12. తమఃశమన స్తోత్రం

 కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్ట విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని తమఃశమనం అనే పన్నెండవ స్తోత్రము( 32 శ్లోకాలు)

రాజానక శంకరకంఠుని కుమారుడైన రత్నకంఠుని లఘుపంచికా వ్యాఖ్యాన సహాయముతో  ఆచార్య తాడేపల్లి  పతంజలి ప్రతిపదార్థ విశేషములు

---

మొదటి శ్లోకము

శ్లోకము:

మఖైరుపాస్యోఽపి నయజ్ఞసేవ్యో నిరామయోఽపి ప్రథితోగ్రశూలః ।

వేదప్రియోఽప్యశ్రుతివల్లభో యః శ్రయామి తం దేవమచింత్యశక్తిమ్ ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థము:

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, మఖైః = యజ్ఞముల ద్వారా, ఉపాస్యః + అపి = ఉపాసించదగినవాడైనప్పటికీ, నయజ్ఞ + సేవ్యః = నీతిశాస్త్ర కోవిదులచే (నయజ్ఞులచే) సేవింపబడువాడో, నిరామయః + అపి = (షడూర్మి రూప) రోగములు లేనివాడైనప్పటికీ, ప్రథిత + ఉగ్ర + శూలః = ప్రసిద్ధమైన భయంకర త్రిశూలము ధరించినవాడో (శూల రోగము కలవాడో), వేదప్రియః + అపి = వేదములు ఇష్టమైనవాడైనప్పటికీ, అశ్రుతి + వల్లభః = చెవులు లేని పాములకు (అశ్రుతులకు) ప్రియుడో (వేదములు ఇష్టం లేనివాడో), అచింత్య + శక్తిమ్ = ఊహాతీతమైన శక్తి కలిగిన, తం + దేవమ్ = అట్టి దేవుని, శ్రయామి = ఆశ్రయిస్తున్నాను (భజిస్తున్నాను).

తాత్పర్యము:

ఏ పరమేశ్వరుడు యజ్ఞముల ద్వారా ఆరాధింపబడుతూనే, నీతికోవిదులైన భక్తులచే సేవింపబడుతున్నాడో; ఆకలి, దప్పిక వంటి షడూర్ములు లేనివాడై ఉండి కూడా భయంకరమైన త్రిశూలాన్ని ధరించి ఉన్నాడో; వేదప్రియుడై ఉండి కూడా చెవులు లేని సర్పాలను ఆభరణాలుగా ఇష్టపడుతున్నాడో; అట్టి అచింత్య శక్తి స్వరూపుడైన శివుని నేను శరణు వేడుతున్నాను.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకమునందు విరోధాభాస అలంకారము ఉన్నది. పైకి విరోధము కనిపిస్తున్నా, అర్థాంతరముచే అది తొలగిపోతుంది. ఉదాహరణకు 'నయజ్ఞసేవ్యః' అంటే యజ్ఞములతో సేవించబడనివాడు అని ఒక అర్థము, నీతి తెలిసినవారిచే సేవించబడేవాడు అని మరొక అర్థము. అలాగే 'శూల' పదానికి రోగమని, ఆయుధమని రెండు అర్థములు ఉన్నాయి.

---

రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

స్తుత్యస్త్వమేవ స్తుతికృత్త్వమేవ స్తుతిస్త్వమేవ త్వదృతేఽస్తి నాన్యత్ ।

ఇయం త్వవిద్యా యదహం స్తవే త్వాం స్తుత్యేతి మిథ్యా పృథగర్థబుద్ధిః ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + విభో = ఓ సర్వవ్యాపియైన దేవా, స్తుత్యః = స్తుతించబడే వస్తువు, త్వమ్ + ఏవ = నీవే, స్తుతికృత్ = స్తుతించే కర్తవు, త్వమ్ + ఏవ = నీవే, స్తుతిః = స్తుతించే ప్రక్రియ (స్తోత్రము), త్వమ్ + ఏవ = నీవే, త్వద్ + ఋతే = నీవు తప్ప, అన్యత్ = ఇతరమైనది, న + అస్తి = ఏదీ లేదు, అహం = నేను, త్వాం = నిన్ను, స్తుత్యా = స్తుతితో, స్తవే = స్తుతిస్తున్నాను, యత్ + ఇతి = అనే ఏదైతే ఉందో, ఇయం = ఇది, అవిద్యా = అజ్ఞానము, పృథక్ + అర్థ + బుద్ధిః = (స్తుత్య, స్తుతి, స్తోతృ అనే) వేరు వేరు భావన, మిథ్యా = అసత్యము.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! స్తుతించబడేవాడవు, స్తుతించేవాడవు మరియు స్తుతి రూపము కూడా నీవే. నీవు తప్ప ఈ జగత్తులో వేరొక వస్తువు లేదు. కానీ అజ్ఞానము వల్ల నేను నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను అనే భేద భావము కలుగుతున్నది. వాస్తవానికి సర్వము నీవే, నీకంటే భిన్నమైనది ఏదీ లేదు.

విశేషములు:

ఇక్కడ అద్వైత భావన వ్యక్తము చేయబడినది. త్రిపుటి (జ్ఞాత, జ్ఞానము, జ్ఞేయము లేదా స్తోత, స్తుతి, స్తుత్యము) అంతా పరమేశ్వర స్వరూపమే అని, భేదము కేవలము మాయా కల్పితమని కవి వివరించారు.

 

మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

స్తౌమ్యేవ తత్రాపి పునః పునస్త్వాం నందయత్యవిద్యా యదవిద్యయైవ ।

రజః ప్రరూఢం ముకురే ప్రమష్టుం రజో వినా నహ్యపరోఽస్త్యుపాయః ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థము:

తత్రాపి = అట్టి స్థితిలో కూడా (అద్వైత భావన ఉన్నప్పటికీ), అహమ్ = నేను, త్వాం = నిన్ను, పునః + పునః = మరల మరల, స్తౌమి + ఏవ = స్తుతిస్తూనే ఉన్నాను, యత్ = ఏలయనగా, అవిద్యయా + ఏవ = అవిద్య చేతనే, అవిద్య = అజ్ఞానము, నందయతి = నశింపబడుచున్నది (సంతోషపెడుచున్నది), ముకురే = అద్దమునందు, ప్రరూఢం = పేరుకుపోయిన, రజః = ధూళిని, ప్రమష్టుమ్ = తుడిచివేయుటకు, రజః + వినా = ధూళి (పొడి) తో తప్ప, అపరః = ఇతరమైన, ఉపాయః = మార్గము, న + అస్తి + హి = లేదు గదా.

తాత్పర్యము:

అద్దముపై పేరుకుపోయిన ధూళిని శుభ్రం చేయడానికి తిరిగి ధూళి వంటి పొడినే వాడవలసి ఉంటుంది. అలాగే, అజ్ఞాన రూపమైన సంసారాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి అజ్ఞాన రూపమైన ఈ స్తుతియే (ద్వైత భావనతో కూడినది) సాధనమవుతోంది. అందుకే అద్వైత స్థితి తెలిసినా, నాలోని అవిద్యను తొలగించుకోవడానికి నిన్ను మరల మరల స్తుతిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఇక్కడ కవి ఒక అద్భుతమైన దృష్టాంతాన్ని ఇచ్చారు. మాలిన్యాన్ని వదిలించుకోవడానికి మరొక మాలిన్యాన్ని (సబ్బు లేదా పొడి) వాడినట్లు, అవిద్యను పోగొట్టుకోవడానికి విద్యా రూపమైన ఈ స్తోత్రమును సాధనముగా చేసుకున్నారు.

---

 

నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము:

విజృంభమాణే  తమసి ప్రగల్భే యథా భవాసక్తమతిః స్థితోఽహమ్ ।

హతేఽపి తస్మిన్నుదితావబోధస్తథా భవాసక్తమతిర్భవేయమ్ ॥ 4 ॥

ప్రతిపదార్థము:

ప్రగల్భే = మిక్కిలి దట్టమైన, తమసి = అజ్ఞానము అనే చీకటి, విజృంభమాణే + సతి = ఆవరించి ఉన్నప్పుడు, అహమ్ = నేను, యథా = ఏ విధముగా, భవ + ఆసక్త + మతిః = సంసారము నందు (భవము నందు) తగిలియున్న బుద్ధి గలవాడనై, స్థితః = ఉన్నానో, తస్మిన్ = అట్టి అజ్ఞానము, హతే + అపి = నశించిన పిదప కూడా, ఉదిత + అవబోధః = ఉదయించిన జ్ఞానము గలవాడనై, తథా = అదే విధముగా, భవ + ఆసక్త + మతిః = శివుని యందు (భవుని యందు) లగ్నమైన బుద్ధి గలవాడను, భవేయమ్ = కావాలి.

