కశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 11వ స్తోత్రమైన 'దీనాక్రందన' స్తోత్రమునకు ( మొత్తం 143 శ్లోకాలు) రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి
1వ శ్లోకము
శ్లోకము: ధన్యో౽స్మి
సమ్యగమృతం కిమపి స్రవంతీం సంజీవనం భగవతీ విదధాతి యస్య | స్నేహస్నుతస్తనయుగా జననీవ జీవ- రక్షార్థమార్తివిధురస్య మమోక్తిదేవీ ||
1 ||
ప్రతిపదార్థము: ఆర్తి +
విధురస్య = దుఃఖముచేత పీడింపబడినట్టి, మమ = నా యొక్క, జీవ +
రక్షా + అర్థం = ప్రాణ రక్షణ కొరకు, స్నేహ + స్నుత + స్తన + యుగా = ప్రేమాతిశయముతో
శ్రవించుచున్న స్తనద్వయము కల, జననీ + ఇవ = తల్లి వలె, కిమపి = అనిర్వచనీయమైన, సమ్యక్ = చక్కని, అమృతం = పాలను (రసాయనమును), స్రవంతీ =
కురిపించుచున్నట్టి, భగవతీ = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నమైన,
ఉక్తిదేవీ = సరస్వతీ దేవి, యస్య = ఏ నా యొక్క,
సంజీవనం = బ్రతికించుటను (ఆప్యాయనమును), విదధాతి
= చేయుచున్నదో, సః + అహం = అట్టి నేను, ధన్యః + అస్మి = ధన్యుడను.
తాత్పర్యము: దుఃఖముతో
అలమటించుచున్న బిడ్డను రక్షించుటకై తల్లి ఏ విధముగా ప్రేమతో పాలను ఇస్తుందో, అదే విధముగా
కష్టాలలో ఉన్న నన్ను రక్షించుటకై వాగ్దేవి అమృతతుల్యమైన వాక్కును
ప్రసాదించుచున్నది. అట్టి దేవి అనుగ్రహము పొందిన నేను ధన్యుడను.
విశేషములు: ఇక్కడ 'ఉక్తిదేవి'ని తల్లితో పోల్చుట ద్వారా కవికి వాక్కుపై గల భక్తి, ఆ వాక్కు తనను రక్షించుననే నమ్మకము వ్యక్తమవుతున్నది. వ్యాఖ్యానమునందు 'సంజీవనం' అనగా కేవలము బ్రతికించుటయే కాక 'ఆప్యాయనము' (తృప్తినిచ్చుట) అని రత్నకంఠుడు
వివరించారు.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము: ధన్యో౽స్మి
దుఃసహవిపత్పతితస్య యస్య వాణీధృతోన్నతిరపుణ్యకృతామభూమిః | కల్యాణినీ సుమనసాముపసేవనీయా సామేరవీవ పదవీ న దవీయసీయమ్ || 2 ||
ప్రతిపదార్థము: దుఃసహ +
విపత్ + పతితస్య = భరింపరాని ఆపదలలో (జన్మ జరా మరణ భయములలో) చిక్కుకున్న, యస్య = ఏ నా
యొక్క, ఇయం = ఈ, వాణీ = సరస్వతీ దేవి
(వాక్కు), ధృత + ఉన్నతిః = శబ్దార్థముల ద్వారా గొప్పదనమును
ధరించినదై, అపుణ్యకృతాం = పాపాత్ములకు, అభూమిః = లభ్యము కానిదై, కల్యాణినీ = సమస్త
మంగళములను ఇచ్చునదై, సుమనసాం = పండితులకు (దేవతలకు), ఉపసేవనీయా = సేవింపదగినదై, సామేరవీ = సుమేరు
పర్వతమునకు సంబంధించిన, పదవీ + ఇవ = మార్గము వలె, దవీయసీ = దూరముగా ఉన్నది, న = కాదు (దగ్గరగానే
ఉన్నది), సః + అహం = అట్టి నేను, ధన్యః
+ అస్మి = ధన్యుడను.
తాత్పర్యము: మేరు పర్వత
మార్గము ఏ విధముగా ఉన్నతమైనదో, పుణ్యాత్ములకు మాత్రమే లభ్యమో, దేవతలచే సేవింపబడుతుందో, నా వాక్కు కూడా అటువంటిదే.
ఆపదలలో ఉన్న నాకు ఈ వాణి అతి దూరమున లేదు, నా ముఖమునందే
నివసించుచున్నది. ఇట్టి వాగ్బలము కల నేను ధన్యుడను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమునందు 'సామేరవీ పదవీ'
(మేరు పర్వత మార్గము) తో వాక్కును పోల్చడము ద్వారా శ్లేషాలంకారము
స్ఫురించుచున్నది. 'సుమనసాం' అనగా
పండితులు మరియు దేవతలు అని అర్థము. పాపాత్ములకు ఉత్తమ కావ్యము అబ్బదు, అలాగే మేరు పర్వత మార్గము కూడా లభించదు.
మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ధన్యోస్మి మోహ
తిమిరాంధదృశో౽పి యస్య సానుగ్రహేణ
విధినా పరికల్పితా మే। వల్గుస్వనా గుణవతీ ధృతవక్రభంగిరారాధనాయ గిరిశస్య సరస్వతీయం
॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము: మోహ =
అజ్ఞానమనెడి, తిమిర = చీకటిచేత, అంధ = గ్రుడ్డిదైన, దృశః + అపి = చూపు (జ్ఞాననేత్రము) కలిగినవాడనైనను, యస్య
= ఏ నా యొక్క, గిరిశస్య = పరమశివుని యొక్క, ఆరాధనాయ = పూజించుట కొరకు, సానుగ్రహేణ = అనుగ్రహముతో
కూడిన, విధినా = దైవముచేత (విధిచేత), వల్గు
+ స్వనా = మనోహరమైన శబ్దములు కలదియు, గుణవతీ = మాధుర్య ఓజః
ప్రసాద గుణములు కలదియు, ధృత + వక్ర + భంగిః = వక్రోక్తి
మార్గమును (వంకర నడకను) ధరించినదియునగు, ఇయం = ఈ, సరస్వతీ = వాక్కు, పరికల్పితా = నిర్మింపబడినదో,
(తస్మాత్ = అందువలన), మే = నేను, ధన్యః + అస్మి = ధన్యుడను.
తాత్పర్యము: అజ్ఞానమనే
అంధకారంలో పడి జ్ఞాననేత్రం కోల్పోయిన వాడనైనప్పటికీ, పరమశివుని ఆరాధన కోసం విధి
అనుగ్రహంతో నాకు ఈ వాక్కును ప్రసాదించాడు. చక్కని శబ్దగుణాలతో, మాధుర్య ప్రసాదాది గుణాలతో, వక్రోక్తి వైచిత్రితో
అలరారుతున్న ఈ సరస్వతిని పొందినందుకు నేను ధన్యుడను.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి ఇక్కడ 'సరస్వతి' అనే పదానికి రెండు అర్థాలు
స్ఫురిస్తున్నాయి. ఒకటి కవి యొక్క వాక్కు, రెండవది సరస్వతీ
దేవి ధరించే వీణ. వీణ కూడా మధురమైన ధ్వనిని (వల్గుస్వన), తంతులను
(గుణవతీ), వంకరగా ఉండే ఆకారాన్ని (వక్రభంగి) కలిగి ఉంటుంది.
శివారాధనకు ఇటువంటి వాక్కు లభించడం భగవంతుని అనుగ్రహంగా కవి భావిస్తున్నాడు.
నాల్గవ శ్లోకము
శ్లోకము: న
సంజీవనౌషధిరివేమి న వా భవాని భస్మీకృతస్య విధినా మమ నిర్మితేయమ్। వాణీ
వివేకవిషయాభినవోఢగౌరీదృష్టిచ్ఛటేవ చకిత మకరధ్వజస్య ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: మకరధ్వజస్య =
మన్మథుని యొక్క, భవ + అగ్నినా = శివుని మూడవ కంటి మంటచేత, భస్మీకృతస్య = భస్మము చేయబడినవానికి, ఇయం = ఈ,
సంజీవన + ఓషధిః = బ్రతికించేడి ఓషధియో, న +
వేమి = నేను ఎరుగను (తెలియుట లేదు), వా = లేక, చకితా = భయపడిన, అభినవ + ఊఢ = కొత్తగా పెళ్ళైన,
గౌరీ = పార్వతీదేవి యొక్క, దృష్టి + ఛటా + ఇవ
= చూపుల సమూహము వలె ఉన్నదో, శివ + ఏక + విషయా = శివుడొక్కడే
విషయముగా (ఆశ్రయముగా) కలిగిన, వివేక + విషయా = వివేకమే
విషయముగా గల, మమ = నా యొక్క, వాణీ =
వాక్కు, విధినా = విధిచేత, నిర్మితా =
నిర్మింపబడినది.
తాత్పర్యము: శివుని
నేత్రాగ్నిలో భస్మమైన మన్మథునికి ప్రాణం పోసే సంజీవని లాగా లేదా కొత్తగా పెళ్ళైన
పార్వతీదేవి యొక్క బెదిరిన చూపుల సమూహం లాగా నా ఈ వాక్కు ఉన్నది. సంసారమనే అగ్నిలో
మాడిపోతున్న నాకు, వివేకంతో కూడిన ఈ వాక్కును దైవం ప్రసాదించాడు. ఇది కేవలం
పరమశివుని వైభవాన్ని మాత్రమే గానం చేస్తుంది.
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో కవి
తన వాక్కును మన్మథుడికి సంజీవనితో పోల్చాడు. శివుడిని చూసి మన్మథుడు భయపడతాడు, కానీ ఇక్కడ
వాక్కు శివుడిని ఆశ్రయించి భక్తుడికి పునర్జన్మ (వివేకం) ఇస్తోంది. 'వివేక విషయా' అన్న పదం ద్వారా ఈ వాక్కు కేవలం
లౌకికమైనది కాదని, మోక్షదాయకమైన జ్ఞానముతో కూడినదని
స్పష్టమవుతోంది.
అయిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: జానే
కథంచిదుదితా మమ శోకవహ్ని- తప్తాత్స్ఖలన్మృదుపదా హృదయాదియం గౌః। చేతః ప్రవేక్ష్యతి
శనైః కరుణామృతౌఘ- నిష్యందశీతమపి శీతమయూఖమౌలేః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము: శోక + వహ్ని
+ తప్తాత్ = (జనన మరణాది రూపమైన) దుఃఖమనెడి అగ్నిచేత తపింపబడిన, మమ = నా
యొక్క, హృదయాత్ = హృదయము నుండి, కథంచిత్
= ఏ విధముగానో (కష్టము మీద), ఉదితా = పుట్టినట్టియు, స్ఖలత్ + మృదు + పదా = తడబడుతున్న మెత్తని పదములు (నడక) కలిగినట్టి,
ఇయం = ఈ, గౌః = నా వాక్కు (ఆవు), కరుణా + అమృత + ఓఘ + నిష్యంద + శీతం = కరుణ అనే అమృత ప్రవాహము యొక్క
స్రవంతిచేత చల్లనైనట్టి, శీతమయూఖ + మౌలేః = చంద్రుడిని
శిరస్సున ధరించిన ఈశ్వరుని యొక్క, చేతః + అపి = మనస్సును
కూడా, శనైః = మెల్లగా, ప్రవేక్ష్యతి +
ఇతి = ప్రవేశించగలదని, జానే = నేను తెలుసుకొనుచున్నాను.
తాత్పర్యము: సంసార దుఃఖమనే
అగ్నిలో మాడిపోతున్న నా హృదయం నుండి ఈ వాక్కు అతికష్టము మీద పుట్టి, తడబడుతున్న
పదములతో బయటకు వచ్చింది. ఎండకు తాళలేక అలసిపోయిన ఆవు ఏ విధంగా చల్లని జలాశయం వైపు
వెళుతుందో, అలాగే నా ఈ వాక్కు కూడా పరమదయామయుడు, చంద్రశేఖరుడు అయిన శివుని నిర్మల హృదయంలోనికి మెల్లగా ప్రవేశిస్తుందని
నేను నమ్ముతున్నాను.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి తన
వాక్కును ఒక 'ఆవు'తో పోల్చారు. అగ్ని వంటి తాపముతో ఉన్న చోటు
నుండి బయటపడిన ఆవు, చల్లని ప్రదేశాన్ని వెతుక్కుంటూ
వెళ్ళినట్లు, శోకతప్తమైన హృదయం నుండి వెలువడిన వాక్కు శివుని
కరుణామృతంలో సేదదీరుతుందని భావము. 'గౌః' అనగా వాక్కు మరియు ఆవు అని రెండర్థములు.
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: యచ్చాటుచాపలమలంఘ్యమవభ్రమో౽హం మోహం
వహన్నిహ ముహుర్ముహురాచరామి। తత్ర ప్రసహ్యమహాయమహార్యపుత్రీ- భర్తుః
పరార్ధ్యమపరాధ్యతి సౌకుమార్యం ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: మోహం =
అజ్ఞానమును, వహన్ = భరించుచున్నట్టియు, అలంఘ్య + భ్రమః =
దాటశక్యము కాని (సంసార) భ్రమ కలిగినట్టి, అహం = నేను,
ఇహ = ఈ లోకమునందు, ముహుః + ముహుః = మాటిమాటికీ,
యత్ = ఏ, చాటు + చాపలం = స్తుతి చేయుట యందలి
చపలత్వమును, ఆచరామి = చేయుచున్నానో, తత్ర
= ఆ విషయంలో, మహార్య + పుత్రీ + భర్తుః = హిమవంతుని
పుత్రికయైన పార్వతీదేవి యొక్క భర్త (శివుని) యొక్క, ప్రసహ్య
= మిక్కిలి, మహాయం = గొప్పదైన, పరార్ధ్యం
= శ్రేష్ఠమైన, సౌకుమార్యం = సుకుమార స్వభావమే, అపరాధ్యతి = అపరాధము చేయుచున్నది.
తాత్పర్యము: అజ్ఞానంతో
నిండిన నేను, దాటలేని సంసార భ్రమలో ఉండి, మిమ్ములను స్తుతించాలనే
చాపల్యంతో మాటిమాటికీ ఏవేవో మాటలు చెబుతున్నాను. నిజానికి ఇలాంటి సాహసం చేయడం నా
తప్పు కాదు. పార్వతీవల్లభుడవైన నీ యొక్క అత్యంత సుకుమారమైన, దయార్ద్రమైన
స్వభావమే ఇందుకు కారణం. నీవు అంతటి భక్తసులభుడవు కాబట్టే, నాలాంటి
వాడు కూడా నిన్ను స్తుతించే సాహసం చేస్తున్నాడు.
విశేషములు: కవి ఇక్కడ 'వ్యాజస్తుతి'ని ప్రయోగించారు. అంటే తన చాపల్యానికి కారణం శివుని యొక్క సౌకుమార్యమే అని
చెబుతూ, భగవంతుని దయాగుణాన్ని కొనియాడారు. హిమవంతుని వంటి
కఠినమైన పర్వత రాజపుత్రిక భర్త అయినప్పటికీ, శివుడు మాత్రం
పరమ సుకుమారుడని (భక్తుల పట్ల కోమల హృదయుడని) ఇక్కడ చమత్కరించబడింది.
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: యః
మూర్ధ్ని ధ్వనత్ అనగరాజ రావ- స్తంకారిణీమమరనిమ్నగాం దధానః। గృహ్ణాతి భక్తజనతః
కలశాభిషేకం కస్తం న విజ్ఞపయితుం విభుముత్సహేత ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ దైవము, మూర్ధ్ని =
తన శిరస్సునందు, ధ్వనత్ = ధ్వని చేయుచున్నట్టియు, అనగరాజ + రావ = హిమవత్పర్వతము యొక్క ధ్వనిని, స్తంకారిణీమ్
= అనుకరించునట్టి (ప్రతిధ్వనించునట్టి), అమర + నిమ్నగాం =
దేవనదియైన గంగను, దధానః = ధరించుచున్నవాడై, భక్త + జనతః = భక్తుల నుండి, కలశ + అభిషేకం =
కుంభములతో చేయు అభిషేకమును, గృహ్ణాతి = స్వీకరించుచున్నాడో,
తం = అట్టి, విభుం = ప్రభువైన శివుని, విజ్ఞపయితుం = తన అవస్థను నివేదించుకొనుటకు, కః + న
+ ఉత్సహేత = ఎవరికి ఉత్సాహము ఉండదు? (అందరికీ ఉత్సాహము
కలుగును).
తాత్పర్యము: తన శిరస్సుపై
హిమవత్పర్వత గుహలలో ప్రతిధ్వనించే వేగంతో, శబ్దంతో ప్రవహించే గంగానదిని ధరించినవాడు
పరమశివుడు. అంతటి మహానదిని తలపై మోస్తున్నప్పటికీ, తన
భక్తులు ప్రేమతో చేసే చిన్న కలశ అభిషేకాన్ని కూడా ఆయన ఎంతో దయతో స్వీకరిస్తారు.
అటువంటి కరుణామయుడైన ప్రభువుకు తన కష్టసుఖాలను చెప్పుకోవడానికి ఏ భక్తుడు
ఉత్సాహపడడు?
విశేషములు: ఇక్కడ శివుని
యొక్క ఆశ్రిత వాత్సల్యం గొప్పగా వర్ణించబడింది. బ్రహ్మాండమైన గంగానది ప్రవాహాన్ని
ధరించే శక్తి ఉన్న శివుడు, భక్తుడు ఇచ్చే కొద్దిపాటి జలాభిషేకానికి కూడా
సంతుష్టుడవుతాడు. భగవంతుడు బాహ్యమైన వస్తువుల కంటే భక్తుని భావాన్నే ప్రధానంగా
స్వీకరిస్తాడని భావము.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: దగ్ధో౽స్మి
తావదమునా దమునా మమాంతః ప్రజ్వల్యతా అఘనిదాఘనిదానజన్మా। ముక్తస్య మే ప్రతిభయా
అతిభయాకులస్య వాణీ కథం విగళతః గళతో౽భ్యుదేతి ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: అఘ + నిదాఘ +
నిదాన + జన్మా = పాపము అనే ఎండకాలము కారణముగా పుట్టినట్టియు, మమ = నా
యొక్క, అంతః = లోపల (హృదయమున), ప్రజ్వల్యతా
= మండుచున్నట్టియు, అమునా = ఈ, దమునా =
అగ్నిచేత, తావత్ = మొదట, దగ్ధః + అస్మి
= కాల్చబడినవాడనై ఉన్నాను, అతః = అందువలన, ప్రతిభయా = నూతనమైన స్ఫురణ (ప్రతిభ) చేత, ముక్తస్య =
విడువబడినట్టియు (ప్రతిభ లేని), అతి + భయ + ఆకులస్య =
పుట్టుక, ముసలితనము, మరణము వంటి
మిక్కిలి భయముతో కలత చెందినట్టియు, మే = నా యొక్క, విగళతః = స్వరము క్షీణించుచున్న, గళతః = కంఠము నుండి,
వాణీ = మాట, కథం = ఏ విధముగా, అభ్యుదేతి = బయటకు రాగలదు?
తాత్పర్యము: పాపములనే
కఠినమైన గ్రీష్మతాపం వల్ల పుట్టిన అగ్ని నా హృదయాన్ని దహిస్తోంది. ఆ తాపానికి
నాలోని ప్రతిభ అంతా నశించిపోయింది. జనన మరణాలనే భయం నన్ను చుట్టుముట్టి ఉంది. ఈ
బాధతో నా గొంతు పూడుకుపోతుంటే, నిన్ను స్తుతించే వాక్కు నా నోటి నుండి ఎలా
వెలువడగలదు? (అనగా నీ అనుగ్రహం ఉంటేనే నేను నిన్ను
స్తుతించగలను అని భావము).
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'దమునా' అనగా అగ్ని అని అర్థము. కవి తన దీనావస్థను
శివునికి విన్నవించుకుంటున్నారు. తన దగ్గర పాండిత్యం గానీ, ప్రతిభ
గానీ లేదని, కేవలం భయం మరియు తాపం మాత్రమే ఉన్నాయని, తన వాక్కు వెలువడాలంటే ఈశ్వరుని కృప అవసరమని ప్రార్థిస్తున్నారు.
తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్రందామ్యతః
కిమపి నామ పినాకపాణే తీవ్రార్తినిస్తరణకారణ కాతరో౽హమ్। మోహాటవీవికటసంకటసంస్థితస్య
తన్మే౽వధారయ
శివాయ శివాతురస్య ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: పినాకపాణే =
పినాకము అను విల్లును చేతబూనిన ఓ శివా, తీవ్ర + ఆర్తి + నిస్తరణ + కారణ = భయంకరమైన
దుఃఖములను దాటించుటకు కారణభూతుడా, అతః = పైన చెప్పిన కారణము
వలన (పాపతాపముల వలన), కాతరః = దీనుడనైన, అహం = నేను, కిమపి = ఏదో ఒక విధముగా, నామ = నిశ్చయముగా, క్రందామి = విలపించుచున్నాను
(మొరపెట్టుకొనుచున్నాను), మోహ + అటవీ + వికట + సంకట +
సంస్థితస్య = అజ్ఞానమనే అడవిలోని విషమమైన ఆపదలలో చిక్కుకున్నట్టియు, శివ + ఆతురస్య = మోక్షము (శుభము) కొరకు ఆతురత చెందుచున్నట్టి, మే = నా యొక్క, తత్ = ఆ మొరను, శివాయ = నా శ్రేయస్సు కొరకు, అవధారయ = ఆలకించుము
(గ్రహించుము).
తాత్పర్యము: ఓ పినాకపాణీ!
భయంకరమైన సంసార దుఃఖాలను రూపుమాపే సమర్థుడవు నీవే. అజ్ఞానమనే దట్టమైన అడవిలో
చిక్కుకుని, బయటపడే దారి తెలియక దీనుడనై నేను చేస్తున్న ఈ రోదనను ఆలకించు. మోక్షం కోసం
పరితపిస్తున్న నా మొరను విని, నాకు శుభం కలిగేలా
అనుగ్రహించు.
విశేషములు: ఇక్కడ సంసారాన్ని
'మోహాటవీ' (అజ్ఞానపు అడవి) తో పోల్చారు. అడవిలో దారి
తప్పినవాడు ఏ విధంగా భయంతో అరుస్తాడో, తాను కూడా సంసారంలో
చిక్కుకుని అలాగే ఆర్తనాదం చేస్తున్నానని కవి చెబుతున్నారు. 'శివాయ' అనగా మంగళము కొరకు అని అర్థము.
పదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆక్రందమిందుధర
ధారయ దేవ కర్ణే కస్త్వత్పరః పరమకారణ కర్ణధారః। మూర్ధ్నా వహన్నుడుపఖండమఖండపుణ్యం కం
కం న తారయతి సంసృతిసాగరాయః ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఇందుధర =
చంద్రుడిని ధరించిన ఓ స్వామీ, దేవ = ఓ దేవా, ఆక్రందం
= నా మొరను, కర్ణే = నీ చెవియందు, ధారయ
= ఉంచుకొనుము (వినము), పరమకారణ = సకల జగత్తుకు
మూలకారణమైనవాడా, త్వత్ + పరః = నీకంటే భిన్నమైన, కర్ణధారః = నావికుడు (దారి చూపించువాడు), కః = ఎవడు
కలడు?, మూర్ధ్నా = శిరస్సునందు, ఉడుప +
ఖండం = చంద్రకళను (పడవ వంటి చంద్రుని), వహన్ = ధరించినవాడవై,
సంసృతి + సాగరాయః = సంసారమనే సముద్రము నుండి, అఖండ
+ పుణ్యం = పరిపూర్ణమైన పుణ్యము గల, కం + కం = ఎవరెవరిని,
న + తారయతి = దరిచేర్చవు? (అందరినీ
తరింపజేస్తావని అర్థము).
తాత్పర్యము: చంద్రశేఖరా!
పరమేశ్వరా! నా మొరను ఆలకించు. ఈ భవసాగరాన్ని దాటించడానికి నీకంటే గొప్ప నావికుడు
(కర్ణధారః) ఎవరున్నారు? నీవు నీ శిరస్సుపై పడవ వంటి చంద్రకళను ధరించి, పుణ్యాత్ములైన భక్తులందరినీ ఈ సంసార సముద్రం నుండి సులభంగా
దరిచేర్చుతున్నావు.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'ఉడుప' అనగా చంద్రుడు మరియు పడవ అని రెండర్థాలు
ఉన్నాయి. సముద్రాన్ని దాటడానికి పడవ ఎలా అవసరమో, సంసార
సముద్రాన్ని దాటడానికి చంద్రుడిని ధరించిన శివుడు (నావికుడు) అలా అవసరమని ఇక్కడ
శ్లేషాలంకారంతో చెప్పబడింది. 'కర్ణధారః' అనగా పడవ నడిపేవాడు అని అర్థము.
పదకొండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అస్మాదృశైరశుచిభిశ్చాటుచాపలాని
క్లుప్త్యాన్యవేమి న మనస్తవ నందయంతి। ఆవర్జనాయ విహితాన్యపి చంద్రమౌళే కౌలేయకస్య
లడితాని కిమాద్రియంతే ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: చంద్రమౌళే =
చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించిన ఓ స్వామీ, అశుచిభిః = అపవిత్రులైన, అస్మాదృశైః = మావంటి వారిచేత, క్లుప్తాని = చేయబడిన,
చాటు + చాపలాని = స్తుతి పూర్వకమైన చపల వాక్కులు, తవ = నీ యొక్క, మనః = మనస్సును, న + నందయంతి = సంతోషపెట్టవని, అవేమి = నేను
ఎరుగుదును, (తథాహి = అది ఎట్లనగా), ఆవర్జనాయ
= (యజమానిని) ప్రసన్నము చేసుకొనుట కొరకు, విహితాని + అపి =
చేయబడినవైనప్పటికి, కౌలేయకస్య = కుక్క యొక్క, లడితాని = అటు ఇటు తిరుగుట వంటి చేష్టలు, కిం +
ఆద్రియంతే = గౌరవింపబడతాయా? (గౌరవింపబడవు అని అర్థము).
తాత్పర్యము: ఓ చంద్రశేఖరా!
అపవిత్రమైన మనస్సు కలిగిన మావంటి వారు చేసే ఈ స్తుతులు నీకు సంతోషాన్ని కలిగించవని
నాకు తెలుసు. యజమానిని మెప్పించడానికి కుక్క తన తోకను ఆడిస్తూ, అటు ఇటు
తిరుగుతూ చేసే చేష్టలను ఎవరైనా గౌరవిస్తారా? అలాగే నా చపల
వాక్కులు కూడా నీ దరి చేరడానికి యోగ్యమైనవి కావు.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి తనను
తాను ఒక కుక్కతో (కౌలేయకః) పోల్చుకుంటూ అత్యంత వినయాన్ని ప్రదర్శించారు. సంస్కృత
వ్యాఖ్యానము ప్రకారం 'కుఠే గృహే వసతీతి కౌలేయకః' అనగా ఇంటిలో
ఉండే జంతువు (కుక్క) అని అర్థము. భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని, అపవిత్రతను
ఒప్పుకుంటూ శివుని క్షమాగుణాన్ని వేడుకుంటున్నాడు.
పన్నెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: యద్వా
న ముగ్ధచరితాన్యపి న ప్రసాద- ముత్పాదయంతి భవతః కరుణార్ణవస్య। స్వామిన్
దరత్పురవిహారపరస్య కిం న చేతో హరంతి తవ బాలకవల్గితాని ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: యద్వా = లేదా
(మరో పక్షమున),
కరుణా + అర్ణవస్య = దయాసముద్రుడవైన, భవతః =
నీకు, ముగ్ధ + చరితాని + అపి = మూఢులైన వారి చేష్టలు (మాటలు)
కూడా, ప్రసాదం = అనుగ్రహమును, న + న +
ఉత్పాదయింతి = కలిగించకపోవు (అనగా తప్పక కలిగించును), స్వామిన్
= ఓ నాథా, దరత్పుర + విహార + పరస్య = దరత్పురము (ఒకానొక
ప్రదేశము) నందు విహరించుటలో ఆసక్తి కలిగిన, తవ = నీ యొక్క,
చేతో = మనస్సును, బాలక + వల్గితాని = బాలుర
యొక్క ముద్దుమాటలు (చేష్టలు), కిం + న + హరంతి = ఆకర్షించవా?
(తప్పక ఆకర్షించును).
తాత్పర్యము: ఓ దయాసముద్రుడా!
నా వాక్కులు నీకు సంతోషం కలిగించవని మొదట అనుకున్నాను కానీ, నీవు
కరుణామయుడివి కాబట్టి మాబోటి అమాయకుల మాటలు కూడా నీకు సంతోషాన్ని కలిగిస్తాయి.
దరత్పురంలో విహరించే నీకు, అక్కడి చిన్న పిల్లల ముద్దుముద్దు
మాటలు, వారి ఆటలు మనసును దోచుకోవా? అలాగే
నా ఈ అజ్ఞానపు మాటలు కూడా నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటాయని ఆశిస్తున్నాను.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'దరత్పుర' అనేది కశ్మీర దేశంలోని ఒక ప్రాంతము. శివుడు
అక్కడ విహరిస్తుంటాడని ప్రతీతి. తండ్రికి తన బిడ్డల మాటలు తప్పులైనా ఎలా ముద్దుగా
అనిపిస్తాయో, అలాగే భక్తుడనే బాలుడు చేసే ఈ స్తుతిని కూడా
శివుడు స్వీకరిస్తాడని కవి విశ్వాసం.
పదమూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: దీనైర్విముగ్ధవచనైరసమంజసార్థై-
ర్యద్ద్రవంతి హృదయాని దయానిధీనామ్। తద్వన్న దృష్టసభసప్రతిభప్రగల్భ- సందర్భగర్భరచనాచితవాక్ప్రపంచైః
॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము: దయానిధీనామ్
= దయకు నిధులైనట్టి మహాత్ముల యొక్క, హృదయాని = హృదయములు, అసమంజస
+ అర్థైః = స్పష్టమైన అర్థము లేనట్టియు (పొందిక లేని), విముగ్ధ
+ వచనైః = మిక్కిలి అమాయకమైన మాటలచేత, దీనైః = దీనమైన
మొరలచేత, యత్ = ఏ విధముగా, ద్రవంతి =
కరుగునో (ద్రవీభవించునో), దృష్ట + సభ = పండిత సభలను
చూసినట్టియు, సప్రతిభ = నూతన స్ఫురణతో కూడినట్టియు, ప్రగల్భ = ప్రౌఢమైన, సందర్భ + గర్భ + రచనా + ఉచ్చిత
= కూర్పుతో నిండిన రచనలచేత ఒప్పియున్న, వాక్ + ప్రపంచైః =
వాక్చాతుర్యములతో, తద్వత్ + న = ఆ విధముగా (హృదయము) కరుగదు.
తాత్పర్యము: దయాసముద్రులైన
ప్రభువుల హృదయాలు దీనులైన వారు చెప్పే పొందిక లేని అమాయకపు మాటలకే త్వరగా
కరుగుతాయి. పండిత సభలను మెప్పించేలా, నూతన ప్రతిభతో, ప్రౌఢమైన
శబ్దాలంకారాలతో కూర్చిన గొప్ప వాక్చాతుర్యాలు కూడా దయామయుల హృదయాలను అంతగా
ద్రవింపజేయలేవు.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'ప్రతిభ' అనగా నవనవోన్మేషశాలినియైన బుద్ధి. శివుడు
దయానిధి కావున, పండితుల పాండిత్యం కంటే భక్తుల ఆర్తితో కూడిన
అమాయకపు మాటలనే ఆయన ఎక్కువగా ఇష్టపడతాడని ఇక్కడ భావము.
పదునాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: దుగ్ధాబ్ధిదో౽పి
పయసః ప్రషతం వృణోషి యం దీపమింధాననయనో౽ప్యురీకరోషి। వాచాం ప్రసూతిరపి
ముగ్ధవచః శృణోషి కిం కిం కరోషి న వినీతజనానురోధాత్ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: దుగ్ధాబ్ధి +
దః + అపి = (ఉపమన్యువునకు) పాలసముద్రాన్నే ఇచ్చినవాడవైనప్పటికీ, పయసః =
పాలయొక్క, ప్రషతం = ఒక చుక్కను (అర్చన సమయమున), వృణోషి = స్వీకరిస్తావు, త్రిధామ + నయనః + అపి =
సూర్య చంద్ర అగ్ని రూపాలైన మూడు కన్నులు (తేజస్సు) కలవాడవైనప్పటికీ, దీపం = (భక్తుడు వెలిగించిన) దీపమును, ఉరీకరోషి =
అంగీకరిస్తావు (స్వీకరిస్తావు), వాచాం = వాక్కులకు, ప్రసూతిః + అపి = జన్మస్థానమైనవాడవైనప్పటికీ, ముగ్ధ
+ వచః = (మావంటి) అమాయకుల మాటలను, శృణోషి = వింటావు, వినీత + జన + అనురోధాత్ = వినయము గల భక్తులపై గల ప్రేమ (అనుగ్రహము) వలన,
కిం + కిం + న + కరోషి = ఏమేమి చేయవు? (అన్నియు
చేస్తావు).
తాత్పర్యము: స్వామీ!
ఉపమన్యువు కోసం పాలసముద్రాన్నే ధారపోసిన నీవు, భక్తుడు ఇచ్చే చిన్న పాల చుక్కను ఆదరంగా స్వీకరిస్తావు.
సూర్యచంద్రాగ్నులే కన్నులుగా ఉండి అనంతమైన తేజస్సు గల నీవు, భక్తుడు
వెలిగించే చిన్న దీపాన్ని అంగీకరిస్తావు. సకల వాక్కులకు మూలమైన నీవు, మాబోటి అమాయకుల మాటలను కూడా ఆలకిస్తావు. భక్తులపై ఉన్న అనురాగం కొద్దీ
నీవు చేయని పని ఏమున్నది?
విశేషములు: ఈ శ్లోకము శివుని
భక్తవత్సలతను అత్యంత మనోహరంగా వర్ణిస్తుంది. సర్వము తనవే అయినప్పటికీ, భక్తుడు
సమర్పించే అల్పమైన వస్తువులను కూడా శివుడు గొప్పగా భావించి స్వీకరిస్తాడని 'వినీతజనానురోధాత్' అనే పదం ద్వారా కవి స్పష్టం
చేశారు.
పదునైదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యత్సత్యవత్యపి
జగద్విదితానసూయా వాణీ మమేయమిదమేవ హి దేవ చిత్రమ్। అత్యద్భుతం పునరిదం యదరుంధతీయమ్ త్వామారిరాధయిషురేవముదీరితాపి
॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవ = ఓ
స్వామీ, మమ = నా యొక్క, ఇయం = ఈ, వాణీ
= వాక్కు, జగద్ + విదితా = లోకప్రసిద్ధమైన, సత్యవతీ + అపి = సత్యముతో కూడినదైనప్పటికి (సత్యవతి అయినప్పటికి), అనసూయా = అసూయ లేనిది (అనసూయ) అయినదని, యత్ = ఏది
కలదో, ఇదం + ఏవ హి = ఇదియే, చిత్రం =
ఆశ్చర్యము, పునః = మళ్ళీ, ఇదం = ఇది,
అత్యద్భుతం = మిక్కిలి అద్భుతము, యత్ = ఏమనగా,
ఏవం = ఈ విధముగా, ఉదీరితా + అపి =
ఉచ్చరింపబడినప్పటికి (చెప్పబడినప్పటికి), ఇయం = ఈ వాక్కు,
అరుంధతీ = అడ్డుకోనిదై (అరుంధతియై), త్వాం =
నిన్ను, ఆరిరాధయిషుః = ఆరాధించగోరుచున్నది.
తాత్పర్యము: ఓ దేవా! నా
వాక్కు సత్యముతో కూడినదై ఉండి కూడా అసూయ లేనిదిగా ఉండటం ఆశ్చర్యం. అంతకంటే అద్భుతం
ఏమిటంటే, ఇన్ని విధాలుగా నిన్ను స్తుతిస్తున్నా ఈ వాక్కు నిన్ను ఆరాధించడంలో ఎక్కడా
ఆగకుండా (అడ్డులేకుండా) సాగిపోతోంది.
విశేషములు: ఇక్కడ 'సత్యవతి',
'అనసూయ', 'అరుంధతి' అనే
పదాల ద్వారా కవి విరోధాభాసాలంకారాన్ని ప్రయోగించారు. పురాణ ప్రసిద్ధులైన సత్యవతి,
అనసూయ, అరుంధతి ముగ్గురూ వేర్వేరు వ్యక్తులు.
కానీ నా వాక్కు సత్యవతి అయ్యుండి అనసూయ ఎలా అయ్యింది? అనసూయ
అయ్యుండి అరుంధతి ఎలా అయ్యింది? అని శబ్ద చమత్కారం చేశారు.
వాస్తవానికి నా వాక్కు సత్యము కలది, అసూయ లేనిది, ఆరాధనలో అడ్డు లేనిది అని దీని పరమార్థము.
పదహారవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వే
ధామ్ని మే హృది కృతస్థితిముక్తిదేవీమ్ కృత్వా ప్రవేశమనయః స్వయమున్ముఖత్వమ్। ధారాధిరూఢవిరహవ్యథితామిదానీ-
మాధాయ ధైర్యమవధీరయసీత్యయుక్తమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వే = నీదైన, ధామ్ని =
నివాసస్థానమైన, మే = నా యొక్క, హృది =
హృదయమునందు, ప్రవేశం = ప్రవేశమును, కృత్వా
= చేసి, కృత + స్థితిం = అక్కడనే స్థిరముగా ఉన్నట్టి,
ఉక్తి + దేవీమ్ = వాగ్దేవిని (నా వాక్కును), స్వయం
= నీవే, ఉన్ముఖత్వమ్ = (నీ వైపు) మొగ్గు చూపునట్లుగా,
అనయః = చేసితివి, ఇదానీం = ఇప్పుడు, ధైర్యం = ధైర్యమును, ఆధాయ = వహించి, పరాం + ధారాం + అధిరూఢ = పతాక స్థాయికి చేరిన, విరహ
+ వ్యథితాం = విరహముతో బాధపడుతున్న దానిని, అవధీరయసి + ఇతి =
ఉపేక్షించుచున్నావు అనుట, అయుక్తమ్ = తగని పని.
తాత్పర్యము: స్వామీ! నా
హృదయాన్ని నీ నివాసంగా చేసుకుని, నాలోని వాక్కును నీ వైపు మళ్ళించింది నీవే.
నీ భక్తిలో మునిగిపోయి, నీ విరహంతో బాధపడుతున్న నా వాణిని
ఇప్పుడు ధైర్యంగా ఉపేక్షించడం నీకు తగదు. నిన్ను ఆశ్రయించిన నా వాక్కును
అనుగ్రహించి కాపాడుము.
విశేషములు: భక్తుడు
భగవంతునితో వాదిస్తున్నట్లుగా ఈ శ్లోకం సాగుతుంది. "నన్ను నీ వైపు
తిప్పుకున్నది నీవే, ఇప్పుడు తీరా నేను నీ విరహంతో తపిస్తుంటే పట్టించుకోనట్లు
ఉండటం నీకు ధర్మమా?" అని కవి శివుడిని ఆర్తితో
ప్రశ్నిస్తున్నారు.
పదిహేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఏకా
త్వమేవ భవితాసి మమ ప్రియేతి దత్తం వరం స్మరసి చేద్గిరిరాజపుత్ర్యాః। ప్రేమ్ణా
బిభర్షి కథమంబరసింధుమిందు- లేఖాం చ మూర్ధ్ని హృదయే దయితాం దయాం చ ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: మమ = నాకు, త్వం + ఏక +
ఏవ = నీవు ఒక్కతెవే, ప్రియా = ప్రియురాలివి, భవితాసి = కాగలవు, ఇతి = అని, గిరిరాజ
+ పుత్ర్యాః = పార్వతీదేవికి, దత్తం = ఇచ్చినట్టి, వరం = వరమును, స్మరసి + చేత్ =
గుర్తుంచుకున్నట్లయితే, ప్రేమ్ణా = ప్రేమాతిశయముచేత, అంబర + సింధుం = ఆకాశగంగను, ఇందు + లేఖాం + చ =
చంద్రకళను కూడా, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, కథం = ఏల, బిభర్షి = ధరించుచున్నావు?, దయితాం = ప్రియురాలిని (పార్వతిని), దయాం + చ = దయను
కూడా, హృదయే = హృదయమునందు, (కథం +
బిభర్షి = ఏల ధరించుచున్నావు?).
తాత్పర్యము: స్వామీ!
"నాకు నీవు తప్ప వేరొక ప్రియురాలు ఉండదు" అని పార్వతీదేవికి నీవు
పూర్వము ఒక వరము ఇచ్చావు కదా! ఆ మాట నీకు గుర్తున్నట్లయితే, శిరస్సుపై
గంగను, చంద్రుడిని, హృదయమునందు
పార్వతిని మరియు దయను ఇందరిని ఏల ధరించుచున్నావు? అనగా
ఇందరిని నీవు ఏకకాలమున ఆదరించుచున్నావు కదా! అలాగే నా వాక్కును కూడా నీవు
స్వీకరించుము.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి
శివునితో పరిహాసపూర్వకముగా వాదించుచున్నారు. శివుడు ఏకపత్నీవ్రతుడనని పార్వతికి
చెప్పినప్పటికీ, గంగను శిరస్సున ధరించుటను ఇక్కడ చమత్కరించారు. దయానిధివైన
నీవు గంగా పార్వతులను ఎలా ఆదరిస్తున్నావో, నా వాక్కును కూడా
నీ హృదయమున చేర్చుకోమని కవి ప్రార్థన.
పద్దెనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ఏతాం
నిసర్గసరలామభిజాతముగ్ధా- మద్ధావధీరయసి ధీరగంభీరమానీ। జానాసి కిం న శతశో
నతసాంత్వనేషు యద్వృద్ధయా కరుణయా నరినర్తితో౽సి ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: ధీర + గంభీర
+ మానీ = ధీరుడనని, గంభీరుడనని నిన్ను నీవు తలచుకొనే ఓ స్వామీ, నిసర్గ + సరలామ్ = స్వభావముచేతనే మిక్కిలి సరళమైనదియు, అభిజాత + ముగ్ధామ్ = పుట్టుకతోనే సుందరమైనట్టియు (మనోహరమైనట్టి), ఏతామ్ = ఈ నా వాక్కును, అద్ధా = నిశ్చయముగా, అవధీరయసి = ఉపేక్షించుచున్నావు, శతశః = వందల కొద్దీ,
నత + సాంత్వనేషు = నమస్కరించిన భక్తులను ఓదార్చు విషయమున, వృద్ధయా = వృద్ధి చెందినట్టి (ముదిరినట్టి), కరుణయా
= దయచేత, యత్ = ఏ కారణము చేత, నరినర్తితో౽సి = పదే పదే నాట్యము
చేయించుబడుచున్నావో (ఆడించబడుచున్నావో), తత్ = ఆ విషయమును, న
+ జానాసి + కిమ్ = నీవు ఎరుగవా?
తాత్పర్యము: నిన్ను నీవు
మిక్కిలి ధీరుడివని, గంభీరుడివని అనుకుంటున్నావు కానీ, నిన్ను
ఆశ్రయించిన భక్తులను ఓదార్చడానికి నీవు నీ దయచేత ఎన్నో అవతారాలు ఎత్తి పదే పదే
నాట్యము చేస్తున్నావు. నీ దయ నిన్ను పదే పదే ఆడిస్తోంది. అటువంటప్పుడు, స్వభావముచేత సరళమైన నా ఈ వాక్కును నీవు ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? దీనిని కూడా ఆదరించుము.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'నరినర్తితః' అనగా పదే పదే నాట్యము చేయుట. భక్తులపై
గల దయ కారణంగా శివుడు తన గంభీరత్వాన్ని వదిలి భక్తుల కోరికల మేరకు నడచుకుంటాడని,
తన వాక్కు పట్ల కూడా శివుడు అదే దయను చూపాలని కవి ఇక్కడ
వేడుకుంటున్నారు.
పందొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రస్తౌతి
నిశ్చపలతాయాతి కదర్థితేయం గౌః కర్తుమపి మౌగ్ధ్యవిసంస్థులాని। కాత్యాయనీవచనదుర్లలితస్య
తాని ముక్తోపమాని న మనస్తవ నందయంతి ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిశ్చపలతయా =
సిగ్గులేనితనము చేత (నిర్లజ్జగా), అతి + కదర్థితా = మిక్కిలి పీడింపబడినట్టి,
ఇయం = ఈ, గౌః = నా వాక్కు, మౌగ్ధ్య + విసంస్థులాని = అమాయకత్వముతో కూడి అస్తవ్యస్తముగా ఉన్నట్టి,
చాటూని = స్తుతి వచనములను, కర్తుం + అపి =
చేయుటకు కూడా, ప్రస్తౌతి = ఉపక్రమించుచున్నది, (కింతు = కానీ), కాత్యాయనీ + వచన + దుర్లలితస్య =
(ప్రాజ్ఞురాలైన) కాత్యాయనీ దేవి యొక్క మాటల యందే ఆసక్తి కలిగిన (అలవాటు పడిన),
తవ = నీ యొక్క, మనః = మనస్సును, ముక్తో + ఉపమాని = (సంస్కారము) వదిలిన ఉపమలు గల ఆ నా మాటలు, న + నందయంతి = సంతోషపెట్టవు.
తాత్పర్యము: స్వామీ! నా ఈ
వాక్కు సిగ్గు విడిచి, తన అమాయకత్వముతో అస్తవ్యస్తముగా ఉన్న స్తుతి వచనములను నీకు
విన్నవించడానికి సిద్ధపడుతోంది. కానీ, సర్వజ్ఞురాలైన
కాత్యాయనీ దేవి (పార్వతి) యొక్క ప్రౌఢమైన మాటలను వినడానికి అలవాటు పడిన నీ
మనస్సుకు, ఎటువంటి అలంకారములు లేని నా మొరటు మాటలు
సంతోషాన్ని కలిగించకపోవచ్చు.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'కాత్యాయనీ' అనగా అర్థవృద్ధురాలైన స్త్రీ అని ఒక
అర్థము. తన భార్య అయిన పార్వతి యొక్క మధుర గంభీర వాక్కులను వినే శివునికి, ఒక సామాన్యుని మాటలు రుచించవని కవి ఇక్కడ వ్యాజోక్తితో చెబుతున్నారు. 'ముక్తోపమాని' అనగా ఉపమాలంకారము వంటి శోభ లేనివని
అర్థము.
ఇరవయ్యవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అస్యామసహ్యవిరహజ్వరకాతరాయాం
ప్రీతిర్న తే యది పరం నిరనుగ్రహస్య। సర్వాంతరార్తిదళనాయ దృఢా ప్రతిజ్ఞా విజ్ఞాతతత్త్వ
కథమీశ్వర విస్మృతా తే ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము: విజ్ఞాత +
తత్త్వ = సకల జీవుల అంతరంగములను తెలిసినట్టి, ఈశ్వర = ఓ పరమేశ్వరా, అసహ్య + విరహ + జ్వర + కాతరాయామ్ = భరింపరాని నీ వియోగమనెడి జ్వరముతో
కృశించిపోయిన, అస్యామ్ = ఈ నా వాక్కునందు, నిరనుగ్రహస్య = అనుగ్రహము లేని, తే = నీకు, పరమ్ = ఒకవేళ, ప్రీతిః + న + యది = ప్రేమ
లేకపోయినట్లయితే, సర్వ + అంతర + ఆర్తి + దళనాయ = అందరి
హృదయములలోని బాధలను పోగొట్టుటకై (నీవు చేసిన), దృఢా =
గట్టిదైన, ప్రతిజ్ఞా = శపథము, తే =
నీచేత, కథమ్ = ఏల, విస్మృతా =
మరచిపోబడినది?
తాత్పర్యము: ఓ సర్వజ్ఞా! నీ
ఎడబాటు అనే తాపంతో బాధపడుతున్న నా వాక్కుపై నీకు అనుగ్రహం కలగడం లేదా? పోనీ నాపై
ప్రేమ లేకపోయినా పర్వాలేదు, కానీ ఆపదలో ఉన్నవారి బాధలను
హరిస్తానని నీవు పూర్వం చేసిన ప్రతిజ్ఞ ఏమైంది? శరణాగతుల
కష్టాలను తీరుస్తానన్న నీ మాటను నీవు ఎలా మరచిపోయావు?
విశేషములు: ఇక్కడ భక్తుడు
భగవంతుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తు చేస్తున్నాడు. శివుడు 'ఆర్తత్రాణ పరాయణుడు' (బాధల్లో ఉన్నవారిని కాపాడేవాడు). నేను బాధలో ఉన్నాను కాబట్టి, నన్ను కాపాడటం నీ బాధ్యత అని కవి ఇక్కడ శివుడిని నిలదీస్తున్నట్లుగా
భక్తిని ప్రకటించారు.
ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: సత్యం
కలాం వహి బిభ్రదుమాం యదర్థం ధత్సే దయాం హృది యయార్థిషు నర్తయంత్యా। నీతో౽సి
నీలగళ నీలగళత్వమేవ మాచి సాచి తు ముఖం కురుషే రుషేవ ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము: నీలగళ =
నల్లని కంఠము కలవాడా (శివుడా), సత్యం = ఇది నిజము, కలాం
= చంద్రకళను (లేక శిల్పకళను), వహి = వహించుచున్నావు, యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, ఉమామ్ = పార్వతిని, అర్ధం = సగభాగమున, బిభ్రత్ = ధరించుచున్నవాడవై,
హృది = హృదయమునందు, దయామ్ = దయను, ధత్సే = ధరించుచున్నావు, నర్తయంత్యా = (నిన్ను)
ఆడించుచున్నట్టి, యయా = ఏ దయచేతనైతే, అర్థీషు
= (బ్రహ్మాది) దేవతల కొరకు, నీలగళత్వమ్ + ఏవ = నీలకంఠుడవు
కావడమనే స్థితికే, నీతః + అసి = పొందబడ్డావు, మాచి = నా వాక్కు విషయమున (నా యందు), రుషా + ఇవ =
కోపముతోనో అన్నట్లు, ముఖం = ముఖమును, సాచి
= వంకరగా (పక్కకు), కురుషే + తు = చేయుచున్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ నీలకంఠా! నీవు
చంద్రకళను ధరించడం, పార్వతిని శరీరంలో సగభాగం చేసుకోవడం, హృదయంలో
దయను ఉంచుకోవడం అంతా నిజమే. నీలోని ఆ దయ నిన్ను ఆడించడం వల్లే కదా, దేవతలను కాపాడటానికి విషాన్ని భక్షించి నీవు నీలకంఠుడవు అయ్యావు! కానీ,
నా వాక్కు విషయానికి వచ్చేసరికి మాత్రం, ఎందుకో
కోపంతో ముఖం పక్కకు తిప్పుకుంటున్నావు. ఇది నీకు తగదు.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి శివుని
లోకసంరక్షణక్రియను గుర్తు చేస్తున్నారు. లోకాన్ని కాపాడటానికి గరళాన్ని మింగిన
పరమదయాళువు, తనను అనుగ్రహించడంలో ఎందుకు విముఖత చూపుతున్నాడని భక్త్యావేశంతో
ప్రశ్నిస్తున్నారు. 'నీలగళత్వము' అనగా
ఇక్కడ భక్తుల కోసం పడిన కష్టానికి గుర్తు.
ఇరవై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: ధవలైర్విలోలైః
గృహ్ణాసి మూర్ధ్ని జటధవలైర్విలోలైః ఉద్వేల్లితాం నిజపదస్ఖలితాం ద్యుసింధుమ్। ఏతామనన్యగతిముజ్ఝసి
సాధువృత్తాం వాచం స్వతంత్రచరితస్య కిముచ్యతే తే ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము: ధవలైః =
తెల్లనైనట్టియు, విలోలైః = చలించుచున్నట్టియు, జట +
ధవలైః + విలోలైః = జటల యొక్క సమూహముచేత చలింపజేయబడినట్టియు, ఉద్వేల్లితామ్
= అలలతో ఎగిసిపడుచున్నట్టియు, నిజ + పద + స్ఖలితామ్ = తన
స్థానము (విష్ణుపాదము) నుండి జారినట్టియు, ద్యుసింధుమ్ =
గంగానదిని, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, గృహ్ణాసి
= స్వీకరించుచున్నావు, (కింతు = కానీ), అనన్యగతిమ్ = నీవు తప్ప వేరే దిక్కు లేనట్టియు (పతివ్రతయైన), సాధు + వృత్తామ్ = చక్కని ఛందస్సు (ప్రవర్తన) కలిగినట్టి, ఏతామ్ = ఈ, వాచమ్ = నా వాక్కును, ఉజ్ఝసి = వదిలివేయుచున్నావు, స్వతంత్ర + చరితస్య =
స్వైర విహారము (స్వతంత్ర భావము) కలిగిన, తే = నీ గురించి,
కిమ్ + ఉచ్యతే = ఏమని చెప్పగలము?
తాత్పర్యము: స్వామీ! తెల్లని
నురుగుతో, అలలతో ఎగిసిపడుతూ, తన స్థానాన్ని వదిలి వస్తున్న
గంగానదిని నీవు తలపై మోస్తున్నావు. కానీ, నీవు తప్ప
మరెవ్వరినీ ఆశ్రయించని, చక్కని నడక (ఛందస్సు) కలిగిన నా
వాక్కును మాత్రం నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నావు. ఎప్పుడూ నీ ఇష్టానుసారం ప్రవర్తించే నీ
పద్ధతి గురించి మేమేమి చెప్పగలము?
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో
గంగానదికి మరియు కవి వాక్కుకు మధ్య పోలిక చెప్పబడింది. గంగ తన స్థానాన్ని వదిలి
వచ్చినది (స్ఖలితామ్), కానీ కవి వాక్కు మాత్రం పతివ్రత వలె శివుడినే అంటిపెట్టుకుని
ఉన్నది. అటువంటి ఉత్తమమైన వాక్కును వదిలి, చంచలమైన గంగను
నెత్తిన పెట్టుకోవడం శివుని స్వతంత్రతకు నిదర్శనమని కవి చమత్కరించారు.
ఇరవై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం
భూయసా యది న తే హృదయంగమేయ- మస్యా గృహే వససి కిం హృదయే మదీయే। సార్థం ప్రియేణ వసనం
తదుపేక్షణం చ దుఃఖావహం హి మరణాదపి మానినీనామ్ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: భూయసా =
ఎక్కువగా (చెప్పుటవలన), కిమ్ = ప్రయోజనమేమి?, ఇయం = ఈ నా వాక్కు,
తే = నీకు, హృదయంగమా = హృదయానికి
హత్తుకునేదిగా (నచ్చినదిగా), న + యది = ఉండని పక్షమున,
అస్యాః = ఈ వాక్కు యొక్క, గృహే =
నివాసస్థానమైన, మదీయే = నాదైన, హృదయే =
హృదయమునందు, కిం + వససి = ఎందుకు నివసిస్తున్నావు?, హి = ఏలయనగా, ప్రియేణ + సార్థం = మనోహరుడైన భర్తతో
కలిసి, వసనం = నివసించుట, చ = మరియు,
తద్ + ఉపేక్షణం = అతనిచేతనే నిర్లక్ష్యం చేయబడుట, మానినీనామ్ = గౌరవము గల స్త్రీలకు, మరణాత్ + అపి =
మరణము కంటే కూడా, దుఃఖావహం = ఎక్కువ దుఃఖాన్ని కలిగించును.
తాత్పర్యము: స్వామీ!
ఎక్కువగా చెప్పి ప్రయోజనం లేదు. నా వాక్కు నీకు నచ్చలేదని అనుకుందాం, కానీ ఆ
వాక్కు నివసించే నా హృదయంలో మాత్రం నీవు నిరంతరం ఉంటున్నావు. ఇక్కడ ఒక లోకరీతిని
గమనించు. భర్తతో కలిసి ఒకే ఇంట్లో ఉంటూ, అతనిచేతనే
నిర్లక్ష్యానికి గురవడం గౌరవవంతులైన స్త్రీలకు మరణం కంటే భయంకరమైన వేదనను
కలిగిస్తుంది. నా పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంది; నా హృదయంలో
నీవు ఉండి కూడా, నా వాక్కును పట్టించుకోకపోవడం నాకు చాలా
బాధాకరంగా ఉంది.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి ఒక
చక్కని లౌకిక దృష్టాంతాన్ని ఇచ్చారు. భర్త (శివుడు) భార్య (వాక్కు/హృదయం) పక్కనే
ఉండి కూడా మాట్లాడకపోవడం లేదా ఆదరించకపోవడం ఆమెకు ఎంతటి వ్యథను కలిగిస్తుందో, తనకూ అదే
వ్యథ కలుగుతోందని కవి విన్నవిస్తున్నారు.
ఇరవై నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము: మాతః
సరస్వతి బధాన ధృతిం త్వదీయాం విజ్ఞప్తిమార్తివిధూరాం విభవే నివేద్య। దేవీ శివా
శారికా గగనాపగా చ కుర్వంత్యవశ్యమబలాజనపక్షపాతమ్ ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ
తల్లి, సరస్వతి = సరస్వతీ దేవి (వాగ్దేవి), ధృతిం =
ధైర్యమును, బధాన = వహించుము, ఆర్తి +
విధూరామ్ = దుఃఖముతో నిండిన, త్వదీయామ్ = నీ యొక్క, విజ్ఞప్తిమ్ = విన్నపమును, విభవే = ప్రభువైన
పరమేశ్వరునికి, నివేద్య = విన్నవించి, దేవీ
= దేవియైన, శివా = పార్వతీదేవియు, శారికా
= శారికా దేవియు, గగనాపగా + చ = ఆకాశగంగయు, అవశ్యం = తప్పనిసరిగా, అబలా + జన + పక్షపాతమ్ =
స్త్రీల పట్ల చూపే పక్షపాతమును (అభిమానమును), కుర్వంతి =
చూపుతారు.
తాత్పర్యము: ఓ వాగ్దేవీ!
భయపడకు, ధైర్యంగా ఉండు. పరమశివుని చెంతనే ఉన్న పార్వతీదేవి, శారికాదేవి
మరియు గంగానది అందరూ స్త్రీలే. నీవు పడుతున్న బాధను వారు చూసి, సాటి స్త్రీగా నీ పట్ల అభిమానంతో నీ మొరను స్వామికి విన్నవిస్తారు. ఆ అబలల
(స్త్రీల) పక్షపాతము వల్ల శివుడు తప్పకుండా నిన్ను అనుగ్రహిస్తాడు.
విశేషములు: కవి తన వాక్కును
ధైర్యపరుస్తున్నారు. శివుడు తన స్తుతిని వినడం లేదని బాధపడుతున్న వాక్కుతో, శివుని
చుట్టూ ఉన్న స్త్రీమూర్తుల (పార్వతి, గంగ) ద్వారా సిఫార్సు
చేయిస్తానని చమత్కరిస్తున్నారు. దీనినే స్త్రీ పక్షపాతము గా ఇక్కడ వర్ణించారు.
ఇరవై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఏషా
నిసర్గకుటిలా యది చంద్రరేఖా స్వర్గాపగా చ యది నిర్ఘరరంజితేయమ్। దేవీ దయాద్ర్రహృదయా
తు నగేంద్రకన్యా ధన్యా కరిష్యతి న తే నితరామవజ్ఞామ్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిసర్గ +
కుటిలా = స్వభావముచేతనే వంకరైనది, ఏషా = ఈ, చంద్రరేఖా =
చంద్రకళ, యది = ఒకవేళ ఉన్నప్పటికి, చ =
మరియు, నిర్ఘర + రంజితా = ప్రవాహ వేగముతో (అలలతో) కూడినది,
ఇయం = ఈ, స్వర్గాపగా = గంగానది, యది = ఉన్నప్పటికి, దయా + ఆర్ద్ర + హృదయా = దయచేత
కరిగిన హృదయము కలిగినట్టియు, ధన్యా = ధన్యురాలైన, దేవీ = దేవియైన, నగేంద్ర + కన్యా + తు = పర్వతరాజ
పుత్రికయైన పార్వతీదేవి మాత్రము, తే = నీకు (ఓ వాణీ),
నితరామ్ = ఎంతమాత్రము, అవజ్ఞామ్ =
తిరస్కారమును, న + కరిష్యతి = చేయదు.
తాత్పర్యము: ఓ సరస్వతీ!
చంద్రకళ స్వభావము చేతనే వంకరైనది, గంగ ఎప్పుడూ అలలతో చంచలమైనది. కానీ
హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతీదేవి మాత్రం పరమ దయామయి. ఆమె నీ పట్ల ఎన్నడూ అలక్ష్యం
చూపదు. ఆ దేవియే నీ విన్నపాన్ని స్వామికి చేరవేసి నిన్ను అనుగ్రహింపజేస్తుంది.
విశేషములు: చంద్రుడు, గంగ శివుని
శిరస్సుపై ఉన్నా వారు చంచల స్వభావం కలవారు. కానీ పార్వతి శివుని హృదయంలో
(అర్ధాంగిగా) ఉండి, భక్తుల బాధలను అర్థం చేసుకునే కరుణామయి
అని, ఆమె ద్వారా తన వాక్కుకు గౌరవం దక్కుతుందని కవి
ఆశిస్తున్నారు.
ఇరవై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వామేవ
దేవి శరణీకరవాణి వాణి కల్యాణి సూక్తిభిరుపస్తుహి చంద్రమౌళిమ్। మాతర్నయామి న
పునర్భవతీమలీక- వాచాలబాలిశవిడంబనభాజనత్వమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ
దేవీ, వాణి = వాగ్దేవీ, కల్యాణి = మంగళప్రదమైనదానా,
అహం = నేను, త్వామ్ + ఏవ = నిన్నే, శరణీ + కరవాణి = శరణు వేడుచున్నాను, త్వం = నీవు,
సూక్తిభిః = చక్కని స్తుతులతో, చంద్రమౌళిమ్ =
చంద్రశేఖరుని, ఉపస్తుహి = స్తుతించుము, మాతః = ఓ తల్లీ, భవతీమ్ = నిన్ను, పునః = మరల, అలీక + వాచాల = అసత్యములాడు
వాగుడుకాయలైన, బాలిశ = మూర్ఖుల యొక్క, విడంబన
+ భాజనత్వమ్ = పరిహాసమునకు పాత్రురాలినిగా, న + నయామి =
చేయను.
తాత్పర్యము: ఓ మంగళప్రదమైన
వాగ్దేవీ! నిన్నే శరణు కోరుతున్నాను. నీవు నీ మధుర సూక్తులతో ఆ చంద్రశేఖరుని
అర్చించు. లోకంలో వట్టి వాగుడుకాయలు, మూర్ఖులైన వారు నిన్ను (నా వాక్కును)
అపహాస్యం చేసే స్థితికి నిన్ను ఇకపై తీసుకురాను. నిన్ను కేవలం శివార్చనకే అంకితం
చేస్తాను.
విశేషములు: కవి తన వాక్కును
ఇకపై లౌకిక విషయాలకు లేదా అధములను స్తుతించడానికి ఉపయోగించనని, కేవలం
ఈశ్వరుని కొరకే ఉపయోగిస్తానని ఇక్కడ ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నారు.
ఇరవై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: దేవి
ప్రపన్నవరదే గుణగౌరి గౌరి యద్గౌరియం పరిమితం స్రవతీహ కించిత్। తత్స్వామినే సముచితే
సమయే సుపాక- మాకూతవేదిని నివేదయితుం ప్రసీద ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రపన్న +
వరదే = శరణుజొచ్చిన వారికి వరములిచ్చుదానా, గుణ + గౌరి = సద్గుణముల చేత గొప్పదైనదానా,
గౌరి = ఓ పార్వతీ దేవి, ఇహ = ఈ స్తోత్రమునందు,
ఇయం = ఈ, గౌః = నా వాక్కు (ఆవు), యత్ = ఏ, కించిత్ = కొద్దిపాటి, పరిమితం = పరిమితమైన (భక్తి రసమును), స్రవతి =
స్రవింపజేయుచున్నదో, ఆకూత + వేదిని = అభిప్రాయములను
తెలిసినదానా, తత్ = దానిని (ఆ వాక్కును/పాలను), సుపాకమ్ = చక్కని పరిపాకము కలిగినదిగా చేసి, సముచితే
= తగిన, సమయే = సమయమునందు, స్వామినే =
నీ నాథుడైన శివునికి, నివేదయితుమ్ = సమర్పించుటకు, ప్రసీద = అనుగ్రహించుము.
తాత్పర్యము: శరణాగత
రక్షకివైన ఓ గౌరీ మాతా! నా ఈ వాక్కు అనే ఆవు ఇచ్చే భక్తి రసం చాలా స్వల్పమైనది.
కానీ హృదయగత భావాలను ఎరిగిన నీవు, దానిని చక్కగా సంస్కరించి (మంచి పాకము
పట్టించి), సరైన సమయంలో నీ ప్రాణనాథుడైన పరమశివునికి
నివేదించుము. తల్లీ! నాపై ప్రసన్నురాలవు కమ్ము.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి ఇక్కడ 'గౌః' అనగా వాక్కు మరియు ఆవు అని శ్లేష.
ఆవు ఇచ్చే పాలను ఏ విధంగా వేడి చేసి, పక్వం చేసి యజమానికి
ఇస్తారో, అలాగే నా అపరిపక్వ వాక్కును నీవు స్వీకరించి,
శివునికి నచ్చేలా చేయమని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
ఇరవై ఎనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: స్వేచ్ఛావికల్పితమదృష్టవిశిష్టపాకం
మాత్రావిహీనమిదమార్య్యజనైరజుష్టమ్। ఉన్మత్తభాషితమథాపి భవత్యవశ్యం సద్భేషజం
విషమయస్య భవామయస్య ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వేచ్ఛా +
వికల్పితం = నా ఇష్టానుసారముగా (శాస్త్ర నియమము లేక) నిర్మింపబడినదియు, అదృష్ట +
విశిష్ట + పాకం = ప్రౌఢమైన కావ్య పరిపాకము కానరానట్టియు, మాత్రా
+ విహీనం = పరిమితి లేనట్టియు (ప్రలాపము వంటిది), ఆర్య +
జనైః = పూజ్యులైన పండితులచేత, అజుష్టం = సేవింపబడనిదియు
(ఆదరింపబడనిదియు), ఇదం = ఈ నా వచనము, ఉన్మత్త
+ భాషితం = పిచ్చివాని మాటల వలె ఉన్నప్పటికి, అథ + అపి =
అయినప్పటికిని, విషమయస్య = విషముతో సమానమైన, భవ + ఆమయస్య = సంసారమనెడి రోగమునకు, అవశ్యం =
తప్పనిసరిగా, సద్ + భేషజం = మంచి ఔషధముగా, భవతి = అగుచున్నది.
తాత్పర్యము: స్వామీ! నా ఈ
స్తుతి నా ఇష్టానుసారముగా చేసిన రచన. ఇందులో గొప్ప కావ్య పరిపాకము లేదు, పండితులు
మెచ్చే పాండిత్యము లేదు. ఇది ఒక పిచ్చివాని ప్రలాపము వలె ఉండవచ్చు. అయినప్పటికీ,
ఇది శివభక్తి రసముతో నిండినది కావున, విషతుల్యమైన
సంసార రోగమును నివారించే గొప్ప దివ్యౌషధముగా పని చేస్తుంది.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి సంసారము 'విషమయము' ఎందుకంటే లౌకిక సుఖములు కూడా
చివరకు దుఃఖమునే మిగిలిస్తాయి. ఈ భవ రోగానికి శివనామ స్మరణము, స్తుతియే పరమౌషధము. తన రచనలో దోషములున్నా, అది
భగవంతుని ఉద్దేశించినది కావున మోక్షదాయకమని కవి నమ్మకము.
ఇరవై తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: భాలానలం
తవ యథా ముకుటస్థితైవ శక్నోతి నో శమయితుం కిము సిద్ధసింధుః। తద్వజ్జ్వలంతమనిశం హృది
శోకవహ్నిం వక్త్రే వసంత్యపి మమాత్ర సరస్వతీయమ్ ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: ముకుట +
స్థితా + ఏవ = నీ కిరీటమునందే ఉన్నప్పటికి, సిద్ధ + సింధుః = గంగానది, తవ = నీ యొక్క, భాల + అనలం = నుదుటి యందలి అగ్నిని,
యథా = ఏ విధముగా, శమయితుం = చల్లార్చుటకు,
నో + శక్నోతి = శక్తురాలు కాదో, తద్వత్ = అదే
విధముగా, అత్ర = ఇక్కడ, వక్త్రే = నా
నోటియందు, వసంతీ + అపి = నివసించుచున్నప్పటికి, ఇయం = ఈ, మమ = నా యొక్క, సరస్వతీ
= వాక్కు (సరస్వతీ నది), హృది = నా హృదయమునందు, అనిశం = ఎల్లప్పుడు, జ్వలంతం = మండుచున్నట్టి,
శోక + వహ్నిం = దుఃఖమనే అగ్నిని, శమయితుం =
ఆర్పుటకు (నీ కృప లేనిదే) శక్తురాలు కావడం లేదు.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
గంగానది నీ శిరస్సుపైనే ఉన్నప్పటికీ, నీ నుదుటిపై ఉన్న అగ్నిని అది చల్లార్చలేదు
కదా! అలాగే, నా నోటిలో సరస్వతీ దేవి (నా వాక్కు) ఉన్నప్పటికీ,
నా హృదయంలో రగులుతున్న సంసార దుఃఖమనే అగ్నిని ఆమె
చల్లార్చలేకపోతోంది. నీ కృప ఉంటేనే తప్ప నా తాపం ఉపశమించదు.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి ఒక
గొప్ప సత్యాన్ని ఆవిష్కరించారు. బాహ్యమైన జలము (గంగ) లోపలి అగ్నిని (కంటి మంట)
ఆర్పలేదు. అలాగే నా నోటిలో వాక్కు ఉన్నా, అది హృదయ తాపాన్ని ఆర్పలేదని, దానికి శివుని అనుగ్రహమే శరణ్యమని కవి భావము.
ముప్పయ్యవ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రాక్చేన్మయా
విహితమావిలమేవ కర్మ స్వామిన్కుతస్త్వయి మమైష దృఢో౽నురాగః।
ఏకాంతశుద్ధమథ చేదతిదుఃసహో౽యం శోకానలో హృదయదాహకరః కిమంతః ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ
నాథా, ప్రాక్ = పూర్వజన్మమునందు, మయా = నాచేత, ఆవిలం + ఏవ = పాపముతో కూడిన (కలుషితమైన), కర్మ =
కర్మయే, విహితం + చేత్ = చేయబడి ఉన్నట్లయితే, త్వయి = నీ విషయమునందు, మమ = నాకు, ఏషః = ఈ, దృఢః + అనురాగః = గట్టి భక్తి (ప్రేమ),
కుతః = ఎట్లు కలుగును?, అథ + చేత్ = ఒకవేళ,
ఏకాంత + శుద్ధం = కేవలము పుణ్యప్రదమైనదే (అయినట్లయితే), అంతః = నా లోపల, హృదయ + దాహ + కరః = హృదయమును
దహించునట్టి, అతి + దుఃసహః + అయం = మిక్కిలి భరింపరాని ఈ,
శోక + అనలః = దుఃఖమనెడి అగ్ని, కిమ్ = ఏల
ఉన్నది?
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నాకీ
సందేహం తీర్చుము. గత జన్మలో నేను కేవలం పాపములే చేసి ఉంటే, నీ మీద నాకు
ఇంతటి అచంచలమైన భక్తి ఎలా కలిగింది? (పాపాత్ములకు నీపై భక్తి
కలగదు కదా!). పోనీ, నేను పుణ్యమే చేసి ఉంటే, ఇప్పుడు నా హృదయాన్ని దహించివేస్తున్న ఈ భరింపరాని సంసార దుఃఖం ఎందుకు
కలుగుతోంది?
విశేషములు: కవి ఇక్కడ తన
స్థితిని తర్కంతో వివరిస్తున్నారు. భక్తి కలగడం పుణ్యఫలం, కానీ దుఃఖం
కలగడం పాపఫలం. ఈ రెండూ ఒకేసారి తనలో ఉండటం చూసి, తన కర్మల
గతి ఏమిటో తెలపమని శివుడిని ప్రార్థిస్తున్నారు. భక్తుని అంతర్మథనానికి ఇది చక్కని
ఉదాహరణ.
ముప్పై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్వాప్యన్యజన్మని
విధాయ విభోరవశ్య- మారాధనామనుశయాలు మనో మమాత్ర। నో చేత్కథం కులగుణాది పవిత్రమేత- త్సర్వం
నరజన్మ మమ నిష్ఫలమేవ జాతమ్ ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ
స్వామీ, క్వాపి + అన్యజన్మని = ఏ పూర్వజన్మమునందో, ఆరాధనామ్
= నీ పూజను, విధాయ = చేసి ఉండియు, మమ =
నా యొక్క, మనః = మనస్సు, అత్ర = ఈ
జన్మమున, అవశ్యం = తప్పనిసరిగా, అనుశయాలు
= పశ్చాత్తాపముతో కూడినది (అయినది), నో + చేత్ = ఒకవేళ అలా
కాకపోయినట్లయితే, కుల + గుణ + ఆది + పవిత్రమ్ = ఉత్తమ కులము,
మంచి గుణము మొదలైనవాటిచే పవిత్రమైనప్పటికి, మమ
= నా యొక్క, ఏతత్ = ఈ, సర్వం =
సమస్తమైన, నరజన్మ = మనుష్య జన్మము, కథం
= ఏల, నిష్ఫలమ్ + ఏవ = వ్యర్థముగానే, జాతమ్
= అయినది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! ఏ
పూర్వజన్మలోనో నేను నిన్ను ఆరాధించి ఉంటాను, అందుకే ఈ జన్మలో నా మనస్సు నీ మీద భక్తితో,
చేసిన పాపాలకు పశ్చాత్తాపపడుతూ నీ చెంతకు చేరుతోంది. ఒకవేళ నీ
అనుగ్రహమే లేకపోతే, మంచి కులంలో పుట్టి, సద్గుణాలు కలిగి ఉన్నా కూడా నా ఈ మానవ జన్మ వ్యర్థమైపోయేది కదా! నీ భక్తి
లేని జన్మ నిష్ఫలమని నేను భావిస్తున్నాను.
విశేషములు: వ్యాఖ్యానము
ననుసరించి 'అనుశయః' అనగా పశ్చాత్తాపము లేదా తాపము. మానవ జన్మకు
సార్థకత కేవలం భగవంతుని ఆరాధన వల్లనే కలుగుతుందని, ఉత్తమ
కులము వంటి బాహ్య విషయాలు భక్తి లేనిదే నిష్ప్రయోజనమని కవి ఇక్కడ స్పష్టం చేశారు.
ముప్పై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: మానుష్యనావమధిగమ్య
చిరాదవాప్య నిస్తారకం చ కరుణాభరణం భవంతమ్। యస్యాభవద్భరవశస్తరితుం భవాబ్ధిం సో౽హం
బ్రుడామి యది కస్య విడంబనేయమ్ ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థము: చిరాత్ =
చాలా కాలమునకు (అనేక జన్మల పుణ్యము వలన), మానుష్య + నావమ్ = మనుష్య జన్మము అనే పడవను,
అధిగమ్య = పొంది, నిస్తారకం = సంసారము నుండి
తరింపజేయువాడవు, కరుణా + ఆభరణం = దయయే ఆభరణముగా కలవాడవునైన,
భవంతం = నిన్ను, అవాప్య = పొంది (ఆశ్రయించి),
యస్య = ఏ నా యొక్క, భవాబ్ధిమ్ = సంసార
సముద్రమును, తరితుమ్ = దాటుటకు, భరవశః
= గట్టి నమ్మకము (ప్రయత్నము), అభవత్ = కలిగెనో, సః + అహం = అట్టి నేను, యది = ఒకవేళ, బ్రుడామి = (ఆ సముద్రమునందే) మునిగిపోయినట్లయితే, ఇయం
= ఈ, విడంబనా = అపహాస్యము (అవమానము), కస్య
= ఎవరికి? (నీకే అని భావము).
తాత్పర్యము: స్వామీ! ఎన్నో
జన్మల తర్వాత ఈ మానవ జన్మ అనే పడవ నాకు దొరికింది. నిన్నే నావికుడిగా (నిస్తారకం)
నమ్మి, నీ దయపై ఆధారపడి ఈ భవసాగరాన్ని దాటాలని సిద్ధపడ్డాను. నీ అంతటి దయామయుడిని
ఆశ్రయించిన తర్వాత కూడా నేను ఈ సంసార సముద్రంలో మునిగిపోతే, అది
నాకు అవమానం కాదు, నిన్ను నమ్ముకున్నందుకు నీకే అపకీర్తి!
కావున నన్ను కాపాడవలసిన బాధ్యత నీదే.
విశేషములు: ఇక్కడ 'భరవశః'
అనే పదానికి లోక వ్యవహారంలో 'భరోసా' (నమ్మకము) అని అర్థము. ఒక గొప్ప నావికుడిని నమ్మి పడవ ఎక్కిన ప్రయాణీకుడు
మునిగిపోతే, ఆ నావికుడికే కదా అవమానం! అలాగే నిన్ను నమ్మిన
నేను మునిగిపోతే అది నీకే విడంబన అని కవి అత్యంత చమత్కారముగా, ఆర్తితో శివుడిని ప్రార్థించారు.
ముప్పై మూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: స్వామీ
ప్రసాదముపకారిషు సేవకేషు యోగ్యేషు సాధుషు కరోతి కిమత్ర చిత్రమ్। సంతస్తు
భాజనజనేష్వపి నిర్నిమిత్తం చిత్తం వహంతి కరుణామృతసారసిక్తమ్ ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామీ =
యజమాని (ప్రభువు), ఉపకారిషు = సేవ ద్వారా ఉపకారము చేయునట్టి, సేవకేషు = సేవకుల యందును, యోగ్యేషు = సద్గుణములు
కలిగిన యోగ్యుల యందును, సాధుషు = వినీతులైన సాధువుల యందును,
ప్రసాదం = అనుగ్రహమును, కరోతి + యది =
చేసినట్లయితే, అత్ర = ఈ విషయమున, చిత్రమ్
+ కిమ్ = ఆశ్చర్యమేమున్నది? (ఏమీ లేదు), తు = కానీ, సంతః = సత్పురుషులు (మహాత్ములు), అభాజన + జనేషు + అపి = పాత్రత లేని వారి యందు కూడా (అపాత్రుల యందును),
నిర్నిమిత్తం = ఎటువంటి కారణము లేకుండనే, కరుణా
+ అమృత + సార + సిక్తమ్ = కరుణ అనే అమృత రసముతో తడిసిన, చిత్తం
= హృదయమును, వహంతి = కలిగి ఉంటారు.
తాత్పర్యము: లోకంలో ఎవరైనా
యజమాని తనకు సేవ చేసేవారిని, యోగ్యులను అనుగ్రహించడం సహజం. అందులో
గొప్పతనం ఏమీ లేదు. కానీ మహాత్ములైన వారు తమకు ఏ విధమైన సంబంధం లేకపోయినా, అపాత్రులైన వారిని కూడా ఎటువంటి కారణం లేకుండానే కేవలం దయతో ఆదుకుంటారు.
స్వామీ! నీవు కూడా అటువంటి పరమ దయామయుడవు కాబట్టి, యోగ్యత
లేని నన్ను కూడా నీ కరుణతో దరిచేర్చుము.
విశేషములు: ఇక్కడ శివుని
యొక్క 'నిర్హేతుక కృప' (కారణం లేని దయ) వర్ణించబడింది. సేవ
చేసేవారిని కాపాడటం ప్రతిఫలాపేక్షతో కూడినది, కానీ ఏమీ లేని
వారిని కాపాడటమే నిజమైన దైవగుణమని కవి భావము.
ముప్పై నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము: తస్మాత్సమాప్తసకలాభ్యుదయాభ్యుపాయ-
మాయస్తచేతసమసంభవధ్వస్తవృత్తమ్। సీదంతమంతకభయాదభయార్పణేన సంభావయ స్వయమనర్థకదర్థితం
మామ్ ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము: తస్మాత్ =
అట్టి (కరుణామయుడవు కాబట్టి) హేతువు వలన, సమాప్త + సకల + అభ్యుదయ + అభ్యుపాయమ్ =
అభివృద్ధికి కావలసిన అన్ని మార్గములు మూసుకుపోయినట్టియు, ఆయస్త
+ చేతసమ్ = ఆయాసముతో (అలసటతో) కూడిన మనస్సు కలిగినట్టియు, అసంభవ
+ ధ్వస్త + వృత్తమ్ = దారిద్ర్యము కారణముగా సదాచారము నశించినట్టియు, అంతక + భయాత్ = యమ భయము (మృత్యు భయము) వలన, సీదంతమ్
= కృశించిపోవుచున్నట్టియు, అనర్థ + కదర్థితమ్ = (జరామరణాది)
అనర్థములతో పీడింపబడుచున్న, మామ్ = నన్ను, స్వయమ్ = నీవే, అభయ + అర్పణేన = అభయమును ప్రసాదించుట
ద్వారా, సంభావయ = గౌరవించుము (ఆదరించుము).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నాకు
శుభం కలిగే మార్గాలన్నీ మూసుకుపోయాయి. నా మనస్సు అలసిపోయింది. దారిద్ర్యం వల్ల
నాలోని సత్ప్రవర్తన కూడా దెబ్బతిన్నది. మృత్యు భయంతో వణికిపోతున్నాను. ఇన్ని
అనర్థాలతో పీడించబడుతున్న నాకు "భయపడకు" అని నీ నోటితో అభయమిచ్చి నన్ను
ఆదరించుము.
విశేషములు: ఈ శ్లోకము కవి
యొక్క ఆర్తిని,
శరణాగతిని తెలియజేస్తుంది. తన దగ్గర ఏ యోగ్యత లేదని, కేవలం ఆపదలే ఉన్నాయని చెబుతూ శివుని 'అభయప్రదానము'
కోరుతున్నారు. 'అభయార్పణేన' అనగా భయమును పోగొట్టే అమృత వాక్కుతో ఆదరించమని అర్థము.
ముప్పై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వాం
నీతిమాన్ భజతి యః స భవత్యనీతి- స్సక్తః స యో హి హృదయాన్న ముక్తః। న యస్తే రతో౽పచితయే౽పచితిం
స నేతి తత్త్వాం శ్రితో౽స్మి భవమస్మ్యభవో న కస్మాత్ ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఎవడైతే, నీతిమాన్ =
నీతిమంతుడై (కార్యాకార్య విచక్షణ కలవాడై), త్వామ్ = నిన్ను,
భజతి = సేవిస్తాడో, సః = అతడు, అనీతిః = ఉపద్రవములు లేనివాడు (ఈతి బాధలు లేనివాడు), భవతి = అగుచున్నాడు, యః + హి = ఎవడైతే, సక్తః = నీ యందు ఆసక్తి కలవాడై, హృదయాత్ = నీ హృదయము
నుండి, న + ముక్తః = విడువబడడో, సః =
అతడు, ముక్తః = (సంసారము నుండి) ముక్తుడు అగుచున్నాడు,
యః = ఎవడు, తే = నీ యొక్క, అపచితయే = పూజ యందు, రతః = ఆసక్తి కలవాడో, సః = అతడు, అపచితిమ్ = దీనత్వమును (తక్కువతనమును),
న + ఏతి = పొందడు, తత్ = ఆ కారణము వలన,
భవం = సకల జగత్తుకు కారణమైనట్టి, త్వామ్ =
నిన్ను, శ్రితః + అస్మి = శరణు వేడి ఉన్నాను, (తథాపి = అయినప్పటికి), అహం = నేను, కస్మాత్ = ఏల, అభవః = సంసారము లేనివాడను (ముక్తుడను),
న + అస్మి = కాలేదు?
తాత్పర్యము: స్వామీ!
నీతిమంతుడై నిన్ను భజించేవాడికి ఉపద్రవాలు ఉండవు. నీ హృదయంలో స్థానం
సంపాదించుకున్నవాడు సంసార బంధాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. నిన్ను పూజించేవాడు
ఎన్నటికీ దీనత్వమును పొందడు. ఇవన్నీ తెలిసినవాడినై, సర్వజగత్కారణుడవైన నిన్ను నేను
శరణు వేడాను. మరి అటువంటప్పుడు నాకు ఇంకా ఈ సంసార బంధాలు ఎందుకు తొలగలేదు? నన్ను ఎందుకు ముక్తుడిని చేయలేదు?
విశేషములు: ఈ శ్లోకంలో విరోధాభాసాలంకారం
అత్యంత చమత్కారంగా ప్రయోగించబడింది.
- 'నీతిమాన్' (నీతి గలవాడు) అయినవాడు 'అనీతి' (నీతి లేనివాడు) ఎలా అవుతాడు? - ఇక్కడ అనీతి అంటే ఈతి బాధలు (ఉపద్రవాలు) లేనివాడని అర్థం.
- 'ముక్తః' (విడువబడనివాడు) 'ముక్తః' (విడువబడినవాడు) ఎలా అవుతాడు? -
శివుని హృదయం నుండి విడువబడనివాడు సంసారం నుండి
విముక్తుడవుతాడని భావం.
- 'అపచితి' (పూజ) చేసేవాడు 'అపచితి' (క్షీణత) పొందడు.
ముప్పై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వాపః
సచింతమనసో నిశి మే దురాపో నిదాహ ఏవ గమయామి కదా సదాహః। రక్షైకవశగమవశ్యం మామపరుష కస్మాద్భవస్యపరుషాం
మమ కర్కశస్త్వమ్ ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిశి =
రాత్రి యందు, సచింత + మనసః = జరామరణాది చింతలతో కూడిన మనస్సు గల, మే
= నాకు, స్వాపః = నిద్ర, దురాపః =
దుర్లభముగా ఉన్నది, నిదాహః + ఏవ = తాపముతో కూడినవాడనై,
అహః = పగలును, గమయామి = గడుపుచున్నాను,
కదా = ఎప్పుడు, సదా + అహః = (నీ అనుగ్రహముచే)
తాపము లేని రోజులను గడుపుదునో!, శివ = ఓ మంగళకరుడా, ఏక + వశగం = నీకే వశుడైన (నీపైనే ఆధారపడిన), మామ్ =
నన్ను, అవశ్యం = తప్పనిసరిగా, రక్ష =
కాపాడుము, అపరుష = కోపము లేనివాడా (మెత్తనివాడా), అపరుషామ్ = కోపము లేనివాడనైన (సాధువునైన), మమ = నా
యందు, త్వం = నీవు, కస్మాత్ = ఏల,
కర్కశః = కఠినముగా, భవసి = ఉన్నావు?
తాత్పర్యము: ఓ శివా! సంసార
చింతల వల్ల నాకు రాత్రిళ్ళు నిద్ర పట్టడం లేదు. పగడంతా తాపంతోనే గడుపుతున్నాను. నీ
అనుగ్రహంతో తాపం లేని ప్రశాంతమైన రోజులు నాకు ఎప్పుడు వస్తాయో కదా! నీవే దిక్కని
నమ్ముకున్న నన్ను తప్పక రక్షించు. స్వామీ! నీవు స్వభావముచేత దయామయుడవు (అపరుష), నేను కూడా
నీ పట్ల భక్తితో, శాంతముగానే (అపరుషామ్) ఉన్నాను. మరి నా
విషయంలో మాత్రం నీవు ఇంత కఠినంగా ఎందుకు వ్యవహరిస్తున్నావు?
విశేషములు: ఇక్కడ కూడా
విరోధాభాస అలంకారం కనిపిస్తుంది.
- 'నిదాహః' (తాపము కలిగినవాడు) 'సదా అహః' (ఎల్లప్పుడూ పగలు) అనే పదాల మధ్య
చమత్కారం.
- 'వశగమ్' (నీ వశమైనవాడిని) 'అవశ్యం' (వశము కానివాడిని/తప్పనిసరిగా)
రక్షించు అని శబ్దాలంకారము.
- సాధువు పట్ల దయామయుడు కఠినంగా ఉండటం తగదని కవి
శివుడిని ప్రార్థిస్తున్నారు.
ముప్పై ఏడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: పాపః
ఖలో౽యమితి
నార్హసి మాం విహాతుం కిం రక్షయా కృతమతేరకుతో భయస్య। యస్మాదసాధురధమో౽హమపుణ్యకర్మా
తస్మాత్తవాస్మి సుతరామనుకంపనీయః ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థము: అయం = ఇతడు, పాపః =
పాపాత్ముడు, ఖలః = దుర్జనుడు, ఇతి =
అని భావించి, మామ్ = నన్ను, విహాతుమ్ =
వదిలివేయుటకు, న + అర్హసి = నీకు తగదు, కృతమతేః = బుద్ధిమంతుడైనవానికి, అకుతః + భయస్య =
ఎక్కడి నుండియు భయము లేనివానికి, రక్షయా = రక్షణతో, కిమ్ = ప్రయోజనమేమున్నది?, యస్మాత్ = ఏ కారణము
చేతనైతే, అహమ్ = నేను, అసాధుః =
దుర్జనుడను, అధమః = నీచుడను, అపుణ్యకర్మా
= పుణ్యము లేని పనులు చేయువాడనో, తస్మాత్ = ఆ కారణము చేతనే,
తవ = నీకు, సుతరామ్ = మిక్కిలిగా, అనుకంపనీయః + అస్మి = దయ చూపదగినవాడనై ఉన్నాను.
