిపోవుచున్నామో, మిథ్యా + స్తుతి + పాతకైః = (అయోగ్యులైన
రాజులను) అబద్ధపు మాటలతో పొగడడమనే పాపములతో, భగవతీమ్ + వాచమ్
= వాగ్దేవిని (సరస్వతిని), యత్ + తిరస్కుర్మహే = ఏ విధంగా
అవమానిస్తున్నామో, తత్ + సర్వమ్ = అదంతయు, తవ = నీ యొక్క, వక్ర + వక్ర + వలనా + మాత్రస్య =
కనుబొమ్మల వంకర కదలిక (అనాదరణ) యొక్క, విస్ఫూర్జితమ్ =
ప్రభావమే.
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
నేను రాజుల గుమ్మాల ముందు నిలబడి ద్వారపాలకుల చేత తిట్లు తినడం, గర్విష్టులైన రాజోద్యోగుల తీక్షణమైన చూపులకు గురికావడం,
పొట్టకూటి కోసం నీచ ప్రభువులను అబద్ధపు మాటలతో పొగుడుతూ నా వాక్కును
అపవిత్రం చేసుకోవడం - ఇవన్నీ ఎందుకు జరుగుతున్నాయో తెలుసా? నీవు
నాపై అనాదరణతో ఒక్కసారి నీ కనుబొమ్మను వంకరగా తిప్పడం వల్లనే. నీవు నన్ను
కరుణిస్తే ఈ గతి పట్టదు కదా!
·
విశేషములు: ఈ శ్లోకములలో
భక్తుడు తన దుస్థితికి కారణము భగవంతుని అనాదరణయే అని వాపోతున్నాడు. భగవదనుగ్రహము
లేనిదే మానవుడు ఎన్ని అవమానాలకైనా గురికావలసి వస్తుందని కవి ఎంతో ఆర్తితో
వివరించారు. 78 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: దృష్టం పాటల గండలేఖమదర్శుక్ కప్రేంఖితభ్రూలతం ప్రస్ఫురద్బింబోష్ఠం
ప్రథమాపరాధకుపితం వక్త్రం కురంగీదృశః | యత్ప్రేమ సవిస్మయం సవినయం సాపత్రపం సస్పృహం సత్రాసం చ మనోऽభవత్తదధునా
శ్రాంతం చ శాంతం చ నః || 78 ||
·
ప్రతిపదార్థము: పాటల + గండ
+ లేఖమ్ = ఎర్రబడిన చెక్కిళ్లు కలిగినట్టియు, అదర్శుక్
= (కోపముతో) అద్దము వలె మెరుస్తున్నట్టియు, కప్రేంఖిత +
భ్రూలతమ్ = కదులుతున్న కనుబొమ్మలనెడి తీగలు కలిగినట్టియు, ప్రస్ఫురత్
+ బింబ + ఓష్ఠమ్ = అదిరుచున్న దొండపండు వంటి పెదవి కలిగినట్టియు, ప్రథమ + అపరాధ + కుపితమ్ = తొలిసారి చేసిన తప్పునకు కోపగించుకున్నట్టియు,
కురంగీ + దృశః = లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల స్త్రీ యొక్క, వక్త్రమ్ = ముఖమును, దృష్టా = చూచి, నః + మనః = మా మనస్సు, యత్ = ఏ విధంగా అయితే,
సప్రేమ = ప్రేమతోను, సవిస్మయమ్ =
ఆశ్చర్యముతోను, సవినయమ్ = వినయముతోను, సాపత్రపమ్
= సిగ్గుతోను, సస్పృహమ్ = కోరికతోను, సత్రాసమ్
+ చ = భయముతోను, అభవత్ = ఉండెనో, తత్ =
అట్టి మనస్సు, అధునా = ఇప్పుడు (శివభక్తి రసము చేత), శ్రాంతమ్ + చ = అలసిపోయినదై (విసిగిపోయినదై), శాంతమ్
+ చ = ప్రశాంతముగా మారినది.
·
తాత్పర్యము: యుక్తవయస్సులో
లేడికన్నుల సుందరి కోపంతో ఎర్రబడిన ముఖాన్ని చూసి నా మనస్సు ఎంతో పరవశించిపోయేది.
ఆమె కనుబొమ్మల కదలికలకు, అదిరే పెదవులకు లోనై నా మనస్సులో
ప్రేమ, ఆశ్చర్యం, భయం, కోరిక వంటి ఎన్నో వికారాలు కలిగేవి. కానీ ఇప్పుడు శివభక్తి ప్రభావం వల్ల
నా మనస్సు ఆ ప్రాపంచిక వ్యామోహాల నుండి విసిగిపోయి, పరమశాంతిని
పొందింది. ఆ పాత చపలత్వమంతా నశించింది.
·
79 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యత్ఖర్వీక్రియతే సుఖం విషయజం తద్భావనాజన్మనా హ్లాదేన
క్షణికం స్థిరేణ మహతా స్వల్పం కిమత్రాద్భుతమ్ | తచ్చిత్రం భవదుఃఖజం భవదనుధ్యాన
ప్రమోదాశ్రుణా బాష్పాంబు ధ్రువమధ్రువేణ సుమహత్సూక్ష్మేణ యద్భిద్యతే || 79
||
·
ప్రతిపదార్థము: హే విభో =
ఓ పరమేశ్వరా!, క్షణికమ్ = కొద్దిసేపు మాత్రమే
ఉండేదియు, స్వల్పమ్ + చ = అతి తక్కువైనదియునైన, విషయజమ్ + సుఖమ్ = ఇంద్రియ సుఖము, స్థిరేణ =
శాశ్వతమైనట్టియు, మహతా = గొప్పదైన, తత్
+ భావనా + జన్మనా = నీ ధ్యానము వల్ల కలిగిన, హ్లాదేన =
ఆనందము చేత, యత్ = ఏ విధంగానైతే, ఖర్వీక్రియతే
= అల్పముగా చేయబడుచున్నదో (చిన్నదిగా మారుచున్నదో), అత్ర =
ఇందులో, అద్భుతమ్ + కిమ్ = ఆశ్చర్యం ఏముంది? (ఏమీ లేదు). తత్ + చిత్రమ్ = కానీ ఇది గొప్ప వింత, ధ్రువమ్
= స్థిరమైనట్టియు, సుమహత్ = మిక్కిలి పెద్దదైన, భవ + దుఃఖజమ్ = సంసార దుఃఖము వల్ల కలిగిన, బాష్ప +
అంబు = కన్నీటి ప్రవాహము, అధ్రువేణ = క్షణికమైనట్టియు,
సూక్ష్మేణ = చిన్నదైనట్టియు, భవత్ + అనుధ్యాన
+ ప్రమోద + అశ్రుణా = నిన్ను స్మరించుట వల్ల కలిగే ఆనంద బాష్పము చేత, యత్ + భిద్యతే = ఏ విధంగానైతే పటాపంచలు చేయబడుచున్నదో
(చెరిపివేయబడుచున్నదో), అది నిజంగా ఆశ్చర్యము.