తాత్పర్యము:

అవిద్యా రూపమైన గాఢాంధకారము నన్ను ఆవరించి ఉన్నప్పుడు, నేను సంసారము (భవము) పట్ల ఎంతటి ఆసక్తిని కలిగి ఉన్నానో; నీ అనుగ్రహము చేత ఆ అజ్ఞానము తొలగి జ్ఞానము ఉదయించిన తర్వాత కూడా, పరమశివుడవైన నీ (భవుని) యందు నా బుద్ధి అంతే దృఢముగా లగ్నమై ఉండాలి అని ప్రార్థిస్తున్నాను.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'భవ' అనే పదమును కవి శ్లేషార్థములో వాడారు. అజ్ఞాన స్థితిలో 'భవము' అంటే సంసారమని, జ్ఞాన స్థితిలో 'భవము' అంటే పరమశివుడని అర్థము. అజ్ఞాని సంసారముపై చూపే మక్కువను, జ్ఞాని శివునిపై చూపాలని ఇక్కడ చమత్కరించబడింది.

---

ఐదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

జగద్విధేయం సురాసుర తే భవాన్విధేయో భగవన్కృపాయాః ।

సా దీనతాయా నమతాం విధేయా మమాస్త్యయత్నోపనతేవ సేతి ॥ 5 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + సురాసుర = సురలకు మరియు అసురులకు ప్రభువైనవాడా, భగవన్ = ఓ భగవంతుడా, జగత్ = ఈ ప్రపంచమంతయు, తే = నీకు, విధేయమ్ = లొంగియున్నది, భవాన్ = నీవు, కృపాయాః = నీ కరుణకు, విధేయః = లొంగియున్నవాడవు, సా = ఆ కరుణ, నమతామ్ = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, దీనతాయాః = దీనత్వమునకు, విధేయా = లొంగియున్నది, సా = అట్టి దీనత్వము, మమ = నాకు, అయత్న + ఉపనతా + ఇవ = ప్రయత్నము లేకుండానే లభించిన దానివలె, అస్తి = ఉన్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! ఈ జగత్తు అంతా నీ ఆజ్ఞకు లోబడి ఉంటుంది. నీవు నీ కరుణకు లొంగి ఉంటావు. నీ కరుణ భక్తుల దీనత్వానికి లొంగుతుంది. నాలో ఆ దీనత్వము సహజముగానే ఉంది కాబట్టి, నీ కృప నాకు సులభముగానే లభిస్తుందని నా నమ్మకము.

---

ఆరవ శ్లోకము

శ్లోకము:

జానే న శైథిల్యముపైష్యదయం మమార్తిభంగే భగవంస్తథాపి ।

విజ్ఞప్యసే కర్మ మమేవ మాభూన్మయి ప్రసాదప్రతిఘస్తవేతి ॥ 6 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + భగవన్ = ఓ భగవంతుడా, మమ = నా వంటి దీనుని యొక్క, ఆర్తి + భంగే = దుఃఖమును పోగొట్టుటలో, తవ + దయమ్ = నీ కరుణ, శైథిల్యమ్ = అలసత్వమును, న + ఉపైష్యతి + ఇతి = పొందదు అని, జానే = నాకు తెలుసు, తథా + అపి = అయినప్పటికీ, మమేవ = నా యొక్క, కర్మ = శుభాశుభ కర్మలు, మయి = నా విషయమున, తవ = నీ యొక్క, ప్రసాద + ప్రతిఘః = అనుగ్రహమునకు అడ్డుగోడగా, మా + భూత్ = కాకూడదని, త్వాం = నిన్ను, విజ్ఞప్యసే = ప్రార్థిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము:

ఓ శంభూ! నా బాధలను తొలగించడంలో నీ దయ ఎప్పుడూ వెనకడుగు వేయదని నాకు నిశ్చయముగా తెలుసు. అయినప్పటికీ, నా ప్రారబ్ద కర్మలు ఏవైనా నీ అనుగ్రహం నాపై ప్రసరించకుండా అడ్డుపడతాయేమోనన్న భయముతో, ఆ అడ్డంకులను తొలగించమని నిన్ను వేడుకుంటున్నాను.

విశేషములు:

భక్తుడు దేవుని దయను శంకించడం లేదు, కానీ తన సొంత కర్మల తీవ్రతను తలచుకుని, అవి భగవంతుని ప్రసాదానికి ఆటంకము కాకూడదని ఇక్కడ విన్నవించుకుంటున్నాడు.

 

ఏడవ శ్లోకము

శ్లోకము: పథ్యం చ తథ్యం చ భరక్షమం చ స్నిగ్ధం చ ముగ్ధం చ మనోహరం చ ।

సలీలమున్మీల్య వచః ప్రసన్నం ప్రపన్నమాశ్వాసయ చంద్రమౌలే ॥ 7 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + చంద్రమౌలే = ఓ చంద్రశేఖరా, పథ్యం + చ = సంసార వ్యాధిని పోగొట్టేది (పథ్యమైనది), తథ్యం + చ = సత్యమైనది, భరక్షమం + చ = జగత్తును ఉద్ధరించే భారమును మోయగలది, స్నిగ్ధం + చ = భక్తులపై ప్రేమతో కూడినది, ముగ్ధం + చ = మధురమైన అక్షరములతో ఒప్పేది, మనోహరం + చ = మనసును హరించేది, సలీలం = విలాసముతో కూడినది, ప్రసన్నం = స్పష్టమైన (అనుగ్రహముతో కూడిన), వచః = వాక్కును, ఉన్మీల్య = ప్రకాశింపజేసి (పలికి), ప్రపన్నమ్ = శరణు వేడిన నన్ను, ఆశ్వాసయ = ఓదార్చుము.

తాత్పర్యము: ఓ చంద్రమౌళీ! సంసారమనే రోగానికి పథ్యముగా పనిచేసేది, పరమ సత్యమైనది, భక్తుల యోగక్షేమాలను వహించగలది, కరుణామయమైనది, వినసొంపైనది మరియు మనోహరమైనది అయిన నీ అమృత వాక్కులతో, నిన్ను శరణుజొచ్చిన నన్ను ఓదార్చి రక్షించుము.

---

ఎనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: మధుద్రవార్ద్రం విషమాహరామః పిండీనిగూఢం బడిశం గిరామః । అంతర్నివిష్టోత్కటకంటకౌఘం గ్రసామహే పౌండ్రకపిండఖండమ్ ॥ 8 ॥

ప్రతిపదార్థము: మధు + ద్రవ + ఆర్ద్రమ్ = తేనెతో తడిసినట్లున్న, విషమ్ = విషమును, ఆహరామః = తినుచున్నాము, పిండీ + నిగూఢమ్ = అన్నపు ముద్దలో దాచబడిన, బడిశమ్ = గాలమును, గిరామః = మింగుచున్నాము, అంతర్ + నివిష్ట + ఉత్కట + కంటక + ఓఘమ్ = లోపల భయంకరమైన ముళ్ళ సమూహము కలిగిన, పౌండ్రక + పిండ + ఖండమ్ = చెరకు గడ వంటి ముక్కను, గ్రసామహే = మింగుచున్నాము.

---

తొమ్మిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: యదాముఖే కామధురానజస్రం విపాకరుక్షాన్విషయాన్భజామః । విభో విదంతోఽపి కిమత్ర కుర్మః న హాతుమిష్టే న మతిర్వరాకీ ॥ 9 ॥

ప్రతిపదార్థము: ఆముఖే = అనుభవించే ప్రారంభములో, కామ + మధురాన్ = కొంచెం తీయగా ఉండి, విపాక + రుక్షాన్ = చివరకు చేదుగా (దుఃఖకరముగా) మారే, విషయాన్ = ఇంద్రియ సుఖములను, యత్ + భజామః = ఏవైతే మేము సేవిస్తున్నామో, విభో = ఓ ప్రభూ, విదంతః + అపి = (ఇవి హానికరమని) తెలిసినప్పటికీ, అత్ర = ఈ విషయములో, కిమ్ + కుర్మః = ఏమి చేయగలము, వరాకీ = దీనమైన, నః + మతిః = మా బుద్ధి, హాతుమ్ = (వాటిని) వదలుటకు, న + ఇష్టే = సమర్థము కావడము లేదు.

తాత్పర్యము (8 మరియు 9 కలిపి): ఓ స్వామీ! ఈ ప్రాపంచిక సుఖాలు మొదట్లో తీయగా అనిపించినా, చివరకు భయంకరమైన దుఃఖాన్ని మిగిలిస్తాయి. మేము చేసే ఈ పనులు ఎలా ఉన్నాయంటే—తేనె పూసిన విషాన్ని తింటున్నట్లు, అన్నపు ముద్దలో దాచిన చేపల గాలాన్ని మింగుతున్నట్లు, మరియు లోపల ముళ్లున్న చెరకు గడను నములుతున్నట్లు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రమాదకరమని మాకు తెలిసినప్పటికీ, మా దీనమైన బుద్ధి వాటిని వదలలేకపోతున్నది.

