జగద్గురు భట్టనాయకుని స్తుతికుసుమాంజలి లోని 13వ స్తోత్రమైన 'ప్రభుప్రసాదనం' శ్లోకాలకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు
1వ శ్లోకము
శ్లోకము: అథ నుతిభిరమన్థరాక్షరాభిః సుజనమనోమృగవాగురాభిరాభిః । విభుమభయదమాదరాదరాతిక్షపణపణప్రవణం
ప్రసాదయామః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అథ = పన్నెండవ స్తోత్రము తర్వాత (ఇప్పుడు), అమన్థర + అక్షరాభిః = గంభీరమైన మరియు
ప్రౌఢమైన అక్షరములతో కూడినవియు, సుజన + మనః + మృగ +
వాగురాభిః = సజ్జనుల మనస్సులనెడి జింకలను బంధించు వలల వంటివియు (అనగా పండితుల
మనస్సులను ఆకట్టుకొనునవియు), ఆభిః = ఈ క్రింద చెప్పబోవు,
నుతిభిః = స్తోత్రముల ద్వారా, అభయదమ్ =
భక్తులకు అభయమునిచ్చువాడును, అరాతి + క్షపణ + పణ + ప్రవణమ్ =
శత్రువులను (కామక్రోధాది అంతశ్శత్రువులను మరియు బాహ్య శత్రువులను) నశింపజేయుటయే
వ్రతముగా కలిగినవాడును అయిన, విభుమ్ = సర్వవ్యాపియైన
పరమశివుని, ఆదరాత్ = భక్తితో కూడిన ఆదరముతో, ప్రసాదయామః = ప్రసన్నము చేసికొందుము.
తాత్పర్యము:
అద్భుతమైన పదసంపదతో, పండితుల మనస్సులను రంజింపజేసే ఈ స్తోత్రములతో మేము ఇప్పుడు ఆ
పరమశివుని ప్రసన్నం చేసుకుంటాము. ఆయన శరణు కోరిన వారికి అభయమిచ్చేవాడు మరియు
భక్తుల శత్రువులను సంహరించడమే నియమంగా పెట్టుకున్న మహానుభావుడు.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము: సురమకుటవిటఙ్కరత్నరోచిఃఖచితనఖాఙ్కురకేసరాభిరామమ్ । పురహరచరణారవిన్దయుగ్మం
శిరసి విధత్త కిరీటవాఞ్ఛయా కిమ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సుర + మకుట + విటఙ్క = దేవతల కిరీటముల అగ్రభాగమందలి, రత్న + రోచిః = రత్నముల
కాంతులచే, ఖచిత = నిండిన (ప్రకాశించుచున్న), నఖ + అఙ్కుర = గోళ్లనెడి అంకురములనే, కేసర =
కింజల్కములతో (పుప్పొడితో), అభిరామమ్ = మనోహరమైనట్టియు,
పురహర + చరణ + అరవిన్ద + యుగ్మమ్ = త్రిపురాంతకుడైన శివుని పాదపద్మ
ద్వయమును, శిరసి = మీ తలలపై, విధత్త =
ఉంచుకొనుడు (నమస్కరించుడు), కిరీట + వాఞ్ఛయా = లోకసంబంధమైన
కిరీటముల పై ఆశతో, కిమ్ = ప్రయోజనమేమి? (ఏమీ లేదు).
తాత్పర్యము:
ఓ భక్తులారా! శివుని పాదాలకు దేవతలు నమస్కరిస్తున్నప్పుడు, వారి
కిరీటాల్లోని రత్నకాంతులు ఆ స్వామి గోళ్లపై పడి అద్భుతమైన పద్మాల వలె
ప్రకాశిస్తున్నాయి. అటువంటి పవిత్రమైన శివపాద పద్మాలను మీ తలలపై ధరించండి (శిరసా
వహించండి). నశించిపోయే లోకరీతి కిరీటాల పట్ల ఆశ ఎందుకు? శివపాదాలను
స్మరించడమే అన్నింటికంటే గొప్ప కిరీటము.