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
శాశ్వతమైన నీ ధ్యానానందం ముందు క్షణికమైన ఇంద్రియ సుఖాలు చిన్నవిగా తోచడంలో
వింతేమీ లేదు. అది సహజం. కానీ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే - కొండంత ఉన్న సంసార
దుఃఖాలన్నీ, నీ గురించి చేసే అతి చిన్నదైన,
క్షణకాలపు ధ్యానం వల్ల కలిగే ఒక్క ఆనంద బాష్ప బిందువుతో
కరిగిపోతున్నాయి. స్థిరమైన పెద్ద దుఃఖాన్ని, అస్థిరమైన చిన్న
భక్తి బిందువు తుడిచివేయడం నీ లీల కదా!
·
విశేషములు: శివ ధ్యానము
యొక్క గొప్పతనాన్ని ఇక్కడ కవి విరోధాభాస చమత్కారంతో చెప్పారు. పెద్ద దుఃఖాన్ని
చిన్న ఆనంద బాష్పం ఎలా తొలగిస్తుందో వర్ణించడం ద్వారా భగవంతుని నామస్మరణ శక్తిని
వెల్లడించారు. 80 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అజ్ఞానాంధతమస్వినం అబాంధవం కవలితం రక్షోభిరక్షామితైః క్షిప్తం
మోహమహాంధకూపకుహరే దేహద్విడభ్యంతరైః | క్రందంతం శరణాగతం గతధృతిం సర్వాపదామాస్పదం మా మా ముంచ మహేశ పేశలదృశా
సత్రాస్తమాశ్వాస్య మామ్ || 80 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + మహేశ
= ఓ పరమేశ్వరా!, అజ్ఞాన + అంధతమస్వినమ్ = అజ్ఞానమనెడి
గాఢాంధకారమున చిక్కుకున్నవానిని, అబాంధవమ్ = ఆదుకునే
బంధువులెవ్వరూ లేనివానిని, అక్షామి తైః + రక్షోభిః =
ఇంద్రియములనబడెడి రాక్షసులచే, కవలితమ్ = మింగబడినవానిని
(గ్రహింపబడినవానిని), దేహద్విట్ + అభ్యంతరైః = శరీరమునందున్న
శత్రువులైన కామక్రోధాదులచే, మోహ + మహాంధకూప + కుహరే =
మోహమనెడి చీకటి నూతిలో, క్షిప్తమ్ = పడవేయబడినవానిని,
క్రందంతమ్ = ఆర్తనాదము చేయుచున్నవానిని, శరణ +
ఆగతమ్ = శరణు కోరి వచ్చినవానిని, గతధృతిమ్ = ధైర్యము
కోల్పోయినవానిని, సర్వ + ఆపదామ్ + ఆస్పదమ్ = సమస్త ఆపదలకు
నిలయమైనట్టి, మామ్ = నన్ను, మా + ముంచ
= విడిచిపెట్టవద్దు, సత్రాస్తమ్ = మిక్కిలి భయపడియున్న నన్ను,
పేశల + దృశా = కోమలమైన (కరుణా) దృష్టితో, ఆశ్వాస్య
= ఓదార్చి రక్షించుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా!
నేను అజ్ఞానమనే చీకటిలో దారి తెన్ను తెలియక ఉన్నాను. ఆదుకునే బంధువులెవరూ లేరు. నా
ఇంద్రియాలనే రాక్షసులు నన్ను పట్టి పీడిస్తున్నాయి. కామక్రోధాదులనే అంతర శత్రువులు
నన్ను మోహమనే చీకటి నూతిలోకి నెట్టివేశారు. భయం భయంగా గడుపుతూ, ధైర్యం కోల్పోయి, సమస్త కష్టాలకు
నిలయంగా మారిన నన్ను చూడు. నిన్ను శరణు వేడుతూ విలపిస్తున్న నన్ను విడిచిపెట్టక,
నీ చల్లని చూపులతో ఓదార్చి కాపాడుము.
·
81 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: యద్విశ్వోద్ధరణక్షమాప్యశరణత్రాణైకశీలాపి తే మామార్తం
దృగుపేక్షతే స మహిమా దుష్టస్య మే కర్మణః | దేవ్యాం దివ్యమృతైః పయోధరధృతైః పృథ్వీం ప్లవయంత్యాం శ్రితాశ్చ ముఖే పతంతి
శిఖినః కిం వాచ్యమేతద్దివః || 81 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే
స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా!, విశ్వ + ఉద్ధరణ + క్షమా + అపి =
జగత్తునంతటినీ ఉద్ధరించుటకు సమర్థమైనదైనను, అశరణ + త్రాణ +
ఏక + శీలా + అపి = దిక్కులేనివారిని రక్షించుటయే స్వభావముగా కలిగినదైనను, తే + దృక్ = నీ చూపు, ఆర్తమ్ + మామ్ = దుఃఖితుడనైన
నన్ను, యత్ + ఉపేక్షతే = ఎందుకు ఉపేక్షించుచున్నదో, సః + మహిమా = ఆ ప్రభావము, మే + దుష్టస్య + కర్మణః =
నా యొక్క చెడు కర్మలదే (కానీ నీది కాదు). (ఉదాహరణకు):
దేవ్యామ్ = మేఘమనే దేవత, పయోధర + ధృతైః = మేఘములందు
ధరింపబడిన, దివ్య + అమృతైః = దివ్యమైన జలము (అమృతము) చేత,
పృథ్వీమ్ = భూమిని, ప్లవయంత్యామ్ =
ముంచెత్తుచున్నప్పుడు (వర్షించుచున్నప్పుడు), శ్రితాః =
ఆశ్రయించి ఉన్నవైనను, శిఖినః = నెమలి యొక్క, ముఖే = నోటిలో, కణాః = (నీటి) చుక్కలు, న + పతంతి + యత్ = పడకపోవుట ఏదైతే ఉందో, తత్ = అది,
దివః = ఆకాశము యొక్క (లేక మేఘము యొక్క) తప్పు కాదు, దానికి ఏమి చెప్పగలము?