తాత్పర్యము: స్వామీ!
"వీడు పాపాత్ముడు, దుర్మార్గుడు" అని నన్ను వదిలివేయకు. నిజానికి
బుద్ధిమంతులకు, దేనికీ భయపడని ధీరులకు నీ రక్షణతో పని ఏముంది?
వారు తమను తాము కాపాడుకోగలరు. కానీ నేను అల్పుడను, పాపిని, ఏ పుణ్యమూ లేనివాడను కాబట్టి, నీ దయకు నేను అత్యంత అర్హుడను. రోగికి కదా వైద్యుని అవసరం ఎక్కువ! అలాగే
పాపినైన నాకే నీ కరుణ అవసరం మెండుగా ఉంది.
విశేషములు: ఇక్కడ కవి తనలోని
దోషాలనే తనకు అర్హతలుగా మార్చుకుని దేవుడిని వేడుకుంటున్నారు. దేవుని దయ ఎప్పుడూ
దీనుల మీద, ఆపదలో ఉన్నవారి మీదనే ప్రసరిస్తుంది కాబట్టి, తాను
అల్పుడనని చెప్పుకోవడం ద్వారా శివుని కరుణను ఆకర్షిస్తున్నారు.
ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వైరేవ యద్యపి గతో౽హమధః
కుకృత్యై- స్తత్రాపి నాథ న తవాస్మ్యవలేపపాత్రమ్। దృప్తః పశుః పతతి యః స్వయమంధకూపే నోపేక్షతే
తమపి కారుణికో హి లోకః ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ
ప్రభూ, యద్యపి = అయినప్పటికిని, స్వైః + ఏవ = నావైన,
కుకృత్యైః = చెడు పనుల చేతనే, అహమ్ = నేను,
అధః = అధోగతిని, గతః = పొందితినో, తత్రాపి = అటువంటి స్థితిలో కూడా, తవ = నీ యొక్క,
అవలేప + పాత్రమ్ = నిర్లక్ష్యమునకు (అవహేళనకు) పాత్రుడను, న + అస్మి = కాను, యః = ఏ, దృప్తః
= మదించిన, పశుః = జంతువు, స్వయమ్ =
తనంతట తానుగా, అంధకూపే = చీకటి బావిలో (పాడైపోయిన బావిలో),
పతతి = పడుతుందో, తమపి = దానిని కూడా, కారుణికః = దయగల, లోకః = జనులు, నోపేక్షతే + హి = నిర్లక్ష్యం చేయరు గదా! (తప్పక కాపాడతారు).
తాత్పర్యము: ఓ నాథా! నా
స్వయంకృతాపరాధాల వల్ల, నా చెడ్డ పనుల వల్ల నేను ఈ దుస్థితికి చేరుకున్నాను.
అయినప్పటికీ నీవు నన్ను వదిలివేయకూడదు. లోకంలో ఒక మదించిన పశువు తన అజ్ఞానంతో
బావిలో పడితే, అది దాని తప్పు అని తెలిసి కూడా దయగలవారు
దానిని చూసి నవ్వుకోరు కదా! వెంటనే దానిని కాపాడటానికి ప్రయత్నిస్తారు. అలాగే
అజ్ఞానంతో సంసారమనే అంధకూపంలో పడిన నన్ను నీవు నీ దయతో ఉద్ధరించుము.
విశేషములు: ఇక్కడ 'అంధకూపము'
(చీకటి బావి) సంసారానికి చిహ్నం. పశువుకు విచక్షణ ఉండదు కాబట్టి అది
బావిలో పడుతుంది. మనిషి కూడా తన అహంకారంతో, మదంతో సంసారంలో
పడతాడు. జంతువుల మీదనే జాలి చూపే లోకంలో, సాక్షాత్తు
కరుణామయుడవైన నీవు నన్ను ఉపేక్షించడం తగదని కవి విన్నపం.
శ్లోకములు 39, 40 మరియు 41
శ్లోకము 39: అత్యున్నతాన్నిజపదాచ్చపలశ్చ్యుతో౽యం భూయిష్ఠముజ్ఝతి
జడప్రకృతిః కుమార్గన్। మత్వేతి చేత్యజసి మామయమీదృగేవ గాంగస్త్వయా కిమితి మూర్ధ్ని
ధృతః ప్రవాహః ॥
శ్లోకము 40: హంతాయమార్తిమపి నారకిణాం ధృతశ్చే- న్మూర్ధ్నా కిలేతి వహసే యది గాంగమోఘమ్। ఏతత్తవోచితమనాథజనార్తిభంగ-
హేవాకినీఘనఘృణామృతసాగరస్య ॥
శ్లోకము 41: అస్మాదృశస్య రసనా తు సహస్రధేయం గచ్ఛేదవాప్య తవ శీర్షమితీరయంతీ। కిం
తూద్ధరామి భవదగ్రిపదావమర్శ- మాత్రాదహం త్రిజగతీమితి మే ప్రతిజ్ఞా ॥
ప్రతిపదార్థము మరియు వివరణ
శ్లోకము 39 (పరిహాస
పూర్వక వాదము): ఓ నాథా! "వీడు అత్యున్నతమైన తన స్వస్థానము (ధర్మము) నుండి
భ్రష్టుడై కిందకు పడిపోయాడు, చపల స్వభావుడు, జడప్రకృతి (అజ్ఞాని) మరియు కుమార్గములలో (చెడు దారిలో)
తిరుగుతున్నాడు" అని భావించి నీవు నన్ను త్యజిస్తున్నావా? ఒకవేళ అదే నిజమైతే, సరిగ్గా ఇవే లక్షణాలు ఉన్న గంగా
ప్రవాహాన్ని నీవు తలపై ఎందుకు ధరించావు? గంగ కూడా
అత్యున్నతమైన విష్ణుపదం నుండి చ్యుతమైనది (కిందకు పడినది), చంచలమైనది,
జలరూపము (జడప్రకృతి) మరియు భూమిపై అనేక వంకర మార్గములలో
(కుమార్గములలో) ప్రవహించేది కదా!
శ్లోకము 40 (శివుని
దయకు హేతువు): ఒకవేళ నీవు ఇలా సమాధానం చెప్పవచ్చు - "గంగ నరకంలో పడే పాపుల
బాధలను హరిస్తుంది కాబట్టి నేను దానిని తలపై ధరించాను" అని. ఓ స్వామీ! అనాథల
కష్టాలను తీర్చడమే వ్యసనముగా (హేవాకినీ) కలిగిన నీకు, దయ అనే
అమృత సముద్రుడవైన నీకు ఇది తగిన పనే. పాపులను ఉద్ధరించడమే నీ స్వభావం అని దీనివల్ల
అర్థమవుతోంది.
శ్లోకము 41 (కవి యొక్క
ఆత్మవిశ్వాసము/ప్రతిజ్ఞ): మాబోటి భక్తుల నాలుక "నీ శిరస్సును చేరాలి"
అని కోరుకుంటూ వేయి ముక్కలైనా పర్వాలేదు. కానీ నాదొక ప్రతిజ్ఞ - నీ శిరస్సు వరకు
వెళ్లడం అటుంచండి, నీ పాదము యొక్క గోరు (అగ్రిపద) తగిలినా
చాలు, నేను ఈ మూడు లోకాలను ఉద్ధరించగలను. గంగ నీ పాదాల నుండి
పుట్టి లోకాలను ఉద్ధరించినప్పుడు, నీ భక్తుడనైన నేను నీ
పాదస్పర్శ పొందితే ఇంకెంతటి ఘనకార్యం చేయగలను!
విశేషములు
- శ్లేషాలంకారము: ఇక్కడ 'జడప్రకృతి', 'కుమార్గ', 'చపల' వంటి
పదాలను కవి తనకూ మరియు గంగానదికీ అన్వయిస్తూ అద్భుతమైన శ్లేషను
ప్రదర్శించారు.
- భావము: భగవంతుని పాదస్పర్శ లేదా ఆయన అనుగ్రహం యొక్క
చిన్న కిరణం సోకినా చాలు, పాపి కూడా ఉద్ధరింపబడటమే కాకుండా
ఇతరులను ఉద్ధరించే శక్తిని పొందుతాడని కవి విశ్వాసం.
- తిలకము: ఈ మూడు శ్లోకములలో కవి తన దీనావస్థను గంగతో
పోల్చుకుంటూ, శివుని దయను ప్రార్థిస్తూ తన ప్రతిజ్ఞను ప్రకటించారు.
నలభై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్షామో నికామజడిమా కుటిలః కలావా- న్దోషాకరో౽యమితి చేత్త్యజసి ప్రభో మామ్। ఏతాదృశైరుపగతో౽పి
సమస్తదోషైః కస్మాత్త్వయా శిరసి నాథ ధృతః శశాంకః ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రభో = ఓ స్వామీ, అయం = ఇతడు (నేను), క్షామః
= (దారిద్ర్యముచే) కృశించినవాడు, నికామ + జడిమా = మిక్కిలి
జడత్వము (అజ్ఞానము) కలవాడు, కుటిలః = వంకర బుద్ధి కలవాడు,
కలావాన్ = (పరవంచన వంటి) కుతంత్ర విద్యలు తెలిసినవాడు, దోషాకరః = పాపములకు నిలయమైనవాడు, ఇతి = అని భావించి,
మామ్ = నన్ను, త్యజసి + చేత్ =
వదిలివేసినట్లయితే, నాథ = ఓ నాథా, ఏతాదృశైః
= అట్టి, సమస్త + దోషైః = అన్ని దోషములతో, ఉపగతః + అపి = కూడి ఉన్నప్పటికి, శశాంకః = చంద్రుడు,
త్వయా = నీచేత, కస్మాత్ = ఏల, శిరసి = శిరస్సునందు, ధృతః = ధరింపబడెను?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నేను కృశించి ఉన్నానని, అజ్ఞానినని,
కపట బుద్ధి కలవాడనని, పాపములకు నిలయనని
భావించి నీవు నన్ను దూరం పెడుతున్నావా? మరి చంద్రుడిని
ఎందుకు నీ నెత్తిన పెట్టుకున్నావు? వాస్తవానికి చంద్రుడు
కూడా క్షీణించే స్వభావం కలవాడు (క్షామః), అతిశీతలమైన జడత్వము
కలవాడు (జడిమా), వంకరగా ఉండేవాడు (కుటిలః), కళలు కలవాడు (కలావాన్) మరియు రాత్రిని చేసేవాడు (దోషాకరః - దోష అనగా
రాత్రి, పాపము అని రెండర్థాలు). ఇన్ని దోషాలున్న చంద్రుడిని
నెత్తిన పెట్టుకున్న నీవు, నన్ను మాత్రం ఏల ఆదరించవు?
నలభై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: శాంతాకృతిర్ద్విజపతిర్విమలః కలంక- ముక్తః కిలేతి
యది మూర్ధ్ని విధూం బిభర్షి। ఏవంవిధో౽పి భవతా కథమంఘ్రిపీఠ- ప్రాంతే౽పి
ధర్తుముచితౌ న సమర్థితో౽హమ్ ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థము: శాంత + ఆకృతిః = ప్రశాంతమైన (చల్లని) రూపము కలవాడు, ద్విజపతిః =
నక్షత్రములకు (బ్రాహ్మణులకు) ప్రభువు, విమలః = స్వచ్ఛమైనవాడు,
కలంక + ముక్తః = మచ్చ లేనివాడు (పాపము లేనివాడు), ఇతి = అని భావించి, విధూమ్ = చంద్రుడిని, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, బిభర్షి + యది =
ధరించినట్లయితే, ఏవం + విధః + అపి = అట్టి లక్షణములే (శాంత
స్వభావము, ద్విజత్వము, విమలత్వము)
కలిగిన, అహమ్ = నేను, భవతా = నీచేత,
అంఘ్రి + పీఠ + ప్రాంతే + అపి = నీ పాదపీఠము దగ్గర కూడా, ధర్తుమ్ = ఉంచుకొనుటకు, కథం = ఏల, ఉచితః + న = యోగ్యుడను కాను?, (కథం) సమర్థితః + న =
ఎందుకు ఆదరింపబడలేదు?
తాత్పర్యము: స్వామీ! ఒకవేళ నీవు "చంద్రుడు శాంత స్వరూపుడు, ద్విజపతి,
నిర్మలుడు, కలంకం లేనివాడు (ప్రథమ కళా
చంద్రుడికి మచ్చ ఉండదు) కాబట్టి నేను అతడిని తల మీద ధరించాను" అని సమాధానం
చెబితే... అవే లక్షణాలు నాలో కూడా ఉన్నాయి కదా! నేను కూడా శాంత స్వభావుడను,
ద్విజుడను (బ్రాహ్మణుడను), భక్తితో
నిర్మలుడనైనవాడను. సరే, చంద్రుడిలా నన్ను తల మీద
పెట్టుకోకపోయినా పర్వాలేదు, కనీసం నీ పాదపీఠం దగ్గర పడి
ఉండటానికి కూడా నేను యోగ్యుడిని కానా? నన్ను ఏల
దరిచేర్చుకోవు?
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో కవి తనను చంద్రుడితో పోల్చుకుంటూ శ్లేషాలంకారం ద్వారా
శివునితో వాదిస్తున్నారు. చంద్రుడికి ఉన్న దోషాలే తనకూ ఉన్నాయని (42వ శ్లోకం),
చంద్రుడికి ఉన్న గుణాలే తనకూ ఉన్నాయని (43వ
శ్లోకం) చెబుతూ, ఏ విధంగా చూసినా తనను ఆదరించడం శివునికి
ధర్మమని కవి అత్యంత భక్తితో, చమత్కారంతో వేడుకుంటున్నారు.
44వ శ్లోకము
శ్లోకము: పాపగ్రహో ధృతిముషేతి వినా పరేషాం న
స్వాపహారమయమిత్యథ మాం జహాసి। ఏవంవిధో౽పి తవ దక్షిణదృష్టిపాత- పాత్రత్వమీశ్వర
కథం రుచిమానుపేతః ॥ 44 ॥
ప్రతిపదార్థము:
- ఈశ్వర = ఓ
పరమేశ్వరా!
- అయమ్ = ఇతడు
(నేను)
- పాపగ్రహః = పాపములనే
గ్రహము పట్టినవాడు (లేక పాపగ్రహము వంటివాడు)
- ధృతిముషా = ఇతరుల
ధైర్యమును హరించువాడు (లేక స్థిరత్వము లేనివాడు)
- పరేషామ్ = ఇతరుల
యొక్క
- స్వాపహారమ్
వినా = తన దొంగతనము (ధనాపహరణము) చేయకుండా
- న (ధృతిం లభతే) = తృప్తిని
పొందడు
- ఇతి = అని
తలచి
- అథ మామ్ జహాసి = నన్ను
వదిలివేస్తున్నావా?
- ఏవంవిధః అపి = ఇటువంటి
లక్షణములు ఉన్నప్పటికీ
- రుచిమాన్ = కాంతివంతుడైన
సూర్యుడు
- తవ
దక్షిణదృష్టిపాత పాత్రత్వమ్ = నీ కుడి కన్నుగా ఉండే భాగ్యాన్ని
- కథమ్ ఉపేతః = ఎలా
పొందగలిగాడు?
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన విశేషములు:
కవి ఇక్కడ శ్లేషాలంకారాన్ని (ఒకే పదానికి రెండు అర్థాలు) ఉపయోగించి
శివుని అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నారు. శివుడు తనను "పాపి, దొంగ"
అని ఉపేక్షిస్తున్నాడని భావించి, శివుని కుడి కన్నుగా ఉన్న
సూర్యునిలో కూడా అవే దోషాలు ఉన్నాయని నిరూపిస్తున్నారు:
- పాపగ్రహము: జ్యోతిష్య
శాస్త్రం ప్రకారం సూర్యుడు ఒక 'పాపగ్రహము' (అశుభ
ఫలితాలనిచ్చేవాడు). కవి కూడా తనను తాను పాపగ్రహము (పాపాలు చేసేవాడు) అని
పిలుచుకుంటున్నారు.
- స్వాపహారము: సూర్యుడు
ఉదయించగానే పరేషాం (ఇతరుల) 'స్వాపమును' అంటే నిద్రను
హరిస్తాడు (పోగొడతాడు). దొంగ కూడా ఇతరుల 'స్వాపమును'
అంటే సొత్తును (స్వ-అపహారము)
దొంగిలిస్తాడు.
- ధృతిముషా: సూర్యుడు
ఉదయిస్తూనే నక్షత్రాల కాంతిని (ధృతిని/స్థితిని) హరిస్తాడు.
సారాంశం:
"ఓ ఈశ్వరా! నేనంటే పాపిని, ఇతరుల
సొత్తును ఆశించేవాడిని అని నన్ను దూరం పెడుతున్నావు. మరి నీ కన్నుగా ఉన్న సూర్యుడు
కూడా పాపగ్రహమే కదా! ఆయన కూడా అందరి నిద్రను దొంగిలిస్తాడు కదా! ఆయనను మాత్రం నీ
కుడి కంటిలో స్థానం ఇచ్చి ఎందుకు అంతగా ప్రేమిస్తున్నావు? నా
మీద కూడా అటువంటి దయ చూపవచ్చు కదా!" అని భక్తుని చమత్కార పూర్వక విన్నపము.
నలభై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: మిత్రత్వమేష భవతో గుణిబంధుతాం చ ప్రఖ్యాప్య
యదుపగతస్తవ వల్లభత్వమ్। దాస్యమేవ తవ నిత్యముపేత్య భూత్వా సేవాపరశ్చ గుణినాం
కథమప్రియో౽హమ్ ॥ 45 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఏషః = ఈ సూర్యుడు (మిత్రుడు), భవతః = నీకు, మిత్రత్వమ్ = స్నేహితుడు కావడమును, చ = మరియు,
గుణి + బంధుతామ్ = దారములు (గుణములు) కలిగిన పద్మములకు బంధువు
కావడమును, ప్రఖ్యాప్య = ప్రకటించుకొని, తవ = నీకు, వల్లభత్వమ్ = ప్రియమైనవాడుగా, యత్ + ఉపగతః = ఏ విధంగా అయ్యాడో, (తథైవ = అలాగే),
అహమ్ = నేను, తవ = నీ యొక్క, దాస్యమ్ + ఏవ = దాసత్వమునే, నిత్యమ్ = ఎల్లప్పుడు,
ఉపేత్య = పొంది, గుణినామ్ = సద్గుణవంతులైన
పెద్దల యొక్క, సేవాపరః = సేవ యందు ఆసక్తి కలవాడనై ఉండి కూడా,
కథమ్ = ఏల, అప్రియః = నీకు ఇష్టుడను కాకుండా
ఉన్నాను?
తాత్పర్యము: స్వామీ! సూర్యుడు నీకు 'మిత్రుడు' (మిత్రుడు
అంటే సూర్యుడు మరియు స్నేహితుడు అని అర్థం) కాబట్టి, సద్గుణవంతులకు
(పద్మాలకు) బంధువు కాబట్టి నీకు అత్యంత ప్రియమైనవాడు అయ్యాడు. నేను కూడా నీకు పరమ
సేవకుడిని (దాసుడిని), ఎప్పుడూ నీ భక్తులైన సద్గుణవంతులను
సేవించేవాడిని. మరి సూర్యుడిని ప్రేమించినట్లుగా, నీ
సేవకుడనైన నన్ను ఎందుకు ప్రేమించడం లేదు? నన్ను నీకు
అప్రియుడిగా ఎందుకు చూస్తున్నావు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి సూర్యుడిని దృష్టాంతంగా తీసుకున్నారు. సూర్యుడిని 'పాపగ్రహము'
అని, 'నిద్రను పోగొట్టేవాడు' అని శ్లేషార్థంలో చెబుతూనే, శివుని కుడి కన్నుగా
సూర్యుడికి ఉన్న స్థానాన్ని గుర్తు చేశారు. తాను కూడా గుణవంతుల సేవలో ఉన్నాను
కాబట్టి, తనను కూడా శివుడు ఆదరించాలని కవి విన్నపం.
46వ శ్లోకము
శ్లోకము: అత్యుష్మలం
మలినమార్గమనేకజిహ్వం స్పర్శో౽ప్యనర్హమవధార్య జహాసి చేన్మామ్। ఏతాదృశో౽పి
శుభదృష్టినివేశనస్య పాత్రీకృతః కథమయం భవతాశ్రయాశః ॥ 46 ॥
ప్రతిపదార్థము:
- అత్యుష్మలమ్ = మిక్కిలి వేడి కలిగినవానిని
(కోపిష్టిని)
- మలినమార్గమ్ = మలినమైన మార్గము కలవానిని
(పాపకార్యములు చేయువానిని)
- అనేకజిహ్వమ్ = అనేక నాలుకలు కలవానిని (అబద్ధాలు
ఆడేవానిని)
- స్పర్శో౽పి అనర్హమ్ = తాకడానికి కూడా వీలులేని అపవిత్రుడిని
- అవధార్య = అని నిశ్చయించుకొని
- మామ్ జహాసి చేత్ = నన్ను నీవు వదిలివేసినట్లయితే
- ఏతాదృశః అపి = అచ్చం ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న
- అయం ఆశ్రయాశః = ఈ అగ్నిదేవుడు (ఆశ్రయాశుడు)
- భవతా = నీచేత
- శుభదృష్టి నివేశనస్య = నీ శుభప్రదమైన మూడవ
కంటిలో స్థానము పొందుటకు
- కథమ్ పాత్రీకృతః = ఎలా అర్హుడయ్యాడు?
తాత్పర్యము & వ్యాఖ్యాన
విశేషములు:
కవి ఇక్కడ శ్లేషాలంకారాన్ని ఉపయోగించి, శివుని మూడు
కళ్ళలో ఒకటైన అగ్ని (అగ్ని నేత్రం) లో ఉన్న దోషాలను
ఎత్తిచూపుతూ తనను ఆదరించమని వేడుకుంటున్నారు:
- అత్యుష్మలమ్: అగ్ని స్వభావరీత్యా అత్యంత వేడి
కలిగినది. కవి తనను తాను తాపత్రయాలతో రగిలిపోయేవాడిగా చెప్పుకుంటున్నారు.
- మలినమార్గమ్: అగ్ని వెళ్ళే దారిలో నల్లని పొగ (మలినం)
వస్తుంది,
కాబట్టి అగ్నిని 'కృష్ణవర్త్మ' (నల్లని దారి కలవాడు) అంటారు. కవి తనను తాను పాపమార్గంలో నడిచేవాడిగా
పోల్చుకుంటున్నారు.
- అనేకజిహ్వమ్: అగ్నిని 'సప్తజిహ్వ' (ఏడు నాలుకలు కలవాడు) అంటారు. కవి తనను తాను క్షణక్షణానికి మాట మార్చే
అబద్ధాలకోరుగా (అనేక నాలుకలు కలవాడు) చెప్పుకుంటున్నారు.
- స్పర్శో౽పి అనర్హమ్: అగ్నిని తాకితే కాలిపోతాం కాబట్టి అది స్పర్శకు అనర్హమైనది.
కవి తనను తాను పాపి కాబట్టి అస్పృశ్యుడిగా చెప్పుకుంటున్నారు.
- ఆశ్రయాశః: అగ్ని తనను ఆశ్రయించిన (కాపాడిన) కట్టెలను
లేదా వస్తువులనే కాల్చి తినివేస్తుంది (ఆశ్రయమును ఆశించువాడు/తినేవాడు).
సారాంశం: "ఓ
శివా! నాలో ఇన్ని దోషాలు ఉన్నాయని నన్ను నీవు వదిలివేస్తున్నావు. మరి నీవు నీ
కంటిలో స్థానం కల్పించిన అగ్నిలో కూడా ఇవే దోషాలు ఉన్నాయి కదా! అగ్ని కూడా వేడిగా
ఉంటుంది, వెళ్ళే దారిని నల్లగా మారుస్తుంది, దానికి ఏడు నాలుకలు ఉన్నాయి, దానిని తాకలేము,
చివరకు అది తనను ఆశ్రయించిన వారినే దహిస్తుంది. అటువంటి అగ్ని నీ
కంటిలో ఉండగా, అవే లక్షణాలు ఉన్న నన్ను నీవు ఎందుకు చేరదీయవు?"
అని కవి భక్తితో కూడిన వాదన చేస్తున్నారు.
ఈ శ్లోకత్రయంలో కవి తనను
అగ్నిహోత్రునితో (దహనుడు) పోల్చుకుంటూ, అగ్ని పట్ల శివునికి ఉన్న ఆదరణకు గల
కారణాలను విశ్లేషించి, తన అశక్తతను ఒప్పుకుంటూ శివుని కరుణను
వేడుకుంటున్నారు.
శ్లోకములు 47, 48 మరియు 49
(తిలకము)
శ్లోకము 47: యద్బంధుజీవదృశదృక్చిరథభావ- మాయాతి సాధు విబుధవ్రజజీవనాయ। యన్మిత్రమండలముఖేన
చ విశ్వమేష పుష్ణాతి తేన దహనే యది సాదరో౽పి ॥
శ్లోకము 48: ఆప్యాయనం సుమనసామనిశం విధాతు- మర్థీభవామి యది కో౽పి న
మే౽స్తి
దాతా। కర్తుం చ బంధుజనజీవనమక్షమో౽హం విశ్వం చ పోషయితుమీశ సుహృన్ముఖేన ॥
శ్లోకము 49: తేనాత్ర మాం నిరపరాధమవేహి దేహి దృష్టిం ప్రసాదవిశదామమృతద్రవార్ద్రామ్। దీనం
దయాస్పదమదభ్రమదభ్రమేణ భ్రూవిభ్రమేణ సదయం భజ భంగురేణ ॥
ప్రతిపదార్థము మరియు వివరణ
శ్లోకము 47 (అగ్ని
గొప్పతనము): ఓ నాథా! నీవు అగ్నిదేవుని (దహనుడు) నీ మూడవ కన్నుగా ఎందుకు
ఆదరిస్తున్నావో నాకు అర్థమైంది. ఎందుకంటే:
- విబుధవ్రజజీవనాయ: అగ్ని హోమద్రవ్యాలను స్వీకరించి
దేవతల (విబుధుల) ఆకలిని తీరుస్తాడు. అలాగే పండితుల పోషణకు కారణమవుతాడు.
- బంధుజీవదృశ: బంధుజీవ పూల వలె ఎర్రని కాంతి కలిగి ఉండి, బంధువులకు
(ఆశ్రయించిన వారికి) జీవనాధారమవుతాడు.
- మిత్రమండలముఖేన: సూర్యమండలము ద్వారా (రాత్రివేళ
అగ్నిలో సూర్యతేజస్సు చేరుతుందని పురాణోక్తి) ఈ విశ్వాన్ని పోషిస్తాడు.
స్నేహితుల (మిత్రుల) ద్వారా లోకోపకారం చేస్తాడు. ఈ కారణాల వల్ల నీవు అగ్నిని
నీ కంటిలో ఉంచుకున్నావు.
శ్లోకము 48 (కవి
అశక్తత): కానీ ప్రభూ! నా పరిస్థితి వేరు. నేను దేవతలను లేదా పండితులను (సుమనసామ్)
తృప్తిపరచడానికి ఎవరినైనా యాచించినా (అర్థీభవామి), నాకు దానం
ఇచ్చే దాత ఎవ్వడూ లేడు. నా బంధువులను పోషించే శక్తి నాకు లేదు. స్నేహితుల ద్వారా
(సుహృన్ముఖేన) ఈ జగత్తును పోషించే సామర్థ్యం అంతకన్నా లేదు. అగ్ని చేసిన ఏ ఒక్క
పనీ నేను చేయలేకపోతున్నాను.
శ్లోకము 49 (శరణాగతి -
ప్రార్థన): ఓ ఈశ్వరా! కాబట్టి, నేను ఏ ఉపకారమూ
చేయలేకపోవడానికి నా అశక్తతే కారణం కానీ, నా అపరాధం కాదు.
నన్ను నిరపరాధిగా గుర్తించు. అమృతము వంటి దయతో తడిసిన నీ ప్రసన్న దృష్టిని నాపై
ప్రసరింపజేయు. దీనుడను, దయకు పాత్రుడనైన నన్ను, నీ మనోహరమైన భ్రూకుటీ విలాసముతో (కనుబొమ్మల కదలికతో) అనుగ్రహించుము.
విశేషము:
ఈ తిలకంలో కవి వ్యాజస్తుతి మరియు
వ్యతిరేక అలంకారాలను ఉపయోగించారు. అగ్ని లోకానికి చేసే ఉపకారాలను వర్ణిస్తూ, తను అవేమీ
చేయలేనని చెప్పడం ద్వారా తన అత్యంత దీన స్థితిని శివునికి విన్నవించుకున్నారు.
"అగ్ని అంతటి గొప్పవాడు కాకపోయినా, అపరాధిని మాత్రం
కాదు" అని వాదించి శివుని దయను అర్థించారు.
ఏబదియవ శ్లోకము
శ్లోకము: అన్వగ్రహీరమలదృష్టిసమర్పణేన
మిత్రం శుచిం ద్విజపతిం యది యుక్తమేతత్। ఏవంవిధే౽పి
భగవన్ భృశమప్రసన్నాం ధత్సే మయీతి విధిరేష పరాఙ్ముఖో మే ॥ 50 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా! అమల-దృష్టి-సమర్పణేన = నిర్మలమైన నీ చూపును
ప్రసరింపజేయుట ద్వారా (కన్నులుగా చేసికొనుట ద్వారా), శుచిమ్
= పవిత్రుడైన, మిత్రమ్ = సూర్యుని (స్నేహితుని), ద్విజపతిమ్ = చంద్రుని (బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుని), అన్వగ్రహీః =
అనుగ్రహించితివి, ఏతత్ యుక్తమ్ = ఇది తగినదే, (కింతు = కానీ), ఏవంవిధే
అపి = అటువంటి గుణములు (మిత్రత్వము, పవిత్రత,
ద్విజత్వము) కలిగినవాడనైనప్పటికి, మయి
= నా యందు, భృశమ్ అప్రసన్నామ్ = మిక్కిలి కఠినమైన (అనుగ్రహము లేని) దృష్టిని, ధత్సే
= ఉంచుతున్నావు, ఇతి = అనినచో,
ఏషః విధిః = ఈ దైవము (తలరాత), మే పరాఙ్ముఖః = నాకు వ్యతిరేకముగా ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ శంభూ! నీవు
పవిత్రులైన సూర్యచంద్రులను నీ కన్నులుగా చేసుకుని వారిని అనుగ్రహించావు. వారు నీకు
మిత్రులు, ద్విజపతులు (నక్షత్రనాథులు/బ్రాహ్మణోత్తములు) కాబట్టి వారిని ఆదరించడం
సబబే. నేను కూడా నీకు పరమ మిత్రుడను (భక్తుడను), పవిత్రమైన
మనసున్నవాడను, ద్విజుడను. అయినప్పటికీ నాపై మాత్రం నీవు నీ
కఠిన దృష్టిని ప్రసరింపజేస్తున్నావు. దీనిని బట్టి నా తలరాతే నాకు వ్యతిరేకముగా
ఉందని అర్థమవుతోంది.
ఏబది ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: నిష్కరుణ
ఏష కుకృతివ్యసనీ ద్విజిహ్వో మత్త్వేతి చేత్త్యజసి నిశ్శరణం ప్రభో మామ్। ఏతాదృశో౽పి
పవనాశన ఏష కస్మా- చ్ఛ్రీకంఠ కంఠపులినే భవతా గృహీతః ॥ 51 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రభో = ఓ ప్రభూ! ఏషః
నిష్కరుణః = వీడు దయలేనివాడు, కుకృతి-వ్యసనీ
= చెడు పనులు చేయు వ్యసనము కలవాడు, ద్విజిహ్వః
= రెండు నాలుకలు కలవాడు (అబద్ధాలకోరు), ఇతి
మత్త్వా = అని భావించి, నిశ్శరణం మామ్
= దిక్కులేని నన్ను, త్యజసి చేత్ = వదిలివేసినట్లయితే, శ్రీకంఠ = ఓ
నీలకంఠా! ఏతాదృశః అపి = అచ్చం ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న,
ఏషః పవనాశనః = ఈ పాము (వాయుభక్షకుడు), భవతా = నీచేత, కంఠ-పులినే
= నీ కంఠమనెడి తీరమున (మెడలో), కస్మాత్ గృహీతః
= ఎందుకు ధరింపబడినది?
తాత్పర్యము: ఓ శ్రీకంఠా!
"వీడికి దయలేదు, చెడ్డ పనులు చేస్తాడు, అబద్ధాలు
ఆడతాడు" అని నన్ను దిక్కులేని వాడిని చేసి వదిలేస్తున్నావా? మరి నీ మెడలో ఉన్న పాము సంగతి ఏమిటి? పాముకు దయ
ఉండదు (నిష్కరుణ), దానికి భూమిపై ప్రాకడమే పని (కు-కృతి),
దానికి రెండు నాలుకలు ఉంటాయి (ద్విజిహ్వ). అచ్చం నాలో నీవు
చూస్తున్న దోషాలన్నీ ఆ పాములో కూడా ఉన్నాయి కదా! మరి అటువంటి పామును మెడలో
ఆభరణముగా ధరించిన నీవు, నన్ను మాత్రం ఏల ఆదరించవు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి వ్యాజస్తుతి
ద్వారా శివునితో వాదిస్తున్నారు. శివుడు తన మెడలోని పాముకు ఇచ్చిన స్థానాన్ని తనకు
ఇవ్వమని, తనలోని దోషాలను పాములోని దోషాలతో పోలుస్తూ భక్త్యావేశముతో
ప్రార్థిస్తున్నారు. 'పవనాశనః' అనగా
గాలిని భక్షించేది (పాము) అని అర్థము.
ఏబది రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: జిహ్వాసహస్రయుగళేన
పురా స్తుతస్త్వ- మేతేన తేన యది తిష్ఠతి కంఠపీఠే । ఏకైవ మే తవ స్తృతౌ రసనాస్తి తేన
స్థానం మహేశ భవదంఘ్రితలే మమాస్తు ॥ 52 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహేశ = ఓ
మహేశ్వరా! ఏతేన = ఈ (నీ మెడలో ఉన్న) పాము (శేషనాగు), పురా = పూర్వము, జిహ్వా-సహస్ర-యుగళేన
= రెండు వేల నాలుకలతో (వేయి శిరస్సులు ఉన్నందున), త్వామ్ స్తుతః = నిన్ను స్తుతించినది, తేన = ఆ కారణము చేత, యది
= ఒకవేళ, కంఠపీఠే = నీ
కంఠమనెడి పీఠముపై (మెడలో), తిష్ఠతి = అది
ఉన్నట్లయితే, మే = నా దగ్గర, తవ స్తృతౌ = నిన్ను స్తుతించుటకు, ఏకైవ రసనా = ఒక్కటే నాలుక, అస్తి
= ఉన్నది, తేన = కావున,
మమ = నాకు, భవద్-అంఘ్రితలే
= నీ పాదాల చెంత, స్థానమ్ అస్తు = స్థానము లభించుగాక.
తాత్పర్యము: ఓ పరమశివా! నీ
మెడలో ఉన్న ఆ శేషనాగుకు వేయి పడగలు, రెండు వేల నాలుకలు ఉన్నాయి. ఆ వేల నాలుకలతో
అది నిన్ను అద్భుతంగా స్తుతించింది కాబట్టి, దానికి నీవు నీ
కంఠం మీద స్థానమిచ్చావు. కానీ ప్రభూ! నాకు ఉన్నది ఒక్కటే నాలుక. ఆ ఒక్క నాలుకతోనే
నేను నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను. నాకు ఆ పాముకు ఉన్నన్ని నాలుకలు లేవు కాబట్టి,
నాకు నీ మెడలో చోటు ఇవ్వకపోయినా పర్వాలేదు, కనీసం
నీ పాదాల దగ్గరైనా కొంచెం చోటు ఇవ్వకూడదా?
ఏబది మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ధీవివేకరహితః
పశురున్మదో౽యం మత్వేతి చేత్పరిహరస్యతికాతరం మామ్ । ఏవంవిధో౽పి
వృషభశ్చరణార్పణేన నీతస్త్వయా కథమనుగ్రహభాజనత్వమ్ ॥ 53 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహేశ = ఓ
మహేశ్వరా! అయమ్ = ఇతడు (నేను), ధీ-వివేక-రహితః
= బుద్ధి, వివేకము లేనివాడు, పశుః = పశువు వంటివాడు, ఉన్మదః
= మదించినవాడు, ఇతి మత్త్వా = అని భావించి, అతి-కాతరం మామ్ = మిక్కిలి దీనుడనైన నన్ను, పరిహరసి చేత్ = వదిలివేసినట్లయితే, ఏవంవిధః అపి = అచ్చం ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న, వృషభః = ఎద్దు (నందీశ్వరుడు), త్వయా = నీచేత,
చరణ-అర్పణేన = పాదములను ఉంచుట ద్వారా
(వాహనముగా చేసుకొనుట ద్వారా), కథమ్ = ఏల,
అనుగ్రహ-భాజనత్వమ్ = అనుగ్రహ పాత్రుడిగా,
నీతః = చేయబడినది?
తాత్పర్యము: స్వామీ!
"వీడు బుద్ధి లేనివాడు, వివేకం లేని పశువు వంటివాడు, అహంకారంతో మదించినవాడు" అని నన్ను ఈసడించుకుంటున్నావా? మరి నీ వాహనమైన నందీశ్వరుడి (ఎద్దు) సంగతి ఏమిటి? ఎద్దు
కూడా పశువే కదా! దానికి కూడా వివేకం ఉండదు, అది కూడా మదించి
ఉంటుంది. అటువంటి పశువును నీవు నీ పాదాలతో తాకుతూ (వాహనంగా ఎక్కి) అంతగా
అనుగ్రహిస్తున్నావు. అటువంటప్పుడు, అవే లక్షణాలు ఉన్న నన్ను
మాత్రం ఎందుకు దూరం పెడుతున్నావు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి అత్యంత
చమత్కారముగా శివుని ఆభరణములను (పాము), వాహనమును (ఎద్దు) ఉదాహరణలుగా
చూపిస్తున్నారు. "నీ చుట్టూ ఉన్నవన్నీ దోషభూయిష్టమైనవే అయినా నీవు వాటిని
ఆదరిస్తున్నావు, మరి నన్ను ఆదరించడానికి అభ్యంతరం ఏమిటి?"
అని కవి వ్యాజస్తుతి ద్వారా శివుని కరుణను అర్ధిస్తున్నారు.
వ్యాఖ్యానంలో కవి ఒక చిన్న
పద్యం కూడా ఉదహరించారు: దాని భావం ఇది "జ్ఞానం లేనివాడినైనా, పామరుడినైనా గిరీశుడు నన్ను అనుగ్రహిస్తాడు. ఎందుకంటే ఆయన గజరాజుల వంటి
ఉత్తమమైన వాటిని వదిలి, ముసలి ఎద్దును (జరద్గవమ్) తన వాహనంగా
స్వీకరించాడు కదా!"
ఏబది నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము: పృష్ఠే
భవంతమయముద్వహతే కదాచి- దేతావతా యది తవేతి దయాస్పదత్వమ్ । స్వామిన్నహం తు హృదయే౽న్వహముద్వహామి
త్వామిత్యతః కథమహో న తవానుకంప్యః ॥ 54 ॥
ప్రతిపదార్థము: అయమ్ = ఈ
(వృషభము/నంది), కదాచిత్ = అప్పుడప్పుడు
(నీవు ప్రయాణించినప్పుడు), భవంతమ్ = నిన్ను,
పృష్ఠే = తన వీపుపై, ఉద్వహతే
= మోయుచున్నది, ఏతావతా = ఇంత మాత్రమునకే, సః = అది,
తవ దయాస్పదత్వమ్ = నీ దయకు పాత్రమైనదని,
యది = నీవు భావించినట్లయితే, స్వామిన్ = ఓ నాథా! అహమ్ తు = నేను
మాత్రము, హృదయే = నా హృదయమునందు,
అన్వహమ్ = ప్రతిరోజు (ప్రతిక్షణము), త్వామ్ ఉద్వహామి = నిన్ను మోయుచున్నాను
(ధ్యానిస్తున్నాను), ఇత్యతః = అట్టి
కారణము చేత, అహో = ఆశ్చర్యము! కథమ్
= ఏల, న తవ అనుకంప్యః = నీ
దయకు పాత్రుడను కాను?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ
వాహనమైన నంది నిన్ను ఎప్పుడైనా ఒకసారి తన వీపు మీద మోస్తుంది. దానికి నీవు ఎంతో దయ
చూపిస్తున్నావు. మరి నేను నా హృదయంలో నిన్ను అనుక్షణం మోస్తున్నాను కదా! కేవలం
వీపుపై మోసే పశువుపై ఉన్న దయ, నిన్ను హృదయంలో ప్రతిష్ఠించుకున్న నాపై
ఎందుకు లేదు? ఇది ఎంత ఆశ్చర్యం!
వ్యాఖ్యాన విశేషము: వ్యాఖ్యాత
ఇక్కడ ఒక చమత్కార శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు: దాని భావం - "నీ తలపై చంద్రుడు
(దోషాకరుడు), మెడలో పాము (ద్విజిహ్వుడు), పాదాల దగ్గర ఎద్దు (పశువు) ఉన్నాయి. వీరంతా నీకు ప్రియమైనప్పుడు, అవే లక్షణాలున్న నన్ను ఎందుకు దూరం పెడుతున్నావు?"
ఏబది ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్రూరః
పరాఙ్ముఖసమస్తవచోజనత్వా- న్న యోగ్యం గుణగ్రహణకర్మణి మార్గణౌఘమ్ । మత్వేతి
చేత్త్యజసి మాం కథమీదృగేవ స్వామింధృతః కరతలే భవతా పినాకః ॥ 55 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్రూరః = క్రూరుడని,
పరాఙ్ముఖ-సమస్త-వచో-జనత్వాత్ = యాచకుల
(మార్గణ) మాటలకు విముఖుడై వారిని వదిలివేయువాడని, గుణ-గ్రహణ-కర్మణి
= గుణములను (మంచిని/వింటి నారిని) గ్రహించు పనిలో, న యోగ్యమ్ = యోగ్యుడు కాడని, మామ్
= నన్ను, మత్త్వా = అని
భావించి, త్యజసి చేత్ = వదిలివేసినట్లయితే,
స్వామిన్ = ఓ స్వామీ! ఈదృగేవ = అచ్చం ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న, పినాకః = పినాకము అనే విల్లు, భవతా = నీచేత,
కరతలే = నీ అరచేతిలో, కథమ్
ధృతః = ఎందుకు ధరింపబడినది?
తాత్పర్యము: ఓ నాథా!
"వీడు క్రూరుడు, యాచకులను ఆదుకోడు, వీరిలో ఎలాంటి మంచి
గుణాలు లేవు" అని నన్ను ఈసడించుకుంటున్నావా? మరి నీ
చేతిలో ఉన్న పినాకము (విల్లు) సంగతి ఏమిటి? అది కూడా
క్రూరమైనదే (కఠినమైనది). అది మార్గణములను (మార్గణ అనగా యాచకులు మరియు బాణాలు అని
రెండర్థాలు) విడిచిపెడుతుంది (ప్రయోగిస్తుంది). దానికి గుణగ్రహణము (గుణము అనగా
మంచి లక్షణము మరియు వింటి నారి అని రెండర్థాలు) చేస్తేనే అది వంగుతుంది. ఇటువంటి
లక్షణములు ఉన్న వింటిని నీవు చేతిలో పట్టుకున్నావు కదా, మరి
నన్ను ఆదరించడానికి అభ్యంతరం ఏమిటి?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో శ్లేషాలంకారం అద్భుతంగా
వాడబడింది:
- మార్గణ: యాచకులు / బాణాలు.
- గుణ: మంచి లక్షణాలు / వింటి నారి.
- పరాఙ్ముఖ: ముఖం చాటేయడం / బాణాలను వెనుకకు వదలడం.
కవి తనలోని దోషాలను శివుని
ఆయుధమైన పినాకముతో పోలుస్తూ, దోషాలున్నా పినాకమును ధరించినట్లుగానే తనను
కూడా ఆదరించమని వేడుకుంటున్నారు.