విశేషములు: ఇక్కడ కవి ఇంద్రియ సుఖాలలోని తాత్కాలికతను మరియు ప్రమాదాన్ని అద్భుతమైన దృష్టాంతాలతో వివరించారు. చేప ఆహారం కోసం ఆశపడి గాలానికి చిక్కినట్లు, మానవుడు కూడా క్షణిక సుఖాల కోసం ఆశపడి సంసార బంధాలలో చిక్కుకుంటున్నాడని భావము.

---

పదవ శ్లోకము

శ్లోకము:

ముక్తామయా దీర్ఘగుణాః సువృత్తా నైర్మల్యభాజో దధతః ఫలర్ద్ధిమ్ ।

కథం న హారా ఇవ భక్తిమంతః పదం హృదీశస్య మనంతి సంతః ॥ 10 ॥

ప్రతిపదార్థము:

ముక్తామయాః = (సత్పురుషుల పరంగా) రోగములు లేదా జన్మజరామరణ భయములు వదిలినవారు, (హారముల పరంగా) ముత్యములతో చేయబడినవి, దీర్ఘగుణాః = (సత్పురుషుల పరంగా) కవిత్వ దాక్షిణ్యాది గొప్ప గుణములు కలవారు, (హారముల పరంగా) పొడవైన దారములు కలవి, సువృత్తాః = (సత్పురుషుల పరంగా) మంచి ప్రవర్తన గలవారు, (హారముల పరంగా) చక్కని గుండ్రని ఆకృతి గలవి, నైర్మల్యభాజః = నిర్మలత్వమును (దోషరాహిత్యమును) కలిగినవారు, ఫల + ృద్ధిమ్ = (సత్పురుషుల పరంగా) పుణ్యఫలములను, (హారముల పరంగా) ముత్యముల వంటి ఫలములను, దధతః = ధరించుచున్న, భక్తిమంతః = భక్తి కలిగిన (కాంతి కలిగిన), సంతః = సత్పురుషులు, హారాః + ఇవ = హారముల వలె, ఈశస్య = పరమేశ్వరుని యొక్క, హృది = హృదయమునందు, పదమ్ = స్థానమును, కథం + న + మనంతి = ఎందుకు పొందరు (పొందుదురు).

తాత్పర్యము:

ముత్యాల హారములు ఏ విధంగానైతే నిర్మలమై, గుండ్రంగా ఉండి, పొడవైన దారములతో కూడి ప్రభువుల హృదయముపై (వక్షస్థలమున) అలంకారముగా ఉంటాయో; అలాగే భక్తులైన సత్పురుషులు కూడా రోగ రహితులై, సదాచార సంపన్నులై, సద్గుణములతో ఒప్పి పరమశివుని హృదయమున స్థానము పొందుతారు.

విశేషములు:

ఇందులో శ్లేషాలంకారము ఉన్నది. ముక్త, గుణ, సువృత్త, ఫల, భక్తి అనే పదములు భక్తులకు మరియు హారములకు వేర్వేరు అర్థములతో అన్వయించబడినవి.

---

పదకొండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

గుహాశ్రితో ధర్మరతిర్గిరీశప్రథాం దధానో భవతః ప్రసాదాత్ ।

సత్యాహితప్రీతిరదీనభక్తిర్భవానివాహం భగవన్భవేయమ్ ॥ 11 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + భగవన్ = ఓ భగవంతుడా, భవతః = నీ యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము వలన, గుహా + ఆశ్రితః = (నా పరంగా) తపస్సుకై గుహను ఆశ్రయించినవాడను, (నీ పరంగా) కుమారస్వామి (గుహుడు) చేత సేవింపబడువాడవు, ధర్మరతిః = (నా పరంగా) పుణ్యకార్యములందు ఆసక్తి గలవాడను, (నీ పరంగా) ధర్మ స్వరూపమైన వృషభమునందు ప్రీతి గలవాడవు, గిరీశ + ప్రథామ్ = (నా పరంగా) పర్వతములపై శ్రేష్ఠుడననే ఖ్యాతిని, (నీ పరంగా) గిరీశుడు (కైలాసపతి) అనే పేరును, దధానః = ధరించుచున్నవాడనై, సత్య + ఆహిత + ప్రీతిః = (నా పరంగా) సత్యమునందు ఆసక్తి కలవాడను, (నీ పరంగా) సతీదేవి (పార్వతి) యందు అనురాగము కలవాడవు, అదీన + భక్తిః = (నా పరంగా) తక్కువకాని (స్థిరమైన) భక్తి కలవాడను, (నీ పరంగా) పాముల (అహీన) తో కూడిన అలంకారము (భక్తి/శోభ) కలవాడవు, అహమ్ = నేను, భవాన్ + ఇవ = నీ వలె, కదా = ఎప్పుడు, భవేయమ్ = అవుదునో.

తాత్పర్యము:

ఓ భగవంతుడా! నీ అనుగ్రహము చేత నేను కూడా నీ వలె ఎప్పుడు మారుతానో కదా! నీవు కుమారస్వామికి తండ్రివైతే, నేను గుహలలో తపస్సు చేసుకునేవాడిని. నీవు వృషభ వాహనుడవైతే, నేను ధర్మంపై ఆసక్తి కలవాడిని. నీవు గిరీశుడవైతే, నేను పర్వతవాసినై నీ రూపాన్ని పొందుతాను. నీవు సతీప్రియుడవైతే, నేను సత్యప్రియుడిని. నీవు సర్పభూషణ భూషితుడవైతే, నేను అనన్య భక్తి కలిగినవాడిని.

విశేషములు:

ఇక్కడ కూడా శ్లేషాలంకారము ద్వారా భక్తుడు భగవంతునితో సారూప్యాన్ని (సారూప్య ముక్తిని) కోరుకుంటున్నాడు. శివుని గుణములను తన సాధనా గుణములతో పోల్చుకోవడం ఇందలి విశేషము.

 

12వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యమేకమారాధ్య మహారిసంగమాదసంశయం భక్తజనః ప్రముచ్యతే ।

ఉపస్థితస్తస్య భవత్ప్రసాదతః కథం హరేరుగ్ర మహారిసంగమః ॥ 12 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే+ఉగ్ర = ఓ భయంకరుడవైన శివుడా, యమ్+ఏకమ్ = ఏ ఒక్కడైన, హరిమ్ = విష్ణువును, ఆరాధ్య = పూజించి, భక్తజనః = భక్తులైనవారు, మహారిసంగమాత్ = గొప్పవారైన శత్రువుల కలయిక నుండి (సంసారము నుండి), అసంశయమ్ = నిస్సందేహముగా, ప్రముచ్యతే = విముక్తి పొందుతున్నారో, తస్య+హరేః = అటువంటి విష్ణువునకు, భవత్+ప్రసాదతః = నీ అనుగ్రహము వలన, మహారిసంగమః = గొప్పదైన చక్రముతో కలయిక (సుదర్శన చక్ర ప్రాప్తి), కథమ్ = ఏ విధముగా, ఉపస్థితః = కలిగినది.

తాత్పర్యము:

ఓ ఉగ్రరూపా! ఏ విష్ణుమూర్తిని ఆరాధించడం వల్ల భక్తులు శత్రువుల భయం నుండి, సంసార బంధాల నుండి నిస్సందేహంగా ముక్తిని పొందుతారో, అటువంటి విష్ణువుకే నీ అనుగ్రహం వల్ల 'మహారి' (సుదర్శన చక్రం) లభించడం ఆశ్చర్యకరం. అంటే భక్తులకు మోక్షాన్నిచ్చే హరికే, నీవు చక్రాయుధాన్ని ప్రసాదించావని భావము.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'మహారి' అనే పదానికి శ్లేషార్థం ఉంది. ఒకటి 'గొప్ప శత్రువు', రెండవది 'గొప్పదైన ఆరములు (ఆకులు) కలిగిన చక్రము'. పురాణగాథ ప్రకారం విష్ణువు శివుని పూజించి సుదర్శన చక్రాన్ని పొందాడని కవి ఇక్కడ స్తుతించాడు.