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీ
చూపు లోకాన్నంతటినీ రక్షించగలదు. శరణు కోరిన వారిని కాపాడటమే నీ బిరుదు. అటువంటి
నీ కరుణ నా మీద పడకపోవడానికి కారణం నీలో లోపం కాదు, అది నా దుష్కర్మల ఫలితమే అని నాకు తెలుసు. మేఘం ఆకాశమంతటా వర్షం కురిపించి
భూమిని తడిపేటప్పుడు, ఒక నెమలి నోరు తెరిచి ఉన్నా దాని
నోటిలో నీటి చుక్క పడలేదంటే అది మేఘం యొక్క తప్పు కాదు కదా! అది ఆ పక్షి
దురదృష్టమే. అలాగే నీవు కరుణా వర్షం కురిపిస్తున్నా నేను నోచుకోలేకపోతున్నాను.
·
విశేషములు: ఇక్కడ కవి
నెమలి మరియు మేఘము యొక్క దృష్టాంతాలంకారము ద్వారా భగవంతుని కరుణ సార్వత్రికమైనదని, దానిని పొందని వాడు తన సొంత కర్మల వల్లే దూరమవుతున్నాడని ఎంతో
వినయముతో వివరించారు. 82 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: శుభ్రం
బిభ్రత్తరుణ కరుణాక్రాంతమశ్రాంతమంతః స్వాంతం శాంతప్రణత జనతాక్లేశలేశం మహేశమ్ | ప్రాణత్రాణ ప్రణయకృపణ ప్రాకృత
ప్రాణివర్గ- వ్యాపత్తాప క్షపణనిపుణాం ముంచ చండీశ వాణీమ్ || 82 ||
·
ప్రతిపదార్థము: హే + చండీశ
= ఓ చండీపతియైన పరమశివా!, అశ్రాంతమ్ = నిరంతరము, తరుణ + కరుణా + ఆక్రాంతమ్ = నూతనమైన కరుణతో నిండినట్టియు, శాంత + ప్రణత + జనతా + క్లేశ + లేశమ్ = ప్రసన్నులై నమస్కరించు భక్తుల
కష్టాలను పోగొట్టినట్టియు, శుభ్రమ్ = నిర్మలమైన, స్వాంతమ్ = హృదయమును, బిభ్రత్ = ధరించుచున్న ఓ
మహేశ్వరా!, ప్రాణ + త్రాణ + ప్రణయ = ప్రాణరక్షణ కోసము
ప్రార్థించుచున్న, కృపణ = దీనులైన, ప్రాకృత
+ ప్రాణి + వర్గ = సాధారణ ప్రాణుల యొక్క, వ్యాపత్ + తాప =
సంసారిక ఆపదల వల్ల కలిగే తాపమును, క్షపణ + నిపుణామ్ =
పోగొట్టుటలో సమర్థమైన, వాణీమ్ = నీ వాక్కును, ముంచ = వినిపించుము (నన్ను అనుగ్రహించుము).
·
తాత్పర్యము: నిరంతరం
కరుణతో నిండిన నిర్మల హృదయం గల ఓ చండీశా! భక్తుల కష్టాలను ఇట్టే తుడిచివేసే ఓ
మహేశ్వరా! జన్మమృత్యువులనే సంసార తాపంతో అలమటిస్తూ, ప్రాణరక్షణ కోసం నిన్ను వేడుకుంటున్న ఈ దీన ప్రాణుల కష్టాలను రూపుమాపే నీ
దివ్యవాక్కును వినిపించి మమ్మల్ని ఉద్ధరించుము.
·
83 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: అదభ్రశ్వభ్రేయం
భవసరణిరాతఙ్కబహుళా గలద్బోధజ్యోత్స్నా నిరవధిరసో మోహరజనీ | నయంత్యేతే శాంతిం
విషమవిషయోత్పాతమరుతః ప్రదీపం ప్రజ్ఞాఖ్యం ప్రతిదిశ దృశం క్లేశశమనీమ్ || 83
||
·
ప్రతిపదార్థము: అదభ్ర +
శ్వభ్రా = అనేకమైన లోతైన గోతులు (దోషములు) కలిగినట్టియు, ఆతంక + బహుళా = భయములతో నిండినట్టియు, ఇయమ్
+ భవ + సరణిః = ఈ సంసార మార్గము, గలత్ + బోధ + జ్యోత్స్నా =
జ్ఞానమనే వెన్నెల నశించినట్టియు, నిరవధిః = అంతులేని,
మోహ + రజనీ = అజ్ఞానమనెడి రాత్రి (వంటిది), ఏతే
+ విషమ + విషయ + ఉత్పాత + మరుతః = ఈ భయంకరమైన ఇంద్రియ విషయాలనే ప్రళయ వాయువులు,
ప్రజ్ఞాఖ్యమ్ = బుద్ధి అనబడే, ప్రదీపమ్ =
దీపమును, శాంతిమ్ + నయంతి = ఆర్పేయుచున్నవి, (అందుచేత) హే స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా!, క్లేశ + శమనీమ్
= నా కష్టాలను పోగొట్టే, దృశమ్ = చూపును (జ్ఞానమును),
ప్రతిదిశ = నాకు ప్రసాదించుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! ఈ
సంసార మార్గం ఎన్నో భయాలతో, ఆపదలతో నిండిన గోతుల వంటిది. ఇది
జ్ఞానమనే వెన్నెల లేని అంతులేని అజ్ఞానపు రాత్రి. నాలో ఉన్న కొద్దిపాటి వివేకమనే
దీపాన్ని ఈ ఇంద్రియ సుఖాలనే పెనుగాలులు ఆర్పేస్తున్నాయి. అంధకారంలో చిక్కుకున్న
నాకు, నా కష్టాలను హరించే నీ కరుణా కటాక్షాన్ని, దివ్యమైన జ్ఞానదృష్టిని ప్రసాదించుము.