ఏబది ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: కోటిం
పరాముపగతే౽పి గుణే నితాంతం నమ్రం విమృశ్య యది నాజగవం
జహాసి । స్వల్పే గుణే౽పి నతిమానతిమాత్రమేవ కిం తచ్చ యేన న భవామి
తవానుకంప్యః ॥ 56 ॥
ప్రతిపదార్థము: గుణే = నారి
(గుణము), పరాం కోటిమ్ = వింటి చివరను
(లేదా అత్యున్నత స్థితిని), ఉపగతే౽పి = పొందినప్పటికి,
నితాంతం నమ్రమ్ = మిక్కిలి వంగి ఉన్న
(వినీతమైన), అజగవమ్ = అజగవము అనే
విల్లును (పినాకమును), విమృశ్య = అని
తలచి, యది న జహాసి = ఒకవేళ
వదిలిపెట్టకపోతే, స్వల్పే గుణే౽పి = నాలో
కొద్దిపాటి సద్గుణములు ఉన్నప్పటికి, అతిమాత్రమేవ నతిమాన్
= మిక్కిలి వినయముతో (వంగి) ఉన్నాను, తత్ కిం
యేన = అటువంటప్పుడు ఏ కారణము చేత, తవ
అనుకంప్యః న భవామి = నీ దయకు పాత్రుడను కాను?
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీ
చేతిలోని 'అజగవము' (విల్లు) తన నారిని అత్యున్నతమైన కోటి
(వింటి చివర) వరకు లాగినా కూడా అది వినయంగా వంగి ఉంటుంది కాబట్టి దానిని నీవు
వదలడం లేదు. మరి నేను కూడా నాలో ఉన్న కొద్దిపాటి సద్గుణాలతోనే నీ పట్ల అత్యంత వినయ
విధేయతలతో వంగి ఉన్నాను కదా! వింటిని ఆదరించిన నీవు, ఇంతటి
వినయశీలినైన నన్ను ఎందుకు ఆదరించవు?
ఏబది ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: అత్యంతతీక్ష్ణమతికక్కశమార్జవేన
కృత్వా ప్రవేశమతిమాత్రమరుంతుదం మామ్ । మత్త్వా జహాసి యది నాథ కిమర్థమేత- దేవంవిధం
వహసి హస్తగతం త్రిశూలమ్ ॥ 57 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! అత్యంత
తీక్ష్ణమ్ = మిక్కిలి పదునైనవానిని (కోపిష్టిని), అతికక్కశమ్ = కఠినమైనవానిని, ఆర్జవేన
= తిన్నని మార్గము ద్వారా (లేక కపటము లేనితనముతో), ప్రవేశం కృత్వా = ప్రవేశించి, అతిమాత్రం
అరుంతుదమ్ = మిక్కిలి మర్మస్థానములను బాధించువానినిగా
(మర్మభేదిగా), మామ్ మత్త్వా = నన్ను
అని భావించి, యది జహాసి = ఒకవేళ
త్యజించినట్లయితే, ఏవంవిధమ్ = అచ్చం
ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న, హస్తగతమ్ = నీ
చేతిలో ఉన్న, ఏతత్ త్రిశూలమ్ = ఈ
త్రిశూలమును, కిమర్థం వహసి = ఎందుకు
మోస్తున్నావు?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
"వీడు చాలా పదునైనవాడు (తీక్ష్ణుడు), కఠినాత్ముడు, తిన్నగా
(ఆర్జవముతో) మనసులోకి ప్రవేశించి మర్మస్థానాలను బాధిస్తాడు" అని నన్ను
వదిలేస్తున్నావా? మరి నీ చేతిలో ఉన్న త్రిశూలం సంగతి ఏమిటి?
అది కూడా అత్యంత తీక్ష్ణమైనది, కఠినమైనది. అది
కూడా తిన్నగానే (ఆర్జవముతో) శరీరంలోకి ప్రవేశించి ప్రాణాంతకమైన వేదనను (అరుంతుదమ్)
కలిగిస్తుంది. అటువంటి శూలాన్ని చేతిలో ధరించిన నీవు, అవే
లక్షణాలు ఉన్న నన్ను ఎందుకు చేరదీయవు?
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో కవి తనను
శివుని ఆయుధాలైన విల్లు (పినాకము) మరియు త్రిశూలముతో పోల్చుకున్నారు.
- 56వ శ్లోకంలో 'గుణ' (నారి/సద్గుణము), 'కోటి' (వింటికొన/సంఖ్య),
'నమ్ర' (వంగిన/వినయము) అనే పదాల శ్లేష ద్వారా
తన వినయాన్ని విల్లుతో పోల్చారు.
- 57వ శ్లోకంలో త్రిశూలం లాగే తాను కూడా తీక్ష్ణుడనని,
కానీ శివుడు శూలాన్ని ధరించినట్లే తనను కూడా స్వీకరించాలని వ్యాజస్తుతితో
వేడుకున్నారు.
ఏబది ఎనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: జ్ఞాత్వాథ
వేత్సి సమరసంహితకర్మయోగ్యం కోటిత్రయోజ్జ్వలముఖం త్రిశిఖం బిభర్షి । నిస్వం న కిం
సమరసం హితకర్మయోగ్యం మాం వేత్సి యన్న కురుషే మయి న ప్రసాదమ్ ॥ 58 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్రిశిఖమ్ = మూడు
కోణములు (శిఖలు) కలిగిన త్రిశూలమును, సమర-సంహిత-కర్మ-యోగ్యమ్
= యుద్ధమునందు ప్రయోగింపదగిన పనులకు యోగ్యమైనదనియు, కోటి-త్రయ-ఉజ్జ్వల-ముఖమ్ = మూడు కొనల (కోటి) చేత
ప్రకాశించు ముఖము కలదనియు, జ్ఞాత్వా = తెలిసికొని,
బిభర్షి = ధరించుచున్నావు. (తథైవ = అలాగే),
నిస్వమ్ = ధనము లేనివాడనైనప్పటికి, సమరసమ్ = నీతో సమానమైన భక్తి రసము కలవాడను (లేదా
రాగద్వేషాలు లేని సమరస భావము కలవాడను), హిత-కర్మ-యోగ్యమ్
= లోకోపకార పనులకు యోగ్యుడనైన, మామ్ = నన్ను, న కిం వేత్సి = నీవు
ఎరుగవా? (ఎరుగుదువు), యత్ = అయినప్పటికి, మయి = నా యందు,
ప్రసాదమ్ న కురుషే = అనుగ్రహము చూపడం లేదు.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
యుద్ధ కార్యములకు యోగ్యమైనదని, మూడు పదునైన అగ్రములతో ప్రకాశిస్తున్నదని
నీవు త్రిశూలాన్ని నీ చేతిలో ధరించావు. మరి నన్ను ఎందుకు ఆదరించవు? నేను పేదవాడినైనా నీపై సమానమైన అనురాగము (సమరసము) కలిగి ఉన్నాను, అందరికీ మేలు చేసే పనులకు (హితకర్మ) యోగ్యుడను. ఇవన్నీ నీకు తెలిసినా నాపై
ఎందుకు దయ చూపడం లేదు?
ఏబది తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: న్యగ్భావితద్విజమఖర్వితపూర్వదేవ-
గుర్వాపదర్పణపరం కృతగోత్రభేదమ్ । సంభావ్య చేత్త్యజసి మాం కథమీదృగేవ నేత్రోత్సవస్తవ
జగద్విజయీ కుమారః ॥ 59 ॥
ప్రతిపదార్థము: మామ్ = నన్ను,
న్యగ్భావిత-ద్విజమ్ = బ్రాహ్మణులను
(ద్విజులను) అవమానించినవానిగా, అఖర్విత-పూర్వదేవ-గురు-ఆపదర్పణ-పరమ్
= పెద్దలను, గురువులను ఆపదలలో ముంచి
అహంకరించువానిగా, కృత-గోత్ర-భేదమ్ = నా
స్వంత వంశమునందు (గోత్రమునందు) కలహములు సృష్టించువానిగా, సంభావ్య
= భావించి, త్యజసి చేత్ = వదిలివేసినట్లయితే, ఈదృగేవ = అచ్చం
ఇటువంటి లక్షణములే ఉన్న, జగద్విజయీ కుమారః = జగజ్జేత అయిన నీ కుమారుడు (కుమారస్వామి), తవ
= నీకు, కథం నేత్రోత్సవః = ఏ విధంగా కనుల పండుగగా (అత్యంత ప్రియముగా) ఉన్నాడు?
తాత్పర్యము: స్వామీ!
"వీడు బ్రాహ్మణులను తిరస్కరించాడు, గురువులను కష్టపెట్టాడు, తన కులాన్ని పాడుచేస్తున్నాడు" అని నన్ను దూరం పెడుతున్నావా? మరి నీ కుమారుడైన కుమారస్వామి (షణ్ముఖుడు) సంగతి ఏమిటి?
- ఆయన తన వాహనమైన నెమలి చేత ద్విజులను (పాములను - ద్విజ
అంటే పాము అని కూడా అర్థం) అణచివేశాడు.
- పూర్వదేవ గురువు (అసుర గురువు - క్రౌంచాసురుడు లేదా
తారకాసురుడు) వంటి వారికి ఆపద కలిగించాడు.
- గోత్రభేదము (గోత్రము అంటే పర్వతం - క్రౌంచ పర్వతాన్ని
భేదించాడు) చేశాడు. ఇటువంటి పనులు చేసిన కుమారస్వామి నీకు కనుల పండుగగా
ఉన్నప్పుడు, అవే లక్షణాలు (శ్లేషార్థంలో) ఉన్న నన్ను ఎందుకు
అసహ్యించుకుంటావు?
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో కవి తనను
శివునికి అత్యంత ప్రియమైన త్రిశూలము మరియు కుమారస్వామితో పోల్చుకున్నారు.
శ్లేషాలంకారం ద్వారా తనలోని దోషాలను వారిలోని గొప్ప కార్యాలుగా చూపిస్తూ, తనను కూడా
వారితో సమానంగా ఆదరించమని శివునితో భక్తిపూర్వకమైన వాదన (వ్యాజస్తుతి)
చేస్తున్నారు.
అరువదియవ శ్లోకము
శ్లోకము: మత్త్వాథ
నాథ శుచిజాతిమముం విశాఖ- మస్మిన్మనో యది బిభర్షి దృఢప్రసాదమ్ । ఏవంవిధో౽ప్యహమనన్యపరాయణస్తే
కస్మాద్భవామి భగవన్నవలేపభూమిః ॥ 60 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! అముమ్
= ఇతనిని (కుమారస్వామిని), శుచి-జాతిమ్
= పవిత్రమైన జన్మ కలిగినవానినిగా (లేదా అగ్ని నుండి పుట్టినవానినిగా
- శుచి అనగా అగ్ని), విశాఖమ్ = విశాఖుడు
అని (లేదా శాఖలు లేనివాడు), మత్త్వా = అని
భావించి, అస్మిన్ = ఇతని యందు, దృఢ-ప్రసాదమ్ = గట్టి అనుగ్రహముతో కూడిన, మనః = మనస్సును, బిభర్షి యది
= ఉంచినట్లయితే, భగవన్ = ఓ భగవంతుడా! తే = నీకు, అనన్య-పరాయణః
= నీవు తప్ప వేరే దిక్కు లేనివాడను, ఏవంవిధః
అపి = అచ్చం ఇటువంటి లక్షణములే (పవిత్ర జన్మ, నిరాడంబరత) ఉన్న, అహమ్ = నేను,
కస్మాత్ = ఏల, అవలేప-భూమిః
= నిర్లక్ష్యమునకు (అవహేళనకు) పాత్రుడను, భవామి
= అగుచున్నాను?
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా!
కుమారస్వామి అగ్ని (శుచి) నుండి జన్మించాడని, ఆయన విశాఖుడని (ఒక విశిష్టమైన దైవమని) నీవు
ఆయనపై ఎంతో ప్రేమను, ప్రసాదాన్ని కురిపిస్తున్నావు. మరి నేను
కూడా పవిత్రమైన బ్రాహ్మణ జన్మ (శుచిజాతి) ఎత్తినవాడనే కదా! నాకు నీవు తప్ప వేరే
గతి లేదు. అటువంటప్పుడు, నీవు కుమారస్వామిని ఆదరించినట్లుగా
నన్ను ఎందుకు ఆదరించవు? నన్ను ఎందుకు చిన్నచూపు చూస్తున్నావు?
అరువది ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: సర్వాపహారరతిరున్మదవక్రవక్త్ర-
స్త్యాజ్యో౽స్మి కర్ణచపలో యది తుందిలస్తే । ఏవంవిధో౽పి
భగవన్ గణనాయకత్వే కస్మాదయం గజముఖో భవతా నియుక్తః ॥ 61 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా! సర్వాపహార-రతిః = అన్నింటినీ అపహరించుటలో ఆసక్తి
కలవాడని (లేదా విఘ్నములను తొలగించువాడని), ఉన్మద-వక్ర-వక్త్రః
= గర్వముతో కూడిన వంకర ముఖము కలవాడని (లేదా ఏనుగు ముఖము కలవాడని),
కర్ణ-చపలః = చెవులు తిప్పుకొనే చంచలుడని (లేదా
ఇతరుల మాటలు విని వెంటనే చలించువాడని), తుందిలః = పెద్ద పొట్ట కలవాడని, ఇతి = అని
భావించి, అహమ్ త్యాజ్యః యది = నేను
విడువదగినవాడనైతే, అయమ్ గజముఖః = ఈ
గజాననుడు (వినాయకుడు), ఏవంవిధః అపి = ఇటువంటి
లక్షణములే కలిగి ఉన్నప్పటికి, భవతా = నీచేత,
కస్మాత్ = ఏల, గణనాయకత్వే
= గణములకు నాయకునిగా, నియుక్తః = నియమింపబడెను?
తాత్పర్యము: స్వామీ!
"వీడు అన్నింటినీ దోచుకుంటాడు (సర్వాపహారి), వీడి ముఖం వంకరగా ఉంది, వీడు చంచలమైన చెవులు కలవాడు (స్థిరత్వం లేనివాడు), పెద్ద
పొట్ట కలవాడు" అని నన్ను ఈసడించుకొని వదిలివేస్తున్నావా? మరి నీ కుమారుడైన వినాయకుడిని ఏ ప్రాతిపదికన గణనాయకుడిని చేశావు? ఆయన కూడా 'సర్వాపహారి' (గజముఖుని
పేరు), ఆయన ముఖం కూడా వంకరగా (ఏనుగు తొండం వల్ల) ఉంటుంది,
ఆయన చెవులు నిరంతరం కదులుతూ (చపలత్వంతో) ఉంటాయి, ఆయనకు కూడా పెద్ద పొట్ట (తుందిలః) ఉంది కదా! ఆయనను ఆదరించిన నీవు, అవే లక్షణాలు ఉన్న నన్ను ఎందుకు ఆదరించవు?
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో కవి తనను
శివుని కుమారులైన కుమారస్వామి మరియు వినాయకునితో పోల్చుకుంటూ అత్యంత చమత్కారముగా, భక్తితో
వాదిస్తున్నారు. వినాయకుడి లక్షణాలను దోషాలుగా చూపిస్తూనే, అవే
లక్షణాలు ఉన్న గణపతిని శివుడు ఆదరించినప్పుడు, తనను కూడా అదే
ప్రేమతో ఆదరించాలని కవి యొక్క విన్నపం.
అరువది రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: హస్తం
సదా వహతి దానజలావసిక్తం తేనేష చేదలభత ప్రమథాధిపత్యమ్ । దానం ప్రదాతుమధనో యది న
క్షమో౽హం దాసత్వమస్తు
మమ దేవ భవద్గణానామ్ ॥ 62 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవ = ఓ భగవంతుడా
(శంభూ)! ఏషః = ఈ గజముఖుడు, సదా
= ఎల్లప్పుడు, దాన-జల-అవసిక్తమ్ = మదజలముతో తడిసిన (లేదా దానము చేయునప్పుడు వదులు నీటితో తడిసిన), హస్తమ్ = హస్తమును (తొండమును/చేయిని), వహతి = కలిగి ఉన్నాడు, తేన
= ఆ కారణము చేతనే, ప్రమథాధిపత్యమ్ = ప్రమథ గణములకు నాయకత్వమును, అలభత చేత్ = పొందినట్లయితే, అధనః అహమ్ = దరిద్రుడనైన
నేను, దానం ప్రదాతుమ్ = దానము ఇచ్చుటకు,
న క్షమః యది = సమర్థుడను కాకపోయినట్లయితే,
మమ = నాకు, భవద్-గణానామ్
= నీ గణములకు, దాసత్వమ్ అస్తు = దాసత్వము (సేవకుడుగా ఉండే భాగ్యము) లభించుగాక.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
వినాయకుడు ఎప్పుడూ తన హస్తమును దానజలముతో (ఏనుగులకు స్రవించే మదజలముతో) తడిపి
ఉంచుతాడు కాబట్టి, అంటే ఆయన గొప్ప దాత కాబట్టి ఆయనను గణనాయకుడిని చేశావు. నేను
పేదవాడిని, దానం చేసే స్థితిలో లేను. కాబట్టి నాకు ఆ గణనాయక
పదవి అక్కర్లేదు, కనీసం నీ గణాలకు (నంది, మహాకాళాదులకు) సేవకుడిగా ఉండే భాగ్యాన్నైనా ప్రసాదించు.
అరువది మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: హేయో౽స్మ్యసేవకతయా
తవ చేద్గ్రహేషు కుర్వత్సు తుల్యమఖిలేష్వపి రాశిభోగమ్ । ద్వావుజ్ఝితస్తవ న
దృక్పథమర్కచంద్రా- వేతావతా పరిహృతా భవతా కిమన్యే ॥ 63 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! అఖిలేషు
గ్రహేషు అపి = అన్ని గ్రహములు కూడా, తుల్యమ్
= సమానముగా, రాశిభోగమ్ = ద్వాదశ రాశులలో సంచారమును (రాశి అనుభవమును), కుర్వత్సు
= చేయుచుండగా, అర్క-చంద్రౌ = సూర్యచంద్రులు మాత్రమే, తవ దృక్పథమ్ = నీ దృష్టిపథమును (కన్నులుగా ఉండుటను), న ఉజ్ఝితః
= వదిలిపెట్టలేదు (అంటే నీ కళ్ళుగా ఉన్నారు), ఏతావతా
= ఇంతమాత్రము చేతనే, భవతా = నీచేత, అన్యే = మిగిలిన
గ్రహములు (కుజుడు, బుధుడు మొదలైనవి), కిమ్
పరిహృతాః = వదిలివేయబడ్డాయా? (లేదు
కదా), తేన = అలాగే, అసేవకతయా = నేను నీకు సేవ చేయలేకపోతున్నానని,
మామ్ = నన్ను, హేయః
= వదిలివేయదగినవానిగా, మన్యసే కిమ్ = భావిస్తున్నావా?
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా!
ఆకాశంలోని నవగ్రహాలన్నీ రాశులలో సమానంగా తిరుగుతూనే ఉంటాయి. కానీ నీవు మాత్రం
సూర్యచంద్రులను మాత్రమే నీ కన్నులుగా చేసుకున్నావు. అలాగని మిగిలిన గ్రహాలను నీవు
వదిలేయలేదు కదా! అవి కూడా నీ అధికారంలోనే ఉన్నాయి. అలాగే, నేను
సూర్యచంద్రుల వలె నీకు సన్నిహితంగా ఉండి సేవ చేయలేకపోవచ్చు (అసేవకత), కానీ అంతమాత్రాన నన్ను నీవు పనికిరాని వాడిగా వదిలివేయడం తగునా? నేను కూడా నీ సృష్టిలోని వాడినే కదా!
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి తన
అశక్తతను చాటుకుంటూనే, శివుని విశ్వవ్యాప్తమైన దయను వేడుకుంటున్నారు.
- 62వ శ్లోకంలో వినాయకుని 'దాతృత్వం'
కవికి లేకపోయినా, కనీసం సేవకుడిగానైనా
ఉండనిమ్మని కోరుతున్నారు.
- 63వ శ్లోకంలో గ్రహాల ఉదాహరణతో, ప్రత్యక్ష
సేవలో లేని వారిని కూడా భగవంతుడు రక్షించాలని చమత్కారంగా వాదిస్తున్నారు.
అరువది నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: బాలౌ
ఉభౌ ద్విజపతీ తవ నాథ భక్తౌ ఏకస్తయోర్హరతి సంతమసం ప్రజానామ్ । తేనావృతం యది పరం
సహసే మహేశ ద్రష్టుం తతో విషమదృష్టిరితి శ్రుతో౽పి ॥ 64 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! మహేశ
= ఓ మహేశ్వరా! తవ భక్తౌ = నీకు భక్తులైన (నీకు
ప్రియమైన), బాలౌ ద్విజపతీ ఉభౌ = ఇద్దరు
బాల ద్విజపతులు ఉన్నారు (ఒకరు నీ శిరస్సుపై ఉన్న 'బాలచంద్రుడు',
మరొకరు 'నేను' - బాల
బ్రాహ్మణుడను), తయోః = వారిరువురిలో,
ఏకః = ఒకడైన చంద్రుడు, ప్రజానామ్
= ప్రజల యొక్క, సంతమసమ్ = దట్టమైన చీకటిని, హరతి = పోగొట్టుచున్నాడు,
పరం తు = కానీ, తేన
(సంతమసేన) = ఆ అజ్ఞానమనే దట్టమైన చీకటిచేత, ఆవృతమ్
= కప్పబడిన వానిని (నన్ను), ద్రష్టుమ్
= చూచుటకు, యది సహసే = నీవు
సహించినట్లయితే (అంటే నన్ను అలాగే చీకటిలో వదిలేస్తే), తతః
= అప్పుడు, శ్రుతో౽పి = వేదాలలో
ప్రసిద్ధుడవైనప్పటికి, విషమదృష్టిః ఇతి = నీవు 'విషమదృష్టి' (అసమానమైన
కన్నులు కలవాడు / పక్షపాత దృష్టి కలవాడు) అని పిలవబడతావు.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీకు ఇద్దరు బాల ద్విజపతులు భక్తులుగా ఉన్నారు. ఒకరు నీ తలపైన ఉన్న చంద్రుడు, మరొకరు నీ
పాదాల చెంత ఉన్న నేను (బ్రాహ్మణుడను). చంద్రుడు లోకంలోని చీకటిని పోగొడుతున్నాడు
కాబట్టి అతడిని నీవు నెత్తిన పెట్టుకున్నావు. కానీ అజ్ఞానమనే చీకటిలో మునిగి ఉన్న
నన్ను మాత్రం నీవు పట్టించుకోవడం లేదు. నీవు 'విషమనేత్రుడివి'
(మూడు కన్నులవాడివి) అని పేరు. కానీ నన్ను ఇలాగే వదిలేస్తే, నీవు పక్షపాత బుద్ధి కలవాడివని (విషమ దృష్టి) లోకం అనుకుంటుంది. కాబట్టి
నా అజ్ఞానాన్ని కూడా తొలగించు.
అరువది ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: శత్రౌ
సుహృది చ సమదృశస్తవ నితాంతం దోషోద్ధతే౽పి యది తే హృదయం దయార్ద్రమ్ । తత్సాంప్రతం
గతివిహీనమనాత్మనీనం దీనం జనం ప్రతి కుతః కరుణావలేపః ॥ 65 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! శత్రౌ
సుహృది చ = శత్రువు యందును, మిత్రుని
యందును, సమదృశః = సమానమైన దృష్టి
కలిగిన, తవ = నీ యొక్క, హృదయమ్ = హృదయము, దోషోద్ధతే
అపి = దోషములతో నిండిన శత్రువుల యందు కూడా, యది దయార్ద్రమ్ = దయతో తడిసి ఉన్నట్లయితే, తత్ = అటువంటప్పుడు, సాంప్రతమ్
= ఇప్పుడు, గతి-విహీనమ్ = దిక్కులేని వానిని, అనాత్మనీనమ్ = తన హితవు తాను కోరుకోలేని అజ్ఞానిని, దీనం జనం ప్రతి
= దీనుడనైన నా పట్ల, కరుణా-అవలేపః = దయను చూపడంలో నిర్లక్ష్యం (అవజ్ఞ), కుతః = ఎందుకు?
తాత్పర్యము: ఓ శంభూ! నీవు
సమదర్శివి. శత్రువునైనా, మిత్రుడినైనా సమానంగా చూస్తావు. దోషాలు ఉన్న వారిని కూడా నీవు
నీ దయతో ఆదుకుంటావు. మరి ఏ దారీ లేని, తన మంచిని తాను
చూసుకోలేని పరమ దీనుడనైన నా విషయానికి వచ్చేసరికి నీ దయ ఎందుకు ఆగిపోయింది?
నాపై నీవు కరుణను చూపకుండా ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి శివుని
యొక్క 'సమదృష్టి'ని మరియు 'దయాగుణము'ను ప్రశంసిస్తూనే, తనను ఆదరించకపోవడాన్ని
ప్రశ్నిస్తున్నారు.
- 64వ శ్లోకంలో విషమదృష్టి అనే పదాన్ని శివుని మూడు కన్నులకు
మరియు పక్షపాత బుద్ధికి రెండింటికీ వర్తించేలా శ్లేషార్థంలో వాడారు.
- 65వ శ్లోకంలో శివుని 'సమదర్శిత్వము'ను గుర్తు చేస్తూ, తనలాంటి దీనుడిపై కరుణ చూపడం
ఆయన బాధ్యత అని వేడుకుంటున్నారు.
అరువది ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: అభ్యుద్గమో౽యమశనేరమృతాంశుబిమ్బా-
త్స్వామిన్నసౌ దినమణేస్తిమిరప్రరోహః । యుష్మాదృశస్య కరుణాంబునిధేరకస్మా- దస్మాదృశేష్వశరణేష్వవధీరణం
యత్ ॥ 66 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ నాథా! కరుణా-అంబునిధేః
= కరుణా సముద్రుడవైన, యుష్మాదృశస్య = నీవంటి వాని నుండి, అకస్మాత్ = కారణము లేకుండానే, అశరణేషు = దిక్కులేని,
అస్మాదృశేషు = మావంటి వారి యందు, యత్ అవధీరణమ్ = ఏ నిర్లక్ష్యము (ఉపేక్ష) ఉన్నదో,
సః అయమ్ = అది ఇటువంటిది - అమృతాంశు-బిమ్బాత్
= అమృత కిరణములు కలిగిన చంద్ర బింబము నుండి, అశనేః
= పిడుగు (నిప్పు), అభ్యుద్గమః = పుట్టినట్లు ఉన్నది; తథా = అలాగే,
దినమణేః = సూర్యుని నుండి, అసౌ తిమిర-ప్రరోహః = ఈ చీకటి మొలకలెత్తినట్లు
(పుట్టినట్లు) ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీవు
కరుణా సముద్రుడవు. దిక్కులేని మావంటి దీనులను నీవు ఉపేక్షించడం (ఆదరించకపోవడం)
అనేది లోక విరుద్ధమైన విషయం. చల్లని అమృత కిరణాలు ఇచ్చే చంద్రుడి నుండి పిడుగులు
పడటం ఎంత అసాధ్యమో, వెలుగునిచ్చే సూర్యుడి నుండి చీకటి పుట్టడం ఎంత అసంభవమో,
పరమ దయామయుడవైన నీ నుండి మా పట్ల ఉపేక్ష కలగడం కూడా అంతటి అసంభవమైన
విషయం. కాబట్టి నీవు నన్ను నిర్లక్ష్యం చేయడం తగదు.
అరువది ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వామిన్మృడస్త్వమురుదుఃఖభరార్దితో౽హం మృత్యుంజయస్త్వమథ
మృత్యుభయాకులో౽హమ్
। గంగాధరస్త్వమహముద్భవతాపతప్తః కథం కథమహం న తవానుకంప్యః ॥ 67 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ నాథా! త్వమ్
మృడః = నీవు 'మృడుడవు' (సుఖాన్ని ఇచ్చేవాడవు), అహమ్ = నేను,
ఉరు-దుఃఖ-భర-అర్దితః = గొప్ప దుఃఖ భారముతో
పీడింపబడుతున్నాను; త్వమ్ మృత్యుంజయః = నీవు 'మృత్యుంజయుడవు' (మృత్యువును
గెలిచినవాడవు), అథ అహమ్ = నేను మాత్రం,
మృత్యు-భయ-ఆకులః = మరణ భయముతో కలత
చెందుతున్నాను; త్వమ్ గంగాధరః = నీవు 'గంగాధరుడవు' (చల్లని గంగను ధరించినవాడవు), అహమ్ = నేను, ఉద్భవ-తాప-తప్తః
= సంసారమనే తాపముతో (వేడితో) తపిస్తున్నాను; అతః
= కావున, అహమ్ = నేను,
కథం కథమ్ = ఏ విధంగా చూసినా, తవ అనుకంప్యః న = నీ దయకు పాత్రుడను కాను? (తప్పక పాత్రుడనే).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ
పేర్లలోనే నా బాధలకు మందు ఉంది. నీవు సుఖప్రదాతవు (మృడ), నేను
దుఃఖితుడిని. నీవు మృత్యువును గెలిచినవాడవు, నేను మరణానికి
భయపడేవాడిని. నీవు చల్లని గంగను నెత్తిన మోస్తున్నావు, నేను
సంసార తాపంతో రగిలిపోతున్నాను. రోగికి వైద్యుడి అవసరం ఉన్నట్లే, ఈ బాధలన్నీ ఉన్న నాకు నీ అవసరం ఎంతో ఉంది. ఇన్ని కష్టాలు ఉన్న నన్ను నీవు
కాక ఇంకెవరు ఆదరిస్తారు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి శివుని
నామములలోని సార్థకతను తన దీన స్థితితో పోల్చుకుంటూ వైధర్మ్య దృష్టాంతము ద్వారా
అద్భుతమైన భక్తిని ప్రకటించారు.
- 66వ శ్లోకంలో శివుని దయను సూర్యచంద్రుల వెలుగుతో పోల్చారు.
- 67వ శ్లోకంలో శివుని ప్రసిద్ధ నామాలను (మృడ, మృత్యుంజయ, గంగాధర) ప్రస్తావిస్తూ, ఆ నామాలకు తగినట్లుగా తనను రక్షించమని వేడుకున్నారు. వ్యాఖ్యానంలో
"భవ జీర్ణ జ్వర తాపము"ను పోగొట్టే వైద్యుడిగా శివుని వర్ణించారు.
అరువది ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: భక్తప్రియః సవయమపి క్షుధయాన్వితస్య పానోత్సవైకరసికో౽పి
పిపాసితస్య । తాపాతురస్య ఘనసేవనసాదరో౽పి జానాసి నాథ న కథం సహసా
మమార్తిమ్ ॥ 68 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! త్వమ్
= నీవు, భక్తప్రియః (స్వయమపి)
= స్వయముగా భక్తులపై ప్రేమ కలవాడవు (మరియు శ్లేషార్థంలో: భక్త అనగా అన్నము,
అన్నముపై ప్రీతి కలవాడవు); క్షుధయాన్వితస్య
= (నీ దర్శనమనే) ఆకలితో ఉన్న నా యొక్క బాధను ఎందుకు గ్రహించవు?
పాన-ఉత్సవ-ఏక-రసికో౽పి = రసాయన పానమునందు లేదా జగద్రక్షణ (పా - రక్షణే) యందు ఆసక్తి
కలవాడవు; పిపాసితస్య = (నీ
కరుణామృతముకై) దప్పికతో ఉన్న నా ఆర్తిని ఎందుకు తెలియవు? తాపాతురస్య
= తాపత్రయములతో బాధపడుతున్న నాకు, ఘన-సేవన-సాదరో౽పి = మేఘముల వలె
(ఘన) చల్లని సేవను అందించుటలో ఆసక్తి కలవాడవు; మమ ఆర్తిమ్
= నా పీడను, సహసా = వెంటనే,
కథం న జానాసి = ఎందుకు తెలుసుకోవు?
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
లోకంలో అన్నం (భక్త) అంటే ఇష్టమున్నవాడికి ఆకలి విలువ తెలుస్తుంది. మరి భక్తులంటే
(భక్త) ఇష్టమున్న నీకు, నీ దర్శనం కోసం ఆకలితో అలమటిస్తున్న నా బాధ ఎందుకు తెలియడం
లేదు? జగత్తును రక్షించే (పాన) దీక్షలో ఉన్న నీకు, నీ కరుణ కోసం దప్పికతో ఉన్న నా ఆర్తి ఎందుకు అర్థం కావడం లేదు? భక్తులనే మేఘాలను (ఘన) సేవించే నీకు, సంసార తాపంతో
రగిలిపోతున్న నా కష్టం ఎందుకు కనిపించడం లేదు? ఇవన్నీ తెలిసి
కూడా నాపై ఎందుకు దయ చూపవు?
అరువది తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: సర్వజ్ఞ సర్వమవగచ్ఛసి భూతభావి భాగ్యక్షయః పునరసౌ భగవన్మమైవ
। నాజ్ఞాసి యస్య హృదయస్థితమేవ నార్తిం జ్ఞాత్వాపి వా గజనిమీలితమాతనోషి ॥ 69 ॥
ప్రతిపదార్థము: సర్వజ్ఞ = ఓ
సర్వజ్ఞుడా! భూత-భావి = గతించిన దానిని, జరగబోవు దానిని, సర్వమ్ = అంతటినీ,
అవగచ్ఛసి = నీవు ఎరుగుదువు. భగవన్ = ఓ భగవంతుడా! పునః = కానీ, యస్య
మమ ఏవ = ఏ నా యొక్క, హృదయస్థితమ్ ఏవ
= హృదయములోనే ఉన్న, ఆర్తిమ్ = బాధను, న ఆజ్ఞాసి = తెలుసుకోలేకపోతున్నావో,
అసౌ = ఇది, మమ
భాగ్యక్షయః = నా దురదృష్టమే! వా = లేదా,
జ్ఞాత్వా అపి = తెలిసి కూడా, గజ-నిమీలితమ్ = ఏనుగు కన్నులు మూసుకున్నట్లు
(తెలియనట్లు నటించుట), ఆతనోషి = చేయుచున్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ సర్వజ్ఞా!
లోకంలో జరిగిందీ, జరగబోయేదీ అంతా నీకు తెలుసు. కానీ నా హృదయంలో రగిలే వేదన
మాత్రం నీకు తెలియడం లేదంటే, అది నా దురదృష్టమే అని
భావించాలి. లేదా, అంతా తెలిసి కూడా ఏనుగు కన్నులు
మూసుకున్నట్లు (గజనిమీలిత న్యాయం) ఏమీ తెలియనట్లు నటిస్తున్నావా? నా మొర నీకు వినిపించడం లేదా, లేక విననట్లు
ఉంటున్నావా?
విశేషము:
- 68వ శ్లోకంలో శ్లేషాలంకారం ద్వారా కవి భక్తుడు-అన్నము,
పానము-రక్షణ వంటి పదాలను చమత్కారంగా వాడారు.
- 69వ శ్లోకంలో గజనిమీలిత న్యాయాన్ని ఉపయోగించి భగవంతుని
ఉపేక్షను భక్తుడు నిలదీస్తున్నట్లుగా వర్ణించారు.
డెబ్బైయవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఫాలే౽నలం
తవ గళే గరళం కరే చ శూలం ప్రకాశమఖిలో౽యమవైతి లోకః । అంతర్గతం త్రయమిదం తు మమ
త్వమేవ జానాసి నాపి చ దయాయత హతో౽హమ్ ॥ 70 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా! తవ
= నీ యొక్క, ఫాలే = నుదుటిపై,
అనలమ్ = అగ్నిని; గళే
= కంఠమునందు, గరళమ్ = విషమును;
కరే చ = చేతియందు, శూలమ్
= త్రిశూలమును; అయమ్ అఖిలః లోకః = ఈ లోకమంతా, ప్రకాశమ్ = స్పష్టముగా,
అవైతి = ఎరుగును. తు = కానీ,
మమ = నా యొక్క, అంతర్గతమ్
= లోపల (హృదయమున) ఉన్న, ఇదమ్ త్రయమ్ = ఈ మూడింటిని (తాపము, విషము, శూలము
వంటి బాధలు), త్వమేవ జానాసి = నీవు
మాత్రమే ఎరుగుదువు. (అయినను) న దయాయసే = దయ చూపడం లేదు,
అతః = కావున, హతో౽హమ్ = నేను
చచ్చినవానితో సమానము (నశించితిని).
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీ
నుదుట అగ్ని, కంఠంలో విషం, చేతిలో శూలం ఉన్నాయని లోకమంతా తెలుసు.
కానీ నా హృదయం లోపల కూడా అవే ఉన్నాయి. నా లోపల సంసార తాపమనే అగ్ని, నా దుష్కర్మలనే విషము, నా జన్మజరామరణాలనే శూలము నన్ను
వేధిస్తున్నాయి. అందరి హృదయాలలో ఉండే నీకు నా బాధలు తెలియనివి కావు. అంతా తెలిసి
కూడా నీవు నాపై దయ చూపడం లేదు. ఇంతకన్నా దౌర్భాగ్యం ఏముంటుంది?
డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఏకస్త్వమేవ
భవినామనిమిత్తబంధు- ర్నైసర్గికీ తవ కృపా సవితుః ప్రభేవ । వామః పునర్మమ విధిః
పరిదేవితాని జాతాన్యరణ్యరుదితేన సమాని యస్య ॥ 71 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ = ఓ ఈశ్వరా! భవినామ్
= సంసారులకు, త్వమేవ ఏకః = నీవు మాత్రమే, అనిమిత్త-బంధుః = కారణము లేని (నిస్వార్థ) బంధువువు. సవితుః ప్రభా ఇవ = సూర్యుని కాంతి వలె, తవ కృపా = నీ దయ, నైసర్గికీ = సహజమైనది. పునః
= కానీ, మమ విధిః = నా
తలరాత (దైవము), వామః = వంకరగా
(ప్రతికకూలముగా) ఉన్నది; యస్య = ఏ నా
యొక్క, పరిదేవితాని = ఏడుపులు (మొరలు),
అరణ్య-రుదితేన సమాని = అడవిలో ఏడ్చినట్లుగా
(వినే దిక్కు లేనివిగా), జాతాని = అయినవో.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! ఈ
లోకంలో ప్రాణులందరికీ ఎలాంటి స్వార్థం లేకుండా మేలు చేసే బంధువువు నీవొక్కడివే.
సూర్యుడికి కాంతి ఎలా సహజమో, నీకు దయ చూపడం అలా సహజం. కానీ నా దురదృష్టం
కొద్దీ నా తలరాత వంకరగా ఉంది. అందుకే నీవు దయామయుడివైనా, నీ
ముందు నేను పెట్టుకునే మొరలన్నీ అడవిలో ఏడ్చినట్లుగా వ్యర్థమైపోతున్నాయి. ఎవరూ
లేని అడవిలో ఏడిస్తే ఎలాగైతే ఓదార్చేవారు ఉండరో, నీ దయకు
నేను అలా దూరమయ్యాను.
విశేషము:
- 70వ శ్లోకంలో శివుని బాహ్య రూపములోని అగ్ని, విషము, శూలములను భక్తుడు తన అంతర్గత మానసిక
వేదనకు (తాపత్రయములకు) ప్రతీకలుగా వాడుకున్నాడు.
- 71వ శ్లోకంలో అరణ్యరుదితము అనే న్యాయాన్ని ఉపయోగించి,
తన ప్రార్థనలు భగవంతుని చేరడం లేదని ఆవేదన వ్యక్తం చేశాడు.
శివుని దయను సూర్యప్రభతో పోల్చడం ద్వారా అది అందరికీ సమానంగా లభిస్తుందని,
కానీ తన పాపమే అడ్డుపడుతోందని కవి భావం.
డెబ్బై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: అత్యంతదుర్భగమయోగ్యమభాగ్యభాజ-
మాజన్మ నర్మవిముఖం ముఖరోగ్రవాచమ్ । దేవాదవ్యాప్య సకటాపసదం మహేశ నేవాశ్యజత్కులవధూరివ
దుర్గతిర్మామ్ ॥ 72 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహేశ = ఓ
మహేశ్వరా! అత్యంత-దుర్భగమ్ = మిక్కిలి దౌర్భాగ్యవంతుడను,
అయోగ్యమ్ = ఏ పనికి పనికిరాని వాడను, అభాగ్య-భాజమ్ = అదృష్టహీనుడను, ఆజన్మ-నర్మ-విముఖమ్ = పుట్టినప్పటి నుండి సుఖ
సంతోషాలకు (నర్మ) దూరమైనవాడను, ముఖర-ఉగ్ర-వాచమ్ = వ్యర్థమైన, కఠినమైన మాటలు మాట్లాడేవాడను, సకట-అపసదమ్ = అందరిలోనూ అధముడనైన మామ్ = నన్ను, దుర్గతిః = నా దరిద్రము
(దుస్థితి), దేవాత్ అవాప్య = దైవవశాత్తు
పొంది (నాకు ప్రాప్తించి), కులవధూః ఇవ = పతివ్రతయైన కులస్త్రీ తన భర్తను వదలనట్లుగా, న ఏవ
అత్యజత్ = వదిలిపెట్టడం లేదు.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
పతివ్రతయైన స్త్రీ తన భర్త ఎన్ని లోపాలు ఉన్నవాడైనా, దౌర్భాగ్యుడైనా, కఠినంగా మాట్లాడేవాడైనా అతడిని ఎలాగైతే వదిలిపెట్టదో, నా 'దుర్గతి' (దరిద్రము/పాపఫలము)
కూడా నన్ను అలాగే అంటిపెట్టుకుని ఉంది. నేను భాగ్యహీనుడిని, అమంగళకరుడిని,
కఠినుడిని అని తెలిసినా, ఈ దుస్థితి నన్ను
నీడలా వెంబడిస్తూనే ఉంది తప్ప వదలడం లేదు. నా ఈ పాపబంధం నుండి నన్ను నీవే
కాపాడాలి.
డెబ్బై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ముక్త్వా
సమాధిమసమాధిహరం పరం చ ప్రోద్దామధామ శివధామ సుధామయం తే । భ్రాంతో౽స్మి
తేన మలయానిలవేపమాన- కల్లోలలోలనిధనాని ధనాని లబ్ధుమ్ ॥ 73 ॥
ప్రతిపదార్థము: శివ = ఓ
మంగళకరుడైన ఈశ్వరా! అసమాధి-హరమ్ = మానసిక వ్యధలను (ఆధులను)
హరించునట్టి, ప్రోద్దామ-ధామ = అత్యంత
ప్రకాశవంతమైనది, సుధామయమ్ = అమృతమయమైనది,
పరమ్ = శ్రేష్ఠమైనది అయిన తే ధామ = నీ యొక్క స్వరూపమును (లేదా నీ స్థానమును), సమాధిమ్ చ
= నీపై ధ్యానమును (సమాధిని), ముక్త్వా
= వదిలివేసి, మలయానిల-వేపమాన-కల్లోల-లోల-నిధనాని
= మలయమారుతము (గాలి) చేత కదిలించబడే సముద్రపు అలల వలె చంచలమైనవి
మరియు నశించిపోయేవి అయిన, ధనాని = ప్రాపంచిక
సంపదలను, లబ్ధుమ్ = పొందుటకు, తేన = అట్టి దుర్బుద్ధి చేత, భ్రాంతో౽స్మి = దిక్కుతెలియక
తిరుగుతున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ పరమశివా! నీ
ధ్యానం అన్ని రకాల ఆధివ్యాధులను హరిస్తుంది. నీ స్వరూపం పరమ ప్రకాశవంతమైనది, అమృతమయమైనది.
అటువంటి శాశ్వతమైన శివపదాన్ని వదిలేసి, నేను ఈ లోకంలోని
అశాశ్వతమైన సంపదల కోసం పాకులాడుతున్నాను. సముద్రపు అలలు గాలి తాకిడికి ఎలాగైతే
క్షణక్షణానికి పుడుతూ, నశిస్తూ ఉంటాయో, ఈ ప్రాపంచిక సంపదలు కూడా అంతే చంచలమైనవి. అటువంటి తుచ్ఛమైన ధనం కోసం
భ్రమలో పడి నీ దరిని చేరలేకపోతున్నాను.
విశేషము:
- 72వ శ్లోకంలో కులవధూ ఉపమానం ద్వారా తన దురదృష్టం తనను
ఎంతగా అంటిపెట్టుకుని ఉందో కవి చమత్కారంగా వివరించారు.
- 73వ శ్లోకంలో వైరాగ్య భావం కనిపిస్తుంది. మోక్షాన్ని ఇచ్చే
శివధ్యానాన్ని వదిలి, అలల వంటి చంచలమైన సంపదలను ఆశించడం
తన మూర్ఖత్వమని భక్తుడు పశ్చాత్తాపపడుతున్నాడు.
డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆరాధితాః మృగచపలాశ్చపలావదేవ దుష్టేశ్వరా న గురవో గురవో
గుణౌఘైః । యాతాని తాని మమ హానిమహాని మిథ్యా శ్రాంతో౽స్మి
హా వితతమోహతమోహతో౽హమ్ ॥ 74 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే స్వామిన్ = ఓ స్వామీ! చపలావత్
ఏవ = మెరుపు తీగ వలె చంచలులైన, మృగ-చపలాః
= లేడి వలె స్థిరత్వం లేని, దుష్ట-ఈశ్వరాః
= దుష్టులైన ప్రభువులను (ధనవంతులను), ఆరాధితాః
= సేవించితిని. గుణ-ఓఘైః గురవః = సద్గుణ
సంపత్తి చేత గొప్పవారైన, గురవః = జ్ఞాన
గురువులను, న (ఆరాధితాః) = సేవించలేదు.
అతః = ఆ కారణము చేత, మమ తాని అహాని
= నా యొక్క ఆ రోజులు (జీవిత కాలము), మిథ్యా
= వ్యర్థముగా, హానిమ్ యాతాని = వృథా అయిపోయినవి. హా = అయ్యో! వితత-మోహ-తమ-హతః
= విస్తరించిన మోహమనే చీకటి చేత కొట్టబడిన (పీడించబడిన), అహం శ్రాంతః అస్మి = నేను అలసిపోయాను.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నేను నా జీవితంలో మెరుపు తీగల్లాంటి చంచల స్వభావం కలవారిని, లేళ్ళలాగా
అస్థిరంగా ఉండే దుష్ట ప్రభువులను ధనం కోసం ఆశ్రయించి వారిని సేవించాను. కానీ
నిజమైన జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే సద్గురువులను మాత్రం సేవించలేదు. దీనివల్ల నా అమూల్యమైన
కాలమంతా వృథా అయిపోయింది. ఇప్పుడు అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారంలో చిక్కుకుని, దారి తెలియక నేను అలసిపోయాను. నన్ను రక్షించు.
డెబ్బై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: తృష్ణా దినాద్దినమవృంహత వంహిమాన- మాయామినీ మనసి
హేమంతయామినీవ ॥ నాథ త్రిధామనయనార్ప్య దృక్ప్రసాదం పాదం నయాంధతమసం భరసంభృతం మే ॥ 75 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే
త్రిధామనయన = సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని అనే
మూడు తేజస్సులను కన్నులుగా కలవాడా! మమ మనసి = నా మనస్సులో,
తృష్ణా = కోరిక (ఆశ), ఆయామినీ
హేమంత-యామినీ ఇవ = సుదీర్ఘమైన హేమంత కాలపు రాత్రి వలె,
దినాత్ దినమ్ = రోజురోజుకు, వంహిమానమ్ = అధికముగా, అవృంహత
= పెరుగుతూనే ఉన్నది. నాథ = ఓ నాథా! దృక్-ప్రసాదమ్
అర్ప్య = నీ ప్రసన్న దృష్టిని నాపై ప్రసరింపజేసి, భర-సంభృతమ్ = భారముతో నిండిన (పాప భారముతో కూడిన),
మే అంధతమసమ్ = నా అజ్ఞానమనే చీకటిని, సాదమ్ నయ = నాశనము చేయుము.
తాత్పర్యము: ఓ ముక్కంటి
దేవా! హేమంత కాలంలో రాత్రులు ఎలాగైతే చాలా సుదీర్ఘంగా ఉంటాయో, నా
మనస్సులోని కోరికలు (తృష్ణ) కూడా అలాగే అంతం లేకుండా రోజురోజుకూ పెరిగిపోతున్నాయి.
ఈ కోరికల భారంతో నా మనస్సు అజ్ఞానమనే చీకటిలో మునిగిపోయింది. సూర్యచంద్రాగ్నులనే
కన్నులు కలిగిన నీవు నీ కరుణా వీక్షణాన్ని నాపై ప్రసరింపజేస్తే తప్ప ఈ చీకటి
తొలగదు. దయచేసి నా అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసి నాకు శాంతిని ప్రసాదించు.
విశేషము:
- 74వ శ్లోకంలో కవి తన జీవితకాలం వ్యర్థమైనందుకు
పశ్చాత్తాపపడుతూ, ఉపమాలంకారం (చపలావత్)
ద్వారా ప్రాపంచిక సంపదల అస్థిరతను వివరించారు.
- 75వ శ్లోకంలో శివుని త్రిధామనయన (మూడు
కన్నుల తేజస్సు) రూపం ద్వారా తన అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టమని వేడుకున్నారు.
హేమంత రాత్రిని తృష్ణతో పోల్చడం కవి యొక్క అద్భుత కల్పన.
డెబ్బై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్తంభం
విజృంభయతి దంభమయం భ్రమం చ క్వచిత్ప్రపఞ్చయతి యచ్ఛతి వాచి ముద్రామ్ । కం నామ
నామయమయం ప్రథయత్యఖర్వ- గర్వజ్వరజ్వలనదుఃసహసంనిపాతః ॥ 76 ॥
ప్రతిపదార్థము: అఖర్వ-గర్వ-జ్వర-జ్వలన-దుఃసహ-సంనిపాతః = అదుపులేని
(అఖర్వ) అహంకారమనే జ్వరముతో పుట్టిన, దహింపజేసే (జ్వలన),
భరింపరాని సన్నిపాత జ్వరము వంటి ఈ అహంకారము; దంభమయమ్
స్తంభమ్ = దంభముతో కూడిన స్తంభనను (అనగా శరీరము
మొద్దుబారిపోవడము లేదా అహంకారముతో తల వంచకపోవడము); విజృంభయతి
= వృద్ధి చేయుచున్నది. క్వచిత్ భ్రమమ్ ప్రపఞ్చయతి = కొన్నిచోట్ల భ్రమను (చిత్తవిభ్రమమును) కలిగిస్తున్నది. వాచి ముద్రామ్
యచ్ఛతి = వాక్కుకు ముద్ర వేయుచున్నది (అనగా నోరు
మెదపనీయకుండా మౌనమును ఇచ్చుచున్నది). అయమ్ = ఇటువంటి అహంకార
సన్నిపాతము; కం నామ ఆమయమ్ = ఏ రోగమును
(కంపము, మూర్ఛ మొదలైనవి); న ప్రథయతి
= విస్తరింపజేయదు? (అన్ని అనర్థాలను
కలిగిస్తుంది).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
మనుష్యుడికి అహంకారం అనే సన్నిపాత జ్వరం సోకితే అది అతడిని నిలువునా
స్తంభింపజేస్తుంది. ఆయుర్వేదంలో సన్నిపాత జ్వరం వస్తే వాత దోషం వల్ల శరీరం కర్రలా
బిగుసుకుపోతుంది (స్తంభం). పిత దోషం వల్ల భ్రమ కలుగుతుంది. కఫ దోషం వల్ల నోట మాట
రాదు (వాచి ముద్ర). అచ్చం అలాగే ఈ అహంకార జ్వరం మనిషిని గర్వంతో స్తంభింపజేస్తోంది, అజ్ఞానంతో
భ్రమపెడుతోంది, భగవన్నామం పలకనీయకుండా నోటిని
మూయించేస్తోంది. ఈ అహంకార జ్వరం వల్ల కలగని అనర్థం అంటూ ఏదీ లేదు.
డెబ్బై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: తత్సాంప్రతం భువనవిశ్రుతహస్తసిద్ధిం దేవ
త్వామోషధీపతిశిఖామణిమాశ్రయామి । మౌనం విముద్రయ దరిద్రయ మోహనిద్రాం విద్రావయ
ద్రుతముపద్రవమింద్రియాణామ్ ॥ 77 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవ = ఓ
భగవంతుడా! తత్ సాంప్రతమ్ = ఆ కారణము చేత ఇప్పుడు; భువన-విశ్రుత-హస్త-సిద్ధిమ్ = మూడు లోకములలో
ప్రసిద్ధి చెందిన 'హస్తవాసి' (వైద్యుని
చేయి తగిలితే రోగం నయమవడం) కలిగిన; ఓషధీపతి-శిఖామణిమ్
= చంద్రుని (ఓషధీపతిని) శిఖామణిగా ధరించినవాడవు మరియు సకల వైద్యులలో
(ఓషధీశులైన వైద్యులలో) శ్రేష్ఠుడవైన; త్వామ్ ఆశ్రయామి
= నిన్ను ఆశ్రయించుచున్నాను. మే మౌనం విముద్రయ = నా మౌనమును తొలగించుము (నిన్ను స్తుతించేలా చేయుము). మోహనిద్రాం దరిద్రయ
= నా అజ్ఞానమనే నిద్రను నశింపజేయుము. ఇంద్రియానామ్ ఉపద్రవమ్
= ఇంద్రియాల వల్ల కలిగే అశాంతిని; ద్రుతమ్
విద్రావయ = వెంటనే పారద్రోలుము.
తాత్పర్యము: ఓ పరమ వైద్యుడా!
లోకంలో సిద్ధహస్తుడైన వైద్యుడి కోసం వెతికినట్లుగా, నేను నీ పాదాలను
ఆశ్రయిస్తున్నాను. నీవు చంద్రుడిని ధరించినవాడవు (చంద్రుడు ఓషధులకు రాజు, కాబట్టి నీవు పరమ వైద్యుడవు). నీవు నీ హస్తవాసితో నా అహంకార సన్నిపాతాన్ని
నయం చేయి. నా నోటికి పట్టిన మౌన ముద్రను తొలగించి నీ స్తోత్రాలు పాడేలా చేయి.
నన్ను ఆవరించిన మోహమనే గాఢ నిద్రను దూరం చేయి. నా ఇంద్రియాలు నన్ను పక్కదారి
పట్టించే ఉపద్రవం నుండి నన్ను కాపాడు.
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో కవి
శివుని వైద్యనాథునిగా వర్ణించారు.
- 76వ శ్లోకంలో అహంకారాన్ని సన్నిపాత జ్వరంతో పోల్చడం ద్వారా
ఆ రోగం యొక్క భయంకర స్థితిని వివరించారు.
- 77వ శ్లోకంలో శివుని 'హస్తవాసి'
(హస్తసిద్ధి) మరియు చంద్రుని ధరించిన వైద్యాన్ని స్తుతించారు.
వ్యాఖ్యానంలో శివుని 'విశ్వ చికిత్సకుడు' (లోకవైద్యుడు) అని పిలుస్తూ, ఆయన కరుణే మందు అని
పేర్కొన్నారు.
డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: విస్రంభమమ్భసి భజే భగవన్నగాధే బాధే రిపువ్యవసితే౽ప్యలసీభవామి
। జాగర్మి యన్న సమవర్తిని హంతుకామే కా మే గతిర్యది కరోషి మనాగవజ్ఞామ్ ॥ 78 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా! అగాధే అమ్భసి = అడుగు తెలియని లోతైన నీటిలో (సంసార
సముద్రంలో), విస్రంభమ్ భజే = నమ్మకమును
కలిగి ఉన్నాను (ఇది సురక్షితమని భ్రమపడుతున్నాను). రిపు-వ్యవసితే బాధే అపి
= శత్రువులైన కామక్రోధాదులు నన్ను హింసించాలని
నిశ్చయించుకున్నప్పటికీ, అలసీభవామి = సోమరినై
ఉంటున్నాను (జాగ్రత్త పడటం లేదు). హంతుకామే సమవర్తిని = నన్ను
చంపాలని కోరుతున్న యముడు (సమవర్తి) ఎదురుగా ఉన్నప్పటికీ, న
జాగర్మి = మేల్కొనడం లేదు (జాగ్రత్త పడటం లేదు). త్వమ్
= నీవు, మనాక్ అవజ్ఞాం కరోషి యది = కొంచెం కూడా నన్ను నిర్లక్ష్యం చేస్తే, మే కా గతిః
= నాకు ఇక వేరే గతి ఏముంది?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
లోతు తెలియని నీటిలో దిగుతూ అది తక్కువ లోతు అని భ్రమపడే మూర్ఖుడిలా నేను ఈ
సంసారంలో సుఖం ఉందని నమ్ముతున్నాను. శత్రువులు చుట్టుముట్టి బాధించడానికి సిద్ధంగా
ఉన్నా నేను సోమరిగా ఏమీ పట్టనట్లు ఉంటున్నాను. సాక్షాత్తు యముడు నా ప్రాణాలు
తీయడానికి వేచి ఉన్నా నేను ఆధ్యాత్మికంగా మేల్కొనడం లేదు. ఇంతటి మూర్ఖుడనైన నన్ను
నీవు కూడా ఒకవేళ నిర్లక్ష్యం చేస్తే, నాకు మరణానంతరం ఏ గతి పడుతుందో అని
భయమేస్తోంది.
డెబ్బై తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యస్తే దదాతి రవమస్య వరం దదాసి యో వా మదం వహతి తస్య దమం
విధత్సే । ఇత్యక్షరద్వయవిపర్యయకేలిశీలః కిం నామ కుర్వతి నమో న మనః కరోషి ॥ 79 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఎవడైతే,
తే రవం దదాతి = నీకు ధ్వనిని (స్తోత్రమును
లేదా మొరను) ఇస్తాడో, అస్య వరమ్ దదాసి = వానికి నీవు 'వరము'ను ఇస్తావు
(రవ అనే రెండక్షరాలను తిరగేస్తే వర అవుతుంది). యః వా మదం వహతి = ఎవడైతే గర్వమును (మదమును) కలిగి ఉంటాడో, తస్య దమం
విధత్సే = వానికి 'దమము'ను (శిక్షను/అణచివేతను) ఇస్తావు (మద అనే రెండక్షరాలను తిరగేస్తే దమ అవుతుంది).
ఇతి అక్షర-ద్వయ-విపర్యయ-కేలి-శీలః = ఈ విధంగా రెండక్షరాలను
అటు ఇటు మార్చి క్రీడించే స్వభావము కలవాడా! నమః కుర్వతి మయి = నీకు 'నమః' (నమస్కారము)
చేస్తున్న నాపై, మనః కిం న కరోషి = నీ
మనస్సును ఎందుకు ఉంచవు? (అంటే నమ అనే అక్షరాలను తిరగేసి మన అనుగ్రహము
చూపవా అని భావము).
తాత్పర్యము: ఓ చమత్కారివైన
పరమేశ్వరా! నీకు ఒక అలవాటు ఉంది. నిన్ను వేడుకుంటూ రవము (ధ్వని)
చేసేవారికి, ఆ అక్షరాలను తిరగేసి వరము ఇస్తావు. అహంకారంతో మదము
చూపే వారికి, ఆ అక్షరాలను తిరగేసి దమము (శిక్ష) రుచి చూపిస్తావు. ఇలా అక్షరాలను తారుమారు చేస్తూ క్రీడించే నీవు,
ఇప్పుడు నీకు నమః (నమస్కారము) చేస్తున్న నా
విషయంలో కూడా ఆ అక్షరాలను తిరగేసి నీ మనస్సును (అనుగ్రహాన్ని)
నాపై ఎందుకు ఉంచవు?
విశేషము:
ఈ 79వ శ్లోకంలో
కవి అద్భుతమైన శబ్దాలంకారాన్ని (అక్షర విపర్యయం)
ప్రదర్శించారు.
- రవ → వర
- మద → దమ
- నమ → మన
భగవంతుడు తన వినోద క్రీడలో
భాగంగానైనా సరే, తన నమస్కారాన్ని స్వీకరించి మనస్సును (అనుగ్రహాన్ని)
ప్రసాదించమని కవి చేసిన ప్రార్థన అత్యంత మనోహరంగా ఉంది.
80వ శ్లోకము
శ్లోకము: చన్ద్రే
కరే శిరసి చక్షుషి పాదమూలే మూర్తావపీతి శివ చంద్రసుభిక్షమేతత్ । తాపాంధకారవిధురం
శరణాగతం కిం మాయాతు లంఘితవతస్తవ మోఘభావమ్ ॥ 80 ॥
ప్రతిపదార్థము: శివ = ఓ
మంగళకరుడవైన శివా! తవ కరే = నీ చేతియందు (సుధాకరమనే ముద్ర
లేదా పాత్రలో), శిరసి = నీ తలపైన,
చక్షుషి = నీ కంటిలో (ఎడమ కన్ను చంద్రుడు),
పాదమూలే = నీ పాదాల చెంత (సేవ చేసే చంద్రుడు),
మూర్తావపి = నీ మూర్తియందు (సౌమ్యమైన చంద్ర
కళావైభవము) ఇతి = ఈ విధముగా, చంద్ర-సుభిక్షమ్
ఏతత్ = నీ దగ్గర చంద్రుల సమృద్ధి (సుభిక్షము) ఉన్నది. తత్
= అటువంటప్పుడు, తాప-అంధకార-విధురమ్ = సంసార తాపముతో, అజ్ఞానమనే చీకటితో పీడింపబడుతున్న,
శరణాగతమ్ = శరణు వేడిన నన్ను, లంఘితవతః = నిర్లక్ష్యము చేసినచో, తవ = నీ యొక్క (ఈ చంద్ర సుభిక్షము), మోఘభావమ్ కిం ఆయాతు = వ్యర్థమైపోవాలా?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ
దగ్గర చంద్రులకు కొదవ లేదు. నీ తల మీద, కంటిలో, చేతిలో,
పాదాల దగ్గర ఇలా నీవు చంద్రులతో 'సుభిక్షంగా'
ఉన్నావు. చంద్రుడి స్వభావం చల్లదనాన్ని ఇవ్వడం, చీకటిని పోగొట్టడం. నేను సంసార తాపంతో రగిలిపోతున్నాను, అజ్ఞానమనే చీకటిలో కొట్టుమిట్టాడుతున్నాను. ఇన్ని చంద్ర కళలు ఉన్న నీవు నా
తాపాన్ని, చీకటిని పోగొట్టకపోతే, నీ
దగ్గర ఉన్న ఆ చంద్ర సమృద్ధి అంతా వ్యర్థమే కదా! కాబట్టి నన్ను అనుగ్రహించు.
ఎనభై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: కౌటిల్యమిందుదళతో న సుధామయత్త్వ- ముష్మాణమూర్ధ్వనయనాన్న పరం
ప్రకాశమ్ । మాలిన్యమేవ గళతో న గభీరభావం త్వత్తో౽పి మే
తితఉకల్పమవాప చేతః ॥ 81 ॥
ప్రతిపదార్థము: మే చేతః = నా మనస్సు,
తితఉ-కల్పమ్ = జల్లెడ వంటిది (సారాన్ని వదిలి
నిస్సారాన్ని గ్రహించేది). అది త్వత్తో౽పి = నీ నుండి
కూడా (దోషాలనే గ్రహించింది):
- ఇందుదళతః = (నీ తలపై ఉన్న) చంద్రకళ నుండి,
కౌటిల్యమ్ = వంకరతనాన్ని గ్రహించింది,
న సుధామయత్త్వమ్ = అమృతత్వాన్ని కాదు.
- ఊర్ధ్వనయనాత్ = (నీ నుదుటిపై ఉన్న) అగ్నినేత్రం
నుండి, ఉష్మాణమ్ = వేడిని
(కోపాన్ని) గ్రహించింది, న పరం ప్రకాశమ్ = దివ్యమైన వెలుగును కాదు.
- గళతః = (నీ నీల) కంఠం నుండి, మాలిన్యమేవ = నలుపును (మాలిన్యాన్ని)
గ్రహించింది, న గభీరభావమ్ = గంభీరతను
కాదు.
తాత్పర్యము: ఓ నాథా! నా
మనస్సు ఒక జల్లెడ (తితఉ) లాంటిది. జల్లెడ మంచి పిండిని కిందకు వదిలేసి, పనికిరాని
పొట్టును పైన ఉంచుకున్నట్లే, నా మనస్సు నీలోని గొప్ప గుణాలను
వదిలేసి, బాహ్యంగా కనిపించే వికారాలనే పట్టుకుంది. నీ
చంద్రుడి నుండి అమృతాన్ని తీసుకోకుండా వంకరతనాన్ని, నీ కంటి
నుండి జ్ఞానకాంతిని తీసుకోకుండా కోపాన్ని, నీ కంఠం నుండి
గంభీరతను తీసుకోకుండా నలుపును అబ్బించుకుంది. నా మనస్సులోని ఈ జల్లెడ బుద్ధిని
మార్చి నన్ను ఉద్ధరించు.
విశేషము:
- 80వ శ్లోకంలో శివుని చంద్రశేఖర రూపాన్ని స్తుతిస్తూ,
ఆ చల్లదనం తన తాపాన్ని హరించాలని కవి కోరుకున్నారు.
- 81వ శ్లోకంలో తితఉ (జల్లెడ) అనే ఉపమానం ద్వారా మనుష్యుడి
మనస్సు సద్గుణాలను వదిలి దోషాలనే ఎలా ఆకర్షిస్తుందో అద్భుతంగా వివరించారు.
ఎనభై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం
వర్ణయామి గురుతాం విపదః పదే మాం స్థాణోర్న్యయుఙ్క్త యదియం సహసోపదిశ్య । నిఃశాఖతాం
సుమనసామనుపేయభావం విచ్ఛాయతాం విఫలతాం రసహీనతాం చ ॥ 82 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఇయం విపదః = ఈ ఆపద
యొక్క, గురుతామ్ = గొప్పతనమును
(భారమును), కిం వర్ణయామి = ఏమని
వర్ణించను? యద్ = ఏలయనగా, ఇందలి సహసా = హఠాత్తుగా, స్థాణోః
పదే = 'స్థాణువు' (శివుడు / కొమ్మలు
లేని మొండి చెట్టు) యొక్క స్థితి యందు, మామ్ = నన్ను, నిఃశాఖతామ్ = శాఖలు
లేనితనమును (దిక్కు లేనితనము), సుమనసామ్ అనుపేయభావమ్
= దేవతలకు లేదా పండితులకు (సుమనసులకు) చేరువ కాలేని స్థితిని,
విచ్ఛాయతామ్ = కాంతి లేనితనమును, విఫలతామ్ = ఫలము లేనితనమును, రసహీనతామ్
చ = అనురాగము లేనితనమును, ఉపదిశ్య
= చూపిస్తూ, న్యయుఙ్క్త = నియమించినది.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నా
దురదృష్టవశాత్తు నాకు కలిగిన ఆపద ఎంతటిదంటే, అది నన్ను నీ పాదాల చెంతకు చేర్చి కూడా
నన్ను నిరాశ్రయుడిని చేసింది. 'స్థాణువు' అంటే శివుడు మరియు కొమ్మలు లేని మొండి చెట్టు అని రెండర్థాలు. మొండి
చెట్టు దగ్గరకు వెళ్తే ఎలాగైతే నీడ (విచ్ఛాయ), పండ్లు (విఫల),
పువ్వులు (సుమనస) లభించవో, నీవు సాక్షాత్తు 'స్థాణువు'వై ఉండి కూడా నన్ను అనుగ్రహించకపోవడం వల్ల
నేను అవే కష్టాలను అనుభవిస్తున్నాను. నీ చెంత ఉన్నా నేను నిరాధారుడిగానే
మిగిలిపోయాను.
ఎనభై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: సర్వజ్ఞశంభుశివశంకరవిశ్వనాథ-
మృత్యుంజయమృడప్రభృతీని దేవ । నామాని తే౽న్యవిషయే ఫలవన్తి కిం తు త్వం
స్థాణురేవ భగవన్మయి మందభాగ్యే ॥ 83 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా! దేవ = ఓ దేవా! తే = నీ యొక్క,
సర్వజ్ఞ-శంభు-శివ-శంకర-విశ్వనాథ-మృత్యుంజయ-మృడ-ప్రభృతీని = సర్వజ్ఞుడు, శంభుడు, శివుడు,
శంకరుడు, విశ్వనాథుడు, మృత్యుంజయుడు,
మృడుడు మొదలైన, నామాని = పేర్లు, అన్య-విషయే = ఇతర
భక్తుల విషయంలో, ఫలవన్తి = ఫలప్రదములు
(సార్థకములు) అవుతున్నాయి. కిం తు = కానీ, మందభాగ్యే మయి = దురదృష్టవంతుడనైన నా విషయంలో మాత్రం,
త్వం స్థాణుః ఏవ = నీవు కేవలం 'స్థాణువు'వే (కదలిక లేని మొండి చెట్టు వంటివాడవే).
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీకు
సర్వజ్ఞుడని, శుభాలను ఇచ్చే శంకరుడని, మంగళప్రదుడైన శివుడని ఎన్నో
పేర్లు ఉన్నాయి. ఆ పేర్లన్నీ ఇతర భక్తులను కాపాడుతున్నప్పుడు సార్థకమవుతున్నాయి.
కానీ నా విషయానికి వచ్చేసరికి నీవు 'స్థాణువు' (స్తంభము లేదా ఎండు చెట్టు) లాగా కదలకుండా, ఏమీ
తెలియనట్లు ఉండిపోయావు. నీ మిగిలిన పేర్లన్నీ నా పట్ల అబద్ధాలవుతున్నాయి, కేవలం 'స్థాణువు' అనే పేరు
మాత్రమే నా విషయంలో నిజమవుతోంది. ఇది నా మందభాగ్యం కాక మరేమిటి?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి శివుని స్థాణువు (మొండి
చెట్టు / కదలిక లేనివాడు) అనే పేరును అద్భుతమైన శ్లేషార్థంలో వాడారు.
- 82వ శ్లోకంలో ఆపద తనను ఒక నిష్ప్రయోజనమైన స్థితికి
చేర్చిందని ఆవేదన చెందారు.
- 83వ శ్లోకంలో శివుని ఇతర మంగళకర నామాలను ప్రస్తావిస్తూ,
తనను అనుగ్రహించకపోవడం వల్ల ఆయన కేవలం కదలిక లేని 'స్థాణువు'గా మిగిలిపోయాడని భక్తితో కూడిన నింద
(వ్యాజస్తుతి) చేశారు.
ఎనభై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్వేతే
సుదర్శనసమర్పణతత్పరస్య కృష్ణే చ యస్య న బభూవ విశేషబుద్ధిః । స త్వం శ్రియం సృజసి
పుణ్యజనేషు మాం చ ముఞ్చస్యపుణ్యజనమేష విధిః క్షతో మే ॥ 84 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ నీకు,
శ్వేతే (నృపతి) = శ్వేతుడనే రాజుకు, సుదర్శన-సమర్పణ-తత్పరస్య = సుదర్శనమును (మంచి
దర్శనమును) అనుగ్రహించుటలో ఆసక్తి కలవాడవో; చ = మరియు, కృష్ణే = శ్రీకృష్ణునికి
(సుదర్శన చక్రమును ఇచ్చుటలో ఆసక్తి కలవాడవో); విశేష-బుద్ధిః
న బభూవ = (తెలుపు, నలుపు అనే)
భేదబుద్ధి లేదో; సః త్వమ్ = అటువంటి
నీవు, పుణ్యజనేషు = పుణ్యాత్ముల యందు
(లేక యక్షుల యందు), శ్రియమ్ = సంపదను,
సృజసి = కలిగిస్తున్నావు; అపుణ్యజనమ్ మామ్ చ = పాపాత్ముడనైన నన్ను మాత్రం,
ముఞ్చసి = వదిలివేస్తున్నావు; మే = నా విషయములో, ఏష విధిః
= ఈ నీ పద్ధతి, క్షతః = విరుద్ధముగా
(దోషముగా) ఉన్నది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీవు శ్వేత వర్ణము (తెలుపు) కల శ్వేత మహారాజును అనుగ్రహించావు, నల్లనివాడైన
(కృష్ణ) శ్రీకృష్ణునిపై దయ చూపావు. నీకు తెలుపు, నలుపు అనే
భేదం లేదు. కానీ ఇప్పుడు పుణ్యాత్ములకు (పుణ్యజన) సంపదలు ఇస్తూ, పుణ్యం లేని నన్ను (అపుణ్యజన) మాత్రం దూరం పెడుతున్నావు. నీవు సమదర్శివి
కదా! మరి నా విషయంలో ఈ వివక్ష ఎందుకు? ఇది నీ నిష్పక్షపాత
బుద్ధికి విరుద్ధంగా ఉంది.
ఎనభై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆవర్జనం
క్రతుభుజాం గజవాజిరత్న- శ్రీపారిజాతమదిరేందుసుధార్పణేన । కృత్వాగ్రహీద్గరలమాత్మని
యన్మహిమ్నా సా తే క సంప్రతి కృపా మయి మందభాగ్యే ॥ 85 ॥
ప్రతిపదార్థము: గజ-వాజి-రత్న-శ్రీ-పారిజాత-మదిర-ఇందు-సుధా-అర్పణేన = ఐరావతము,
ఉచ్ఛైశ్రవము, కౌస్తుభ రత్నము, లక్ష్మి, పారిజాతము, మదిర,
చంద్రుడు మరియు అమృతము వంటి ఉత్తమ వస్తువులను ఇతరులకు పంచి ఇచ్చుట
ద్వారా; క్రతుభుజామ్ = దేవతలను,
ఆవర్జనమ్ కృత్వా = సంతోషపెట్టి (వశం చేసుకొని);
యత్ మహిమ్నా = ఏ దయా మహిమ చేత, ఆత్మని = నీ యందు (నీ కంఠమున), గరలమ్ అగ్రహీః = భయంకరమైన విషమును స్వీకరించావో;
సా తే కృపా = అట్టి నీ గొప్ప కరుణ, సంప్రతి = ఇప్పుడు, మందభాగ్యే
మయి = దురదృష్టవంతుడనైన నా పట్ల, క్వ
= ఎక్కడ ఉన్నది?
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
క్షీరసాగర మథన సమయంలో పుట్టిన ఐరావతం, ఉచ్ఛైశ్రవం, లక్ష్మీదేవి,
అమృతం వంటి అన్ని మంచి వస్తువులను దేవతలకు పంచి ఇచ్చి వారిని
ఆనందపరిచావు. లోకాన్ని రక్షించడం కోసం అందరూ భయపడే కాలకూట విషాన్ని మాత్రం నీవు
మింగావు. లోకోపకారం కోసం విషాన్ని మింగిన ఆ గొప్ప కరుణ, ఇప్పుడు
నా దగ్గరికి వచ్చేసరికి ఏమైపోయింది? నన్ను కాపాడటానికి నీ ఆ
దయ ఎందుకు రావడం లేదు?
విశేషము:
- 84వ శ్లోకంలో శివుని సమదర్శిత్వమును ప్రశ్నిస్తూ, పుణ్యాత్ములను, పాపాత్ములను సమానంగా చూడమని కవి
కోరుతున్నారు.
- 85వ శ్లోకంలో గరళకంఠుని త్యాగాన్ని గుర్తు చేస్తూ, లోకాన్నంతటినీ విషం నుండి కాపాడిన దేవుడు తన కష్టాల నుండి తనను
ఎందుకు కాపాడటం లేదని ఆవేదనతో అడుగుతున్నారు.
ఎనభై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: తేషు తే మదనదక్షయమాంధకేషు ప్రాదుర్భవన్మనసి రోషవిషప్రరోహః ।
సిక్తః సుధామయమసూత యయా ప్రసాదం సా తే క్వ సంప్రతి కృపా మయి భాగ్యహీనే ॥ 86 ॥
ప్రతిపదార్థము: తేషు = ఆ
ప్రసిద్ధులైన; మదన-దక్ష-యమ-అంధకేషు = మన్మథుడు,
దక్షుడు, యముడు మరియు అంధకాసురుల విషయములో;
తే మనసి = నీ మనస్సులో; ప్రాదుర్భవన్
= పుట్టినటువంటి; రోష-విష-ప్రరోహః = కోపమనే విషపు మొలక; యయా = ఏ
కృప (దయ) చేత; సిక్తః = తడపబడి
(శాంతింపజేయబడి); సుధామయమ్ ప్రసాదమ్ = అమృతమయమైన
అనుగ్రహమును; అసూత = కన్నదో
(ప్రసాదించినదో); సా తే కృపా = అట్టి
నీ కృప; సంప్రతి = ఇప్పుడు; భాగ్యహీనే మయి = అభాగ్యుడనైన నా పట్ల; క్వ = ఎక్కడ ఉన్నది?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
గతంలో నీవు మన్మథుని దహించావు, దక్షుని శిక్షించావు, యముని తన్ని అంధకాసురుని సంహరించావు. వారి తప్పుల వల్ల నీ మనస్సులో మొదట 'కోపము' అనే విషం పుట్టింది. కానీ నీలోని గొప్ప 'దయ' ఆ కోపాన్ని చల్లార్చి, చివరకు
వారికి కూడా అమృతమయమైన అనుగ్రహాన్ని (ముక్తిని లేదా పునర్జన్మను) ఇచ్చేలా చేసింది.
శత్రువులపైననే అటువంటి దయ చూపిన నీవు, ఇప్పుడు ఈ దీనుడైన నా
దగ్గరకు వచ్చేసరికి ఆ దయను ఎక్కడ దాచావు?
ఎనభై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కేచిద్వరస్య భగవన్నభయస్య కేచి- త్సౌందర్యస్య కేచిదుత
హస్తస్థితస్య । ప్రాపుః కృపాప్రణయినస్తవ భాజనత్వమ్ శూలస్య కేవలమభాగ్యపరీక్షతో౽హమ్ ॥
87 ॥
ప్రతిపదార్థము: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా! కృపా-ప్రణయినః = నీ కృపను కోరే కొందరు భక్తులు;
తవ = నీ యొక్క; వరస్య
= వరమునిచ్చే (వరద) ముద్రకు; భాజనత్వమ్
ప్రాపుః = పాత్రులయ్యారు. కేచిత్ = మరికొందరు;
అభయస్య = అభయమునిచ్చే ముద్రకు
(పాత్రులయ్యారు). కేచిత్ ఉత = ఇంకొందరు; హస్తస్థితస్య సౌందర్యస్య = నీ చేతిలోని సౌందర్యమునకు
(లేక అక్కడ ఉన్న సంపదకు) పాత్రులయ్యారు. అభాగ్య-పరీక్షతః అహమ్ = దురదృష్టముతో పీడింపబడుతున్న నేను మాత్రం; కేవలమ్
శూలస్య = కేవలం నీ చేతిలోని 'శూలము'నకు (శిక్షకు లేదా శూలవ్యాధి వంటి బాధకు); భాజనత్వమ్
= పాత్రుడనైతిని.
తాత్పర్యము: ఓ నాథా! నీ
భక్తులలో ఒక్కొక్కరు నీ నుండి ఒక్కో రకమైన ఫలితాన్ని పొందారు. కొందరు నీ దయ వల్ల 'వరాలను'
పొందారు, కొందరు 'అభయాన్ని'
పొందారు, మరికొందరు నీ సౌందర్యాన్ని చూసి
తరించారు. కానీ అభాగ్యుడనైన నా విషయానికి వస్తే, నాకు మాత్రం
నీ చేతిలోని 'శూలమే' మిగిలింది. అంటే,
నీవు నన్ను శిక్షిస్తున్నావు లేదా తీరని వేదనను (శూల వ్యాధి వంటిది)
అనుభవింపజేస్తున్నావు. నీ అనుగ్రహ పాత్రుల జాబితాలో నన్ను ఎందుకు చేర్చవు?
విశేషము:
- 86వ శ్లోకంలో కవి శివుని సంహారక రూపాన్ని ప్రస్తావిస్తూనే,
ఆ సంహారం వెనుక ఉన్న 'అనుగ్రహ దయ'ను (నిగ్రహానుగ్రహ సమర్థత) కొనియాడారు.
- 87వ శ్లోకంలో శివుని వివిధ హస్త ముద్రలను (వరద, అభయ) మరియు ఆయుధాన్ని (శూలము) ప్రస్తావిస్తూ తన దుస్థితిని భక్తితో
కూడిన ఆవేదనతో వివరించారు.
ఎనభై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అభ్రాన్తవృత్తి
భవతాన్తరధిష్ఠితం మే చేతః ప్రకాశవపుషా రవిణేవ బిమ్బమ్ । సోపప్లవం యది కృతం తమసా
కదాచి- దక్షీణపుణ్యమహిమేవ తదా విభాతి ॥ 88 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రకాశ-వపుషా = ప్రకాశమే
స్వరూపముగా కలిగిన; భవతా = నీచేత;
అన్తరధిష్ఠితమ్ = లోపల అధిష్ఠింపబడిన; అభ్రాన్త-వృత్తి = భ్రమలు లేని (స్థిరమైన) వృత్తి
కలిగిన; మే చేతః = నా మనస్సు; రవిణా బిమ్బమివ = సూర్యునిచేత ప్రకాశింపబడే బింబము
వలె ఉన్నది. కదాచిత్ = ఒకవేళ; తమసా
= (అజ్ఞానమనే) చీకటి చేత; సోపప్లవమ్ కృతం యది
= రాహువుచేత గ్రహణము పట్టినట్లు ఆవరింపబడినా; తదా
= అప్పుడు కూడా; అక్షీణ-పుణ్యమహిమ ఏవ =
తరిగిపోని పుణ్య మహిమ కలదిగానే; విభాతి
= ప్రకాశించును.
తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ!
సూర్యుడు తన తేజస్సుతో ఆకాశ బింబాన్ని ఎలా అధిష్ఠిస్తాడో, నీవు కూడా
నీ దివ్య ప్రకాశంతో నా హృదయాన్ని అలా అధిష్ఠించావు. అందుకే నా మనస్సు భ్రమలు
లేకుండా స్థిరంగా ఉంది. ఒకవేళ అజ్ఞానమనే చీకటి (తమస్సు) నా మనస్సును గ్రహణం
పట్టినట్లు ఆవరించినా, నీవు లోపల ఉండటం వల్ల నా పుణ్య మహిమ
ఏమాత్రం తగ్గదు. గ్రహణం సమయంలో కూడా సూర్యుని శక్తి తగ్గనట్లే, నీవు ఉన్న నా మనస్సు ఎప్పుడూ పవిత్రంగానే ఉంటుంది.
ఎనభై తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: జానామి
నామృతమయం హృదయం ప్రవేష్టుం ముద్దామదుఃఖదవదాహహతస్తవాహమ్ । ధర్తుం హృది
త్రిదశసింధుసుధాసుధాంకు- శీతం భవంతమపి న ప్రభవామి ధిఙ్మామ్ ॥ 89 ॥
ప్రతిపదార్థము: ముద్దామ-దుఃఖ-దవ-దాహ-హతః = అదుపులేని
సంసార దుఃఖమనే అడవి మంటల (దవాగ్ని) చేత దహింపబడిన; అహమ్
= నేను; అమృతమయమ్ = అమృతముతో
నిండిన; తవ హృదయమ్ = నీ హృదయమును;
ప్రవేష్టుం న జానామి = ప్రవేశించుట ఎరుగను.
(తథా = అలాగే); త్రిదశ-సింధు-సుధా-సుధాంకు-శీతమ్ = గంగానది, అమృతము, చంద్రకళల
వంటి అత్యంత చల్లదనము కలిగిన; భవన్తమ్ అపి = నిన్ను కూడా; హృది ధర్తుమ్ = నా
హృదయములో ధరించుటకు; న ప్రభవామి = సమర్థుడను
కాను; మామ్ ధిక్ = నన్ను నేను
నిందించుకుంటున్నాను (ఛీ నా బతుకు).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నేను
సంసారమనే అడవి మంటల్లో కాలిపోతున్నాను. ఆ వేడి వల్ల, చల్లని అమృతంతో నిండిన నీ
హృదయంలోకి ఎలా ప్రవేశించాలో నాకు తెలియడం లేదు (కాలిపోతున్న వ్యక్తి చల్లని
ప్రదేశానికి వెళ్ళలేక భ్రమపడినట్లు). పోనీ, నిన్ను నా
హృదయంలో ప్రతిష్ఠించుకుందామంటే, నీవు గంగను, చంద్రుడిని ధరించి అత్యంత చల్లగా ఉంటావు. తీవ్రమైన తాపంతో ఉన్న నేను ఆ
చల్లదనాన్ని తట్టుకోలేనేమో అని భయపడుతున్నాను. అటు నీలోకి రాలేక, ఇటు నిన్ను నాలోకి చేర్చుకోలేక సతమతమవుతున్న నా అశక్తతకు నన్ను నేనే
నిందించుకుంటున్నాను.
విశేషము:
- 88వ శ్లోకంలో శివుని ప్రకాశాన్ని సూర్యునితో పోలుస్తూ,
భక్తుడు తన హృదయంలో దేవుని ఉనికిని చాటుకున్నాడు.
- 89వ శ్లోకంలో తన దుఃఖాన్ని 'దవాగ్ని'తో, శివుని 'శీతకల'తో పోలుస్తూ, తనలోని పాపతాపం వల్ల భగవంతుని
చేరలేకపోతున్నానని వ్యాజోక్తితో ఆవేదన చెందాడు.
తొంబైయవ శ్లోకము
శ్లోకము: క్షీణః క్షతాఖిలకలః ప్రవిలీనధామా త్వామాశ్రితో౽స్మి
సవితారమివాబ్జాంశుః । నాస్త్యేవ జీవనకలా మమ కాచిదన్యా పాదార్పణేన కురుషే యది న
ప్రసాదమ్ ॥ 90 ॥
ప్రతిపదార్థము: అహమ్ = నేను;
క్షీణః = (జన్మ జరా మరణ చింతలచే)
కృశించినవాడను; క్షత-అఖిల-కలః = సమస్త
విద్యలు (కళలు) నశించినవాడను; ప్రవిలీన-ధామా = తేజస్సు కోల్పోయినవాడను అయి; అబ్జాంశుః సవితారమివ
= అమావాస్య నాడు చంద్రుడు సూర్యుని ఆశ్రయించినట్లు; త్వామ్ ఆశ్రితో౽స్మి = నిన్ను
ఆశ్రయించి ఉన్నాను. ప్రభో = ఓ ప్రభూ!; పాద-అర్పణేన
= నీ పాదములను నాపై ఉంచుట ద్వారా (కిరణములను ప్రసరించుట ద్వారా);
యది న ప్రసాదమ్ కురుషే = నీవు
అనుగ్రహించకపోయినట్లయితే; మమ = నాకు;
అన్యా కాచిత్ జీవనకలా = బ్రతికించే కళ
(ఆధారము) మరొకటి; నాస్త్యేవ = ఏమాత్రము
లేదు.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
అమావాస్య నాడు కళలన్నీ కోల్పోయి, కాంతి హీనుడైన చంద్రుడు తిరిగి బ్రతకడం
కోసం సూర్యుడిని ఎలా ఆశ్రయిస్తాడో, నేను కూడా నా జ్ఞానాన్ని,
శక్తిని కోల్పోయి నిన్ను ఆశ్రయించాను. సూర్యుడు తన కిరణాలను
(పాదాలను) ప్రసరింపజేసి చంద్రుడికి తిరిగి జీవకళను ఇచ్చినట్లు, నీవు నీ పాద పద్మాలను నా హృదయంపై ఉంచి నన్ను అనుగ్రహించాలి. నీవు దయ
చూపకపోతే నాకు ఈ సంసారంలో వేరే దిక్కు లేదు.
తొంబై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఘోరాంధకారవిధురం వివిధోపతాప- తప్తం విపద్గురుతుషారపరాహతం
మామ్ । త్వం చేజ్జహాసి వద కస్తపనేందువహ్ని- నేత్ర హరిష్యతి పరిత్రవిధాం మమార్తిమ్
॥ 91 ॥
ప్రతిపదార్థము: తపన-ఇందు-వహ్ని-నేత్ర = సూర్యుడు,
చంద్రుడు, అగ్ని నేత్రములుగా కలవాడా!; ఘోర-అంధకార-విధురమ్ = భయంకరమైన అజ్ఞానమనే చీకటితో
పీడింపబడుతున్నవాడను; వివిధ-ఉపతాప-తప్తమ్ = ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక
తాపత్రయములతో వేడెక్కినవాడను; విపద్-గురు-తుషార-పరాహతమ్
= ఆపదలు అనే దట్టమైన మంచు (తుషారము) చేత దెబ్బతిన్నవాడనైన; మామ్ = నన్ను; త్వమ్ చేత్
జహాసి = నీవే వదిలివేస్తే; పరిత్రవిధామ్
మమ ఆర్తిమ్ = మూడు విధాలైన నా ఈ పీడను (చీకటి, వేడి, మంచు వంటి బాధలను); కః
హరిష్యతి = ఇంకెవరు హరిస్తారు? వద
= చెప్పుము.
తాత్పర్యము: ఓ ముక్కంటి
దేవా! నా స్థితి చాలా దయనీయంగా ఉంది. అజ్ఞానమనే చీకటి నన్ను చుట్టుముట్టింది, సంసార
తాపత్రయాలనే వేడి నన్ను దహిస్తోంది, ఆపదలనే మంచు గడ్డకట్టేలా
చేస్తోంది. సూర్యుడు చీకటిని, అగ్ని చలిని, చంద్రుడు వేడిని పోగొడతారు. ఈ మూడూ కన్నులుగా ఉన్న నీవు తప్ప, నా ఈ ముప్పేట దాడిని ఇంకెవరు ఆపగలరు? నీవే నన్ను
వదిలివేస్తే నాకు రక్షకుడెవరు?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి అత్యంత
చమత్కారంగా శివుని త్రిణేత్ర స్వరూపాన్ని తన కష్టాల నివారణకు అన్వయించుకున్నారు.