విశేషము:
ఇక్కడ కవి శివుని పాదాలను పద్మాలతో, ఆ పాదాల గోళ్లను పద్మములోని కేసరములతో
పోల్చాడు. దేవతలు శివునికి వంగి నమస్కరిస్తారని చెప్పడం ద్వారా శివుని
సర్వోత్కృష్టతను చాటాడు.
3వ శ్లోకము
శ్లోకము: కలయతు భవతామభస్రవృత్తిర్హరహర శంకరశంకరేతి సూక్తిః । అవిరళగళమణ్డనప్రతిష్ఠాం
కిమమలమౌక్తికదామకామనాభిః ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హర + హర + శంకర + శంకర + ఇతి = 'హర హర శంకర శంకర' అనెడి,
సూక్తిః = శ్రేష్ఠమైన వాక్కు, భవతామ్ = మీ
అందరి యొక్క, అభస్ర + వృత్తిః = క్షణకాలము కూడా విడువనిదై
(ఎల్లప్పుడూ కంఠమందుండునదై), అవిరళ + గళ + మణ్డన +
ప్రతిష్ఠామ్ = ఎడతెరిపి లేని కంఠాభరణము యొక్క గౌరవమును, కలయతు
= కలిగించుగాక, అమల + మౌక్తిక + దామ + కామనాభిః = స్వచ్ఛమైన
ముత్యాల దండల పై కోరికలతో, కిమ్ = ప్రయోజనమేమి?
తాత్పర్యము:
ఓ భక్తులారా! 'హర హర శంకర శంకర' అనే పవిత్ర నామ సంకీర్తన మీ
కంఠాల్లో ఎల్లప్పుడూ నిలిచి ఉండాలి. ఆ శివనామమే మీకు నిజమైన కంఠాభరణం. క్షణికమైన
మెరుపునిచ్చే ముత్యాల దండల కోసం పాకులాడటం వల్ల ప్రయోజనం లేదు. శివనామ స్మరణే
శాశ్వతమైన అలంకారం.
4వ శ్లోకము
శ్లోకము: కలయత మణికుణ్డలేऽవలేపం శ్లథయత
నిర్మలమల్లికాభిలాషమ్ । హరచరితనుతిక్రమైరనల్పం కురుత నవశ్రవణావతంసలీలామ్ ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మణి + కుణ్డలే = రత్న కుండలముల యందలి, అవలేపమ్ = గర్వమును (ఆసక్తిని), కలయత = వదిలివేయండి, నిర్మల + మల్లికా + అభిలాషమ్ =
స్వచ్ఛమైన మల్లెపూల (చెవి అలంకారాల) పై కోరికను, శ్లథయత =
సడలించుకోండి, హర + చరిత + నుతి + క్రమైః = శివుని చరిత్రను
స్తుతించే క్రమములతో, నవ + శ్రవణ + అవతంస + లీలామ్ = చెవులకు
కొత్తదైన అలంకార విశేషమును, అనల్పమ్ = గొప్పగా, కురుత = చేసుకోండి.
తాత్పర్యము:
మణిమయ కుండలాలు ధరించామన్న అహంకారం కానీ, మల్లెపూలతో చెవులను అలంకరించుకోవాలన్న
కోరిక కానీ వద్దు. శివుని దివ్య గాథలను వినడం, ఆయనను
స్తోత్రం చేయడం అనే ప్రక్రియే మీ చెవులకు శ్రేష్ఠమైన ఆభరణం కావాలి. చెవులకు
అంతకంటే గొప్ప అలంకారం మరొకటి లేదు.
5వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇహ విహతభవోపతాపమాపత్ప్రశమనమసమర్థమనథానాశహేతుమ్ । నమతి న
మతిమానమానవీయప్రమదవిధానపరం పరం హరం కః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఇహ = ఈ లోకమున,
విహత + భవ + ఉపతాపమ్ = సంసారమనెడి తాపమును నశింపజేయువాడును, ఆపత్ + ప్రశమనమ్ = ఆపదలను శాంతింపజేయుటలో, అసమర్థమ్
= సాటిలేనివాడును, అనర్థ + నాశ + హేతుమ్ = అవిద్య మొదలగు
అనర్థములను పోగొట్టుటకు కారణమైనవాడును, అమానవీయ + ప్రమద +
విధాన + పరమ్ = లోకోత్తరమైన ఆనందమును (బ్రహ్మానందమును) ఇచ్చుటలో ఆసక్తి కలవాడును,
పరమ్ = శ్రేష్ఠుడైన, హరమ్ = శివుని, కః + మతిమాన్ = ఏ బుద్ధిమంతుడు, న + నమతి =
నమస్కరించడు? (అందరూ నమస్కరిస్తారు).