·
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
సంసారమును చీకటి రాత్రితోను, బుద్ధిని దీపముతోను,
ఇంద్రియ విషయాలను పెనుగాలులతోను పోల్చడం ద్వారా మానవ జీవితంలోని
అస్థిరత్వాన్ని కవి అద్భుతంగా వర్ణించారు. 84 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: శారీరం నీరోగం నవమపి వయః సంస్కృతిమతీ మతిర్వంద్యా జాతిః
ప్రభురపి భవాన్ భక్తిసులభః | ఇతీయమ్ సామగ్రీ సుఘటితతరభ్యా విఘటతే న యావత్తావన్మే శృణు
కరుణమాక్రందితమిదమ్ || 84 ||
·
ప్రతిపదార్థము: శారీరమ్ +
నీరోగమ్ = ఈ దేహము రోగములు లేనిది (ఆరోగ్యముగా ఉన్నది), వయః + నవమ్ + అపి = వయస్సు కూడా నవ యవ్వనముతో ఉన్నది,
మతిః + సంస్కృతిమతీ = బుద్ధి వేదశాస్త్ర
సంస్కారములతో కూడి ఉన్నది, జాతిః + వంద్యా = లోకముచే నమస్కరింపబడే ఉత్తమ జాతి (బ్రాహ్మణత్వము) లభించినది, భవాన్ + అపి + భక్తిసులభః + ప్రభుః = నీవు కూడా
కేవలము భక్తితోనే ప్రసన్నుడవయ్యే ప్రభువువు. ఇతీయమ్ + సామగ్రీ = ఇవన్నీ కలిసి ఏర్పడిన ఈ అనుకూల పరిస్థితులనెడి సామగ్రి, సుఘటితతరభ్యా = చక్కగా అమరి ఉన్నది, యావత్ + న + విఘటతే = ఇది విచ్ఛిన్నము కాకముందే
(అనగా ముసలితనము, వ్యాధులు రాకముందే), తావత్
= అంతలోపే, మే + ఇదమ్ + కరుణమ్ + ఆక్రందితమ్
= దయనీయమైన నా ఈ మొరను (ప్రార్థనను), శృణు
= ఆలకించుము.
·
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
ప్రస్తుతం నా దేహం ఆరోగ్యంగా ఉంది, వయస్సు
సహకరిస్తోంది, బుద్ధి వివేకంతో ఉంది, నీవు
కూడా భక్తికి లొంగే దయామయుడవు. ఇవన్నీ నీ భజన చేసుకోవడానికి అమరిన గొప్ప అదృష్ట
సామగ్రి. ముసలితనము వచ్చి ఈ దేహం కృశించి, నా వివేకం నశించి,
ఈ అనుకూలత దెబ్బతినక ముందే, నేను చేస్తున్న ఈ
ఆర్తనాదాన్ని ఆలకించి నన్ను అనుగ్రహించుము.
·
85 వ శ్లోకము
·
శ్లోకము: జయంతి కృతినః
కవేరమృతసారసిక్తాక్షరా వికస్వరశరత్సుధాకరకరానుకారిత్వషః | పురారిపదపంకజస్తవపవిత్రచిత్రక్రమాః సమున్మిషితమాలతీముకుళకోమలాః
సూక్తయః || 85 ||
·
ప్రతిపదార్థము: పురారి +
పద + పంకజ + స్తవ + పవిత్ర + చిత్ర + క్రమాః = త్రిపురాంతకుడైన
శివుని పాదపద్మముల స్తోత్రము చేత పవిత్రమైనట్టియు, రమ్యమైనట్టియు
క్రమము కలిగినట్టి, అమృత + సార + సిక్త + అక్షరాః = అమృత సారముతో తడిసిన అక్షరములు కలిగినట్టియు, వికస్వర
+ శరత్ + సుధాకర + కర + అనుకారి + త్విషః = నిండుగా
వికసించిన శరదృతువు నాటి చంద్రుని కిరణాల వలె స్వచ్ఛమైన కాంతి కలిగినట్టియు,
సమున్మిషిత + మాలతీ + ముకుళ + కోమలాః = అప్పుడే
వికసిస్తున్న మల్లె మొగ్గల వలె కోమలమైనట్టి, కృతినః + కవేః
= పుణ్యాత్ముడైన ఆ కవి యొక్క (భట్టనాయకుని), సూక్తయః
= మధురమైన వాక్కులు (స్తోత్రములు), జయంతి
= సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నవి.
·
తాత్పర్యము: అమృతము వలె
మధురమైన అక్షరములతో, శరత్కాలపు వెన్నెల వలె స్వచ్ఛమైన
భావములతో, మల్లెమొగ్గల వంటి సుకోమలమైన పదబంధములతో, పరమశివుని పాదపద్మములను కీర్తిస్తూ సాగిన ఈ మహత్కవి (భట్టనాయకుడు) యొక్క
దివ్యవాక్కులు సర్వదా విజయవంతమై వెలుగొందుగాక!