- 90వ శ్లోకంలో చంద్రుని జీవనకళను, శివుని
పాద ప్రసాదాన్ని ముడిపెట్టారు.
- 91వ శ్లోకంలో సూర్య-చంద్రాగ్నులైన శివుని కళ్ళు తన అజ్ఞాన
చీకటిని, సంసార వేడిని, విపత్తుల
మంచును ఎలా పారద్రోలగలవో వివరించారు.
తొంబై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: వ్యక్తిం యస్య న మతిర్న గతిర్న శక్తి- ర్నాపి
స్మృతిర్విపదపస్మృతిపీడితస్య । తస్యోషధీశముకుటం త్రిజగద్భరం త్వాం ముక్త్వా
కరిష్యతి పరో మమ కశ్చికిత్సామ్ ॥ 92 ॥
ప్రతిపదార్థము: విపద్-అపస్మృతి-పీడితస్య = ఆపదలు అనే
అపస్మార (మూర్ఛ) వ్యాధితో పీడింపబడుతున్న; యస్య మమ = ఏ నాకైతే; వ్యక్తిః న = అంగముల
స్ఫురణ లేదు; మతిః న = బుద్ధి పనిచేయడం
లేదు; గతిః న = కదలిక లేదు; శక్తిః న = సామర్థ్యము లేదు; నాపి
స్మృతిః = స్మరణ కూడా లేదు; తస్య
= అట్టి వానికి; ఓషధీశ-ముకుటమ్ = చంద్రుని కిరీటముగా ధరించినవానిని (లేక వైద్య శిరోమణిని); త్రిజగద్-భరమ్ = ముల్లోకాలను రక్షించేవానిని అయిన;
త్వామ్ ముక్త్వా = నిన్ను వదిలి; పరః కః = వేరే ఏ ఇతర వైద్యుడు; మమ చికిత్సామ్ కరిష్యతి = నాకు చికిత్స చేయగలడు?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
అపస్మార వ్యాధి (మూర్ఛ) సోకిన రోగికి తెలివి, తెలివితేటలు, కదలికలు
ఎలా ఉండవో, సంసార ఆపదలు అనే వ్యాధి సోకిన నాకు కూడా ఏమీ
తోచడం లేదు. నా బుద్ధి, శక్తి, స్మృతి
అన్నీ నశించాయి. చంద్రుని (ఓషధీశుని) ధరించిన నీవే పరమ వైద్యుడవు. అటువంటి
సిద్ధహస్తుడవైన నిన్ను వదిలేసి, ఇంతటి భయంకరమైన నా రోగానికి
చికిత్స చేసే వారు ఈ లోకంలో ఇంకెవరున్నారు? నీవే నన్ను దయతో
ఆదుకోవాలి.
తొంబై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వం నిర్గుణః శివ తథాహమథ త్వదీయం శూన్యం పరం కిమపి ధామ తథా
మదీయమ్ । త్వం చేద్గవి ప్రవిదధాసి ధృతిం తథాహం కష్టం శివస్త్వమశివస్తు విధిక్షతో౽హమ్ ॥
93 ॥
ప్రతిపదార్థము: శివ = ఓ శివా!;
త్వమ్ నిర్గుణః = నీవు త్రిగుణాతీతుడవు
(సత్త్వ రజస్తమో గుణాలకు అతీతుడవు); తథా అహమ్ = నేను కూడా నిర్గుణుడనే (ఏ మంచి గుణాలు లేనివాడను); త్వదీయమ్
ధామ = నీ నివాసము; పరమ్ శూన్యమ్
= అనంతమైన శూన్య స్వరూపము (బ్రహ్మము); తథా
మదీయమ్ (ధామ) = నా ఇల్లు కూడా శూన్యమే (దారిద్య్రం వల్ల ఏమీ
లేనిది); త్వమ్ గవి ధృతిమ్ ప్రవిదధాసి = నీవు 'గోవు' (వృషభం) పై
ప్రీతిని, వాహనంగా స్థితిని కలిగి ఉన్నావు; తథా అహమ్ గవి ధృతిమ్ (విదధామి) = నేను కూడా 'గోవు' (వాక్కు) పై ప్రీతిని (కవిత్వమును) కలిగి
ఉన్నాను. త్వమ్ శివః = నీవు 'శివుడవు'
(మంగళకరుడవు); తు = కానీ;
విధిక్షతః అహమ్ = దైవవశాత్తు దెబ్బతిన్న నేను;
అశివః = 'అశివుడను' (అమంగళము
కలిగినవాడను). కష్టమ్ = ఇదియే నా కష్టము.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీకు
నాకు ఎంతో సామ్యం ఉందని లోకానికి అనిపిస్తుంది. నీవు గుణాలకు అతీతుడవు (నిర్గుణ), నేను కూడా ఏ
గుణాలు లేనివాడిని. నీ ఇల్లు శూన్య స్థితి (నిరాకారం), నా
ఇల్లు కూడా దారిద్య్రం వల్ల శూన్యమే. నీవు వృషభాన్ని (గవి) ఇష్టపడతావు, నేను వాక్కును (గవి) ప్రేమిస్తాను. ఇన్ని పోలికలు ఉన్నా ఒక్క విషయంలో
మాత్రం మనం వేరు. నీవు అందరికీ శుభాలను ఇచ్చే 'శివుడవు',
కానీ నా విధి వశాత్తు నేను మాత్రం నిరంతరం కష్టాలను అనుభవించే 'అశివుడను' (అమంగళుడను). నీవు నాపై దయ చూపి ఈ
అశివత్వాన్ని తొలగించవా?
విశేషము:
- 92వ శ్లోకంలో కవి తన సంసార బాధలను అపస్మార వ్యాధితో పోల్చి
శివుని పరమ వైద్యుడిగా వేడుకున్నారు.
- 93వ శ్లోకంలో శ్లేషాలంకారం ద్వారా శివుని గొప్పతనానికి,
తన దౌర్భాగ్యానికి ఉన్న పోలికను చమత్కారంగా వర్ణించి, చివరకు తన దీన స్థితిని ఆవేదనతో ప్రకటించారు.
తొంబై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: కామస్త్వయీవ మయి నిష్ఫలతామవాప క్షిప్తో మయాపి విఫలో భవతేవ
కాలః । విధ్వస్తధామ మమ దేవ వపుస్తవేవ కష్టం శివస్త్వమశివస్తు విధిక్షతో౽హమ్ ॥
94 ॥
ప్రతిపదార్థము: దేవ = ఓ
భగవంతుడా!; కామః = (నీ విషయంలో)
మన్మథుడు / (నా విషయంలో) కోరికలు; త్వయీవ మయి (అపి) =
నీ యందు వలెనే నా యందును; నిష్ఫలతామ్ అవాప
= నిష్ఫలమై పోయినవి. భవతేవ = నీవు
(మార్కండేయుని రక్షించుటకు) కాలయముని నిరసించినట్లు; మయా అపి
= నా చేత కూడా; కాలః = కాలము
(సమయము); విఫలః క్షిప్తః = వ్యర్థముగా
గడపబడినది. తవేవ = నీ శరీరము వలెనే; మమ
వపుః = నా శరీరము కూడా; విధ్వస్త-ధామ
= కాంతిని కోల్పోయినది (నీ శరీరము చంద్రుని ధరించి ధామమును కలిగి
ఉంటే, నాది దారిద్య్రముతో నిస్తేజమైంది). త్వమ్ శివః
= నీవు శివుడవు (మంగళప్రదుడవు); తు = కానీ; విధిక్షతః అహమ్ = దైవవశాత్తు
దెబ్బతిన్న నేను; అశివః = అశివుడను
(అమంగళుడను); కష్టమ్ = ఇదియే నా
కష్టము.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీకు
నాకు ఎన్నో పోలికలు ఉన్నాయి. నీవు మన్మథుని జయించి 'కామ' విరోధివి
అయ్యావు, నా దగ్గర కూడా సంపదలు లేక నా కోరికలన్నీ (కామము)
నిష్ఫలమై పోయాయి. నీవు కాలయముని జయించావు, నేను నా కాలాన్ని
వ్యర్థం చేసుకున్నాను. నీ శరీరం చంద్రునితో ప్రకాశిస్తోంది (విధ్వస్త-ధామ),
నా శరీరం దారిద్య్రంతో కాంతిహీనమై పోయింది. చివరకు మిగిలిన
వ్యత్యాసం ఏమిటంటే—నీవు జగత్తుకు మేలు చేసే శివుడవు, నేను
మాత్రం దురదృష్టవంతుడనైన అశివుడను.
తొంబై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యద్వద్విభాతి తవ హృద్గతమాత్రం నాగ- స్తద్వన్మమాపి
భవదేకపరాయణస్య । యద్వత్సధర్మనిరతస్త్వమహం తథైవ కష్టం శివస్త్వమశివస్తు విధిక్షతో౽హమ్ ॥
95 ॥
ప్రతిపదార్థము: ప్రభో = ఓ ప్రభూ!;
తవ హృత్-గతమ్ = నీ వక్షస్థలమున; నాగః = సర్పము (వాసుకి); యద్వత్
విభాతి = ఏ విధముగా ప్రకాశించునో; భవత్-ఏక-పరాయణస్య
= నీపై మాత్రమే మనస్సు లగ్నం చేసిన; మమాపి
= నా యొక్క; హృద్గతమ్ = హృదయమునందు;
న-ఆగః = ఏ పాపము (అపరాధము) లేదని; తద్వత్ (విభాతి) = అదే విధముగా తోచుచున్నది. త్వమ్
యద్వత్ = నీవు ఏ విధముగా; సధర్మ-నిరతః
= వృషభముపై (ధర్మదేవతపై) ఆశీనుడవై ఉన్నావో; అహమ్
తథైవ = నేను కూడా అలాగే; స-అధర్మ-నిరతః
= అధర్మముతో కూడి ఉన్నాను. త్వమ్ శివః = నీవు
శివుడవు; అహమ్ అశివః = నేను అశివుడను;
కష్టమ్ = ఇదే నా వ్యథ.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీ
వక్షస్థలంలో పాము (నాగ) ఉంటుంది, నా హృదయంలో మాత్రం ఏ పాపం (న-ఆగః) లేదు.
అంటే నేను నిర్మలుడను. నీవు వృషభం (ధర్మం) మీద ఉంటావు, నేను
మాత్రం నా పాపకర్మల వల్ల అధర్మంతో నిండి ఉన్నాను. పోలికలు ఎన్ని ఉన్నా, నీవు మంగళమయుడవు, నేను మాత్రం దిక్కులేని వాడను. నా
ఈ దుస్థితిని మార్చమని వేడుకుంటున్నాను.
విశేషము:
కవి ఇక్కడ శ్లేషాలంకారం (పదాలను
విడదీయడం ద్వారా వచ్చే వేర్వేరు అర్థాలు) ద్వారా తన భక్తిని చాటుకున్నారు:
- నాగః = పాము / న-ఆగః = అపరాధం లేనివాడు.
- సధర్మ = ధర్మంతో కూడిన / స-అధర్మ = అధర్మంతో కూడిన.
తొంబై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: మూర్తిస్తవైవ శివ మే విధురోచితేయం దృష్టిస్తవైవ భగవన్విషమా
మమాపి । శూలీ విషాదహతశక్తిరహం యథా త్వం కష్టం శివస్త్వమశివస్తు విధిక్షతో౽హమ్ ॥
96 ॥
ప్రతిపదార్థము: శివ = ఓ శివా!;
తవ మూర్తిః ఇవ = నీ మూర్తి (శరీరము) వలెనే;
మే ఇయం మూర్తిః (అపి) = నా ఈ శరీరము కూడా;
విధు-రోచితా = (నీ విషయంలో) చంద్రునిచే
శోభిల్లునది / (నా విషయంలో) దైన్యముతో (విధూర) కూడి ఉన్నది. భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!; తవ దృష్టిః ఇవ = నీ
దృష్టి వలెనే; మమ దృష్టిః అపి = నా
దృష్టి కూడా; విషమా = (నీకు) మూడు
కన్నులు ఉండుట చేత విషమమైనది / (నాకు) అసూయ లేదా కోపముతో కూడినది. త్వమ్ శూలీ
(యథా) = నీవు త్రిశూలము ధరించినవానివి (శూలీ), అహమ్ (తథా) శూలీ = నేను కూడా శూల వ్యాధి (బాధ)
కలిగినవాడను. విషాద-హత-శక్తిః = (నీవు) విషమును (కాలకూటమును)
తిని కూడా తగ్గని శక్తి కలవాడవు / (నేను) దుఃఖము (విషాదము) చేత నశించిన శక్తి
కలవాడను. త్వమ్ శివః = నీవు శివుడవు; అహమ్
అశివః = నేను అశివుడను; కష్టమ్
= ఇదే నా వ్యథ.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీకు నాకు బాహ్యంగా చాలా పోలికలు ఉన్నాయి. నీ శరీరం చంద్రుడితో ప్రకాశిస్తోంది, నా శరీరం
దైన్యంతో (విధుర) కృశించిపోతోంది. నీకు మూడు కన్నులు (విషమ దృష్టి), నాకు కోపంతో కూడిన వికారమైన చూపు. నీవు శూలమును చేతబూనితే, నేను శూలము వంటి బాధను అనుభవిస్తున్నాను. నీవు విషాన్ని మింగినా నీ శక్తి
తగ్గలేదు, నేను మాత్రం చిన్న విషాదానికే శక్తిని కోల్పోయాను.
చివరకు నీవు మంగళకరుడవు, నేను అమంగళుడను.
తొంబై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కంఠే విషం వసతి మే విషమం తవేవ భూతేశ్వరః పశుపతిశ్చ
భవానివాహమ్ । అంగం మమాపి గురురుగ్వజ్వలితం తవేవ కష్టం శివస్త్వమశివస్తు విధిక్షతో౽హమ్ ॥
97 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!;
తవేవ = నీ వలెనే; మే
కంఠే (అపి) = నా కంఠమునందు కూడా; విషమ్
వసతి = విషము ఉన్నది (నీకు కాలకూటము, నాకు
మాత్సర్యము). భవానివ అహమ్ = నీ వలెనే నేను కూడా; భూత-ఈశ్వరః = భూతములకు ప్రభువును (నీవు ప్రాణులకు,
నేను నాలోని వికారములకు); పశుపతిశ్చ = పశుపతిని (నీవు జీవులకు నాథుడవు, నేను అజ్ఞానులకు
నాయకుడను). తవేవ = నీ వలెనే; మమాపి
అంగమ్ = నా శరీరము కూడా; గురు-రుక్-జ్వలితమ్
= (నీది) గొప్ప కాంతితో వెలుగుచున్నది / (నాది) గొప్ప వ్యాధితో
(రుక్) రగిలిపోవుచున్నది. త్వమ్ శివః = నీవు శివుడవు;
అహమ్ అశివః = నేను అశివుడను; కష్టమ్ = ఇదే నా గోడు.
తాత్పర్యము: ఓ నాథా! నీ
కంఠంలో విషం ఉన్నట్లే, నా మాటల్లో కూడా ఈర్ష్య అనే విషం ఉంది. నీవు భూతాలకు, పశువులకు (జీవులకు) పతివి. నేను కూడా నన్ను నమ్మిన అజ్ఞానులకు, నాలోని దుర్గుణాలకు పతిని. నీ శరీరం దివ్యమైన కాంతితో (రుక్) వెలుగుతుంటే,
నా శరీరం భయంకరమైన రోగంతో (రుక్) మండిపోతోంది. ఇన్ని పోలికలు ఉన్నా,
నీవు అందరికీ మేలు చేసే దేవుడివి, నేను మాత్రం
నా కర్మల వల్ల అథమ స్థితిలో ఉన్నవాడిని.
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి శ్లేషాలంకారం
మరియు వ్యాజస్తుతిని అద్భుతంగా ప్రదర్శించారు.
- విషాద = విషమును భక్షించుట / దుఃఖము.
- రుక్ = కాంతి / రోగము.
- విషమ = అయుగ్మ సంఖ్య (మూడు) / కఠినమైన.
కవి తనలోని దోషాలను శివుని
దివ్య లక్షణాలతో పోలుస్తూ, తన అశివత్వాన్ని తొలగించమని శివుని ప్రార్థిస్తున్నారు.
శ్లోకములు (98, 99, 100 - త్రిలకము)
శ్లోకము: స్వర్భానుగీర్ణమివ పూర్ణశశాంకబింబం వాతాంగనాంగమివ
దారుణరుక్నిరుగ్ణమ్ । శ్రీఖండచందనమివాజగరోపగూఢం వ్యూఢం నృపస్య పిశునైరివ పాదమూలమ్
॥ 98 ॥
హాలాహలాక్తమివ
దుగ్ధమహాబ్ధినీరం తీరం మహామకరరుద్ధమివ సురసింధోః । దారిద్ర్యదగ్ధమివ
సాధుగృహస్థవృత్తం చిత్తం సమత్సరమివ శ్రుతవిశ్రుతస్య ॥ 99 ॥
విద్యావిహీనమివ
సత్కులజస్య రూపం నిర్దానభోగమివ కాపురుషస్య విత్తమ్ । మానుష్యముజ్జ్వలకులశ్రుతశీలశుద్ధం
జాతం విపద్విధురితం మమ శోచనీయమ్ ॥ 100 ॥
ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యము
ఓ పరమేశ్వరా! నా మనుష్య జన్మ
ఉత్తమమైన కులమునందు కలిగినది, శాస్త్ర పాండిత్యము (శ్రుత) చేత, మంచి శీలము (ప్రవర్తన) చేత పవిత్రమైనది. అయినప్పటికీ, దారిద్ర్యము (విపత్) అనే దాని వల్ల నా జీవితము ఇప్పుడు ఏ విధంగా
శోచనీయముగా (బాధాకరముగా) తయారైనదో ఈ క్రింది ఉపమానములతో తెలుపుతున్నాను:
- స్వర్భాను-గీర్ణమ్ పూర్ణ-శశాంక-బింబమివ: రాహువు
(స్వర్భానువు) మింగిన పున్నమి చంద్ర బింబము వలె (చంద్రుడు ప్రకాశవంతుడే అయినా
రాహువు వల్ల ఎలా మసకబారుతాడో, నా జన్మ ఉత్తమమైనా దరిద్రము వల్ల అలా
మసకబారినది).
- దారుణ-రుక్-నిరుగ్ణమ్ వాతాంగనా-అంగమివ: భయంకరమైన
రోగముతో పీడింపబడుతున్న షోడశ వర్ష ప్రాయము గల సుందరి శరీరము వలె.
- అజగర-ఉపగూఢమ్ శ్రీఖండ-చందనమివ: అజగరము (పెద్ద పాము)
చుట్టుముట్టిన గంధపు చెట్టు వలె (గంధపు చెట్టు సువాసన ఇచ్చేదే అయినా పాము
వల్ల ఎవరూ దగ్గరకు వెళ్లలేనట్లు).
- పిశునైః వ్యూఢమ్ నృపస్య పాదమూలమివ: కొండెగాళ్లతో
(దుష్టులతో) నిండిన రాజుగారి సభ వలె.
- హాలాహల-ఆక్తమ్ దుగ్ధ-మహాబ్ధి-నీరమివ: హాలాహల విషము
కలిసిన పాల సముద్రపు నీటి వలె (పాల సముద్రం పవిత్రమైనదే అయినా విషం కలిస్తే
ఎలా పాడవుతుందో అలా).
- మహామకర-రుద్ధమ్ సురసింధోః తీరమివ: భయంకరమైన మొసళ్లతో
నిండిన గంగానది తీరము వలె.
- దారిద్ర్య-దగ్ధమ్ సాధు-గృహస్థ-వృత్తమివ: దారిద్ర్యము
చేత దహించబడిన ఉత్తమ గృహస్థుని జీవితము వలె.
- శ్రుత-విశ్రుతస్య సమత్సరమ్ చిత్తమివ: గొప్ప పండితుడై
ఉండి కూడా అసూయ (మత్సరము) కలిగిన వ్యక్తి మనస్సు వలె.
- విద్యా-విహీనమ్ సత్కులజస్య రూపమివ: విద్య లేని ఉత్తమ
కులజుని అందమైన రూపము వలె.
- నిర్దాన-భోగమ్ కాపురుషస్య విత్తమివ: దానమునకు, అనుభవమునకు
నోచుకోని లోభివాని ధనము వలె.
ముగింపు: ఓ స్వామీ! పైన
చెప్పినవన్నీ ఎలాగైతే ఉండకూడని దోషములతో వ్యర్థమైపోయాయో, నా జన్మ
కూడా మంచి కులశీలములు కలిగి ఉన్నా, ఈ దారిద్ర్యము అనే
విపత్తు వల్ల అందరికీ శోచనీయముగా (జాలిపడదగ్గదిగా)
మారిపోయింది.
విశేషము:
ఈ మూడు శ్లోకములలో కవి ఉపమాలంకారమును
అత్యంత ప్రౌఢముగా వాడారు. ఒక మంచి వస్తువుకు ఒక చెడ్డ లక్షణము తోడైతే అది ఎంతటి
అసహ్యముగా, బాధాకరముగా ఉంటుందో వివరిస్తూ, తన దారిద్ర్యము తన
పాండిత్యాన్ని, కుల గౌరవాన్ని ఎలా అణచివేస్తోందో శివునికి
మొరపెట్టుకున్నారు.
నూట ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: పశ్చాత్పురః ప్రతిదిశం చ విమృశ్య పశ్యన్ క్రూరం కృతాన్తహతకం
ఫణిపాశపాణిమ్ । భూమౌ పతామి కృపణం ప్రలపామి పాద- పీఠే లుఠామి శఠవత్కఠినో౽సి
కస్మాత్ ॥ 101 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!;
పశ్చాత్ = వెనుక, పురః
= ముందు, ప్రతిదిశం చ = ప్రతి
దిక్కునందు; ఫణి-పాశ-పాణిమ్ = పాము
వంటి భయంకరమైన పాశమును చేతబూనిన; క్రూరమ్ కృతాన్త-హతకమ్
= క్రూరుడైన ఆ యముని; విమృశ్య పశ్యన్ =
భయముతో చూస్తూ; భూమౌ పతామి = భయముతో భూమిపై పడిపోతున్నాను. కృపణం ప్రలపామి = దీనముగా
విలపిస్తున్నాను. పాద-పీఠే లుఠామి = నీ పాదపీఠముపై పడి
దొర్లుతున్నాను (శరణు వేడుతున్నాను). కస్మాత్ = ఎందువల్ల;
శఠవత్ = మోసగాని వలె; కఠినః
అసి = ఇంత కఠినముగా ఉన్నావు?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
అటు చూడు, యముడు తన పాము వంటి పాశాన్ని పట్టుకుని నన్ను బంధించడానికి ముందు, వెనుక, అన్ని దిక్కులా పొంచి ఉన్నాడు. వానిని చూసి
నేను భయంతో వణికిపోతూ, దిక్కులేక నీ పాదాల చెంత పడి
ఏడుస్తున్నాను. నీ పాదపీఠాన్ని పట్టుకుని దొర్లుతూ ప్రాధేయపడుతున్నాను. ఇంత
జరుగుతున్నా నీవు మాత్రం ఏమీ తెలియనట్లు, ఒక కఠిన హృదయుడిలా
ఎందుకు మౌనంగా ఉన్నావు? నాపై దయ చూపవా?
నూట రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆః కిం న రక్షసి నయత్యయమంతకో మాం హేలావలేపసమయః కిమయం మహేశ ।
మా నామ భూత్కరుణయా హృదయస్య పీడా వ్రీడాపి నాస్తి శరణాగతముజ్ఝతస్తే ॥ 102 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహేశ = ఓ
మహేశ్వరా!; ఆః = (దుఃఖముతో కూడిన
ఆశ్చర్యము) అయ్యో!; అయమ్ అన్తకః = ఈ
యముడు; మామ్ నయతి = నన్ను బలవంతముగా
తీసుకుపోతున్నాడు. కిం న రక్షసి = నన్ను ఎందుకు రక్షించవు?;
అయమ్ = ఈ సమయము; హేలా-అవలేప-సమయః
కిమ్ = నన్ను తిరస్కరించడానికి లేదా వేళాకోళం చేయడానికి
సమయమా? కరుణయా = కరుణ వల్ల; హృదయస్య పీడా = నీ హృదయానికి బాధ; మా నామ భూత్ = కలగకపోయినా పరవాలేదు (అంటే నన్ను చూసి
నీవు జాలిపడకపోయినా సరే); తు = కానీ;
శరణాగతమ్ ఉజ్ఝతః = శరణు వేడిన నన్ను
వదిలివేస్తున్నందుకు; తే వ్రీడా అపి నాస్తి = నీకు కనీసం సిగ్గు కూడా అనిపించడం లేదా?
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా!
యముడు నన్ను ప్రాణాలతో తీసుకుపోతుంటే చూస్తూ ఊరుకుంటావా? నన్ను
రక్షించాల్సిన సమయంలో ఈ నిర్లక్ష్యం తగునా? సరే, నా బాధ చూసి నీ మనసు కరగకపోయినా పరవాలేదు, నా మీద
నీకు జాలి లేకపోయినా పర్వాలేదు. కానీ, "నిన్నే
నమ్ముకున్నాను, నీవే దిక్కు" అని నీ పాదాలు పట్టుకున్న
భక్తుడిని ఇలా యముడి పాలు చేస్తున్నావు కదా, అండగా ఉంటావన్న
నమ్మకాన్ని వమ్ము చేస్తున్నందుకు నీకు కనీసం మొహమాటము (సిగ్గు) కూడా కలగడం లేదా?
విశేషము:
ఇక్కడ భక్తుడు భగవంతునిపై
చూపే "ప్రణయ కోపం" లేదా "భక్తి వైరాగ్యం" కనిపిస్తుంది. యముని
భయం నుండి తనను కాపాడమని, ఒకవేళ కాపాడకపోతే అది భగవంతునికే అవమానమని కవి అత్యంత
ధైర్యముతో, ఆవేదనతో వాదించారు.
నూట మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: అజ్ఞో౽సి కిం కిమవటో౽సి
కిమాకులో౽సి వ్యగ్రో౽సి
కిం కిమఘృణో౽సి కిమక్షమో౽సి । నిద్రారసః
కిమసి కిం మదఘూర్ణితో౽సి క్రందంతమంతకభయాత్యముపేక్షసే యత్ ॥ 103 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!;
అంతక-భయాత్ = యముని భయము వల్ల; క్రందంతమ్ = (బిగ్గరగా) ఏడుస్తున్న; మామ్ = నన్ను; యత్ ఉపేక్షసే
= ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నావు?; కిమ్
అజ్ఞః అసి = నా బాధ నీకు తెలియని అజ్ఞానివా?; కిమ్ అవటః అసి = లేక ఏమీ తెలియని మూఢుడవా?; కిమ్ ఆకులః అసి = లేక గందరగోళంలో ఉన్నావా?; కిమ్ వ్యగ్రః అసి = లోక రక్షణ పనుల్లో తీరిక లేకుండా
ఉన్నావా?; కిమ్ అఘృణః అసి = లేక దయలేని
వాడవా?; కిమ్ అక్షమః అసి = లేక నన్ను
రక్షించే శక్తి లేని అశక్తుడవా?; కిమ్ నిద్రారసః అసి
= నిద్రమత్తులో ఉన్నావా?; కిమ్ మద-ఘూర్ణితః
అసి = లేక మత్తెక్కి తూలుతున్నావా?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
యమభయంతో నేను ఇంతగా అరుస్తున్నా నీవు నన్ను పట్టించుకోకపోవడానికి కారణం ఏమిటి? నా బాధ నీకు
అర్థం కావడం లేదా? లేక తెలిసి కూడా ఏమీ చేయలేని అశక్తతలో
ఉన్నావా? జగత్తును రక్షించే పనుల్లో పడి నన్ను మర్చిపోయావా?
లేక నీకు అసలు దయ అన్నదే లేదా? చివరికి నీవు
నిద్రపోతున్నావో లేక మత్తులో ఉన్నావో నాకు అర్థం కావడం లేదు. త్రిజగద్రక్షకుడవైన
నీకు ఈ నిర్లక్ష్యం తగదు.
నూట నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: ద్వేషః కిమేష కృపణే కిముతాక్షమేయం నిస్త్వ్రితా కిమథవా
కిమశక్తిరేవ । హుంకారమాత్రకనిరాకరణీయగర్వే మృత్యౌ కృతాంతహతకే యదియత్యుపేక్షా ॥ 104 ॥
ప్రతిపదార్థము: విశ్వనాథ = ఓ
విశ్వనాథా!; కృపణే = దీనుడనైన నాపై;
ఏషః ద్వేషః కిమ్ = ఈ కోపం (ద్వేషం) ఎందుకు?;
ఉత ఇయమ్ అక్షమా కిమ్ = లేదా ఇది నీ ఓర్పు
లేనితనమా?; అథవా ఇయమ్ నిస్త్వ్రితా కిమ్ = లేక నీ నిర్దయత్వమా?; కిమ్ అశక్తిః ఏవ = లేక నీ చేతగానితనమా?; హుంకార-మాత్రక-నిరాకరణీయ-గర్వే
= కేవలం ఒక 'హుంకారము'తో
(అదలింపుతో) అణచివేయదగిన గర్వం గల; కృతాంత-హతకే మృత్యౌ
= ఆ నీచమైన యముడి విషయంలో; యద్ ఇయతీ ఉపేక్షా
= ఇంతటి ఉపేక్ష (నిర్లక్ష్యం) ఎందుకు?
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీవు
ఒక చిన్న 'హుం' అని అదలిస్తే చాలు, ఆ
యముడు భయంతో పారిపోతాడు. అంతటి అల్పమైన యముడిని అడ్డుకోవడానికి నీకు ఇన్ని ఆలోచనలు
ఎందుకు? నా మీద ఏమైనా ద్వేషం ఉందా? లేక
నన్ను రక్షించే శక్తి నీకు లేదా? కేవలం ఒక శబ్దంతో యముని
గర్వాన్ని అణచగల నీవు, నేను మృత్యువు ఒడిలోకి వెళ్తుంటే ఇంత
నిమ్మకు నీరెత్తినట్లు ఉండటం నాకు ఆశ్చర్యంగా ఉంది.
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో భక్తుడు
భగవంతుని నిందాస్తుతి చేస్తున్నాడు. అంటే దేవుడిని నిందిస్తున్నట్లు కనిపిస్తూనే, ఆయన
సర్వశక్తిమంతుడని (కేవలం ఒక హుంకారంతో యముడిని గెలవగలడని) కొనియాడుతున్నాడు. తన
ప్రాణసంకట సమయంలో దేవుని మౌనాన్ని భక్తుడు సహించలేకపోతున్నాడనే భావం ఇక్కడ
స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
నూట ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇత్యాది దృల్యం ఇవ నిష్ఠుర పుష్టభాషీ యత్కించన గ్రహగృహీత
ఇవాస్తశంకః । ఆత్యా ముహుర్ముహురయుక్తమపి బ్రవీమి తత్రాపి నిష్కరుణ భినత్సి న
మౌనముద్రామ్ ॥ 105 ॥
ప్రతిపదార్థము: నిష్కరుణ = ఓ
దయలేనివాడా!; దృల్యం ఇవ = ఏమీ తెలియని
మూర్ఖుడి వలె (లేక ఆహ్వానం లేకుండానే వచ్చిన అతిథి వలె); నిష్ఠుర-పుష్ట-భాషీ
= కఠినమైన, గంభీరమైన మాటలు పలుకుతూ; గ్రహ-గృహీతః ఇవ = దెయ్యం పట్టిన వాని వలె; అస్త-శంకః = భయం (శంక) వదిలి; యత్కించన
= తోచినదల్లా; అయుక్తమపి = అనుచితమైనప్పటికీ; ముహుర్ముహుః = పదే పదే; బ్రవీమి = పలుకుతున్నాను.
తత్రాపి = అయినప్పటికీ; త్వమ్ =
నీవు; మౌన-ముద్రామ్ = నీ
మౌనమనే ముద్రను; న భినత్సి = వీడటం
లేదు (నాతో మాట్లాడటం లేదు).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
దెయ్యం పట్టినవాడు ఎలాగైతే భయం లేకుండా ఏదేదో వాగుతాడో, నేను కూడా
నా బాధను తట్టుకోలేక నీ పట్ల కఠినంగా, అనుచితంగా
మాట్లాడుతున్నాను. పిలవని అతిథిలా నీ దగ్గరకు వచ్చి నోటికి వచ్చినట్లు
ప్రేలుతున్నాను. ఇంత చేస్తున్నా, నా మొర నీకు వినిపిస్తున్నా,
నీవు మాత్రం నీ మౌనాన్ని వీడటం లేదు. నీవు ఇంత నిశ్శబ్దంగా ఉండటం
చూస్తుంటే నీకు నా మీద అస్సలు దయ లేదనిపిస్తోంది.
నూట ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: భీతే భవాధివిధూరే చరణాగ్రలగ్నే మగ్నేప్సితే గతిమపశ్యతి
కాంచిదన్యామ్ । కస్మాన్న నాగసి మనాగసి విశ్వసాక్షిన్- దాక్షిణ్యదిగ్ధహృదయో౽పి
పరాఙ్ముఖస్త్వమ్ ॥ 106 ॥
ప్రతిపదార్థము: విశ్వసాక్షిన్ = లోకమంతటికీ
సాక్షివైన ఓ దేవా!; భీతే = (యమభయముతో)
భయపడినవాడను; భవాధి-విధూరే = సంసార
వ్యధలచే (ఆధులచే) వ్యాకులపడినవాడను; చరణ-అగ్ర-లగ్నే =
నీ పాదాల చెంత పడి ఉన్నవాడను; మగ్న-ఈప్సితే
= కోరికలన్నీ నీటిలో మునిగిపోయిన (అనగా సంసార సముద్రంలో మునిగిన)
వాడును; కాంచిత్ అన్యాం గతిమ్ = వేరే ఏ
ఇతర దారిని; అపశ్యతి = చూడలేక
ఉన్నవాడను; అనాగసి = ఏ పాపము లేని నా
విషయంలో (లేక శరణు వేడిన నా విషయంలో); దాక్షిణ్య-దిగ్ధ-హృదయో౽పి = దయతో
నిండిన హృదయము కలవాడవై ఉండి కూడా; కస్మాత్ = ఎందుకు; మనాక్ అపి = కొంచెం
కూడా (చూడకుండా); పరాఙ్ముఖః అసి = ముఖం
చాటేస్తున్నావు?
తాత్పర్యము: ఓ విశ్వసాక్షీ!
నీకు తెలియనిది ఏముంది? నేను భయంతో వణికిపోతూ నీ పాదాలను పట్టుకున్నాను. సంసారమనే
అగాధ సముద్రంలో మునిగిపోతూ, నీవు తప్ప వేరే దిక్కు లేదని
నిన్నే నమ్ముకున్నాను. నీవు పరమ దయాళువువని అందరూ చెబుతారు. అటువంటి నీవు, నా వంటి దీనుడు నీ కళ్లముందే కష్టపడుతుంటే, ఎందుకు
ముఖం తిప్పుకుంటున్నావు? కనీసం ఒక్కసారి నన్ను కరుణతో చూడవా?
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో కవి తన అశక్తతను, భగవంతుని అలౌకిక
మౌనాన్ని ఎదురెదురుగా ఉంచి భక్తిరసాన్ని పండించారు.
- 105వ శ్లోకంలో తన ప్రలాపాన్ని 'దెయ్యం
పట్టిన వాని వాగుడు' (గ్రహగృహీత) తో పోల్చుకోవడం కవి
వినయానికి మరియు పారవశ్యానికి నిదర్శనం.
- 106వ శ్లోకంలో 'విశ్వసాక్షి' అనే సంబోధన ద్వారా "నేను పడుతున్న బాధ నీకు కనిపిస్తూనే ఉంది
కదా, మరెందుకు పరాజ్ముఖంగా ఉన్నావు?" అని ప్రశ్నించడం అత్యంత హృద్యంగా ఉంది.
నూట ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్వామిన్నిసర్గమలినః కుటిలశ్చలో౽హ- మేతాదృగేవ
చ రిపుర్మమ మృత్యుపాశః । భ్రూపల్లవస్తవ తథావిధ ఏవ తస్య శాంత్యై విషే హి విషమే
విషమేవ పథ్యమ్ ॥ 107 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ స్వామీ!;
అహమ్ = నేను; నిసర్గ-మలినః
= స్వభావము చేతనే మలినమైనవాడను (మలిన హృదయుడను); కుటిలః చలః చ = వంకర బుద్ధి కలవాడను మరియు చంచలుడను.
మమ రిపుః మృత్యుపాశః చ = నా శత్రువైన యమపాశము కూడా; ఏతాదృగ్ ఏవ = అచ్చం ఇటువంటిదే (నల్లగా, వంకరగా, చంచలంగా ఉంటుంది). తవ భ్రూపల్లవః = నీ కనుబొమల విరుపు కూడా; తథావిధ ఏవ = అటువంటిదే (నల్లగా, వంకరగా ఉంటుంది). హి = ఏలయనగా; విషమే విషే = భయంకరమైన
విషమునకు; విషమేవ పథ్యమ్ = విషమే మందు
అవుతుంది. తస్య శాంత్యై = ఆ యమపాశాన్ని అణచడానికి (నీ
కనుబొమల విరుపు సరిపోతుంది).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నేను
పాపాత్ముడను, నా మనస్సు మలినమైనది, వంకరైనది. నన్ను పట్టడానికి
వచ్చే యమపాశం కూడా నల్లగా, వంకరగా ఉంది. నీ కనుబొమలు కూడా
నల్లగా, వంకరగానే ఉన్నాయి. ఆయుర్వేదంలో "విషానికి విషమే
విరుగుడు" అన్నట్లు, క్రూరమైన ఆ యమపాశాన్ని అణచడానికి
నీ ఒక్క కనుబొమ విరుపు (ఆజ్ఞ) చాలు. నాలోని దోషాలను, యముని
భయాన్ని నీవు నీ తీక్షణ దృష్టితోనే సంహరించగలవు.
నూట ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం కార్యమేభిరనిశం
పునరుక్తశుక్తై- రుద్వేగకారిభిరలబ్ధఫలైః ప్రలాపైః । ఏవం విదన్నపి ముహుర్ముఖరం
విరౌమి పశ్యామి న త్వదితరం హి పరం శరణ్యమ్ ॥ 108 ॥
ప్రతిపదార్థము: పునరుక్త-శుక్తైః = మళ్ళీ
మళ్ళీ చెప్పినవి, పాతబడిపోయినవి; ఉద్వేగ-కారిభిః
= వినేవారికి విసుగు పుట్టించేవి; అలబ్ధ-ఫలైః
= ఎటువంటి ఫలితాన్ని ఇవ్వని; ఏభిః ప్రలాపైః
= ఈ వ్యర్థ ప్రలాపములతో; అనిశమ్ కిం కార్యమ్
= ఎల్లప్పుడూ ఏమి ప్రయోజనము? (ఏమీ లేదు). ఏవం
విదన్నపి = ఈ విషయము తెలిసినప్పటికీ; ముహుః
ముఖరం విరౌమి = పదే పదే బిగ్గరగా అరుస్తున్నాను
(మొరపెట్టుకుంటున్నాను). హి = ఏలయనగా; త్వత్-ఇతరమ్
= నీకంటే వేరొక; పరం శరణ్యమ్ = గొప్ప రక్షకుడిని; న పశ్యామి = నేను చూడలేకపోతున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నా
గోడు నీకు పదే పదే వినిపించడం వల్ల నీకు విసుగు కలగవచ్చు. ఈ మాటల వల్ల వెంటనే
ఫలితం రాకపోవచ్చు అని నాకు తెలుసు. అయినా సరే, నేను మళ్ళీ మళ్ళీ బిగ్గరగా
నిన్నే పిలుస్తున్నాను. ఎందుకంటే, ఎంత వెతికినా ఈ ప్రపంచంలో
నీకంటే గొప్ప రక్షకుడు నాకు ఎవరూ కనిపించడం లేదు. తిట్టినా, పొగిడినా
నాకు నీవే దిక్కు!
విశేషము:
- 107వ శ్లోకంలో "విషస్య
విషమౌషధమ్" అనే లోకోక్తిని కవి తన భక్తికి అన్వయించుకోవడం చాలా
చమత్కారంగా ఉంది.
- 108వ శ్లోకంలో భక్తుడి అనన్య గతిత్వం (వేరే దిక్కు లేకపోవడం) స్పష్టమవుతోంది. ఇది ఈ స్తోత్ర భాగానికి ఒక
పరిపూర్ణమైన ముగింపు.
నూట తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వం చేత్ప్రసాదముఖః ప్రణయోక్తిభిః కిం త్వం చేదనాదరపరః
ప్రణయోక్తిభిః కిమ్ । భాగ్యోదయే సతి వృథైవ గుణేషు యత్న- స్తస్మిన్నసత్యపి వృథైవ
గుణేషు యత్నః ॥ 109 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!;
త్వమ్ = నీవు; ప్రసాద-ముఖః
చేత్ = అనుగ్రహముతో కూడిన ముఖము కలవాడవైతే (ప్రసన్నుడవైతే);
ప్రణయ-ఉక్తిభిః కిమ్ = వినయపూర్వకమైన
ప్రార్థనలతో (మొరలతో) ఇక పనేముంది? (నీ దయ ఉంటే చాలు). త్వమ్
= నీవు; అనాదర-పరః చేత్ = అనాదరముతో ఉన్నచో (విముఖుడవైనచో); ప్రణయ-ఉక్తిభిః
కిమ్ = అప్పుడు కూడా ఈ ప్రార్థనల వల్ల ప్రయోజనమేముంది?
(నీకు ఇష్టం లేకపోతే ఎన్ని చెప్పినా వ్యర్థమే). భాగ్య-ఉదయే సతి
= అదృష్టము ఉదయించినప్పుడు; గుణేషు యత్నః
వృథైవ = పాండిత్యాది గుణాల కోసం చేసే ప్రయత్నం వ్యర్థమే
(భాగ్యం ఉంటే అవే వస్తాయి). తస్మిన్ అసతి అపి = ఆ అదృష్టము
లేనప్పుడు కూడా; గుణేషు యత్నః వృథైవ = గుణాల
కోసం చేసే ప్రయత్నం వ్యర్థమే (అదృష్టం లేకపోతే ఎన్ని గుణాలున్నా లాభం లేదు).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
నీవు ప్రసన్నుడవైతే నేను ప్రత్యేకంగా నిన్ను ప్రార్థించాల్సిన అవసరం లేదు, నీ దయ
వాటంతట అదే వస్తుంది. ఒకవేళ నీవు నాపై అనాదరంగా ఉంటే, నేను
ఎన్ని వేడుకున్నా అవి అరణ్యరోదనలే అవుతాయి. లోకంలో అదృష్టం ఉన్నవానికి ప్రయత్నం
లేకుండానే అన్నీ లభిస్తాయి, అదృష్టం లేనివానికి ఎన్ని
గుణాలున్నా ఏమీ దక్కవు. అంతా నీ ఇచ్ఛాధీనమే అని తెలుస్తోంది.
నూట పదియవ శ్లోకము
శ్లోకము: జానన్నపీతి విరమామి న యత్ప్రలాపా- దార్తిర్మహేశ మహిమైష
దృశస్తవైవ । యా రాత్రిమేవ దివసం తిమిరం ప్రకాశ- మర్చిం హిమం గరలమప్యమృతం కరోతి ॥ 110 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహేశ = ఓ
మహేశ్వరా!; ఇతి జానన్నపి = ఈ విషయము
(అంతా నీ ఇచ్ఛే అని) తెలిసినప్పటికీ; యత్ ప్రలాపాత్ న
విరమామి = నేను నా మొరలను (ప్రలాపమును) ఆపడం లేదో; ఏషః ఆర్తిః మహిమ = ఇది నా 'ఆర్తి'
(దుఃఖము లేదా వేదన) యొక్క మహిమ. తవైవ దృశః ఇవ = (ఈ ఆర్తి) నీ కరుణాదృష్టి వలెనే ఉంటుంది. యా = ఏ
ఆర్తి అయితే; రాత్రిమేవ దివసమ్ = రాత్రిని
పగలుగా; తిమిరమ్ ప్రకాశమ్ = చీకటిని
వెలుగుగా; అర్చిమ్ హిమమ్ = నిప్పును
మంచుగా; గరలమపి అమృతమ్ = విషమును కూడా
అమృతముగా; కరోతి = చేయగలదో (అనగా
ఆర్తుడైనవాడు తన బాధలో ఇవేవీ గమనించలేడు).
తాత్పర్యము: ఓ నాథా!