---

13వ శ్లోకము

శ్లోకము:

సుదుర్లభో౽యం భవతి గ్రహః పునర్యతే౽ప్యసౌ సన్నిహితా సరస్వతీ ।

ఇదం కురుక్షేత్రమతీవ పావనం కిమర్థమర్థిక్యుచితే విలమ్బసే ॥ 113॥

ప్రతిపదార్థము:

విభో = ఓ స్వామీ, భవతి = నీ విషయమునందు, అయమ్ = ఈ, గ్రహః = భక్తి అను పట్టుదల (గ్రహణము), సుదుర్లభః = మిక్కిలి కష్టముతో లభించునది, పునః = మరల, యతే = ప్రయత్నించినను, అసౌ = ఈ, సరస్వతీ = వాక్కు (సరస్వతీ నది), సన్నిహితా = దగ్గరగా ఉన్నది, ఇదమ్ = ఈ, కురు + క్షేత్రమ్ = నా దేహమును క్షేత్రముగా చేయుము (కురుక్షేత్ర పుణ్యస్థలము), అతీవ = మిక్కిలి, పావనమ్ = పవిత్రమైనది, ఉచితే = తగినవాడనైన, అర్థీని = యాచకుడనైన నా విషయమున, కిమర్థమ్ = ఎందుకు, విలమ్బసే = ఆలస్యము చేయుచున్నావు.

తాత్పర్యము:

ఓ ప్రభూ! నీ యందు భక్తి కలగడం చాలా అరుదైన విషయం. నా వాక్కు నీ సన్నిధిలోనే ఉంది. నా హృదయాన్ని కురుక్షేత్రం లాంటి పవిత్ర క్షేత్రంగా మార్చు. తగిన సమయం కోసం ఎదురుచూస్తున్న భక్తుడనైన నాపై అనుగ్రహం చూపడానికి ఇంకా ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు?

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో 'గ్రహణము', 'సరస్వతీ నది', 'కురుక్షేత్రము' అనే పదాల ద్వారా కవి అద్భుతమైన శ్లేషను ప్రదర్శించాడు. సూర్యగ్రహణ సమయంలో కురుక్షేత్రంలో సరస్వతీ నదీ స్నానం అత్యంత పుణ్యప్రదమని లోకోక్తి. అదే విధంగా శివభక్తి అనే గ్రహణం, స్తుతి అనే సరస్వతీ నది, పవిత్రమైన చిత్తమనే కురుక్షేత్రం ఉన్నప్పుడు మోక్షం లభించడం ఆలస్యం కాకూడదని కవి ప్రార్థన.

 

14వ శ్లోకము

శ్లోకము:

న కస్య సౌభాగ్యవతీ చమత్కృతిం దిశత్యసౌ భాగ్యవతీ సరస్వతీ ।

విభుం జితక్లేశమపి స్థిరాజినం కరోతి యత్సంముఖమస్థిరాజినమ్ ॥ 14 ॥

ప్రతిపదార్థము:

సౌభాగ్యవతీ = శోభతో కూడినది (అసౌభాగ్యవతీ = దరిద్రము లేనిది), భాగ్యవతీ = అదృష్టము కలిగినది, అసౌ = ఈ, సరస్వతీ = వాక్కు (సరస్వతీ దేవి), కస్య = ఎవరికి, చమత్కృతిమ్ = ఆశ్చర్యమును (ఆనందమును), న+దిశతి = కలిగించదు (అందరికీ కలిగిస్తుంది), యత్ = ఏ కారణము వలన, సా = ఆ సరస్వతి, జితక్లేశమ్ = జయించబడిన అవిద్య మొదలగు ఐదు క్లేశములు కలిగినవాడు, స్థిరాజినమ్ = స్థిరమైన చర్మము (కృత్తివాసము) వస్త్రముగా కలవాడు (అస్థిరాజినమ్ = స్థిరత్వము లేనివాడు), విభుమ్+అపి = సర్వవ్యాపియైన శివుని సైతము, సంముఖమ్ = తన వైపునకు తిరిగినవానిగా, అస్థిరాజినమ్ = ఎముకల వరుసలతో ప్రకాశించువానినిగా (స్థిరాజినమ్ = గొప్ప జయము కలవానిగా), కరోతి = చేయుచున్నదో.

తాత్పర్యము:

మంగళప్రదమైనది, అదృష్టాన్నిచ్చేది అయిన ఈ వాక్కు ఎవరికి ఆనందాన్ని కలిగించదు? ఈ సరస్వతి అవిద్య వంటి క్లేశాలను జయించినవాడు, చర్మమును వస్త్రముగా ధరించినవాడు అయిన ఆ పరమశివుని కూడా తన స్తోత్రము ద్వారా సమ్మోహితుడిని చేసి, తన వైపు తిప్పుకుంటున్నది. ఎముకల మాలలతో శోభించే ఆ విభుని సైతం ఈ వాక్కు వశం చేసుకోగలదు.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో విరోధాభాస అలంకారము ఉపయోగించబడింది. శబ్దపరంగా చూస్తే 'స్థిరాజినం' (స్థిరమైన చర్మం కలవాడు) మరియు 'అస్థిరాజినం' (స్థిరత్వం లేనివాడు) అనే పదాలు విరోధాన్ని కలిగిస్తున్నట్లు అనిపిస్తాయి. కానీ అర్థం చెప్పుకున్నప్పుడు 'అస్థి-రాజినమ్' (ఎముకల వరుసతో ప్రకాశించేవాడు) అని గ్రహించినప్పుడు ఆ విరోధం తొలగిపోతుంది. శివుని వంటి జితేంద్రియుని కూడా ఈ కవిత్వ వాక్కు ప్రసన్నుడిని చేయగలదని దీని భావం.

 

15వ శ్లోకము

శ్లోకము:

అనుజ్ఝితానుత్తమదానసంపదః సదాఖిలజ్ఞానవిహీనచేతసః ।

అకాలభీతిగ్లపితాన్కరోతి యః ప్రభుః ప్రసన్నః కుపితశ్చ దేహినః ॥ 15 ॥

ప్రతిపదార్థము:

యః+ప్రభుః = ఏ ప్రభువైన శివుడు, ప్రసన్నః = అనుగ్రహించినవాడై, దేహినః = ప్రాణులను, అనుజ్ఝిత + అనుత్తమ + దాన + సంపదః = విడువబడని శ్రేష్ఠమైన దానగుణము మరియు సంపదలు కలవారినిగా, సదా + అఖిలజ్ఞ = ఎల్లప్పుడూ సర్వము తెలిసినవారినిగా, అ + విహీన + చేతసః = దీనత్వము లేని మనస్సు కలవారినిగా, అ + కాలభీతి + గ్లపితాన్ = యమభయము చేత పీడించబడనివారినిగా, కరోతి = చేయుచున్నాడో;

(కుపిత పక్షమున - కోపగించినచో): కుపిటః = కోపించినవాడై, అనుజ్ఝిత + అనుత్త + మద + అన్ = విడువబడని ప్రేరేపితమైన మదము కలవారినిగా, సంపదః = సంపదలు లేనివారినిగా (సంపత్-రహిత), అఖిల + జ్ఞాన + విహీన + చేతసః = సమస్త జ్ఞానము లేని మనస్సు కలవారినిగా, అకాల + భీతి + గ్లపితాన్ = అకాలమందు కలిగే భయముచేత వాడిపోయినవారినిగా, కరోతి = చేయుచున్నాడో.

తాత్పర్యము:

ఏ ప్రభువు ప్రసన్నుడైతే మనుష్యులను మహాదాతలుగా, సర్వజ్ఞులుగా, ధైర్యవంతులుగా, మృత్యుంజయులుగా చేస్తాడో; ఆ ప్రభువే ఆగ్రహిస్తే మనుష్యులను మదోన్మత్తులుగా, దరిద్రులుగా, జ్ఞానహీనులుగా, భయగ్రస్తులుగా చేస్తాడు.

---

16వ శ్లోకము

శ్లోకము:

పురా చిరం యో విదధే వనాన్తరే విధుః పదమ్రూఢకురఙ్గసౌహృదః ।

సదా పరస్వాపహరో౽పి యో రవిస్తయోః సమత్వం దది యస్య భాసతే ॥ 16 ॥

ప్రతిపదార్థము:

పురా = పూర్వము, యః+విధుః = ఏ చంద్రుడు, రూఢ + కురఙ్గ + సౌహృదః = ప్రసిద్ధమైన లేడితో స్నేహము కలవాడై, వనాన్తరే = నీటియందు (సముద్రమున), పదమ్ = స్థానమును, విదధే = చేసెనో; యః + రవిః = ఏ సూర్యుడు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, పర + స్వాప + హరః+అపి = ఇతరుల నిద్రను పోగొట్టువాడైనను; తయొః = ఆ చంద్ర సూర్యుల యందు, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, దది = హృదయమున, సమత్వమ్ = సమానత్వము (స+మలత్వము = లక్ష్మితో కూడి ఉండుట), భాసతే = ప్రకాశించుచున్నదో.