విశేషములు:. కవి తన భక్తిని సుందరమైన పదచిత్రాలతో, సంసార తాపత్రయాల నుండి విముక్తి కోరుతూ పరమేశ్వరునికి
సమర్పించారు. 86 వ శ్లోకము
శ్లోకము: శివస్తవకృతో మధౌ
మలయవాయువేల్లల్లతా- గలన్మధుమదోన్మద భ్రమరపుంజగుంజచ్ఛలాత్ | నదన్మదనశింజినీ క్షణితభీత సీమంతినీ- భుజాకలితకంధరా
అధివసంతి క్రీడావనమ్ || 86 ||
ప్రతిపదార్థము:
- మధౌ = వసంత
కాలమున,
- మలయ + వాయు + వేల్లత్ + లతా = మలయ మారుతము (చల్లని గాలి) చేత
ఊగుచున్న తీగల నుండి,
- గలత్ + మధు + మద + ఉన్మద = కారుతున్న మకరందమును త్రాగి మదించిన,
- భ్రమర + పుంజ + గుంజత్ + ఛలాత్ = తుమ్మెదల సమూహము చేయు ఝంకారమనెడి
నెపముతో,
- నదత్ + మదన + శింజినీ + క్షణిత = మ్రోగుచున్న మన్మథుని వింటినారి
యొక్క ధ్వనిలా వినబడుతుండగా,
- భీత + సీమంతినీ = ఆ
ధ్వనిని విని భయపడిన స్త్రీల యొక్క,
- భుజా + కలిత + కంధరాః =
బాహువులతో కౌగిలించుకోబడిన మెడలు కలిగిన పురుషులు (కాముకులు),
- క్రీడావనమ్ + అధివసంతి =
విహార వనములలో నివసించుచున్నారు.
- శివస్తవకృతః = (మరో
అర్థంలో) శివుని స్తుతించువారు ఈ ప్రకృతిని శివలీలగా భావిస్తారు.
తాత్పర్యము: వసంత కాలము రాగానే మలయ మారుతము
వీస్తున్నది. ఆ గాలికి లతలు ఊగుతూ మకరందాన్ని చిమ్ముతున్నాయి. ఆ మకరందాన్ని
సేవించి మదించిన తుమ్మెదలు గుంపులు గుంపులుగా ఝంకారం చేస్తున్నాయి. ఆ తుమ్మెదల రొద
ఎలా ఉందంటే - మన్మథుడు తన వింటినారిని మీటినప్పుడు వచ్చే ధ్వనిలా ఉంది. ఆ ధ్వనిని
విని భయపడిన సుందరాంగులు తమ ప్రియుల మెడలను గట్టిగా కౌగిలించుకుంటున్నారు. అట్టి
శృంగారభరితమైన వాతావరణంలో కాముకులు క్రీడా వనములలో విహరిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషము: వ్యాఖ్యానము ప్రకారం, ఇక్కడ భ్రమర గుంజనము (తుమ్మెదల రొద)
మరియు మన్మథుని వింటినారి ధ్వని కి మధ్య అభేదాధ్యవసాయం (భ్రాంతి) కల్పించబడింది.
సాధారణ మానవులు వసంతకాలంలో ప్రాపంచిక సుఖాలలో మునిగి తేలుతుంటే, శివభక్తులు అట్టి ప్రకృతి సౌందర్యమును పరమశివుని విభూతిగా దర్శిస్తారని
భావము. 87వ శ్లోకము
అదూర బహిరంగణీ పవన జాత చూతావలీ-
విలీన కలకోకిలా కలిత కాకలీ కూజితైః | వటన్మలయమారుత ప్రచలదుల్లసన్మల్లికా- వికాసి కుసుమస్వల ద్రసలమండలీ గుంజితైః
||
ప్రతిపదార్థము
- అదూర బహిః అంగణీ పవన జాత: ఇంటికి అతి సమీపంలో ఉన్న
తోటలోని గాలి వల్ల పుట్టిన,
- చూతావలీ: మామిడి చెట్ల వరుసల యందు,
- విలీన: దాగి ఉన్న,
- కల కోకిలా: మధురంగా పలికే కోకిలలచే,
- కలిత కాకలీ కూజితైః: చేయబడిన 'కాకలి' అనే
సూక్ష్మమైన మధుర ధ్వనులతోను,
- వటన్ మలయమారుత: మెల్లగా వీస్తున్న మలయ పవనాల వల్ల,
- ప్రచలత్ ఉల్లసత్ మల్లికా: ఊగుతూ ప్రకాశిస్తున్న మల్లె
తీగల యొక్క,
- వికాసి కుసుమ: వికసించిన పువ్వుల నుండి,
- స్వలత్ రసల మండలీ: రాలుతున్న మకరందముపై వాలిన తుమ్మెదల
గుంపుల యొక్క,
- గుంజితైః: ఝంకార నాదములతోను.
వివరణాత్మక వ్యాఖ్య
ఈ శ్లోకం ప్రభాత వర్ణన (తెల్లవారుజాము వర్ణన) లో భాగంగా చెప్పబడింది. భక్తులు నిద్ర మేల్కోవడానికి
ప్రకృతి సిద్ధమైన 'అలారమ్'లు ఇక్కడ
వర్ణించబడ్డాయి. ఇందులో ప్రధానంగా రెండు రకాల ధ్వనులను కవి పేర్కొన్నారు:
1. కోకిలల గానం (Auditory
Beauty): వసంత కాలంలో మామిడి చెట్లు చిగురిస్తాయి. ఇంటి ఆవరణలోనే
ఉన్న మామిడి తోటలలో కోకిలలు అజ్ఞాతంగా దాగి ఉండి, తెల్లవారుజామునే
తమ మధురమైన 'కాకలీ' స్వరంతో కూత
మొదలుపెడతాయి. 'కాకలి' అంటే చెవులకు
ఇంపుగా వినిపించే అతి సూక్ష్మమైన మరియు మధురమైన ధ్వని. ఈ ధ్వని వినగానే భక్తులకు
నిద్ర వదిలి, భగవంతుని స్మరించాలనే ఉత్సాహం కలుగుతుంది.
2. తుమ్మెదల ఝంకారం (Olfactory
& Sensory Beauty): రెండవ చరణంలో మలయ మారుతము (దక్షిణపు గాలి)
ప్రస్తావన ఉంది. ఈ గాలి వీయడం వల్ల మల్లె తీగలు కదులుతాయి. ఆ కదలికకు పువ్వుల
నుండి మకరందం జారుతుంటే, ఆ సువాసనకు ఆకర్షితమైన తుమ్మెదలు
(భ్రమర మండలి) గుంపులుగా వచ్చి వాటిపై వాలుతాయి. ఆ సమయంలో అవి చేసే 'గుంజనము' (ఝంకారం) ఒక సంగీతంలా వినిపిస్తూ
మేల్కొలుపు పలుకుతుంది.