ప్రార్థనల వల్ల పని లేదని తెలిసినా నేను నిన్ను వేడుకుంటూనే ఉన్నాను. ఎందుకంటే
నాలోని 'వేదన' (ఆర్తి) అంత గొప్పది. నీ కరుణాదృష్టి ఎలాగైతే
అసాధ్యమైన దానిని సుసాధ్యం చేస్తుందో, నా వేదన కూడా నన్ను
వివశుడిని చేసి అసాధ్యమైన పనులు చేయిస్తోంది. ఆర్తిలో ఉన్నవాడు అగ్నిని కూడా మంచు
అనుకుని స్పృశిస్తాడు, విషాన్ని అమృతం అనుకుంటాడు. నా ఈ
తీవ్రమైన వేదన వల్లే నేను నీ మౌనాన్ని పట్టించుకోకుండా నిన్ను నిరంతరం
వేడుకుంటున్నాను. నీ దయ నాపై ప్రసరించుగాక!
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములతో కవి తన
మానసిక స్థితిని ఆవిష్కరించారు.
- 109వ శ్లోకంలో భగవంతుని స్వతంత్రతను, మానవ ప్రయత్నం యొక్క నిరర్థకతను వివరించారు.
- 110వ శ్లోకంలో తన ప్రార్థన కేవలం ఫలితం కోసం కాదని,
అది తన హృదయవేదన నుండి పుట్టిన అప్రయత్నమైన ధ్వని అని
పేర్కొన్నారు.
నూట పదకొండవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆర్తిః శ్రుతైవ కృపణాత్కరుణాం తవాంత- రుత్పాదయత్యనిశమరణిరివాగ్నిమీశమ్
। జాతేవ నిర్దహతి తామియమిత్యముష్మిన్ కిం బ్రూమహే మహదనఙ్కుశమీశ్వరత్వమ్ ॥ 111 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఈశ = ఓ ఈశ్వరా!;
అరణిః అగ్నిమివ = అరణి (యజ్ఞములో అగ్నిని
పుట్టించే కట్టె) అగ్నిని పుట్టించినట్లు; కృపణాత్ శ్రుతా
ఆర్తిః = దీనుడనైన నా నుండి వినబడిన వేదన; తవ అంతః = నీ లోపల; కరుణామ్
అనిశమ్ ఉత్పాదయతి = దయను నిరంతరం పుట్టిస్తుంది. ఇయమ్
(కరుణా) = ఈ పుట్టిన దయ; జాతా ఏవ
= పుట్టిన వెంటనే; తామ్ నిర్దహతి = ఆ ఆర్తిని (వేదనను) దహించివేస్తుంది (నశింపజేస్తుంది). ఇతి అముష్మిన్
= ఈ విషయములో; మహత్ అనఙ్కుశమ్ ఈశ్వరత్వమ్
= నీ యొక్క గొప్పదైన, అడ్డులేని ఈశ్వరత్వము
(ప్రభుత్వము) గురించి; కిం బ్రూమహే = ఏమని
చెప్పగలము?
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
అరణి కట్టెను మథిస్తే అగ్ని పుట్టి, ఆ అగ్ని తిరిగి ఆ కట్టెనే ఎలా దహిస్తుందో,
నా వేదన (ఆర్తి) నీలో దయను పుట్టిస్తోంది. అలా పుట్టిన నీ దయ,
వెంటనే నా వేదనను భస్మం చేస్తోంది. అంటే నా బాధే నీ దయకు కారణమై,
ఆ దయ వల్ల నా బాధ తొలగిపోతోంది. నీ ఈ అద్భుతమైన, నిరంకుశమైన (అడ్డులేని) సామర్థ్యాన్ని పొగడటానికి మాటలు సరిపోవు.
నూట పన్నెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: యన్నామ పామరజనోచితమత్ర కించి- దౌచిత్యముక్తమసమంజసమభ్యధాయి ।
తత్రాపి భర్తురుచితా రుచిరీశ్వరాణాం చేతశ్చమత్కృతికరీ కపిలంఘికాపి ॥ 112 ॥
ప్రతిపదార్థము: అత్ర = ఈ
స్తోత్రమునందు; పామర-జన-ఉచితమ్ = సామాన్య
మానవులకు తగినట్లుగా (అజ్ఞాని వలె); ఔచిత్య-ముక్తమ్ =
ఔచిత్యము లేనివి; అసమంజసమ్ = తర్కహీనమైనవి; యత్ కించిత్ అభ్యధాయి = ఏవైనా కొన్ని మాటలు చెప్పబడి ఉంటే; తత్రాపి =
వాటి యందు కూడా; ఈశ్వరాణామ్ = ప్రభువులకు (నీకు); రుచిః ఉచితా = ఆసక్తి కలగడం సహజమే. (ఎలాగంటే); కపి-లంఘికా అపి
= కోతి చేసే గంతులు కూడా; భర్తుః = యజమానికి; చేతః-చమత్కృతి-కరీ = మనస్సుకు ఆనందాన్ని (చమత్కారాన్ని) కలిగిస్తాయి కదా!
తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా!
నేను అల్పబుద్ధితో, ఆర్తితో ఈ స్తోత్రంలో నీకు కోపం వచ్చేలా లేదా నీ గౌరవానికి
తగని విధంగా ఏవైనా పరుషమైన మాటలు అని ఉంటే నన్ను క్షమించు. లోకంలో ప్రభువులు తమ
పెంపుడు కోతి చేసే పిచ్చి గంతులను చూసి కూడా ముచ్చటపడతారు. నేను కూడా నీకు అటువంటి
కోతి వంటి వాడినే. నా పిచ్చి మాటలను, ఈ స్తోత్ర ప్రలాపాలను
నీవు ఒక వినోదంగా భావించి, నన్ను అనుగ్రహిస్తావని
ఆశిస్తున్నాను.
విశేషము:
- 111వ శ్లోకంలో కవి అరణి-అగ్ని ఉపమానం ద్వారా భగవంతుని దయ ఏ
విధంగా భక్తుని కష్టాలను హరిస్తుందో అద్భుతంగా వివరించారు.
- 112వ శ్లోకం కవి యొక్క వినమ్రతకు నిదర్శనం. తన స్తోత్రం
పాండిత్యంతో నిండినది కాదని, కేవలం ఒక ఆవేదన అని
తెలుపుతూ, శివుని 'ప్రభువు'గా, తనను ఒక 'కోతి'గా పోల్చుకుని శరణాగతిని ప్రకటించారు.
శ్లోకములు (113, 114 - యుగ్మము)
శ్లోకము: చోరైర్గృహీతమపి దష్టమపి ద్విజిహ్వై-
ర్గ్రస్తం గ్రహైరపి నిరుద్ధమపి ద్విషద్భిః । వ్యాఘ్రైరుపద్రుతమపి
ద్రుతమాక్షిపద్భి- రన్విష్టమప్యవనిపృథుపురుషైః సరోషైః ॥ 113 ॥
భూతాభిభూతమపి సిన్ధుజలే౽పి
మగ్నం భ్రష్టం రణే౽పి పతితం దవపావకే౽పి । కిం
భూయసా యమభటైరపి కృష్యమాణం కస్త్రాతుమర్హతి మహేశ్వరమంతరేణ ॥ 114 ॥
ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యము
ఈ లోకమునందు మానవుడు ఎటువంటి కష్టములలో చిక్కుకున్నా...
- చోరైః గృహీతమ్ అపి = దొంగల చేత చిక్కుకున్నా;
- ద్విజిహ్వైః దష్టమ్ అపి = విష సర్పాల (రెండు
నాలుకలు కలవి) చేత కరవబడినా;
- గ్రహైః గ్రస్తమ్ అపి = దుష్ట గ్రహాల (గ్రహ
పీడలు) చేత పీడింపబడినా;
- ద్విషద్భిః నిరుద్ధమ్ అపి = శత్రువుల
చేత బంధింపబడినా;
- వ్యాఘ్రైః ఉపద్రుతమ్ అపి = క్రూరమైన
పులుల చేత తరుమబడినా;
- సరోషైః అవనిపృథు-పురుషైః అన్విష్టమ్ అపి = ఆగ్రహముతో
ఉన్న రాజభటుల చేత వేటాడుబడూ (శిక్ష కోసం వెతకబడూ) ఉన్నా;
- భూత-అభిభూతమ్ అపి = భూత ప్రేత పిశాచాదులచే
ఆవహింపబడినా;
- సిన్ధు-జలే మగ్నమ్ అపి = సముద్రము లేదా నది నీటిలో
మునిగిపోతున్నా;
- రణే భ్రష్టమ్ అపి = యుద్ధమున ఓడిపోయి
దీనావస్థలో ఉన్నా;
- దవ-పావకే పతితమ్ అపి = భయంకరమైన అడవి మంటలలో
(దవాగ్నిలో) చిక్కుకున్నా;
చివరకు కిం భూయసా (ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు?) –
- యమభటైః అపి కృష్యమాణమ్ = యమభటుల చేత బలవంతముగా
ఈడ్చుకుపోబడుతున్నా సరే...
మహేశ్వరమ్ అంతరేణ కః త్రాతుమ్ అర్హతి? = ఆ
పరమేశ్వరుడు తప్ప మరెవరు రక్షించగలరు? (ఎవరును రక్షించలేరు).
విశేషము:
ఈ శ్లోకములు శివుని మృత్యుంజయ స్వరూపాన్ని మరియు సర్వరక్షక తత్త్వాన్ని
చాటుతున్నాయి. దొంగలు, పాములు, శత్రువులు, జబ్బులు, అగ్ని, నీరు – ఇలా
ప్రాణాపాయం కలిగించే ఏ పరిస్థితిలోనైనా సరే, ఆ సదాశివుని
కరుణ ఉంటే ప్రాణాలు దక్కుతాయని కవి దృఢమైన విశ్వాసాన్ని ప్రకటించారు. ముఖ్యంగా
యమభటుల నుండి రక్షించగలిగే శక్తి ఒక్క మహేశ్వరునికే ఉందని చెప్పడం ద్వారా ఆయన
సర్వోన్నతత్వాన్ని నిరూపించారు.
నూట పదిహేనవ శ్లోకము
శ్లోకము: తజ్ఞ్జో బతాస్మ్యహమక్షయసౌఖ్యమిచ్ఛన్
దుఃఖైకధామ వపురస్థిరమర్థయామి । యద్వా భవాబ్ధితరణాయ పురాణమశ్రీ- శీలం
పుమాంసముడుపార్ధధరం శ్రయామి ॥ 115 ॥
ప్రతిపదార్థము: బత = ఆహా! (ఆశ్చర్యము/ఖేదము); అహమ్ తజ్ఞ్జః అస్మి = నేను గొప్ప తెలివైనవాడను
(వ్యాఖ్యానం ప్రకారం: నేను మూర్ఖుడను అని వ్యంగ్యం); యత్
= ఏలయనగా; అక్షయ-సౌఖ్యమ్ ఇచ్ఛన్ = తరిగిపోని సుఖాన్ని కోరుకుంటూ; దుఃఖ-ఏక-ధామ =
దుఃఖమునకు నిలయమైన; అస్థిరమ్ వపుః = అస్థిరమైన ఈ శరీరాన్ని; అర్థయామి = కోరుకుంటున్నాను. యద్వా = లేదా; భవ-అబ్ధి-తరణాయ = సంసార సముద్రాన్ని దాటడానికి;
పురాణమ్ = ముసలివాడైన (పురాతన పురుషుడైన);
అశ్రీ-శీలమ్ = శ్రీ (సంపద) లేని స్వభావం
కలవానిని; ఉడుప-అర్ధ-ధరమ్ = చంద్రవంకను
ధరించిన (లేక చిన్న పడవ ముక్కను ధరించిన); పుమాంసమ్ =
ఆ పురుషుని (శివుని); శ్రయామి = ఆశ్రయిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: నేనెంతటి 'తెలివైనవాడిని' అంటే, శాశ్వత సుఖం కావాలని కోరుకుంటూనే, రోగాలకు నిలయమైన ఈ ముసలి శరీరాన్ని రక్షించమని వేడుకుంటున్నాను. అంతకంటే
విచిత్రం ఏమిటంటే—ఈ అపారమైన సంసార సముద్రాన్ని దాటడానికి నేను ఒక ముసలివాడిని
(పురాణ పురుషుడు), పైగా ఏ సంపద లేనివాడిని (దిగంబరుడు),
చేతిలో ఒక చిన్న పడవ ముక్క (ఉడుప - చంద్రవంక/చిన్నదోనె) మాత్రమే
ఉన్నవానిని నమ్ముకున్నాను.
విశేషము: ఇక్కడ కవి శివుని దారిద్ర్యాన్ని, వృద్ధాప్యాన్ని
ఎగతాళి చేస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నా, లోతుగా చూస్తే ఆయన పురాణ
పురుషుడు (ఆది దేవుడు) అని, ఉడుపార్ధధరుడు
(చంద్రశేఖరుడు) అని, ఆయనే సంసార సముద్రాన్ని
దాటించగల సమర్థుడని స్తుతిస్తున్నారు.
నూట పదిహేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: దృగాగమపాతపతక్రాః
సహసైవ యస్య పంచత్వమిందురవిహవ్యభుజో౽ప్యవాపుః । ధీమానహం బత తమేవ
సదాశివం య- దేవం శ్రయామి శరణం మరణాతిభీరుః ॥ 116 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ శివుని యొక్క; దృక్-ఆగమ-పాత-పతితాః
= కంటి చూపు సోకగానే; ఇందు-రవి-హవ్యభుజః అపి
= చంద్రుడు, సూర్యుడు, అగ్ని
కూడా; సహసా ఏవ = వెనువెంటనే; పంచత్వమ్ అవాపుః = 'పంచత్వాన్ని' (ఐదు సంఖ్యను / మరణాన్ని) పొందారో; మరణ-అతి-భీరుః
అహమ్ = మరణమంటే మిక్కిలి భయపడే నేను; ధీమాన్
బత = గొప్ప బుద్ధిమంతుడనై; తమేవ
సదాశివమ్ = అటువంటి సదాశివుని; శరణమ్
శ్రయామి = శరణు వేడుతున్నాను.
తాత్పర్యము: ఎంతటి విడ్డూరం! సూర్య చంద్ర అగ్నులే ఎవరి కంటి
చూపు పడగానే 'పంచత్వాన్ని' (మరణాన్ని) పొందారో, అటువంటి భయంకరుడైన సదాశివుడిని నేను మరణ భయం పోగొట్టమని వేడుకుంటున్నాను.
చంపేవాడినే కాపాడమని కోరడం నా బుద్ధికి నిదర్శనం!
విశేషము (శ్లేషార్థం): > 1. సాధారణ అర్థంలో పంచత్వం అంటే
మరణం. 2. శివతత్త్వంలో శివునికి ఐదు ముఖాలు (సద్యోజాత,
వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష,
ఈశాన) ఉంటాయి. సూర్యచంద్రాగ్నులు ఆయన నేత్రాలుగా మారి ఐదు ముఖాలలో
ఐదుగా (పంచత్వము) విస్తరించాయి అని అర్థం. అంటే ఆయన తన తేజస్సుతో విశ్వాన్ని
వెలిగిస్తున్నాడని భావం.
ముగింపు: ఈ రెండు శ్లోకములలో జగద్ధరభట్టు వ్యాజస్తుతి అలంకారాన్ని
వాడారు. పైకి నిందిస్తున్నట్లు ఉన్నా, శివుడు సర్వశక్తిమంతుడని, కాలాతీతుడని, సంసార సముద్ర తారకుడని ఆయన పరమార్థం.
నూట పదిహేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్థాణుః స యత్ర
విభురస్య వధూరపర్ణా సా యత్ర యత్ర చ తయోస్తనయో విశాఖః । ప్రజ్ఞావతామహమహో ప్రవరః
ప్రవేష్టు- మిచ్ఛామి ధామ తదభీష్టఫలాప్తయే యత్ ॥ 117 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఏ ధామమునందు (చోట); సః
స్థాణుః విభుః = ఆ స్థాణుడు (శివుడు) ప్రభువుగా ఉన్నాడో;
అస్య వధూః = ఆయన భార్య; సా
అపర్ణా = ఆ అపర్ణ (పార్వతి); యత్ర చ
= ఎక్కడైతే ఉన్నదో; తయోః తనయః = వారిద్దరి కుమారుడు; విశాఖః = విశాఖుడు
(కుమారస్వామి) ఉన్నాడో; అహో = ఆశ్చర్యము!;
ప్రజ్ఞావతామ్ ప్రవరః అహమ్ = బుద్ధిమంతులలో
శ్రేష్ఠుడనైన నేను; అభీష్ట-ఫల-ఆప్తయే = కోరుకున్న మోక్షఫలం కోసం; తత్ ధామ = ఆ స్థానమును; ప్రవేష్టుమ్ ఇచ్ఛామి = ప్రవేశించగోరుతున్నాను.
తాత్పర్యము: లోకరీత్యా చూస్తే ఈ శ్లోకం ఒక హాస్యాన్ని
స్ఫురిస్తుంది: "ఎక్కడైతే ఒక 'స్థాణువు' (కొమ్మలు
లేని మొండి చెట్టు - స్థాణుః) యజమానో, ఆ మొండి చెట్టు భార్య 'అపర్ణ' (ఆకులు లేనిది - అపర్ణా), వారి కొడుకు 'విశాఖుడు' (శాఖలు
లేనివాడు - విశాఖః)... అటువంటి మోడువారిన చోటికి వెళ్లి నేను ఫలాలను
ఆశిస్తున్నాను. నేనెంతటి బుద్ధిమంతుడనో కదా!"
నూట పద్దెనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: మార్జారసూకరశృగాలకరాళవక్త్ర- వేతాలభూతశతసంకులమీశ్వరస్య
। భీష్మం నిశాచరపిశాచరవైః ప్రవేష్టు- మిచ్ఛామి మతిమానతిమాత్రభీరుః ॥ 118 ॥
ప్రతిపదార్థము: మార్జార-సూకర-శృగాల-కరాళ-వక్త్ర = పిల్లులు,
పందులు, నక్కల వంటి భయంకరమైన ముఖములు కలిగిన;
వేతాల-భూత-శత-సంకులమ్ = వందలాది వేతాళములతో,
భూతములతో నిండినట్టియు; నిశాచర-పిశాచ-రవైః
= రాక్షసుల, పిశాచముల అరుపులతో; భీష్మమ్ = భయంకరముగా ఉన్న; ఈశ్వరస్య
ధామ = ఆ ఈశ్వరుని నివాసమును (శ్మశానమును); అతిమాత్ర-భీరుః మతిమాన్ అహమ్ = మిక్కిలి భయస్తుడను,
బుద్ధిమంతుడనైన నేను; ప్రవేష్టుమ్ ఇచ్ఛామి
= ప్రవేశించగోరుతున్నాను.
తాత్పర్యము: నేను చాలా భయస్తుడిని అని చెప్పుకుంటూనే, భయంకరమైన
భూతప్రేతపిశాచాలతో, వికృత మృగాల అరుపులతో నిండిన శివుని
నివాసంలోకి వెళ్లాలనుకుంటున్నాను. లోకులు చూస్తే నన్ను పిచ్చివాడనుకుంటారు. కానీ
శివ భక్తుడికి ఆ భయంకర రూపాల వెనుక ఉన్న పరమేశ్వరుని శాంత స్వరూపం తెలుసు. అందుకే
బాహ్య ప్రపంచం భయపడే ఆ శ్మశాన ధామాన్నే నేను మోక్షధామంగా భావించి
ప్రవేశించాలనుకుంటున్నాను.
విశేషము:
ఈ రెండు శ్లోకములలో వ్యాజస్తుతి అలంకారం అత్యంత రమణీయంగా
వాడబడింది.
- 117వ శ్లోకంలో శివ కుటుంబ నామములను (స్థాణు, అపర్ణ, విశాఖ) శ్లేషతో మోడువారిన చెట్టుకు
అన్వయించి, భగవంతుని నిర్గుణ తత్త్వాన్ని సూచించారు.
- 118వ శ్లోకంలో శివుని భూతనాథ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తూ,
సంసార భయంతో ఉన్నవాడికి ఆ భూతనాథుని శరణాగతే అసలైన ధైర్యమని
చాటారు.
నూట పంతొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము:
కర్ణేక్షణాదచరణాత్రికణాత్కృతాంత-
పాశాత్ప్రసంధృతసహస్రఫణోరగేంద్రమ్ ।
ప్రాజ్ఞః సహస్రశిరసం పురుషం సహస్ర-
నేత్రం సహస్రచరణం శరణం శ్రయామి ॥ 119 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ప్రాజ్ఞః అహమ్ = బుద్ధిమంతుడనైన నేను; కర్ణ-ఈక్షణాత్ = చెవులే కళ్లుగా కలవాని నుండి (పాము
నుండి); అచరణాత్ = కాళ్లు లేని వాని
నుండి; త్రికణాత్ = మూడు ఫణములు (విషపు
కోరలు) కల; కృతాంత-పాశాత్ = యమపాశము
వంటి వాని నుండి; ప్రసంధృత-సహస్ర-ఫణ-ఉరగ-ఇంద్రమ్ = వేయి పడగలు విప్పి ఉన్న పాముల రాజును ధరించినవానిని; సహస్ర-శిరసమ్ = వేల కొలది శిరస్సులు కలవానిని;
సహస్ర-నేత్రమ్ = వేల కొలది కళ్లు కలవానిని;
సహస్ర-చరణమ్ = వేల కొలది పాదములు కలవానిని;
పురుషమ్ = ఆ పరమ పురుషుని (శివుని); శరణమ్ శ్రయామి = శరణు వేడుతున్నాను.
తాత్పర్యము:
లోకరీత్యా చూస్తే: "కాళ్లు లేనివాడు, చెవులే
కళ్లుగా ఉన్నవాడు, మూడు కోరలతో యమపాశంలా భయంకరంగా ఉన్న
పామును మెడలో వేసుకున్న వానిని నేను శరణు వేడుతున్నాను" అని ఎగతాళి
చేస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది.
పరమార్థము:
కానీ వాస్తవానికి కవి ఇక్కడ పురుష సూక్తములో చెప్పబడిన "సహస్రశీర్షా
పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్" అనే మంత్రాన్ని శివునికి అన్వయిస్తున్నారు. వేల
కొలది తలలు, కళ్లు, కాళ్లు కలిగి అనంత
విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్న ఆ విరాట్ పురుషుడే శివుడు. అటువంటి సర్వవ్యాపకుడైన
పరమేశ్వరుని శరణు వేడటమే నిజమైన ప్రజ్ఞ (బుద్ధిమంతత) అని కవి భావం.
నూట ఇరవయ్యవ శ్లోకము
శ్లోకము:
త్రస్తః సమస్తజనతాపహృతిప్రగల్భా-
దీప్తానలోల్బణదృశః శివ జీవితేశాత్ ।
ప్రాజ్ఞః సమస్తజనతాపహృతిప్రగల్భం
త్వాం జీవితేశమనలోగ్రదృశం శ్రయామి ॥ 120 ॥
ప్రతిపదార్థము:
శివ = ఓ శివా!; సమస్త-జనతా-అపహృతి-ప్రగల్భాత్
= సమస్త జనుల ప్రాణాలను హరించడంలో సమర్థుడైన; దీప్త-అనల-ఉల్బణ-దృశః
= రగులుతున్న అగ్ని వలె భయంకరమైన కళ్లు కలిగిన; జీవితేశాత్ = యముని (జీవితేషుడు) నుండి; త్రస్తః = భయపడినవాడనై; ప్రాజ్ఞః
(అహమ్) = బుద్ధిమంతుడనైన నేను; సమస్త-జనతాప-హృతి-ప్రగల్భమ్
= సమస్త జనుల ఆధ్యాత్మిక, ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక తాపములను (బాధలను) పోగొట్టడంలో సమర్థుడైన; అనల-ఉగ్ర-దృశమ్
= అగ్ని నేత్రము కలిగిన; జీవితేశమ్ = జీవులకు నాథుడైన (జీవితేషుడు); త్వామ్ = నిన్ను; శ్రయామి = ఆశ్రయిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! మనుష్యులను సంహరించే 'జీవితేషుడు'
(యముడు) అంటే నాకు చాలా భయం. అందుకే నేను ఆ యముడిని వదిలి, మరొక 'జీవితేషుడు' (జీవులకు
ప్రభువు - శివుడు) అయిన నిన్ను ఆశ్రయిస్తున్నాను. యముడు ప్రాణాలను తీసేవాడైతే,
నీవు ఆ ప్రాణాలకు ఆధారమైన వాడవు. యముని కళ్లు కోపంతో మండితే,
నీ కళ్లు జ్ఞానాగ్నితో వెలుగుతూ మా పాపతాపాలను దహించివేస్తాయి.
చావుకు భయపడి అమరత్వాన్ని ఇచ్చే నీ దగ్గరకు రావడం కన్నా తెలివైన పని ఏముంటుంది?
విశేషము:
- 119వ శ్లోకంలో వేద మంత్రాలలోని 'విరాట్
పురుష' భావనను శివునికి అన్వయించి, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని కీర్తించారు.
- 120వ శ్లోకంలో 'జీవితేష' అనే పదానికి ఉన్న రెండు అర్థాలను (యముడు మరియు పరమశివుడు) వాడుతూ,
సంహరించే కాలం కంటే రక్షించే శివుడే గొప్పవాడని వ్యాజస్తుతి ద్వారా
నిరూపించారు.
పరమార్థము: నిజానికి శివుడు ప్రళయకాలంలో కూడా స్థిరంగా ఉండే
స్థాణుడు. పార్వతీదేవి తపస్సు చేసే సమయంలో ఆఖరికి ఆకులను కూడా ఆహారంగా తీసుకోలేదు
కాబట్టి ఆమె అపర్ణ. వారి కుమారుడు కుమారస్వామికి విశాఖుడు అని
పేరు. ఇక్కడ నిందలా కనిపిస్తున్నా, శివ కుటుంబాన్ని
ఆశ్రయిస్తేనే పరమార్థ ఫలం దక్కుతుందని కవి స్తుతిస్తున్నారు.
నూట ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: నిర్భర్త్సితక్రతుమృగం
సమరప్రశస్తాం సంన్యస్తలాంఛనమృగః కలయా సృగాంకః । యత్కామవైరిణమవేత్య సకామ ఏవ త్వామాశ్రితో౽స్మి
సుధియామధికస్తతో౽హమ్ ॥ 121 ॥
ప్రతిపదార్థము: త్వామ్ = నిన్ను;
నిర్భర్త్సిత-క్రతు-మృగమ్ = దక్షయజ్ఞమునందు
మృగరూపంలో పారిపోతున్న యజ్ఞాన్ని (క్రతువును) సంహరించినవానిని; కలయా = తనలోని ఒక కళ చేత (చంద్రకళగా); సృగాంకః = చంద్రుడు; సంన్యస్త-లాంఛన-మృగః
= (నీ భయముచేత) తనలోని మచ్చ అయిన లేడిని వదిలివేసి; ఆశ్రితః = నిన్ను ఆశ్రయించాడు. యత్ = ఏలయనగా; కామ-వైరిణమ్ = మన్మథుని
శత్రువువైన (కామ విరోధివైన); నిన్ను; అవేత్య
= తెలిసి కూడా; అహమ్ = నేను;
సకామ ఏవ = కోరికలతో కూడినవాడనై (సకాముడనై);
త్వామ్ ఆశ్రితో౽స్మి = నిన్ను ఆశ్రయించాను. తతః = అందువల్ల; అహమ్ సుధియామ్ అధికః = నేను బుద్ధిమంతులందరికంటే గొప్పవాడను! (ఇది పరిహాసపూర్వకమైన స్తుతి).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ!
దక్షయజ్ఞంలో మృగరూపంలో ఉన్న యజ్ఞాన్ని నీవు హింసించావు. అది చూసి భయపడి చంద్రుడు
తనలో ఉన్న లేడి (మృగము) చిహ్నాన్ని వదిలేసి, నిన్ను శరణు వేడి నీ తల మీద కూర్చున్నాడు.
నీవు 'కామారి'వి (కోరికలను/మన్మథుని
దహించేవాడవు) అని తెలిసి కూడా, నేను ఎన్నో కోరికలతో
(సకాముడనై) నిన్ను ఆశ్రయించాను. కోరికలను ద్వేషించే నీ దగ్గరకు కోరికలతో రావడం నా
వెర్రితనమో లేక నాకున్న గొప్ప తెలివితేటలో కదా!
నూట ఇరవై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: పద్మాశ్రితః
శతధృతిశ్చతురాననో౽పి యస్మాత్పరాభవమవాపదవాచ్యమేవ । త్యక్తః
శ్రియా గతధృతిర్జడమందవక్త్రః ప్రాజ్ఞస్తమీశ్వరమనుగ్రహమర్థయే౽హమ్ ॥
122 ॥
ప్రతిపదార్థము: పద్మ-ఆశ్రితః = పద్మము
నందు వసించువాడు (బ్రహ్మ) / లక్ష్మిని ఆశ్రయించినవాడు; శతధృతిః
= వంద యజ్ఞములు చేసినవాడు; చతురాననః అపి
= నాలుగు ముఖములు కలవాడైనప్పటికిని (గొప్ప నేర్పరి అయినప్పటికిని);
యస్మాత్ = ఏ శివుని వల్ల; అవాచ్యమ్ ఏవ పరాభవమ్ అవాప = చెప్పనలవి కాని
పరాభవాన్ని (బ్రహ్మ ఐదవ తల నరకబడటం) పొందాడో; శ్రియా త్యక్తః
= సంపద (లక్ష్మి) లేనివాడను; గత-ధృతిః
= ధైర్యము లేనివాడను; జడ-మంద-వక్త్రః =
తెలివితేటలు లేనివాడను అయిన; ప్రాజ్ఞః అహమ్
= బుద్ధిమంతుడనైన నేను; తమ్ ఈశ్వరమ్ = అటువంటి ఈశ్వరుని; అనుగ్రహమ్ అర్థయే = అనుగ్రహము కోరుతున్నాను.
తాత్పర్యము: లోక సృష్టికర్త
అయిన బ్రహ్మదేవుడు, సాక్షాత్తు పద్మవాసి, చతుర్ముఖుడు.
అటువంటి మహాత్ముడే నీ ఆగ్రహానికి గురై పరాభవాన్ని పొందాడు. ఇక నేను ఏ సంపదా
లేనివాడిని, ధైర్యం లేనివాడిని, తెలివితేటలు
లేని మందబుద్ధిని. అయినా సరే, నిన్ను అనుగ్రహించమని
వేడుకుంటున్నాను. బ్రహ్మ అంతటి వాడినే శిక్షించిన నీవు, నన్ను
రక్షిస్తావని ఆశించడం నా 'పాండిత్యానికి' నిదర్శనం కదా!
విశేషము:
- వ్యాజస్తుతి: కవి తనను తాను "ప్రాజ్ఞుడు"
(తెలివైనవాడు) అని పిలుచుకుంటూనే, శివుని భీకర కృత్యాలను (దక్షయజ్ఞ
వినాశనం, బ్రహ్మ శిరశ్ఛేదనం) ప్రస్తావించి, భయపడకుండా ఆయన్నే శరణు వేడటంలోని వైచిత్రిని చాటారు.
- విరోధాభాస: కామారిని (కోరికల శత్రువును) సకాముడు
(కోరికలు ఉన్నవాడు) ఆశ్రయించడం ఇక్కడ విరోధంగా కనిపిస్తున్నా, శివుడు
భక్తుల కోరికలను తీర్చే కల్పవృక్షమని పరమార్థం.
నూట ఇరవై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆ
జన్మ కర్మ విరచయ్య ఫలం యదాప హత్వా క్షణాత్తదఖిలం చిరకాలభోగ్యం । యః
స్వీకరోత్యపునరాగమనాయ భక్తం సేవే తమీశ్వరమహో మతిమత్తమో౽హమ్ ॥
123 ॥
ప్రతిపదార్థము: భక్తః = భక్తుడు;
ఆ జన్మ = పుట్టినప్పటి నుండి; కర్మ విరచయ్య = (శుభాశుభ) కర్మలను చేసి; చిరకాల-భోగ్యమ్ = చాలా కాలం పాటు అనుభవించాల్సిన;
యత్ అఖిలం ఫలమ్ ఆప = ఏ సమస్త కర్మ ఫలమును
పొందాడో; తత్ = దానిని; క్షణాత్ హత్వా = క్షణకాలంలో నశింపజేసి; యః = ఏ పరమేశ్వరుడైతే; భక్తమ్
= ఆ భక్తుడిని; అపునరాగమనాయ = తిరిగి ఈ సంసారంలోకి రాకుండా (మోక్షము కోసం); స్వీకరోతి
= స్వీకరిస్తాడో (కైవల్యాన్ని ఇస్తాడో); అహో
= ఆశ్చర్యము!; మతిమత్తమః అహమ్ = మిక్కిలి బుద్ధిమంతుడనైన నేను; తమ్ ఈశ్వరమ్ సేవే
= అట్టి ఈశ్వరుని సేవిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఒక భక్తుడు తన
జీవితాంతం చేసిన కర్మల వల్ల వచ్చే ఫలితాలను అనుభవించడానికి ఎన్నో జన్మలు ఎత్తాలి.
కానీ, దయామయుడైన పరమేశ్వరుడు ఆ భక్తుడి చిరకాల కర్మఫలాలన్నింటినీ క్షణంలో భస్మం
చేసి, వానికి పునర్జన్మ లేని శాశ్వత మోక్షాన్ని
ప్రసాదిస్తాడు. అటువంటి లాభదాయకమైన దేవుడిని సేవించడం కంటే తెలివైన పని ఏముంటుంది?
అందుకే నేను 'మతిమత్తముడిని' (చాలా తెలివైనవాడిని) అని కవి చమత్కారంగా తన భక్తిని చాటుకున్నారు.
నూట ఇరవై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్మశానైకస్థానవ్యస్తనలనటోత్తాలనయనం
విషజ్యోతిజ్వాలజటిలకుటిలవ్యాలవలయమ్ । విభుం ముండశ్రేణీవికటముకుటం భీరుహృదయః శ్రయన్భీమం
ధీమానహమహసనీయః కృతధియామ్ ॥ 124 ॥
ప్రతిపదార్థము: శ్మశాన-ఏక-స్థాన = శ్మశానమే
నివాసముగా కలవాడు; వ్యస్త-నలన-ఉత్తాల-నయనమ్ = (లలాటమందు) మండుతున్న అగ్ని నేత్రము కలవాడు; విష-జ్యోతి-జ్వాల-జటిల
= విషాగ్ని జ్వాలలతో నిండిన; కుటిల-వ్యాల-వలయమ్
= వంకరగా ఉన్న సర్పములను కంకణములుగా ధరించినవాడు; ముండ-శ్రేణీ-వికట-ముకుటమ్ = (ప్రళయకాలంలో మరణించిన
బ్రహ్మాదుల) తలల వరుసతో కూడిన భయంకరమైన కిరీటము ధరించిన; భీమమ్
విభుమ్ = భయంకరుడైన ఆ ప్రభువును; భీరు-హృదయః
= భయపడే మనస్సు కలిగిన; ధీమాన్ అహమ్ = బుద్ధిమంతుడనైన నేను; శ్రయన్ = ఆశ్రయిస్తూ; కృతధియామ్ = విద్వాంసులకు;
అహసనీయః (కిమ్?) = నవ్వులపాలు కానా? (తప్పక అవుతాను అని భావం).
తాత్పర్యము: నేను చాలా
పిరికివాడిని అని చెప్పుకుంటూనే, భయంకరమైన శ్మశానంలో ఉంటూ, కంటి నుండి మంటలు కక్కుతూ, పాములను కంకణాలుగా,
పుర్రెలను కిరీటంగా ధరించిన ఆ భీమ రూపుడిని ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఒక
భయస్తుడు వెళ్లి భయంకరుడిని ఆశ్రయించడం చూసి పండితులు నన్ను చూసి నవ్వుకోరా?
నా బుద్ధికి ఇది నిదర్శనం కదా!
విశేషము:
- శ్లేష మరియు వ్యాజస్తుతి: ఈ శ్లోకములలో కవి శివుని
భయంకర రూపమును వర్ణిస్తూనే, ఆయన భక్తుల పాపాలను హరించి మోక్షాన్ని
ఇచ్చే పరమ దయాళువు అని నిరూపించారు.
- 123వ శ్లోకంలో శివుని ముక్తి ప్రదాతగా, 124వ శ్లోకంలో సంహారక స్వరూపుడు (కానీ భక్తులకు
రక్షకుడు) గా చిత్రించారు.
నూట ఇరవై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అహో
తత్త్వజ్ఞో౽హం కరతలవిలీనైకఫణినః సముత్త్రస్యన్కాలాత్కవలితసకలబ్రహ్మభువనః
। మహాకాలావయవసులభానల్పభుజగ- సకృద్విశ్వగ్రాసప్రవణమతిమభ్యేమి శరణమ్ ॥ 125 ॥
ప్రతిపదార్థము: అహో = ఆహా!;
అహమ్ తత్త్వజ్ఞః = నేను తత్త్వమెరిగిన వాడను
(చమత్కారం); కరతల-విలీన-ఏక-ఫణినః = చేతిలో
ఒకే ఒక సర్పము (పాశము) కలిగిన; కవలిత-సకల-బ్రహ్మ-భువనః
= సమస్త బ్రహ్మాండమును మింగివేయు; కాలాత్
= యముని (కాలము) నుండి; సముత్త్రస్యన్
= మిక్కిలి భయపడినవాడనై; అవయవ-సులభ-అనల్ప-భుజగ
= శరీరమందలి అన్ని అవయవములందు అనేకమైన పెద్ద సర్పములు కలిగినట్టియు;
సకృత్-విశ్వ-గ్రాస-ప్రవణ-మతిమ్ = ఒక్కసారిగా
విశ్వమంతటినీ భక్షించాలనే బుద్ధి కలిగిన; మహీకాలమ్ = మహాకాలుడైన శివుని; శరణమ్ అభ్యేమి = శరణు వేడుతున్నాను.
తాత్పర్యము: ఒక చిన్న పామును
పాశంగా పట్టుకున్న యముడిని చూసి భయపడి, అంతటా పాములే ఆభరణాలుగా ఉన్న పరమశివుడి
దగ్గరకు రక్షణ కోసం వెళ్తున్నాను. ఒక్కొక్క జీవిని మింగే యముడికి భయపడి, మొత్తం సృష్టినే ఒక్కసారిగా మింగేయగల 'మహాకాలుడిని'
ఆశ్రయిస్తున్నాను. లోకరీత్యా ఇది హాస్యాస్పదంగా అనిపించినా, కాలము (మృత్యువు) కన్నా కాలాతీతుడైన మహాశివుడే గొప్పవాడని, ఆయనే మృత్యువు నుండి రక్షించగలడని కవి అంతరార్థం.
నూట ఇరవై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: శృంగీ
యత్ర స్ఫటికశిఖరీ యత్ర శృంగీ పినాకః శృంగీ సో౽పి
స్ఫురతి వృషభో వర్మ యత్ర భర్తుః । తత్ర త్రస్తః ప్రకృతిసరళః స్వల్పవాగప్రగల్భః ప్రాజ్ఞః
సేవాసమయముచితం స్వామినః ప్రార్థయే౽హమ్ ॥ 126 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఎక్కడైతే
(శివుని సన్నిధిలో); స్ఫటిక-శిఖరీ = స్ఫటిక
పర్వతమైన కైలాసము; శృంగీ = శిఖరము
కలిగినదో (మరియు గర్వము కలదో); పినాకః = పినాకము అనే ధనుస్సు; శృంగీ = కొనలు
కలిగినదో (మరియు గర్వము కలదో); భర్తుః వర్మ = స్వామికి కవచము వంటి; వృషభః = నంది
(వృషభము) కూడా; శృంగీ = కొమ్ములు
కలిగినదో (మరియు గర్వము కలదో); తత్ర = అటువంటి
చోట; ప్రకృతి-సరళః = స్వభావముచేత
అమాయకుడను; స్వల్ప-వాక్ = తక్కువగా
మాట్లాడేవాడను; అప్రగల్భః = అణకువ
గలవాడను; త్రస్తః = భయపడినవాడను అయిన;
ప్రాజ్ఞః అహమ్ = తెలివైన నేను; స్వామినః = ఆ స్వామి యొక్క; ఉచితమ్
సేవా-సమయమ్ = తగిన సేవా సమయమును; ప్రార్థయే
= కోరుకుంటున్నాను.
తాత్పర్యము: శివుని నివాసమైన
కైలాసంలో పర్వతం మొదలుకొని, ఆయన ధనుస్సు మరియు వాహనమైన నంది వరకు అన్నీ 'శృంగము' (కొమ్ములు/శిఖరాలు) కలిగినవే. 'శృంగి' అంటే గర్వము కలవి అని కూడా అర్థం. అన్నీ
గర్వంతో, అధికారంతో నిండిన ఆ రాజదర్బారులోకి—ఏ గర్వము లేని,
తక్కువగా మాట్లాడే, అమాయకుడనైన నేను వెళ్లి
శివుని సేవ కోసం కనిపెట్టుకుని ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను. ఆ గర్విష్ఠుల మధ్య నా వంటి సాత్వికుడికి చోటు దొరుకుతుందా అని కవి వినయంగా
ప్రశ్నిస్తున్నారు.
విశేషము:
ఈ శ్లోకములలో శ్లేషాలంకారం అద్భుతంగా
వాడబడింది:
- శృంగీ: పర్వతానికి 'శిఖరం', ధనుస్సుకు 'కొన', ఎద్దుకు
'కొమ్ములు', అహంకారికి 'గర్వం' అని అర్థాలు.
- మహాకాల - కాల: యముడు 'కాలము' (మృత్యువు) అయితే, శివుడు 'మహాకాలుడు' (మృత్యువుకే మృత్యువు).
నూట ఇరవై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: విశ్రాంతిర్న
కచిదపి విపద్గ్రీష్మభీష్మోష్మతప్తే చిత్తే విత్తే గళతి ఫలతి ప్రాక్ప్రవృత్తే
కువృత్తే । తేనాన్యంధం సపది పతితం దీర్ఘదుఃఖాంథకూపే మాముద్ధర్తుం ప్రభవతి భవ త్వాం
దయాబ్ధిం వినా కః ॥ 127 ॥
ప్రతిపదార్థము: భవ = ఓ
సంసారహరుడవైన శివా!; విపత్-గ్రీష్మ-భీష్మ-ఊష్మ-తప్తే
= ఆపద అనే ఎండకాలపు భయంకరమైన వేడితో తపిస్తున్న; చిత్తే = నా మనస్సునందు; కచిదపి
= ఎక్కడను; విశ్రాంతిః న = విశ్రాంతి (శాంతి) లేదు. విత్తే గళతి = ధనము
నశించిపోతుంటే; ప్రాక్-ప్రవృత్తే కువృత్తే ఫలతి = పూర్వజన్మలో చేసిన పాపకార్యములు (దుష్కర్మలు) ఇప్పుడు ఫలించి కష్టాలను
ఇస్తుంటే; తేన = ఆ కారణము చేత; సపది = వెనువెంటనే; దీర్ఘ-దుఃఖ-అంధకూపే
= అంతులేని దుఃఖమనే చీకటి బావిలో; అంధమ్
పతితమ్ = గుడ్డివానివలె పడిపోయిన; మామ్
ఉద్ధర్తుమ్ = నన్ను రక్షించడానికి; దయాబ్ధిమ్
త్వాం వినా = దయాసముద్రుడవైన నీవు తప్ప; కః ప్రభవతి = మరెవరు సమర్థులు?
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా!
ఎండకాలపు వడగాల్పుల వలె ఆపదలు నా మనస్సును దహిస్తున్నాయి. ధనమంతా హరించుకుపోయింది.
పూర్వజన్మ పాపాలు ఇప్పుడు పండటంతో నేను కోలుకోలేని కష్టాల్లో ఉన్నాను. దారి
తెలియని అంధుడిలా దుఃఖమనే చీకటి బావిలో పడిపోయాను. దయాసముద్రుడవైన నీవు తప్ప నన్ను
ఉద్ధరించే నాథుడు మరెవరున్నారు?
నూట ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యేషామేషా తనుధనలవప్రార్థనానర్థకంథా పంథానం న ప్రదిశతి పరం
స్థానమానంది లబ్ధుమ్ । తేషామేషామకృపణ కృపాభాజనానాం జనానా- మాశాపానాకులితమనసాం
దృష్టిమిష్టాం నిధేహి ॥ 128 ॥
ప్రతిపదార్థము: అకృపణ = ఓ ఉదారుడా!