(మరో అర్థము): యః + విధుః = ఏ విష్ణువు (రాముడు), వనాన్తరే = అడవిలో, చిరమ్ = చాలకాలము, పదమ్ = నివాసముండెనో; యః = ఎవడు, పర + స్వ + అపహరః = ఇతరుల సొత్తును అపహరించువాడో; తయొః = ఆ రాముని యందు మరియు దొంగ యందు, యస్య = ఏ శివుని యొక్క, దృశి = దృష్టిలో, సమత్వమ్ = సమదృష్టి, భాసతే = ప్రకాశించుచున్నదో.

తాత్పర్యము:

జింకను అక్కున చేర్చుకున్న చంద్రుని యందు, నిద్రను పోగొట్టే సూర్యుని యందు ఎవరి దృష్టి సమంగా ఉంటుందో (లేదా అడవిలో ఉన్న రాముని యందు, పరధనాన్ని అపహరించే దొంగ యందు కూడా ఎవరైతే సమదృష్టిని కలిగి ఉంటారో) అటువంటి మహానుభావుడు.

---

17వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కథం విభో తస్య తవ ప్రవర్తతాం సతామసేవ్యే పథి పాతితాత్మసు ।

దయావిధేయస్య సదాస్మదాదిషు ప్రసాదపాత్రేషు మనాగనాదరః ॥ 17 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే+విభో = ఓ స్వామీ, తస్య + తవ = అటువంటి సమదృష్టి కలిగిన నీకు, సదా = ఎల్లప్పుడూ, దయా + విధేయస్య = దయకు వశుడైనవాడవు, సతామ్ = సత్పురుషులచే, అసేవ్యే = సేవించదగని (నింద్యమైన), పథి = మార్గమున, పాతిత + ఆత్మసు = పడిపోయిన స్వభావము కలవారము, ప్రసాద + పాత్రేషు = నీ అనుగ్రహమునకు అర్హులము అయిన, అస్మదాదిషు = మా వంటివారి విషయమున, మనాక్ = కొంచెము కూడా, అనాదరః = ఉపేక్ష (ఆదరణ లేకపోవుట), కథమ్ = ఏ విధముగా, ప్రవర్తతామ్ = కలుగుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ విభో! నీవు ప్రసన్నుడవైతే సమస్త భయాలను పోగొట్టేవాడవు, ఆగ్రహిస్తే సర్వమూ హరించేవాడవు. చంద్ర సూర్యుల యందు, పుణ్యాత్ముల యందు, పాపుల యందు సమదృష్టి కలిగినవాడవు. అటువంటి దయామయుడవైన నీవు, అజ్ఞానము చేత చెడు మార్గంలో పడిపోయి, నీ దయ కోసం ఎదురుచూస్తున్న మా వంటి భక్తులపై ఎందుకు అనాదరణ చూపుతున్నావు? మమ్ములను అనుగ్రహించు.

విశేషములు:

ఈ మూడు శ్లోకాలు కలిపి ఒకే వాక్యంగా పూర్తి అవుతాయి కాబట్టి దీనిని తిలకము అంటారు. కవి ఇక్కడ శివుని యొక్క సమదృష్టిని, విలక్షణమైన శక్తిని స్తుతిస్తూ, తనపై దయ చూపమని వేడుకుంటున్నాడు. 'విధు', 'రవి' వంటి పదాలలో శ్లేషార్థాలను ఉపయోగించి కవి తన పాండిత్యాన్ని, భక్తిని చాటుకున్నాడు.

---

18వ శ్లోకము

శ్లోకము:

విభో భవద్ధాలవిలోచనానలప్రసూతధూమైరివ సాశ్రులోచనః ।

సఘర్మలేదస్తవ దక్షిణేక్షణప్రరూఢచణ్డద్యుతిభాభ రైరివ ॥ 18 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే+విభో = ఓ స్వామీ, భవత్ + భాల + విలోచన + అనల = నీ ఫాలనేత్రమందలి అగ్ని నుండి, ప్రసూత = పుట్టిన, ధూమైః + ఇవ = పొగల వల్లనన్నట్లు, సాశ్రు + లోచనః = కన్నీళ్లతో కూడిన కన్నులు కలవాడనై, తవ = నీ యొక్క, దక్షిణ + ఈక్షణ = కుడి కన్నునందు, ప్రరూఢ = ఉన్నట్టి, చణ్డద్యుతి = సూర్యుని యొక్క, భాభరైః + ఇవ = కిరణ సమూహముల వల్లనన్నట్లు, సఘర్మలేదః = చెమట బిందువులతో కూడినవాడనై.

తాత్పర్యము:

ఓ విభో! నీ ఫాలనేత్రములోని అగ్ని నుండి వెలువడే పొగ వల్ల నా కళ్లలో నీళ్లు తిరుగుతున్నాయా అన్నట్లుగా ఆనందాశ్రువులతో, నీ కుడి కన్ను అయిన సూర్యుని వేడి వల్ల చెమటలు పడుతున్నాయా అన్నట్లుగా సాత్వికమైన స్వేదముతో నేను పులకించిపోవాలి.

---

19వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఘనప్రరోహత్పులకాఙ్కురో భవచ్ఛిఖణ్డఖణ్డేన్దుకరోత్కరైరివ ।

సదన్తవీణస్తుహినౌఘశీతలత్వదుత్తమాఙ్గధునదీజలైరివ ॥ 19 ॥

ప్రతిపదార్థము:

భవత్ + శిఖణ్డ = నీ జటాజూటమందలి, ఖణ్డేన్దు = చంద్రకళ యొక్క, కరోత్కరైః + ఇవ = కిరణ సమూహముల వల్లనన్నట్లు, ఘన + ప్రరోహత్ + పులక + అఙ్కురః = దట్టముగా మొలకెత్తిన గగుర్పాటు కలవాడనై, తుహిన + ఓఘవత్ = మంచు సమూహము వలె, శీతల = చల్లనైన, త్వత్ + ఉత్తమాఙ్గ = నీ శిరస్సుపైనున్న, ధునదీ = గంగానది యొక్క, జలైః + ఇవ = నీళ్ల వల్లనన్నట్లు, సదన్తవీణః = వణకుట వల్ల దంతములు కొట్టుకొనుచున్నవాడనై (దంతవీణానాదము చేయుచున్నవాడనై).

తాత్పర్యము:

నీ శిరస్సుపై నున్న చంద్రుని చల్లని కిరణాల వల్ల నా శరీరం గగుర్ పొడుస్తుందా అన్నట్లుగా, నీ తల మీది గంగానది చల్లదనానికి చలి పుట్టి నా దంతాలు వణుకుతూ శబ్దం చేస్తున్నాయా అన్నట్లుగా నేను నీ ధ్యానంలో మునిగిపోవాలి.

---

20వ శ్లోకము

శ్లోకము:

తరఙ్గితాఙ్గో భవదఙ్గదస్ఫురత్ఫణీన్ద్రఫూత్కారసమీరణైరివ ।

భవేయ్యమానన్దసుధాపరిప్లుతః ప్రసన్నమాలోక్య భవన్తమగ్రతః ॥ 20 ॥

ప్రతిపదార్థము:

భవత్ + అఙ్గద = నీ భుజకీర్తుల యందు, స్ఫురత్ = ప్రకాశించుచున్న, ఫణీన్ద్ర = సర్పశ్రేష్ఠముల యొక్క, ఫూత్కార + సమీరణైః + ఇవ = ఫూత్కార వాయువుల వల్లనన్నట్లు, తరఙ్గిత + అఙ్గః = వణకుచున్న దేహము కలవాడనై, అగ్రతః = నా ఎదుట, ప్రసన్నమ్ = అనుగ్రహించుచున్న, భవన్తమ్ = నిన్ను, ఆలోక్య = దర్శించి, ఆనన్ద + సుధా + పరిప్లుతః = బ్రహ్మానందమనే అమృతంలో మునిగినవాడనై, భవేయ్యమ్ = నేను కావాలి.

తాత్పర్యము:

ఓ ఈశ్వరా! నీ భుజాలకు ఆభరణాలుగా ఉన్న సర్పాల ఫూత్కారాల వల్ల కలిగే గాలికి నా శరీరం వణుకుతుందా (కంపం) అన్నట్లుగా పులకించిపోతూ, సాక్షాత్తు నా ఎదుట ప్రసన్నంగా నిలిచిన నిన్ను దర్శించి, ఆనందామృతంలో ఓలలాడాలి.

విశేషములు:

ఈ మూడు శ్లోకాలు కలిపి ఒకే అనుభూతిని వివరిస్తాయి కాబట్టి దీనిని తిలకము అంటారు. భక్తుడు భగవంతుని దర్శించినప్పుడు కలిగే అష్ట సాత్విక భావాలను (అశ్రువు, స్వేదము, రోమాంచము, వేపథువు లేదా వణకు మొదలైనవి) కవి ఇక్కడ శివుని అలంకారాలతో (అగ్ని, సూర్య, చంద్ర, గంగ, సర్పములు) ముడిపెట్టి అద్భుతమైన ఉత్ప్రేక్షాలంకారంతో వర్ణించారు.