విశేషాలు
- శబ్దాలంకారము: ఈ శ్లోకంలో 'ల' కారం మరియు 'న' కారాల ఆవృత్తి వల్ల ఒక విధమైన లయాత్మకత
(అనుప్రాస) ఏర్పడింది, ఇది చదువుతున్నప్పుడు కోకిల కూత
లాంటి అనుభూతిని ఇస్తుంది.
- ప్రకృతి ఆరాధన: శివ భక్తులు ప్రకృతిలోని ప్రతి కదలికను
పరమశివుని లీలగా భావిస్తారు. కోకిలల కూత, తుమ్మెదల ఝంకారం వారికి భగవంతుని సేవకు సమయం ఆసన్నమైందని సూచించే
సంకేతాలు.
- వసంత ప్రభాతం: ఇది కేవలం ఉదయం మాత్రమే కాదు, వసంత కాలపు ఉదయమని 'చూత' (మామిడి), 'మల్లికా'
(మల్లె) పదాల ద్వారా కవి ధ్వనింపజేశారు.
88వ శ్లోకము
నిగూఢ తిమి ఘట్టన స్ఫురిత
దీర్ఘికా సంభ్రమ- త్రసత్కమఠ కోటర స్థిత మరాళ బాలస్వనైః | రటత్పటహ ఝల్లరీ మురజ తూర్యభేరీ గణ- ప్రణాద
ముఖరీభవన్ భవనబర్హి కేకారవైః ||
ప్రతిపదార్థము
- నిగూఢ తిమి ఘట్టన: నీటి లోపల దాగి ఉన్న చేపల (తిమి)
యొక్క కదలికల వల్ల లేదా ఒరుపిడి వల్ల,
- స్ఫురిత దీర్ఘికా సంభ్రమ: దిగుడు బావులలోని (దీర్ఘికా)
నీరు కదిలి ఏర్పడిన అలజడికి,
- త్రసత్: భయపడి,
- కమఠ కోటర స్థిత: తామర పువ్వుల మాటున లేదా ఆకుల మధ్య
దాగి ఉన్న,
- మరాళ బాల స్వనైః: హంస పిల్లల (లేక చిన్న హంసల) కూతల
తోను,
- రటత్: మ్రోగుతున్న,
- పటహ ఝల్లరీ మురజ తూర్య భేరీ గణ: డప్పులు, తాళములు, మృదంగములు
మరియు భేరీ వంటి వాయిద్య సమూహముల యొక్క,
- ప్రణాద: భయంకరమైన ధ్వనులతో,
- ముఖరీభవన్: ప్రతిధ్వనిస్తున్న,
- భవన బర్హి కేకారవైః: గృహములలో పెంచబడుతున్న నెమళ్ల
(కేక) అరుపులతోను.
వివరణాత్మక వ్యాఖ్య
ఈ శ్లోకంలో కవి ప్రభాత సమయంలో కలిగే జలచరాల కదలికలను మరియు
మంగళ వాయిద్యాల శబ్దాలను మేల్కొలుపు సంకేతాలుగా వర్ణించారు.
1. ప్రకృతిలోని అలజడి -తెల్లవారుజామున దిగుడు బావులలో చేపలు ఆహారం కోసం ఒకదానికొకటి తగులుకుంటూ
వేగంగా కదులుతాయి. ఆ నీటి కదలికలకు తామర పూల మధ్య నిద్రిస్తున్న హంస పిల్లలు
ఒక్కసారిగా భయపడి కూతలు పెడతాయి. ఈ హంసల ధ్వని ప్రశాంతమైన ఉదయాన్ని
మేల్కొలుపుతుంది.
2. వాయిద్యాలు మరియు నెమళ్ల స్పందన :
దేవాలయాలలో లేదా రాజభవనాలలో తెల్లవారుజామున మంగళ వాయిద్యాలు
(డప్పులు, భేరీలు) మ్రోగించడం ఆచారం. ఈ భారీ వాయిద్యాల ధ్వని
వినబడగానే, మేఘం గర్జించినట్లు భావించి గృహాల్లోని నెమళ్లు
సంతోషంతో 'కేక'లు వేయడం
ప్రారంభిస్తాయి. వాయిద్యాల ధ్వని, నెమళ్ల కేకలు కలిసి ఆ
పరిసరాలన్నీ మారుమ్రోగిపోతాయి.
విశేషాలు
- స్వభావోక్తి అలంకారము: ఉదయం పూట పక్షులు, జంతువుల సహజ సిద్ధమైన ప్రవర్తనను కవి
ఎంతో మనోహరంగా వర్ణించారు.
- భావ పరిమళం: ఈ శ్లోకంలో 'శబ్ద తరంగాలు' ఒకదానితో
ఒకటి ఎలా ముడిపడి ఉన్నాయో చూడవచ్చు (వాయిద్యాల శబ్దం -> నెమళ్ల అరుపు). ఇది ఒక గొప్ప ఉత్సాహభరితమైన ఉదయానికి సంకేతం.
- ఆధ్యాత్మికత: భక్తుడు ఈ ధ్వనులన్నింటినీ పరమేశ్వర
ధ్యానానికి ఆహ్వానంగా భావిస్తాడు.
89వ శ్లోకము
సుధామధుర
వారుణీరస కషాయకంఠోద్భవ- చ్ఛ్రుతిరసాయన ప్రగుణ గాయనీ గీతకైః | ప్రవీణ పరివాదకోదిత విభాసరాగస్వర- క్రమానుగత
తాడక ప్రచుర చక్రచీత్కారైః ||
ప్రతిపదార్థము
- సుధా మధుర వారుణీ రస: అమృతం వలె మధురమైన వారుణీ రసమును
(మకరందము లేదా ఒక రకమైన పానీయమును) సేవించుట చేత,
- కషాయ కంఠ ఉద్భవత్: స్పష్టమైన మరియు మృదువైన కంఠము
నుండి పుట్టినట్టియు,
- శ్రుతి రసాయన: చెవులకు అమృతం వలె (రసాయనము వలె) ఇంపుగా
ఉన్నట్టి,
- ప్రగుణ గాయనీ గీతకైః: నిపుణులైన గాయనీమణుల మధుర
గీతములతోను,
- ప్రవీణ పరివాదక ఉదిత: నేర్పరులైన వీణా వాదకుల చేత
పలికింపబడిన,
- విభాస రాగ స్వర క్రమ అనుగత: 'విభాస' అనే
ప్రభాత రాగము యొక్క స్వర క్రమమును అనుసరిస్తూ,
- తాడక ప్రచుర చక్ర చీత్కారైః: వీణ తంత్రులను
మీటుతున్నప్పుడు వెలువడే చక్రవాక పక్షి ధ్వని వంటి విలక్షణమైన శబ్దములతోను.