(లోభి కానివాడా!); తను-ధన-లవ-ప్రార్థనా-అనర్థ-కంథా = అల్పమైన ధనము కోసం ఇతరులను యాచించడం అనే అనర్థముతో కూడిన చింపిరి గుడ్డ
(కంథా); యేషామ్ = ఎవరికైతే; పరం స్థానమ్ ఆనంది లబ్ధుమ్ = ఆనందమయమైన పరమపదాన్ని
(మోక్షాన్ని) పొందే; పంథానమ్ = మార్గాన్ని;
న ప్రదిశతి = చూపనివ్వడం లేదో; ఆశాపానాకులితమనసామ్ = ఆశ అనే పాశాలతో కలత చెందిన
మనస్సు కలవారికి; కృపా-భాజనానామ్ = నీ
దయకు పాత్రులైన; తేషామ్ ఏషామ్ జనానామ్ = అట్టి భక్తులపై; ఇష్టాం దృష్టిమ్ నిధేహి = నీ శుభప్రదమైన (కరుణా) దృష్టిని ప్రసరింపజేయుము.
తాత్పర్యము: ఓ సర్వేశ్వరా!
పొట్టకూటి కోసం అల్పులను ధనము వేడుకోవడం అనే దారిద్ర్యపు చింపిరి పాత (కంథా) మా
కళ్లకు అడ్డంగా పడి, పరమానందకరమైన నీ ధామానికి చేరే మార్గాన్ని కనబడనీయడం లేదు.
ఆశలనే తాళ్లతో బంధింపబడి, నీ కృప కోసం ఎదురుచూస్తున్న మా
వంటి దీనుల మీద నీ కరుణాకటాక్షములను ప్రసరింపజేసి మమ్మల్ని ధన్యులను చేయి.
విశేషము:
- అంధకూపము: దుఃఖాన్ని అంధకూపము (చీకటి బావి) తో పోల్చడం
ద్వారా ఆపద నుండి బయటపడటానికి భగవంతుని చేయూత ఎంత అవసరమో కవి వర్ణించారు.
- కృపాభాజనానామ్: కవి తనను తాను
"కృపాపాత్రుడిని" (నీ దయకు తగినవాడిని) అని చెప్పుకోవడం ఆయన అనన్య
శరణాగతిని తెలుపుతుంది.
జగద్ధరభట్టు విరచించిన ఈ
శ్లోకములు భక్తుని దైనందిన కష్టాలను మరియు ఆ కష్టాల నుండి గట్టెక్కించే భగవంతుని
కరుణను హృద్యంగా చిత్రించాయి.
నూట ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉదంచయ
ముఖం మనాగభయఘోషముద్ధోషయ ప్రయచ్ఛ విశదాం దృశం గతివిహీనమాశ్వాసయ । కిమన్యదయమాగతః
కుపితదృష్టిరుత్కంధరః కృతాంత ఇతి మా స్మ భూరవిరళావలేపాలసః ॥ 129 ॥
ప్రతిపదార్థము: విభో = ఓ స్వామీ!;
మనాక్ ముఖమ్ ఉదంచయ = కొంచెం నీ ముఖాన్ని
పైకెత్తి (నన్ను చూడు); అభయ-ఘోషమ్ ఉద్ధోషయ = "భయపడకు" అనే అభయ వాక్యాన్ని గట్టిగా వినిపించు; విశదామ్ దృశమ్ ప్రయచ్ఛ = నీ నిర్మలమైన కరుణాదృష్టిని
నాపై ప్రసరింపజేయి; గతి-విహీనమ్ ఆశ్వాసయ = వేరే దిక్కు లేని నన్ను ఆదరించి ఓదార్చు; కుపిత-దృష్టిః
ఉత్కంధరః = కోపంతో కూడిన చూపుతో, తల
పైకెత్తి; అయమ్ కృతాంతః ఆగతః = ఈ యముడు
వచ్చేశాడు; ఇతి = అని; అన్యత్ కిమ్ = ఇంక చెప్పేదేముంది?; అవిరళ-అవలేప-అలసః మా స్మ భూః = (అందువల్ల) నన్ను
ఉపేక్షించి ఏమీ తెలియనట్లు ఆలస్యం చేయకుము.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
దయతో ఒక్కసారి నీ ముఖాన్ని నా వైపు తిప్పు. "నేనున్నాను భయపడకు" అని
బిగ్గరగా పలికి నాకు ధైర్యాన్నివ్వు. అటు చూడు, కోపంతో ఊగిపోతూ, గర్వంతో తల ఎగరేస్తూ యముడు నన్ను బంధించడానికి వచ్చేస్తున్నాడు. నా
కళ్లముందే మృత్యువు కనిపిస్తోంది. ఈ విపత్కర సమయంలో నీవు నిర్లక్ష్యంగా ఉండకు
స్వామీ! త్వరగా నన్ను రక్షించు.
నూట ముప్పైయవ శ్లోకము
శ్లోకము: ముహుః కిమపరం
బ్రువే భుజగపాశపాణిం పురః- స్ఫురంతమివ రోషణం రవిజకింకరం పశ్యతః । ధృతిశ్చలతి మే
గతిః స్ఖలతి మూర్తిరుద్వేల్లతి స్థితిర్జ్వలతి నిర్వృతిర్విగలతి స్మృతిర్మీలతి ॥ 130 ॥
ప్రతిపదార్థము: ముహుః కిమ్
అపరమ్ బ్రువే =
పదే పదే ఇంకేమని చెప్పగలను?; రోషణమ్ = కోపంతో ఉన్న; భుజగ-పాశ-పాణిమ్ = చేతిలో సర్పపాశము ధరించిన; రవిజ-కింకరమ్ = యమభటుడిని (రవిజుడైన యముని బంటును); పురః స్ఫురంతమివ
పశ్యతః = కళ్లముందే తిరుగుతున్నట్లు చూస్తున్న; మే ధృతిః చలతి = నా ధైర్యము చలిస్తోంది; గతిః స్ఖలతి = నడక తడబడుతోంది; మూర్తిః ఉద్వేల్లతి = శరీరము వణికిపోతోంది; స్థితిః జ్వలతి = నిలకడ (స్థిరత్వం) కాలిపోతోంది;
నిర్వృతిః విగలతి = సుఖము నశిస్తోంది; స్మృతిః మీలతి = తెలివి (జ్ఞాపకశక్తి) మూసుకుపోతోంది
(నశిస్తోంది).
తాత్పర్యము: ఓ నాథా! యమభటుడు
పాము వంటి తాటిని పట్టుకుని నా కళ్లముందే కనిపిస్తున్నాడు. వానిని చూసి నా గుండె
ఆగిపోయినంత పని అవుతోంది. నాలో ధైర్యం నశించింది, కాళ్లు తడబడుతున్నాయి, ఒళ్లంతా వణుకు పుడుతోంది. మనసులో ప్రశాంతత లేదు, ఆఖరికి
నాకు ఏమీ తోచడం లేదు, బుద్ధి కూడా మందగించింది. ఈ స్థితిలో
నీవే నాకు దిక్కు.
విశేషము:
- ఈ శ్లోకములలో భక్తుని మరణ భయము (మృత్యు భీతి) అత్యంత
సహజంగా వర్ణించబడింది.
- కృతాంతః, రవిజకింకరః: యముడిని, యమభటులను ప్రస్తావించడం ద్వారా కాలం సమీపించినప్పుడు భక్తుడు పొందే
ఆర్తిని జగద్ధరభట్టు అద్భుతంగా చిత్రించారు.
- క్రియల వరుస (చలతి, స్ఖలతి, ఉద్వేల్లతి, జ్వలతి, విగలతి,
మీలతి) భక్తుని శారీరక, మానసిక
విచ్ఛిన్నతను కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతోంది.
నూట ముప్పై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: దుర్గం యత్సుగమత్వమేతి భజతే దూరం యదభ్యర్ణతాం యత్క్రీడోపవనత్వమేతి
మరుభూర్మిత్రాయతే యద్విపుః । యస్యాః సా భువి శక్తిరప్రతిహతా సార్తిస్త్వదాక్రందనే స్వామిన్మామనుదత్కృపాపి
నుదతు త్వాం మత్సమాశ్వాసనే ॥ 131 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ నాథా!;
యస్యాః (ఆర్తేః) = ఏ ఆర్తి (బాధ) యొక్క
ప్రభావము వల్ల; దుర్గమ్ = దాటలేని
కష్టమైన ప్రదేశము; సుగమత్వమ్ ఏతి = సులభంగా
వెళ్ళగలిగేదిగా మారుతుందో; దూరమ్ = దూరంగా
ఉన్నది; అభ్యర్ణతాం భజతే = దగ్గరకు
చేరుతుందో; మరుభూః = ఎడారి భూమి;
క్రీడా-ఉపవనత్వమ్ ఏతి = విహార వనముగా
మారుతుందో; విపుః (రిపుః) = శత్రువు
కూడా; మిత్రాయతే = మిత్రుడిలా
ప్రవర్తిస్తాడో; భువి = ఈ భూమిపై;
అప్రతిహతా శక్తిః = అడ్డులేని అటువంటి శక్తి
కలిగిన; సా ఆర్తిః = ఆ నా బాధే;
త్వామ్ ఆక్రందనే = నిన్ను గట్టిగా పిలవమని;
మామ్ అనుదత్ = నన్ను ప్రేరేపించినది. (అలాగే);
కృపా అపి = నీ దయ కూడా; మత్-సమాశ్వాసనే
= నన్ను ఓదార్చమని; త్వామ్ నుదతు = నిన్ను ప్రేరేపించు గాక!
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
తీవ్రమైన బాధ (ఆర్తి) మనిషికి అసాధ్యమైన పనులను చేయిస్తుంది. బాధలో ఉన్నవాడికి
దుర్భరమైన అరణ్యాలు సుగమంగా కనిపిస్తాయి, ఎడారి నందనవనంలా అనిపిస్తుంది, శత్రువు కూడా మిత్రుడిగా తోస్తాడు. అటువంటి అడ్డులేని శక్తి గల నా హృదయ
వేదనే నిన్ను ఇంత గట్టిగా ప్రార్థించేలా నన్ను పురికొల్పింది. ఇప్పుడు నా బాధ
నన్ను నీ దగ్గరకు చేర్చినట్లే, నీలో ఉన్న కరుణ కూడా నన్ను
రక్షించమని నిన్ను ప్రేరేపించాలి అని కోరుకుంటున్నాను.
నూట ముప్పై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: ద్వారి శ్రీశ్చ సరస్వతీ చ వసతః స్వామింస్తవాస్తక్రుధో మాం
తు శ్రీభవదంఘ్రివిష్టరతలే నిత్యప్రరూఢస్థితిమ్ । యావన్మాత్రసరస్వతీపరిచయద్వేషాదహాసీదతో
వృత్తిం దుర్వహముద్వహామి హృదయే క్షుత్పావకం తన్వానివ ॥ 132 ॥
ప్రతిపదార్థము: స్వామిన్ = ఓ స్వామీ!;
అస్త-క్రుధః = శాంతించిన కోపము కల నీ యొక్క;
ద్వారి = వాకిలి (ద్వారము) వద్ద; శ్రీః చ సరస్వతీ చ = లక్ష్మీదేవి మరియు సరస్వతీదేవి
ఇరువురూ; వసతః = నివసిస్తున్నారు. తు
= అయితే; భవత్-అంఘ్రి-విష్టర-తలే = నీ పాదపీఠం చెంత; నిత్య-ప్రరూఢ-స్థితిమ్ = ఎల్లప్పుడూ స్థిరంగా పడి ఉండే; మామ్ = నన్ను; యావన్-మాత్ర-సరస్వతీ-పరిచయ-ద్వేషాత్ =
నాకున్న కొద్దిపాటి విద్యా గంధము (సరస్వతీ పరిచయము) పై ఉన్న ద్వేషము
వల్ల; శ్రీః అహాసీత్ = లక్ష్మీదేవి
వదిలివేసినది (అనగా విద్య ఉన్నచోట లక్ష్మి ఉండదు అనే లోకోక్తి). అతః = అందువల్ల; హృదయే = నా మనసులో;
క్షుత్-పావకమ్ = ఆకలి అనే నిప్పును; ఉద్వహన్ (తన్వన్) = మోస్తూ/రగులుస్తూ; దుర్వహమ్ వృత్తిమ్ = భరించలేని ఈ దారిద్ర్య
జీవితాన్ని; ఉద్వహామి = ఈడుస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నీ
ద్వారము వద్ద లక్ష్మి, సరస్వతి ఇద్దరూ కలసిమెలసి ఉంటారు. కానీ నీ పాదాల చెంత ఉండే నా
విషయంలో మాత్రం వారు విరోధంగా ఉన్నారు. నాకు కొంచెం విద్య (సరస్వతి) అబ్బిందనే
అసూయతో కాబోలు, లక్ష్మీదేవి నన్ను పూర్తిగా విడిచిపెట్టింది.
ఫలితంగా, కడుపులో ఆకలి అనే చిచ్చు రగులుతుండగా, ఈ పేదరికాన్ని నేను భరించలేకపోతున్నాను. నీవు దయతలచి నా ఆకలిని, దారిద్ర్యాన్ని తొలగించు.
విశేషము:
- 131వ శ్లోకంలో ఆర్తి (Distress) యొక్క
మనస్తత్వాన్ని కవి అద్భుతంగా వివరించారు. తీవ్రమైన బాధలో ఉన్నప్పుడు బాహ్య
ప్రపంచపు అడ్డంకులు ఎలా చిన్నవిగా కనిపిస్తాయో చెప్పడం విశేషం.
- 132వ శ్లోకంలో శ్రీ-సరస్వతుల వైరం అనే ప్రసిద్ధ భావనను తన
దారిద్ర్యానికి అన్వయించుకున్నారు. శివుని వద్ద ఉన్న లక్ష్మి తనపై కూడా దయ
చూపాలని కవి ప్రార్థన.
నూట ముప్పై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: నాథ ప్రాథమికం వివేకరహితం తిర్యగ్వదస్తం వయ- స్తారుణ్యం
విహతం విరాధితవధూవిస్రంభణారంభణైః । స్వామిన్సంప్రతి జర్జరస్య జరసా యావన్న ధావన్నయం
మృత్యుః కర్ణముపేతి తావదవశం పాదాశ్రితం పాహి మామ్ ॥ 133 ॥
ప్రతిపదార్థము: నాథ = ఓ నాథా!;
ప్రాథమికం వయః = నా మొదటి వయస్సు (బాల్యము);
వివేక-రహితమ్ = మంచి చెడుల విచక్షణ లేకుండా;
తిర్యగ్వత్ అస్తమ్ = పశువు వలె గడిచిపోయింది. తారుణ్యమ్
= యవ్వనము; విరాధిత-వధూ-విస్రంభణ-ారంభణైః
= అలిగిన ప్రియురాళ్లను బుజ్జగించే ప్రయత్నములలో; విహతమ్ = వ్యర్థమైపోయింది. స్వామిన్ = ఓ స్వామీ!; సంప్రతి = ఇప్పుడు;
జరసా జర్జరస్య = ముసలితనముచేత శిథిలమైపోయిన
నాకు; అయమ్ ధావన్ మృత్యుః = వేగంగా
పరుగెత్తుకు వస్తున్న ఈ మృత్యువు; యావత్ కర్ణమ్ న ఉపేతి
= ఇంకా చెవి దగ్గరకు (ప్రాణాలను తీయడానికి) రాకముందే; తావత్ = అంతలోనే; అవశమ్
= నిస్సహాయుడనైన; పాదాశ్రితమ్ మామ్ = నీ పాదాలను ఆశ్రయించిన నన్ను; పాహి = రక్షించుము.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నా
బాల్యమంతా ఏమీ తెలియని పశువులా వివేకం లేకుండా గడిపేసాను. యవ్వనంలో కామ వికారాలకు
లోనై, స్త్రీలను అనునయించడంలోనే కాలమంతా వృథా చేశాను. ఇప్పుడు ముసలితనం వచ్చి
శరీరం జర్జరమైపోయింది. మృత్యువు నా వైపు వేగంగా పరుగెత్తుకు వస్తోంది. అది నన్ను
కబళించకముందే, నీ పాదాల చెంత పడి ఉన్న ఈ అభాగ్యుడిని కాపాడు
తండ్రీ!
నూట ముప్పై నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఆసీద్యత్పృథుగర్వవేగకరణగ్రామాభిరామాకృతి- స్తావన్మోహతమోహతేన
న మయా శ్వభ్రం పురః ప్రేక్షితమ్ । అద్యాకస్మికపాతకాతరమతిః కం ప్రార్థయే కం శ్రయే కిం
శక్నోమి కరోమి కిం కురు కృపామాత్మద్రుహం పాహి మామ్ ॥ 134 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ = ఎప్పుడైతే;
పృథు-గర్వ-వేగ-కరణ-గ్రామ-అభిరామ-ఆకృతిః = గొప్ప
గర్వముతో, ఇంద్రియాల వేగముతో నా ఆకృతి మనోహరంగా ఉండినదో;
తావత్ = అప్పుడు; మోహ-తమః-హతేన
మయా = అజ్ఞానమనే చీకటిలో మునిగిన నాచేత; పురః శ్వభ్రమ్ = ముందున్న (నరకమనే లేదా పతనమనే)
గోతిని; న ప్రేక్షితమ్ = చూడలేకపోయాను.
అద్య = ఇప్పుడు; ఆకస్మిక-పాత-కాతర-మతిః
= అనుకోకుండా సంభవించిన పతనము (ముసలితనము/కష్టాలు) చేత కలత చెందిన
బుద్ధి కలవాడనై; కమ్ ప్రార్థయే = ఎవరిని
ప్రార్థించాలి?; కమ్ శ్రయే = ఎవరిని
శరణు వేడాలి?; కిమ్ శక్నోమి = నాకేమి
చేతనవుతుంది?; కిమ్ కరోమి = నేనేమి
చేయగలను?; కృపామ్ కురు = దయ చూపుము;
ఆత్మద్రుహమ్ మామ్ పాహి = నా ఆత్మకు నేనే
ద్రోహం చేసుకున్న నన్ను రక్షించు.
తాత్పర్యము: శరీరంలో శక్తి ఉన్నప్పుడు, ఇంద్రియాలు చురుగ్గా ఉన్నప్పుడు గర్వంతో కళ్లు మూసుకుపోయి
ప్రవర్తించాను. నా ముందే పతనం (గోతి) ఉన్నా అజ్ఞానం వల్ల చూడలేకపోయాను. ఇప్పుడు
అకస్మాత్తుగా ఆపదల్లో పడిపోయి బుద్ధి చలించిన స్థితిలో ఉన్నాను. ఇప్పుడు నిన్ను
తప్ప ఎవరిని అడగాలి? ఎక్కడ తలదాచుకోవాలి? నా అంతట నేను ఏమీ చేసుకోలేను. నా జీవితాన్ని నేనే పాడుచేసుకున్న
దుర్మార్గుడిని అయినా సరే, దయతలిచి నన్ను ఆదుకో.
విశేషము:
- ఈ శ్లోకములలో ఆత్మనివేదన మరియు పశ్చాత్తాపం స్పష్టంగా
కనిపిస్తాయి. బాల్య, యవ్వనాల్లో భగవంతుని విస్మరించినందుకు కవి పడుతున్న వేదన
భక్తిరసాన్ని పండించింది.
- శ్వభ్రమ్: అంటే గోతి లేదా నరకం. మాయలో పడి మనిషి తన
వినాశనాన్ని తనే చూసుకోలేకపోతాడని కవి హెచ్చరిస్తున్నారు.
నూట ముప్పై ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: జాత్యంధః పథి సంకటే ప్రవిచరన్ హస్తావ లంబం వినా యాతశ్చేదవటే
నిపత్య విపదం తత్రాపరాధో౽స్య కః । ధిగ్ధిఙ్మాం సతి శాస్త్రచక్షుషి సతి
ప్రజ్ఞాప్రదీపే సతి స్నిగ్ధే స్వామిని మార్గదర్శిని శఠః శ్వభ్రే పతత్యేవ యః ॥ 135 ॥
ప్రతిపదార్థము: జాత్యంధః = పుట్టుకతోనే
గ్రుడ్డివాడైన వాడు; సంకటే పథి = ఇరుకైన
(కష్టమైన) మార్గములో; హస్త-అవలంబం వినా = చేతి ఊత లేకుండా; ప్రవిచరన్ = నడుస్తూ;
చేత్ అవటే నిపత్య = ఒకవేళ గోతిలో పడి; విపదం యాతః = ఆపదను పొందితే; తత్ర
అస్య కః అపరాధః = అందులో వాని తప్పేముంది? (ఏమీ లేదు). తు = కానీ; శాస్త్ర-చక్షుషి
సతి = శాస్త్రమనే కన్ను ఉన్నప్పటికీ; ప్రజ్ఞా-ప్రదీపే
సతి = తెలివితేటలనే దీపం వెలుగుతున్నప్పటికీ; మార్గదర్శిని స్నిగ్ధే స్వామిని సతి = మార్గమును
చూపే దయామయుడైన స్వామి (నీవు) ఉండగా; యః శఠః = ఏ మూర్ఖుడైతే; శ్వభ్రే పతత్యేవ = (మళ్లీ) గోతిలో పడతాడో; తమ్ మామ్ = అట్టి నన్ను; ధిగ్ ధిక్ = ఛీ!
ఛీ! ధిక్కరిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! కళ్లు
లేనివాడు దారి తప్పి గోతిలో పడితే అది వాడి తప్పు కాదు. కానీ నా దగ్గర శాస్త్రాలనే
కళ్లు ఉన్నాయి,
వివేకమనే దీపం ఉంది, అన్నిటికంటే మిన్నగా దారి
చూపడానికి నీవు ఉన్నావు. ఇంతమంది సాయం ఉన్నా, నేను మళ్లీ
మళ్లీ సంసారమనే గోతిలో పడుతున్నాను. ఇదంతా నా మూర్ఖత్వమే. నా అజ్ఞానానికి నన్ను
నేనే నిందించుకుంటున్నాను.
నూట ముప్పై ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్రాతా యత్ర న కశ్చిదస్తి విషమే తత్ర ప్రహర్తుం పథి ద్రోగ్ధారో
యది జాగ్రతి ప్రతివిధిః కస్తత్ర శక్యక్రియః । యత్ర త్వం
కరుణార్ణవస్త్రిభువనత్రాణప్రవీణః ప్రభు- స్తత్రాపి ప్రహరంతి చేత్పరిభవః కస్యైష
గర్హావహః ॥ 136 ॥
ప్రతిపదార్థము: యత్ర విషమే
పథి = ఏ భయంకరమైన దారిలోనైతే; కశ్చిత్ త్రాతా న అస్తి
= రక్షించేవాడు ఎవరూ ఉండరో; తత్ర = అక్కడ; ద్రోగ్ధారః జాగ్రతి యది = శత్రువులు పొంచి ఉంటే; తత్ర కః ప్రతివిధిః
శక్యక్రియః = దానికి విరుగుడు (రక్షణ) ఏం చేయగలం? (ఏమీ చేయలేం). తు = కానీ; కరుణార్ణవః
= దయాసముద్రుడవైన; త్రిభువన-త్రాణ-ప్రవీణః =
ముల్లోకాలను రక్షించడంలో దిట్టవైన; ప్రభుః
త్వమ్ = ప్రభువైన నీవు; యత్ర (సతి)
= ఎక్కడైతే ఉన్నావో; తత్రాపి = అక్కడ కూడా; ప్రహరంతి చేత్ = (కామ
క్రోధాది శత్రువులు భక్తుడిని) కొడుతుంటే; ఏషః గర్హావహః
పరిభవః = నిందను తెచ్చే ఈ అవమానం; కస్య
= ఎవరికి? (రక్షకుడవైన నీకే కదా!).
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా!
అసలు రక్షకుడే లేని చోట శత్రువులు దాడి చేస్తే అది విధిలేక పడే బాధ. కానీ, నీవంటి
మహాబలుడు, దయాసముద్రుడు రక్షకుడిగా ఉండగా, ఇంకా నా మీద ఈ సంసార తాపాలు, ఇంద్రియ శత్రువులు దాడి
చేస్తున్నాయంటే—అది నాకు అవమానం కాదు, రక్షకుడవైన నీకే
అవమానం! నీవు ఉండగా నీ భక్తుడిని శత్రువులు తాకడమంటే అది నీ సామర్థ్యాన్నే
ప్రశ్నించడం కదా! కాబట్టి నీవు వెంటనే నన్ను కాపాడాలి.
విశేషము:
- 135వ శ్లోకంలో కవి తన ఆత్మవిమర్శ (Self-reflection)
చేసుకున్నారు. గురువులు, శాస్త్రాలు
ఉన్నా తప్పులు చేయడం తన లోపమని ఒప్పుకున్నారు.
- 136వ శ్లోకంలో వ్యాజస్తుతి మరియు హఠభక్తి కనిపిస్తాయి.
"నేను నీ వాడిని కాబట్టి, నన్ను కాపాడటం నీ బాధ్యత,
లేదంటే నీకే అప్రతిష్ఠ" అని భగవంతుని ప్రేమతో
బెదిరిస్తున్నట్లుగా వేడుకోవడం భక్తి శిఖరాగ్ర స్థితి.
నూట ముప్పై ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కిం
శక్తేన న యస్య పూర్ణకరుణాపీయూషసిక్తం మనః కిం వా తేన కృపావతా పరహితం కర్తుం సమర్థో
న యః । శక్తిశ్చాసి కృపా చ తే యమభయాద్భీతో౽పి దీనో జనః ప్రాప్తో నిశ్శరణః
పురః పరమతః స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి ॥ 137 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్య మనః = ఎవని
మనస్సు అయితే; పూర్ణ-కరుణా-పీయూష-సిక్తమ్ న = నిండుగా ఉన్న దయ అనే అమృతముతో తడవలేదో (దయ లేని వాడు); శక్తేన కిమ్? = అట్టి శక్తివంతుని వల్ల ప్రయోజనమేమి?
(శక్తి ఉండి దయ లేకపోతే వ్యర్థము). తేన కృపావతా కిం వా = అట్టి దయామయుని వల్ల మాత్రం ప్రయోజనమేమి; యః పరహితం
కర్తుం సమర్థః న = ఎవరైతే ఇతరులకు మేలు చేసే సామర్థ్యం కలిగి
లేరో? (దయ ఉండి శక్తి లేకపోతే వ్యర్థము). తే శక్తిః చ కృపా చ
అసి = నీకు మాత్రం అటు శక్తి (సామర్థ్యం), ఇటు కృప (దయ) రెండూ ఉన్నాయి. యమ-భయాత్ భీతః = యమ
భయముతో భయపడినవాడు; దీనః = దీనుడు;
నిశ్శరణః = దిక్కులేనివాడు అయిన; అయమ్ జనః = ఈ దాసుడు (నేను); పురః
ప్రాప్తః = నీ ముందు నిలబడి ఉన్నాను. పరమ్ అతః = ఇక దీనిపై (దీని తరువాత); స్వామీ స్వయమ్ జ్ఞాస్యతి
= ప్రభువైన నీవే స్వయంగా నిర్ణయించుకోవాలి (నీ ఇష్టం).
తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా!
లోకంలో కొంతమందికి శక్తి ఉంటుంది కానీ దయ ఉండదు. మరికొందరికి దయ ఉంటుంది కానీ సాయం
చేసే శక్తి ఉండదు. కానీ నీవు మాత్రం అపారమైన శక్తి, అంతులేని కరుణ కలిగిన వాడవు.
యముడికి భయపడి, వేరే దిక్కు లేక నీ ముందర నిలబడ్డ ఈ
అభాగ్యుడిని ఏమి చేయాలో నీవే స్వయంగా ఆలోచించు. నా మొర విన్నావు, నా స్థితిని చూశావు, ఇక నీ చిత్తం!
నూట ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: భృంగారే కరపుష్కరప్రణయిని స్వర్నిమ్నగానిర్ఝరే సంపూర్ణే
కరుణారసే పరిణతస్ఫారే తుషారత్విషి । అస్తి స్వాదు చ శీతం చ పరమమమృతం ఓషచ్ఛిదే ప్రాప్తశ్చ
ప్రణయీ పురః పరమతః స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి ॥ 138 ॥
ప్రతిపదార్థము: కర-పుష్కర-ప్రణయిని
భృంగారే = నీ చేతి పద్మమునందు ఉన్న బంగారు కలశము (భృంగారము) నందు; స్వర్నిమ్నగా-నిర్ఝరే = శిరస్సుపై ఉన్న గంగా
ప్రవాహము నందు; సంపూర్ణే కరుణా-రసే = నీ
నిండు దయా రసము నందు; పరిణత-స్ఫారే తుషార-త్విషి = పూర్ణ చంద్రుని (చంద్రశేఖరుని) వెలుగు నందు; ఓష-చ్ఛిదే
= (సంసార) తాపమును పోగొట్టే; స్వాదు చ శీతం చ
పరమమ్ అమృతమ్ అస్తి = తియ్యని, చల్లని
గొప్ప అమృతము ఉన్నది. ప్రణయీ (అహమ్) = (ఆ అమృతమును కోరే)
అర్థినైన నేను; పురః ప్రాప్తః = నీ
ముందు నిలబడ్డాను. పరమ్ అతః స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి = ఇక
దీనిపై ప్రభువైన నీవే నిర్ణయించు.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! నీ
వద్ద అమృతానికి కొరత లేదు. నీ చేతిలోని కలశంలో ఉంది, నీ తల మీది గంగలో ఉంది, నీ మనసులోని కరుణలో ఉంది, నీ తలపైన ఉన్న చంద్రుడిలో
ఉంది. సంసార తాపాలతో మాడిపోతున్న నాకు ఆ చల్లని అమృతాన్ని ఇచ్చి రక్షించమని
వేడుకుంటూ నీ ముందు నిలబడ్డాను. నేను అడగాల్సింది అడిగాను, ఇక
నన్ను ఎలా అనుగ్రహించాలో నీవే స్వయంగా నిర్ణయించు.
విశేషము:
- శక్తి మరియు కృప: 137వ శ్లోకంలో భగవంతుని సర్వశక్తత్వాన్ని,
సర్వదయాళుత్వాన్ని ఏకకాలంలో స్తుతించడం ద్వారా ఆయన మాత్రమే
రక్షకుడని స్థిరపరిచారు.
- స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి: ఈ వాక్యం భక్తుని యొక్క పరమ
శరణాగతిని (అనగా తన భారమంతా దేవునిపై వేయడం) సూచిస్తుంది.
"నేను అర్హుడినా కాదా అని చూడకు, నీవు దయామయుడవు
కాబట్టి నీవే చూసుకో" అనే అమాయకమైన భక్తి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
- 138వ శ్లోకంలో శివుని వివిధ రూపాలలోని (గంగ, చంద్రుడు, కరుణ) శీతలత్వాన్ని వర్ణించడం ద్వారా
సంసార తాప నివారణను కోరారు.
జగద్ధరభట్టు విరచించిన ఈ
స్తోత్ర మాలికలో ఇవి అత్యంత కీలకమైన శ్లోకములు. భక్తుడు తన విన్నపాన్ని ముగిస్తూ
భగవంతుని నిర్ణయానికే తన జీవితాన్ని అంకితం చేశాడు.
నూట ముప్పై తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
ఆర్తిః శల్యనిభా దునోతి హృదయం నో యావదావిష్కృతా సూతే
లాఘవమేవ కేవలమియం వ్యక్తా ఖలస్యాగ్రతః । తస్మాత్సర్వవిదః కృపామృతనిధేరావేదితా సా
విభో- ర్యదుక్తం కృతమేవ తత్పరమతః స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి ॥ 139 ॥
** ప్రతిపదార్థము:** ఆర్తిః = నా హృదయ వేదన; యావత్ న ఆవిష్కృతా = బయటకు చెప్పుకోనంత వరకు;
శల్య-నిభా = గుచ్చుకున్న ముల్లు వలె; హృదయం దునోతి = గుండెను దహిస్తుంది. ఇయమ్ (ఆర్తిః)
= ఈ బాధను; ఖలస్య అగ్రతః వ్యక్తా = దుర్జనుల (నీచుల) ముందు వ్యక్తం చేస్తే; కేవలం
లాఘవమేవ సూతే = అది కేవలం చులకన భావాన్నే మిగుల్చుతుంది
(వారు సాయం చేయరు సదా నవ్వుతారు). తస్మాత్ = అందువల్ల;
సర్వవిదః = సర్వజ్ఞుడవు; కృపా-అమృత-నిధేః = కరుణ అనే అమృతానికి నిలయమైన;
విభోః తవ (పురః) = ఓ ప్రభూ! నీ ముందర; సా ఆవేదితా = ఆ బాధను విన్నవించుకున్నాను. యత్
ఉక్తమ్ = నేను ఏమి చెప్పాలనుకున్నానో; తత్
కృతమేవ = అది చెప్పేశాను. పరమ్ అతః = ఇక
దీని తరువాత; స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి = ప్రభువైన నీవే స్వయంగా ఆలోచించుకోవాలి.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! మనసులోని బాధను బయటకు చెప్పుకోకపోతే అది ముల్లులా గుచ్చుకుంటూనే
ఉంటుంది. అలాగని లోకుల ముందు మొరపెట్టుకుంటే వారు సాయం చేయకపోగా నన్ను హీనంగా
చూస్తారు. అందుకే సర్వజ్ఞుడవు, దయాసముద్రుడవైన నీ ముందర నా గోడు
వెళ్లబోసుకున్నాను. నేను చెప్పాల్సింది చెప్పేశాను, నా
భారాన్ని నీ పాదాల చెంత పెట్టాను. ఇక నన్ను ఎలా ఉద్ధరించాలో నీవే నిర్ణయించు.
నూట
నలభైయవ శ్లోకము
శ్లోకము:
లేఖాః సంతు ప్రసన్నా బుధసదసి శుచేరాగమస్యాస్తు లబ్ధి-
ర్మిథ్యాదృష్టిశ్చ మా భూదనుపధిరహతో దీర్ఘకాలో౽స్తు
భోగః । సభ్యాః స్వే౽నువృత్తిం విదధతు తదపి నాయతో నాస్తి ముక్తిః సమ్యగ్దృష్టిం
ప్రమాతా రచయతి న భవానీశ్వరశ్చేద్విచారమ్ ॥ 140 ॥
ప్రతిపదార్థము:
లేఖాః = దేవతలు; ప్రసన్నాః సంతు = ప్రసన్నులవుదురు
గాక; బుధ-సదసి = పండిత సభలయందు;
శుచేః ఆగమస్య = పవిత్రమైన శాస్త్రముల యొక్క;
లబ్ధిః అస్తు = ప్రాప్తి కలుగుగాక (నిరంతర
అధ్యయనం సాగుగాక). మిథ్యా-దృష్టిః చ మా భూత్ = నాస్తికత లేదా
తప్పుడు చూపు కలగకుండు గాక. అనుపధిః అహతః దీర్ఘకాలః భోగః అస్తు = ఆటంకాలు లేని, సుదీర్ఘమైన (ఐహిక, ఆముష్మిక) భోగము కలుగుగాక. సభ్యాః = సజ్జనులైన వారు;
స్వే అనువృత్తిం విదధతు = నా పట్ల అనుకూలతను
చూపుదురు గాక. తదపి = ఇవన్నీ ఉన్నప్పటికీ; న్యాయతః ముక్తిః నాస్తి = న్యాయప్రకారం మోక్షం
సిద్ధించదు. చేత్ = ఒకవేళ; ప్రమాతా
భవాన్ ఈశ్వరః = సర్వసాక్షివి, ప్రభువువైన
నీవు; సమ్యగ్-దృష్టిమ్ విచారమ్ న రచయతి = సరైన దృష్టితో నాపై విచారణ (అనుగ్రహం) చేయకపోతే.
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! దేవతలు ప్రసన్నులవ్వచ్చు, శాస్త్ర పాండిత్యం అబ్బవచ్చు, లోకంలో గౌరవ మర్యాదలు, భోగభాగ్యాలు దక్కవచ్చు. కానీ
ఇవేవీ మోక్షానికి దారి తీయవు. పరమ ప్రమాతవు (నిజమైన జ్ఞానివి), ఈశ్వరుడవు అయిన నీవు నా స్థితిని గమనించి, నీ దివ్య
దృష్టితో నన్ను పరీక్షించి అనుగ్రహించనంత వరకు నాకు శాశ్వత విముక్తి కలగదు. అంతా
నీ విచక్షణకే వదిలేస్తున్నాను.
విశేషము:
·
స్వామీ స్వయం జ్ఞాస్యతి: ఈ మాటతో కవి తన ప్రార్థనను
ముగించారు. ఇది "ప్రపత్తి" లేదా "శరణాగతి" లోని గొప్ప లక్షణం.
తన ప్రయత్నం ముగిసిందని, ఇక భగవంతుని కృపయే శరణ్యమని భావం.
·
140వ శ్లోకంలో కవి ఐహిక సుఖాలు, పాండిత్యం
వంటివి లభించినా భగవంతుని 'విచారము' (అనగా
భక్తుని అర్హతను గుర్తించి అనుగ్రహించడం) లేనిదే మోక్షం రాదని స్పష్టం చేశారు.
నూట నలభై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము:
జానుభ్యాముపసృత్య రుగ్ణచరణః కో మేరుమారోహతి కశ్చోత్పత్య గృహీతుమిచ్ఛతి నభఃస్థం
చంద్రబింబం కరైః । కో వా బాలిశభాషితైః ప్రభవతి ప్రాప్తుం ప్రసాదం ప్రభో- రిత్యంతర్విమృశన్నపీశ్వర
బలాదత్రాస్మి వాచాలితః ॥ 141 ॥
ప్రతిపదార్థము:
రుగ్ణ-చరణః = కాళ్ళు
పడిపోయిన (రోగిష్టి) వాడు; జానుభ్యామ్ ఉపసృత్య = మోకాళ్ళ మీద ప్రాకుతూ; కో మేరుమ్ ఆరోహతి? = మేరు పర్వతాన్ని ఎవడు ఎక్కగలడు? కః చ = మరియు ఎవడు; ఉత్పత్య = ఆకాశంలోకి
ఎగిరి; నభఃస్థం చంద్రబింబం = ఆకాశంలోని
చంద్రబింబాన్ని; కరైః గృహీతుమ్ ఇచ్ఛతి? = చేతులతో పట్టుకోవాలని కోరుకుంటాడు? (అసాధ్యం). కో వా
= ఎవడైనా; బాలిశ-భాషితైః = పిచ్చి మాటలతో (బాల్య చేష్టలతో); ప్రభోః ప్రసాదం
ప్రాప్తుం ప్రభవతి? = ప్రభువు యొక్క అనుగ్రహాన్ని పొందగలడా?
ఈశ్వర = ఓ ఈశ్వరా!; ఇతి
అంతః విమృశన్ అపి = అని మనసులో ఆలోచిస్తున్నప్పటికీ; బలాత్ = బలవంతముగా (నీ భక్తి చేత ప్రేరేపితుడనై);
అత్ర వాచాలితః అస్మి = ఇక్కడ వాచాలుడనై (ఇంతగా
మాట్లాడి) ఉన్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! కాళ్లు లేనివాడు మేరు పర్వతాన్ని ఎక్కాలనుకోవడం, చిన్నపిల్లాడు ఆకాశంలోని చందమామను పట్టుకోవాలని చేతులు చాచడం
ఎంతటి అసాధ్యమైన పనులో, నా వంటి అజ్ఞాని నీ గుణాలను
స్తుతించి నిన్ను మెప్పించాలని చూడటం కూడా అంతటి అసాధ్యమైన పని. ఈ విషయం నాకు
తెలిసినా, నీపై ఉన్న భక్తి నన్ను బలవంతంగా మాట్లాడేలా (ఈ
స్తోత్రం రాసేలా) చేసింది.
నూట నలభై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము:
ధత్తే పౌండ్రుకశర్కరాపి కటుతాం కంఠే చిరం చర్వితా వైరస్యం వరనాయికాపి కురుతే
సక్త్యా భృశం సేవితా । ఉద్వేగం గగనాపగాపి జనయత్యంతర్ముహుర్మజ్జనా- ద్విశ్రద్ధాం
మధురాపి పుష్యతి కథా దీర్ఘేతి విశ్రంమ్యతే ॥ 142 ॥
ప్రతిపదార్థము:
పౌండ్రుక-శర్కరా అపి = శ్రేష్ఠమైన
పంచదార కూడా; చిరం చర్వితా (సతీ) = ఎక్కువ
సేపు నములుతూ ఉంటే; కంఠే కటుతాం ధత్తే = గొంతులో చేదుగా అనిపిస్తుంది. వర-నాయికా అపి = అందగత్తె
అయిన స్త్రీ కూడా; భృశం సేవితా = అతిగా
ఆసక్తయై ఉంటే; వైరస్యం కురుతే = విసుగును
కలిగిస్తుంది. గగనాపగా అపి = గంగానది కూడా; అంతః ముహుః మజ్జనాత్ = దానిలో పదే పదే మునగడం వల్ల;
ఉద్వేగం జనయతి = విసుగును (చలిని/భయాన్ని)
పుట్టిస్తుంది. (అలాగే); మధురా అపి కథా = కథ ఎంత తియ్యగా ఉన్నప్పటికీ; దీర్ఘా ఇతి = చాలా పొడవైతే (ఎక్కువైతే); విశ్రద్ధాం పుష్యతి
= శ్రద్ధను తగ్గిస్తుంది. ఇతి విశ్రమ్యతే = అందుకే
నేను ఇక్కడ విరామం తీసుకుంటున్నాను (స్తోత్రాన్ని ముగిస్తున్నాను).
తాత్పర్యము:
ఎంతటి మధురమైన వస్తువైనా అతిగా సేవిస్తే విసుగు పుట్టిస్తుంది. పంచదార, అందమైన స్త్రీ, పవిత్రమైన గంగానది –
వీటిలో ఏదీ అతి కాకూడదు. అదే విధంగా నీ కథలు, స్తోత్రాలు ఎంత
మధురమైనవైనా, అవి చాలా సుదీర్ఘమైతే వినేవారికి లేదా
చదివేవారికి శ్రద్ధ తగ్గుతుందేమోనన్న భయంతో, ఈ స్తోత్రమును
ఇక్కడితో ముగిస్తున్నాను.
నూట నలభై మూడవ శ్లోకము (ముగింపు)
శ్లోకము:
ఇత్థం తత్తదనంతసంతతశతచింతావితానాయత- వ్యామోహవ్యసనావసన్నమనసా దీనం యదాక్రందితమ్ । తత్కారుణ్యనిధే
నిధేహి హృదయే త్వం హ్యంతరాత్మాఖిలం వేత్స్యంతఃస్థమతో౽ర్హసి ప్రణయినః క్షంతుం
మమాతిక్రమమ్ ॥ 143 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కారుణ్యనిధే = ఓ
దయాసముద్రుడా!; అనంత-సంతత-శత-చింతా-వితాన = అంతులేని వందలాది చింతల (బాధల) సమూహము చేత; వ్యామోహ-వ్యసన-అవసన్న-మనసా
= కలిగిన వ్యామోహము వల్ల అలసిపోయిన మనస్సుతో; మయా
= నా చేత; ఇత్థమ్ = ఈ
విధంగా; యత్ దీనం ఆక్రందితమ్ = ఏ
దీనమైన మొర పెట్టబడిందో; తత్ హృదయే నిధేహి = దానిని నీ హృదయమునందు ఉంచుకో (విను). హి = ఏలయనగా;
త్వమ్ అంతరాత్మా = నీవు అందరిలో ఉండే
అంతరాత్మవు. అంతఃస్థమ్ అఖిలం వేత్సి = నా మనస్సులో ఉన్నదంతా
నీకు తెలుసు. అతః = అందువల్ల; ప్రణయినః
మమ = నీ భక్తుడనైన నా యొక్క; అతిక్రమమ్
= (ఈ స్తోత్రంలో నేను చేసిన) తప్పులను/అతిక్రమాలను; క్షంతుమ్ అర్హసి = క్షమించుటకు నీవే తగినవాడవు.
తాత్పర్యము:
ఓ కరుణానిధీ! వందలాది చింతలతో సతమతమవుతున్న మనస్సుతో నేను చేసిన ఈ దీనమైన మొరను నీ
హృదయానికి హత్తుకో. నీవు అంతర్యామివి కాబట్టి నా మనసులోని ఆవేదన నీకు తెలియనిది
కాదు. ఈ స్తోత్రంలో నేను నిన్ను ఏమైనా పరుషంగా అని ఉన్నా, లేదా అతిగా ప్రార్థించి ఉన్నా, వాటన్నింటినీ
నాపై ఉన్న ప్రేమతో క్షమించు.
దీనాక్రందన స్తోత్ర సమాప్తి
జగద్ధరభట్టు
విరచించిన స్తోత్రకుసుమాంజలి లోని ఈ పదకొండవ స్తోత్రం భక్తుని ఆర్తిని, సంసార భయాన్ని మరియు శివుని అపార కరుణను ప్రతిబింబిస్తూ
మంగళకరంగా ముగిసింది.
No comments:
Post a Comment