జగద్గురు భట్టనాయకుని స్తుతికుసుమాంజలిలోని 21, 22, 23 శ్లోకాలకు సంస్కృత వ్యాఖ్యానసహిత ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

---

21వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యదేష సేహే పరశుక్షతవ్యథాం ప్రభోః ప్రియః స్యామితి చన్దనద్రుమః ।

భుజంగమాలిఙ్గితకన్ధరో ధ్రువం బిభర్తి సామ్యం గిరిజాపతేరతః ॥ 21 ॥

ప్రతిపదార్థము:

ఏషః = ఈ, చన్దన + ద్రుమః = చందన వృక్షము, ప్రభోః = ప్రభువైన శివునకు, ప్రియః = ఇష్టమైనవాడను, స్యామ్ + ఇతి = కావాలని, యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, పరశు + క్షత + వ్యథామ్ = గొడ్డలి దెబ్బల వల్ల కలిగే బాధను, సేహే = భరించెనో, అతః = అందువలననే, భుజంగమ + ఆలిఙ్గిత + కన్ధరః = సర్పములచే చుట్టబడిన కాండము (మెడ) కలదై, గిరిజాపతేః = పార్వతీపతియైన శివునితో, సామ్యమ్ = పోలికను, ధ్రువమ్ = నిశ్చయముగా, బిభర్తి = పొందుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఈ చందన వృక్షం "నేను స్వామికి ఇష్టమైనవాడిని కావాలి" అనే సంకల్పంతో గొడ్డలి పెట్టే బాధను కూడా సహించింది. అందుకే కాబోలు, దీనికి శివునితో సమానమైన రూపం లభించింది. శివుడు ఏ విధంగా సర్పాలను కంఠాన ధరిస్తాడో, ఈ చందన వృక్షం కూడా సర్పాలచే చుట్టబడి శివ సామ్యాన్ని పొందుతోంది.

---

22వ శ్లోకము

శ్లోకము:

యచ్చక్రిరే ధృతనఖాన్తనిపాతపీడాః

ప్రీతిం ప్రభోః సుమనసాం సుమనస్త్వమేతత్ ।

యత్స్వామినో న దహనే౽పి నిపత్య సేవా-

హేవాకముజ్ఝదగురోరపి గౌరవం తత్ ॥ 22 ॥

ప్రతిపదార్థము:

ధృత + నఖ + అన్త + నిపాత + పీడాః = గోళ్ల చివరలతో తుంచడం వల్ల కలిగే బాధను పొందినవి అయినను, యత్ = ఏవైతే, సుమనసః = పువ్వులు, ప్రభోః = ఈశ్వరునికి, ప్రీతిమ్ = సంతోషమును, చక్రిరే = కలిగించెనో, ఏతత్ = ఇదియే, సుమనసామ్ = ఆ పువ్వుల యొక్క, సుమనస్త్వమ్ = మంచి మనసు (పువ్వుతనము), దహనే + అపి = అగ్నియందు (ధూపముగా), నిపత్య = పడియును, స్వామినః = యజమానియైన శివుని యొక్క, సేవా + హేవాకమ్ = సేవ చేయాలనే కుతూహలమును, న + ఉజ్ఝత్ = విడవలేదో, తత్ = అది, అగురోః + అపి = అగురు (సాంబ్రాణి వంటి సుగంధ ద్రవ్యము) యొక్క, గౌరవమ్ = గొప్పతనము.

తాత్పర్యము:

గోళ్లతో తుంచుతున్నప్పుడు కలిగే బాధను లెక్కచేయక శివుని పూజకు ఉపయోగపడి ఆయనకు ప్రీతిని కలిగించడమే పువ్వుల యొక్క 'సుమనస్త్వము' (మంచి మనసు). అలాగే, అగ్నిలో పడి కాలిపోతున్నా సరే, సుగంధాన్ని ఇస్తూ స్వామిని సేవించడమే 'అగురు' యొక్క గొప్పతనము.

---

23వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఆదౌ ప్రదర్శ్య పరమార్జుతామథాన్త-

రావిశ్య మర్మణి న యన్నిహితాస్తదన్తి ।

స్వామిన్ఛరా ఇవ ఖాః కృతినో వనేషు

స త్వత్పదామ్బుజరజఃకణజః ప్రసాదః ॥ 23 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా, ఆదౌ = మొదట, పరమ + ఆర్జుతామ్ = మిక్కిలి నిలకడను (సరళత్వమును), ప్రదర్శ్య = చూపించి, అథ = ఆ పైన, మర్మణి = రహస్య స్థానములందు (మర్మములలో), అన్తరావిశ్య = లోపలికి ప్రవేశించి, నిహితాః = ఉంచబడినవై, శరాః + ఇవ = బాణముల వలె, వనేషు = అడవులలో, కృతినః = పండితులను (సాధకులను), యత్ = ఏది, న + దన్తి = హింసించదో (చంపదో), సః = అట్టిది, త్వత్ + పదామ్బుజ + రజః + కణజః = నీ పాదపద్మముల ధూళి కణముల నుండి పుట్టిన, ప్రసాదః = అనుగ్రహము.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! నీ పాదధూళి కణాలు బాణాల వంటివి. సాధారణంగా బాణాలు సరళంగా ఉండి మర్మస్థానాల్లోకి దిగి ప్రాణాలు తీస్తాయి. కానీ నీ పాదధూళి అనే బాణాలు భక్తుల హృదయాల్లోకి ప్రవేశించి, వారిని హింసించకపోగా, సంసారారణ్యంలో ఉన్న వారికి పరమానందాన్ని, అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదిస్తాయి. ఇది నీ దయ యొక్క విలక్షణత.

విశేషములు:

ఇక్కడ 'వనము' అనగా అడవి మరియు నీరు అని కూడా అర్థము. భక్తులు నీటిలో (స్నానాదుల ద్వారా) లేదా అరణ్యాలలో (తపస్సు ద్వారా) నీ పాదధూళిని ఆశ్రయించి తరిస్తారని భావము. 'శర' పదము ద్వారా ఇక్కడ శ్లేషాలంకారాన్ని కవి ఉపయోగించాడు.

---

 

24వ శ్లోకము

శ్లోకము:

త్వన్నామ పామరజనైరపి గీయమాన-

మానందమర్పయతి యం హృది భక్తిభాజామ్ ।

స+స్వామిన్నమానవయవేష్వఖిలేషు నూన-

ముద్ధ్రియతే బహిరసౌ పులకచ్ఛలేన ॥ 24 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే+స్వామిన్ = ఓ నాథా, పామర + జనైః + అపి = సామాన్య ప్రజల చేత కూడా (వీధులలో), గీయమానమ్ = గానం చేయబడుతున్న, త్వత్ + నామ = నీ నామము, భక్తి + భాజామ్ = భక్తుల యొక్క, హృది = హృదయమున, యమ్ = ఏ, ఆనందమ్ = ఆనందమును, అర్పయతి = ఇచ్చుచున్నదో, అసౌ = ఆ ఆనందము, అఖిలేషు = సమస్తమైన, అవయవేషు = అవయవములందు, అమాన్ = పట్టలేనంతగా ఉండి, నూనమ్ = నిశ్చయముగా, పులక + ఛలేన = గగుర్పాటు (రోమాంచము) నెపముతో, బహిః = బయటకు, ఉద్ధ్రియతే = వెలువడుచున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! నీ నామం ఎంతటి మహిమాన్వితమైనదంటే, దానిని ఎవరో పామరులు పాడుకుంటున్నా సరే, అది విన్న భక్తుల హృదయంలో కలిగే ఆనందం వర్ణనాతీతం. ఆ ఆనందం వారి శరీరంలో ఇమడలేక, గగుర్పాటు రూపంలో బయటకు పొంగుతున్నదా అన్నట్లుగా భక్తులు పులకించిపోతున్నారు.

---

25వ శ్లోకము

శ్లోకము:

ఘర్మః ప్రకంపపులకౌ గిరి గద్గదత్వ-

మిత్యాదయో౽న్త్యసమయే ప్రభవంత్యవస్థాః ।

త్వద్ధ్యానదత్తమతిధాం దధతామమంద-

మానందమంతకభయాద్భగవన్పరేషామ్ ॥ 25 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా, త్వత్ + ధ్యాన + దత్త + మతిధామ్ = నీ ధ్యానమునందే లగ్నమైన బుద్ధి గల జ్ఞానులకు, అమందమ్ = గొప్పదైన, ఆనందమ్ = ఆనందమును, దధతామ్ = ధరించినవారై, అంత్య + సమయే = మరణ కాలమునందు (నిర్యాణ సమయమున), ఘర్మః = చెమట, ప్రకంప + పులకౌ = వణుకు మరియు గగుర్పాటు, గిరి = వాక్కునందు, గద్గదత్వమ్ = మాట తడబడటం, ఇత్యాదయః = మొదలగు, అవస్థాః = స్థితులు, ప్రభవంతి = కలుగుచున్నవి, పరేషామ్ = ఇతరులకు (పాపులకు), అంతక + భయాత్ = యమ భయము వలన (ఇవే స్థితిగతులు కలుగుచున్నవి).