వివరణాత్మక
వ్యాఖ్య
ఈ శ్లోకంలో
కవి ఉదయకాలపు సంగీత వైభవాన్ని మేల్కొలుపుగా వర్ణించారు. ఇక్కడ గాత్ర సంగీతం మరియు
వాద్య సంగీతం రెండింటినీ మేళవించారు.
1. గాత్ర
సంగీతం (Vocal Music): తెల్లవారుజామున గాయనీమణులు తమ గొంతును
శుద్ధి చేసుకునేందుకు మధురమైన పానీయాలను సేవించి, ఆపై
పాడుతారు. వారి కంఠం నుండి వెలువడే పాటలు వినేవారి చెవులకు 'రసాయనం'
వలె పనిచేస్తాయి. అంటే ఆ సంగీతం వినగానే నిద్రమత్తు వదిలిపోయి
మనస్సు ఉత్తేజితమవుతుంది.
2. వాద్య
సంగీతం (Instrumental Music): కుశలురైన సంగీత విద్వాంసులు
వీణను మీటుతూ ఉదయకాలపు రాగమైన **'విభాస'**ను ఆలాపిస్తారు. వీణ తంత్రులపై వేళ్లు వేగంగా కదులుతున్నప్పుడు పుట్టే
ధ్వనులు చక్రవాక పక్షుల కూతల వలె మధురంగా వినిపిస్తాయి.
విశేషాలు
- విభాస రాగం: శాస్త్రరీత్యా 'విభాస' రాగం
ప్రభాత సమయానికి (తెల్లవారుజామున 4 నుండి 6 గంటల మధ్య) చెందినది. ఇది భక్తి మరియు శాంత రసాలను
స్ఫురింపజేస్తుంది.
- శ్రుతి రసాయనం: సంగీతం కేవలం ధ్వని మాత్రమే కాదు, అది మనస్సును పవిత్రం చేసే ఒక ఔషధం
అని కవి భావన.
- భావ చిత్రణ: 87వ
శ్లోకంలో పక్షుల కూతలు, 88లో వాయిద్యాల ధ్వనులు చెప్పగా,
ఈ 89వ శ్లోకంలో శాస్త్రీయ సంగీతపు
మాధుర్యాన్ని జోడించి ఉదయకాలపు శోభను పరిపూర్ణం చేశారు.
ఈ సంగీత
స్వరం వినగానే భక్తుడి హృదయం దైవచింతనతో నిండిపోతుంది. అహంకారం వీడి, వినయంతో పరమశివుని సేవకు సిద్ధమయ్యే మానసిక స్థితిని ఈ సంగీతం
కలిగిస్తుంది
90వ శ్లోకము
ప్రభాత
గుణవర్ణన ప్రవణ వందిబృంద స్తుతి- ప్రబుద్ధ శుకశారికా కలహ కేలికోలాహలైః | బహిర్విహరదంగనా రణిత రత్నకాంచీగుణ- క్వణత్కనక
కింకిణీ గణ కణత్కణారవాడంబరైః ||
ప్రతిపదార్థము
- ప్రభాత గుణ వర్ణన ప్రవణ: ఉదయకాలపు వైభవాన్ని
వర్ణించడంలో ఆసక్తి కలిగిన,
- వంది బృంద స్తుతి: స్తోత్ర పాఠకులు (వందిమాగధులు) చేసే
స్తుతి పాఠాల వల్ల,
- ప్రబుద్ధ: మేల్కొన్నట్టి,
- శుక శారికా: చిలుకలు మరియు గోరువంకల యొక్క,
- కలహ కేలి కోలాహలైః: పరస్పర కలహమనెడి క్రీడ వల్ల కలిగే
కోలాహల ధ్వనులతోను,
- బహిః విహరత్ అంగనా: బయట విహరిస్తున్న (లేక
గృహకృత్యాలకై అటు ఇటు తిరుగుతున్న) స్త్రీల యొక్క,
- రణిత రత్న కాంచీ గుణ: రత్నాలు పొదిగిన ఒడ్్యాణముల
(కాంచీ) నుండి వెలువడే మ్రోతలతోను,
- క్వణత్ కనక కింకిణీ గణ: ఆ ఒడ్్యాణములకు ఉన్న బంగారు
గజ్జెల సమూహం యొక్క,
- కణత్ కణారవ ఆడంబరైః: 'కణత్-కణ' అనే ఘల్లుమనే ధ్వనుల ఆడంబరములతోను.
వివరణాత్మక
వ్యాఖ్య
ఈ శ్లోకంలో
కవి మానవ కృతమైన శబ్దాలను మరియు పెంపుడు పక్షుల ప్రతిస్పందనను వర్ణించారు.
1. పక్షుల
కోలాహలం -ప్రాచీన కాలంలో ధనికులు, భక్తుల
ఇళ్లలో తెల్లవారుజామున బందీమాగధులు (వందిబృందము) వచ్చి రాజును లేదా దైవాన్ని
స్తుతిస్తూ పద్యాలు చదివేవారు. ఆ స్తుతి పాఠాలు వినబడగానే పంజరాలలో నిద్రిస్తున్న
చిలుకలు, గోరువంకలు కూడా నిద్రలేస్తాయి. అవి ఆ స్తుతి
పాఠాలను అనుకరిస్తూ ఒకదానితో ఒకటి పోటీ పడి అరుస్తాయి (కలహ కేలి). ఈ పక్షుల మధుర
కోలాహలం ఉదయాన్నే ఒక వింతైన ఉత్సాహాన్ని ఇస్తుంది.