తాత్పర్యము:

ఓ భగవంతుడా! నిరంతరం నీ ధ్యానంలో మునిగిపోయే జ్ఞానులకు మరణ సమయంలో కలిగే చెమట, వణుకు, గగుర్పాటు, మాట తడబడటం వంటివన్నీ బ్రహ్మానందం వల్ల కలుగుతాయి. కానీ నీ భక్తి లేని పాపులకు ఇవే లక్షణాలు యమధర్మరాజును చూసిన భయం వల్ల కలుగుతాయి. బాహ్యానికి లక్షణాలు ఒకటే అయినా, కారణాలు మాత్రం వేర్వేరు.

---

26వ శ్లోకము

శ్లోకము:

అంత్యక్షణే భవ భవచ్చరణాబ్జసేవా-

హేవాకినో దధతి కేచన కంఠపీఠే ।

భోగీంద్రభోగమధిగమ్య భవద్గణత్వ-

మన్యే కృతాంతకరకోటరకోటికృష్టమ్ ॥ 26 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + భవ = ఓ శివుడా, భవత్ + చరణ + అబ్జ + సేవా + హేవాకినః = నీ పాదపద్మములను సేవించుటలో ఆసక్తి కలిగిన, కేచన = కొందరు ధన్యులు, అంత్యక్షణే = మరణ సమయమున, భవత్ + గణత్వమ్ = నీ ప్రమథ గణములలో స్థానమును, అధిగమ్య = పొంది, కంఠ + పీఠే = మెడ యందు, భోగీంద్ర + భోగమ్ = సర్పరాజైన వాసుకి యొక్క దేహమును (సర్ప మాలను), దధతి = ధరించుచున్నారు, అన్యే = ఇతరులు (పాపులు), కృతాంత + కర + కోటర + కోటి + కృష్టమ్ = యముని చేతిలోని పాశము (లేదా గోళ్ల) ద్వారా పీడించబడిన కంఠమును పొందుచున్నారు.

తాత్పర్యము:

ఓ భవబంధ విమోచనా! నీ పాదసేవలో తరించిన పుణ్యాత్ములు మరణానంతరం నీ గణత్వమును పొంది, నీలాగే కంఠాన సర్పమాలను అలంకారంగా ధరించి శోభిస్తారు. కానీ నీ భక్తి లేని పాపాత్ములు మరణ సమయంలో యమధర్మరాజు చేతిలో నలిగిపోతూ, భయంకరమైన యమపాశమును మెడలో ధరిస్తారు.

విశేషములు:

ఇక్కడ కవి భక్తులకు మరియు అభక్తులకు లభించే అంతిమ గతులను పోల్చి చెప్పాడు. భక్తులకు లభించేది శివ సాలోక్యం లేదా సామీప్యం అయితే, అభక్తులకు లభించేది యమ యాతన అని భావం.

27వ శ్లోకము

శ్లోకము:

భీతాభయార్పణవిధౌ కిం కాలనాశం

కర్తుం న యః క్షణమపి క్షమతే కదాపి ।

శ్వేతాభయార్పణపరస్య కథం ను కాల-

నాశక్షమత్వమభవత్తవ తస్య దేవ ॥ 27 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + దేవ = ఓ ప్రకాశ స్వరూపుడైన శివుడా, యః = ఏ నీవు, భీత + అభయ + అర్పణ + విధౌ = భయపడిన వారికి అభయమిచ్చే పనిలో, క్షణమ్ + అపి = క్షణకాలము కూడా, కాలనాశమ్ = కాలయాపనను (కాలమును వృధా చేయుటను), కర్తుమ్ = చేయుటకు, కదాపి = ఎన్నడూ, న + క్షమతే = సహించవో (ఆలస్యం చేయవో), తస్య + తవ = అటువంటి నీకు, శ్వేత + అభయ + అర్పణ + పరస్య = శ్వేతుడనే రాజుకు అభయమిచ్చుటలో, కాల + నాశ + క్షమత్వమ్ = కాలమును (యముడిని) నాశము చేయు సామర్థ్యము, కథం + ను + అభవత్ = ఏ విధముగా కలిగినది?

తాత్పర్యము:

ఓ దేవా! శరణు కోరిన భక్తులకు అభయమివ్వడంలో నీవు క్షణకాలం కూడా ఆలస్యం చేయవు. అటువంటి నీవు, శ్వేతుడనే భక్తుడిని కాపాడే సమయంలో ఏకంగా కాలమును (యముడిని) అంతం చేసావు. ఇక్కడ 'కాలనాశం' అంటే కాలయాపన అని, 'కాల' అంటే యముడు అని శ్లేషార్థం. భక్తుని రక్షించడానికి నీవు కాలాతీతుడవై యముడినే జయించావని భావము.

---

28వ శ్లోకము

శ్లోకము:

భఙ్గం న పారయతి యః కచిదేవ దేవ

కామం కృపారుతమృదుస్తవ దృష్టిపాతః ।

ఉద్దామరోషపరుషః కిం కామభఙ్గ-

మఙ్గీచకార కథమేష మహేశ పూర్వమ్ ॥ 28 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + దేవ = ఓ మహాదేవా, కృపా + అమృత + మృదుః = దయామృతముతో కోమలమైన, తవ = నీ యొక్క, దృష్టిపాతః = చూపు, కచిత్ + ఏవ = ఎక్కడా కూడా (ఎవరి విషయంలోనైనా), కామమ్ = కోరికను (అభీష్టమును), భఙ్గమ్ = భంగము చేయుటకు, న + పారయతి = సమర్థము కాదు (అనగా భక్తుల కోరికలను నెరవేర్చును), ఏషః = అటువంటి నీ దృష్టి, పూర్వమ్ = పూర్వము, ఉద్దామ + రోష + పరుషః + సన్ = మిక్కిలి కోపముతో కఠినమైనదై, కామభఙ్గమ్ = మన్మథుని సంహారమును, కథమ్ = ఏ విధముగా, అఙ్గీచకార = అంగీకరించినది (చేపట్టినది)?

తాత్పర్యము:

ఓ మహేశా! నీ కరుణాదృష్టి ఎంతో కోమలమైనది. అది భక్తుల కోరికలను ఎన్నడూ కాదనదు (భంగం చేయదు). అటువంటి దయామయమైన నీ దృష్టి, మన్మథుని విషయంలో మాత్రం అంత కఠినంగా మారి, అతడిని దహించివేస్తూ 'కామభంగము' (మన్మథుని జయించుట) ఎలా చేసినది? ఇది ఆశ్చర్యకరం. ఇక్కడ 'కామ' అంటే కోరిక మరియు మన్మథుడు అని శ్లేష.

---

29వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కిం మేరుమందరముఖా గిరయః శిరోభి-

రత్యున్నతైర్దధతి గర్వమఖర్వమేతే ।

ఏతత్తుషారకిరణాభరణప్రణామ-

నమ్రం జగజ్జయతి మామకముత్తమాఙ్గమ్ ॥ 29 ॥

ప్రతిపదార్థము:

ఏతే = ఈ, మేరు + మందర + ముఖాః = మేరు, మందరము మొదలైన, గిరయః = పర్వతములు, అత్యున్నతైః = మిక్కిలి ఎత్తైన, శిరోభిః = శిఖరములతో (తలలతో), అఖర్వమ్ = గొప్పదైన, గర్వమ్ = అహంకారమును, కిమ్ + దధతి = ఎందుకు పొందుతున్నాయి?, తుషారకిరణ + ఆభరణ + ప్రణామ + నమ్రమ్ = చంద్రుడిని ఆభరణముగా కలిగిన శివుని పాదాలకు నమస్కరించుట చేత వంగిన, మామకమ్ = నాదైన, ఏతత్ + ఉత్తమాఙ్గమ్ = ఈ శిరస్సు, జగత్ = లోకమును, జయతి = జయించుచున్నది.

తాత్పర్యము:

మేరు, మందర పర్వతాలు తాము చాలా ఎత్తైన శిఖరాలు కలిగి ఉన్నామని గర్వపడుతుంటాయి. కానీ వాటి ఎత్తు వ్యర్థం. చంద్రశేఖరుడవైన నీ పాదాలకు నమస్కరించడం వల్ల వంగి ఉన్న నా తల, ఆ పర్వత శిఖరాల కంటే గొప్పది. నీకు ప్రణమిల్లే నా శిరస్సు సమస్త లోకాన్ని జయిస్తుంది, ఎందుకంటే అది నీ అనుగ్రహానికి పాత్రమైనది.

విశేషములు:

భౌతికమైన ఎత్తు కంటే భక్తితో వంగిన శిరస్సు మిన్న అని కవి భావము. 'ఉత్తమాఙ్గమ్' అనగా శరీరంలో శ్రేష్ఠమైన అవయవమైన తల అని అర్థము.

---

30వ శ్లోకము

శ్లోకము:

గాత్రాన్తరాతిశయశంసి యదేతదుచ్చై-

ర్బిభర్తి నామోత్తమాఙ్గమితి నాథ శిరో విభాతి ।

తద్యుజ్యతే భవ భవచ్చరణారవిన్ద-

పీఠప్రణామపరమస్య నమస్యమస్య ॥ 30 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే+నాథ = ఓ సర్వలోక నాథా, గాత్రాన్తర = ఇతర అవయవముల కంటే (చేతులు, కాళ్లు మొదలైనవి), అతిశయ = గొప్పతనమును, శంసి = తెలుపునట్టి, ఉత్తమాఙ్గమ్ + ఇతి = 'ఉత్తమాంగము' (శ్రేష్ఠమైన అవయవము) అను, నామ = పేరును, యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, ఏతత్ + శిరః = ఈ శిరస్సు, ఉచ్చైః = గొప్పగా, బిభర్తి = ధరించుచున్నదో, విభాతి = ప్రకాశించుచున్నదో, తత్ = అది, భవత్ + చరణ + అరవిన్ద + పీఠ + ప్రణామ + పరమస్య = నీ పాదపద్మములనే పీఠమునకు నమస్కరించుటయందు ఆసక్తి కలిగిన, అస్య = ఈ శిరస్సునకు, నమస్యమ్ = నమస్కరింపదగినదిగా (గౌరవప్రదముగా), యుజ్యతే = తగియున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ భవనాశకా! శరీరంలోని మిగిలిన అవయవాలన్నింటికంటే 'ఉత్తమాంగము' (అత్యుత్తమమైన భాగము) అనే గొప్ప పేరును తల ధరించింది. ఆ పేరు దీనికి సార్థకమైనది. ఎందుకంటే, ఈ శిరస్సు ఎప్పుడూ నీ పాదపద్మాలకు నమస్కరించడంలోనే నిమగ్నమై ఉంటుంది. నీ పాద సేవ చేసే భాగ్యం కలిగింది కాబట్టే దీనికి 'ఉత్తమాంగము' అనే పేరు సరైనది.

---

31వ శ్లోకము

శ్లోకము:

కిం శ్రీఘనో౽ప్యుగతః కిముమాధవో౽పి

న త్వం కదాచన జనార్దనతాం బిభర్షి ।

స్వామిన్గజారిరపి కిం నగజాప్రియస్త్వమ్

స్వాతన్త్ర్యమస్తి యదివా భవతః కిమన్యత్ ॥ 31 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + స్వామిన్ = ఓ ప్రభూ, త్వమ్ = నీవు, శ్రీఘనః + అపి = మోక్షలక్ష్మిచే నిబిడీకృతమైనవాడవు (బుద్ధుడవు) అయినను, అయుగతః = లోకమునకు అందనివాడవు (సుగతుడవు), కిమ్ = ఏల?, ఉమాధవః + అపి = ఉమాదేవికి భర్తవైనను (విష్ణువైనను), కదాచన = ఎన్నడూ, జనార్దనతామ్ = జనులను పీడించు స్వభావమును (జనార్దనుడవు), న + బిభర్షి = ధరించవు, గజారిః + అపి = గజాసురుని చంపిన శత్రువైనను, నగజా + ప్రియః = పార్వతీదేవికి ప్రియుడవు (న-గజ-అప్రియః = ఏనుగు ముఖము కలవానికి తండ్రివి), కిమ్ = ఏల?, యదివా = ఒకవేళ, భవతః = నీకు, స్వాతన్త్ర్యమ్ = స్వతంత్రత, అస్తి = ఉన్నది, అన్యత్ + కిమ్ = ఇంక చెప్పవలసినది ఏమున్నది.

తాత్పర్యము:

ఓ స్వామీ! నీవు శ్రీఘనుడవు (ఐశ్వర్యవంతుడవు) అయినా అయుగతుడవు (ప్రపంచానికి అందనివాడవు). పార్వతీపతివైన నీవు జనులను బాధించే 'జనార్దన' గుణాన్ని ఎన్నడూ పొందవు. గజాసురుని సంహరించిన శత్రువువైన నీవు, మళ్ళీ నగజ (పార్వతి)కు అత్యంత ప్రియుడవు. ఇవన్నీ పరస్పర విరుద్ధంగా అనిపించినా, నీ లీలా స్వాతంత్య్రం ముందు ఇవి ఆశ్చర్యకరం కాదు. నీవు సర్వతంత్ర స్వతంత్రుడివి.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో విరోధాభాస అలంకారము ప్రదర్శించబడింది. శబ్దపరంగా చూస్తే శివుడిని బుద్ధునితో (శ్రీఘన), విష్ణువుతో (ఉమాధవ, జనార్దన) పోలుస్తూనే, విరుద్ధమైన అర్థాలను కవి చమత్కరించాడు. 'నగజాప్రియ' అంటే పార్వతికి ప్రియుడని ఒక అర్థం, 'న-గజ-అప్రియ' అంటే ఏనుగు ముఖం గల వినాయకుడికి తండ్రి (శత్రువు కానివాడు) అని మరో అర్థం.

---

32వ శ్లోకము

శ్లోకము:

అరుణద్యుతిగ్లపితశీతదీధితి ప్రకటీకృతాళికమలం విలోక్య మే ।

భవతః ప్రభాతమివ భాలలోచనం భజతే కదా ను విషమం శమం తమః ॥ 32 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా, అరుణ + ద్యుతి = ఎర్రని కాంతిచేత, గ్లపిత = వెలవెలబోవునట్లు చేయబడిన, శీతదీధితి = చల్లని కిరణములు గల చంద్రుడు కలిగినట్టియు, ప్రకటీకృత = ప్రకాశింపజేయబడిన, అళిక + అమలమ్ = స్వచ్ఛమైన నుదురు కలిగినట్టియు (ప్రభాత పక్షమున: ప్రకటీకృత + అళి + కమలమ్ = తుమ్మెదలతో కూడిన పద్మములను వికసింపజేయునట్టియు), ప్రభాతమ్ + ఇవ = ఉదయకాలము వలె ఉన్న, భవతః = నీ యొక్క, భాల + లోచనమ్ = ఫాలనేత్రమును, విలోక్య = దర్శించి, మే = నా యొక్క, విషమమ్ = కఠినమైన, తమః = అజ్ఞానమనెడి చీకటి, కదా + ను = ఎప్పుడు, శమమ్ = శాంతిని (నివృత్తిని), భజతే = పొందును?

తాత్పర్యము:

ఓ పరమేశ్వరా! సూర్యోదయం కాగానే ఆ అరుణకాంతికి చంద్రుడు వెలవెలబోతాడు, పద్మాలు వికసిస్తాయి, చీకటి నశిస్తుంది. అలాగే, ఎర్రని కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, నీ శిరస్సుపైనున్న చంద్రుని కాంతిని కూడా తిరస్కరిస్తూ, నీ నుదుట విరాజిల్లే ఫాలనేత్రం నాకు ఉదయకాలంలా కనిపిస్తోంది. ఆ దివ్యనేత్రాన్ని దర్శించిన తర్వాత, నాలోని కఠినమైన అజ్ఞానమనే చీకటి ఎప్పుడు నశిస్తుందో కదా!

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారము మరియు శ్లేష అద్భుతంగా కలగలిశాయి.

• ప్రభాత పక్షమున: అరుణుడు (సూర్యుడు) రాగానే చంద్రుడు (శీతదీధితి) వెలవెలబోతాడు, పద్మాల్లో తుమ్మెదలు (అళి) కనిపిస్తాయి.
• ఈశ్వర పక్షమున: ఫాలనేత్రము యొక్క అగ్నిజ్వాలల ముందు చంద్రకళ చిన్నబోతుంది, ఆ నేత్రము నుదుట (అళికము) స్పష్టంగా ప్రకాశిస్తుంది.

సూర్యుడు బాహ్య చీకటిని పోగొట్టినట్లు, శివుని జ్ఞాననేత్రం భక్తుని అంతర అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతుందని కవి భావన.

---

ముగింపు:

ఇంతటితో కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్ట విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని తమఃశమనం అనే పన్నెండవ స్తోత్రము, రాజానక శంకరకంఠుని కుమారుడైన రత్నకంఠుని లఘుపంజికా వ్యాఖ్యానంతో సహా సంపూర్ణము.