2. ఆభరణాల
సవ్వడి -గృహాలలోని స్త్రీలు తెల్లవారుజామున మేల్కొని తమ పనుల
కోసం అటు ఇటు కదులుతుంటే, వారి నడుముకు ఉన్న రత్న ఖచితమైన
బంగారు ఒడ్్యాణముల గజ్జెలు (కింకిణులు) 'కణ-కణ' అంటూ శబ్దిస్తాయి. ఈ గజ్జెల సవ్వడి ఆ ఇంటికి లక్ష్మీప్రదమైన కళను, మేల్కొలుపును తెస్తుంది.
విశేషాలు
- సాంస్కృతిక చిత్రణ: ప్రాచీన భారతీయ గృహ జీవనంలో ఉదయం
పూట స్తోత్రాలు చదవడం, పక్షులను పెంచడం వంటి
సంప్రదాయాలను ఈ శ్లోకం అద్దం పడుతోంది.
- శబ్ద సౌందర్యం: ఈ శ్లోకంలో 'కణత్-కణ' వంటి
శబ్దాల వాడకం వల్ల పారాయణం చేస్తున్నప్పుడు నిజంగా గజ్జెల సవ్వడి వింటున్న
అనుభూతి కలుగుతుంది. దీనినే 'శబ్దానుకరణ' లేదా 'ధ్వన్యాత్మకత' అంటారు.
- ఉద్దేశ్యం: ఈ ధ్వనులన్నీ భక్తుడిని సంసార నిద్ర నుండి
మేల్కొలిపి, పరమేశ్వరుని సేవలో నిమగ్నం
కావాలని ప్రేరేపిస్తాయి.
91వ శ్లోకము
ఖురక్షత
వసుంధరోద్ధుర తురగ హేషోన్మిషత్- ప్రబోధ ధుత కంధర ద్విరద కంఠ ఘంటారవైః | స్మరాటప విలాసినీ స్తనభరోపరుద్ధోరసః శయానమపి సంత్యజంతి
రభసాచ్ఛంభోః శంసాజుషః || 91 ||
ప్రతిపదార్థము
- ఖుర క్షత వసుంధర: తమ గిట్టలతో భూమిని తవ్వుతున్న
(నేలను కొడుతున్న),
- ఉద్ధుర తురగ హేషా: ఉత్సాహవంతులైన గుర్రాల యొక్క
సకిలింతల వల్ల,
- ఉన్మిషత్ ప్రబోధ: కలిగిన మేల్కొలుపుతో,
- ధుత కంధర: మెడలను విదిలిస్తున్న,
- ద్విరద కంఠ ఘంటారవైః: ఏనుగుల మెడలోని గంటల ధ్వనులతోను,
- స్మర ఆటప విలాసినీ: మన్మథుని లీలల వల్ల (శృంగార
కార్యముల వల్ల) అలసిపోయిన సుందరీమణుల యొక్క,
- స్తనభర ఉపరుద్ధ ఉరసః: కుచ భారముతో ఆలింగనము చేయబడిన
రొమ్ము కలిగిన వారును,
- శంభోః శంసాజుషః: శంభుని (శివుని) స్తుతించుటలో ఆసక్తి
కలిగిన వారునైన భక్తులు,
- శయానమ్ అపి: నిద్రను/శయ్యను కూడా,
- రభసాత్ సంత్యజంతి: వేగముగా విడిచిపెడుతున్నారు.
వివరణాత్మక
వ్యాఖ్య
ఈ శ్లోకం
ప్రభాత వర్ణనను ముగిస్తూ, భక్తులు ఏ విధంగా మేల్కొంటున్నారో
వివరిస్తుంది.
1. గజ-తురగ
ధ్వనులు : తెల్లవారుజామున అశ్వశాలల్లోని గుర్రాలు ఉత్సాహంతో
తమ గిట్టలతో నేలను కొడుతూ గట్టిగా సకిలిస్తాయి (హేషారవం). ఆ శబ్దానికి ఏనుగులు
కూడా నిద్రలేచి తమ మెడలను విదిలిస్తాయి. అలా విదిలించినప్పుడు వాటి కంఠాల్లోని
పెద్ద గంటలు మ్రోగి పరిసరాలన్నీ మారుమ్రోగిపోతాయి.
2. భక్తుల
స్థితి : శృంగార విలాసాలలో మునిగి తేలే సామాన్యులు కూడా,
పరమశివుని పట్ల భక్తి కలిగిన వారైతే, ఆ
మంగళకరమైన ప్రభాత ధ్వనులు వినబడగానే తమ ప్రియురాండ్ర కౌగిలి నుండి విడివడి,
నిద్రను వదిలి శంభుని స్తుతించడానికి సిద్ధమవుతారు. అంటే ఇక్కడ కామం
కంటే దైవభక్తి గొప్పదని, భక్తుడు భగవత్ సేవ కోసం దేనినైనా
వదులుతాడని కవి ధ్వనింపజేశారు.
విశేషాలు
- కుటక సమాప్తి: 87వ
శ్లోకం నుండి మొదలైన పక్షుల కూతలు, సంగీతం, గంటల ధ్వనులన్నీ ఈ 91వ శ్లోకంలోని "సంత్యజంతి" (విడిచిపెడుతున్నారు) అనే
క్రియతో ముగుస్తాయి.
- భక్త లక్షణం: నిజమైన భక్తుడు ఏ స్థితిలో ఉన్నా, భగవంతుని మేల్కొలుపు సంకేతాలు అందగానే
ఆలస్యం చేయకుండా మేల్కొంటాడు.
- శబ్ద చిత్రణ: గుర్రాల సకిలింతలు, ఏనుగుల గంటల ధ్వనుల వర్ణన ద్వారా
ఉదయకాలపు గంభీరమైన వాతావరణం కళ్లకు కట్టినట్లు కనిపిస్తుంది.
దీనితో
కశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన స్తుతి కుసుమాంజలి లోని పదవ స్తోత్రమైన 'కరుణాక్రందనం' సంపూర్ణమైనది. ఈ
స్తోత్రమునకు రాజానక రత్నకంఠుడు 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యానాన్ని రచించారు.
No comments:
Post a Comment