తాత్పర్యము:
ఈ సంసార దుఃఖాలను రూపుమాపి, ప్రాణుల ఆపదలను తొలగించి, అజ్ఞానమనే
అనర్థాన్ని తుదముట్టించి, సామాన్య మానవులకు అందని
పరమానందాన్ని ప్రసాదించే ఆ పరమశివుని ఏ జ్ఞాని పూజించకుండా ఉంటాడు? ప్రతి వివేకి ఆ స్వామిని తప్పక సేవిస్తాడు.
6వ శ్లోకము
శ్లోకము: త్రిజగతి భజతి స్థితిం బుధానాం ధురి దరితక్షతిశిక్షితః స ఏకః । శశిశకలశిఖామణిప్రణామప్రణయి
బిభర్తి శిరశ్చిరస్థిరం యః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యః = ఎవడైతే, శశి + శకల + శిఖామణి = చంద్రకళను శిఖామణిగా ధరించిన శివుని యొక్క, ప్రణామ + ప్రణయి = నమస్కారమునందు అనురాగము కలిగిన, శిరః
= శిరస్సును, చిరస్థిరమ్ = సుదీర్ఘకాలము స్థిరముగా, బిభర్తి = ధరించునో, దరిత + క్షతి + శిక్షితః =
పాపములను హరించుటలో నిపుణుడైన, సః + ఏకః = ఆ పుణ్యాత్ముడు
ఒక్కడే, త్రిజగతి = ముల్లోకములందు, బుధానామ్
= పండితుల (లేదా దేవతల), ధురి = అగ్రభాగమున, స్థితిమ్ = గౌరవప్రదమైన స్థానమును, భజతి =
పొందుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే చంద్రశేఖరుడైన పరమశివుని పాదాలకు భక్తితో ఎల్లప్పుడూ శిరస్సు వంచి
నమస్కరిస్తారో,
అట్టివారే ముల్లోకాల్లో అత్యంత ధన్యులు. వారి పాపాలన్నీ
పటాపంచలైపోతాయి. అటువంటి భక్తులు పండితుల సభలోను, దేవతల
సమూహంలోను అగ్రస్థానాన్ని పొందుతారు.
7వ శ్లోకము
శ్లోకము: స జయతి జగదీశ శక్తిపాతస్తవ కవితుర్యదసక్తముక్తిదేవీ । రసమసమచమత్కృతిప్రసూతిం
వితరతి కాఞ్చనసిద్ధిమేతి యేన ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + జగదీశ = ఓ జగదీశ్వరా, తవ = నీ యొక్క, సః + శక్తిపాతః = ఆ
అనుగ్రహ దృష్టి (శక్తిపాతము), జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా
ప్రకాశించుచున్నది, యత్ = ఏ శక్తిపాతము వలన, కవితుః = కవి యొక్క, ముక్తిదేవీ = వాగ్దేవి
(సరస్వతి), అసమ + చమత్కృతి + ప్రసూతిమ్ = సాటిలేని
అద్భుతానందమును కలిగించునట్టి, రసమ్ = రసమును (కావ్య రసమును),
వితరతి = ఇచ్చుచున్నదో, యేన = ఏ రసము చేతనైతే
(రసవాద పక్షమున: ఏ పాదరసము చేతనైతే), కాఞ్చన + సిద్ధిమ్ =
బంగారము వంటి సిద్ధిని (మోక్షమును లేదా స్వర్ణసిద్ధిని), ఏతి
= పొందుచున్నాడో.
తాత్పర్యము:
ఓ జగదీశ్వరా! నీ అనుగ్రహం (శక్తిపాతము) లభిస్తే, కవి వాక్కులో అద్భుతమైన రసం
ఉట్టిపడుతుంది. ఆ రసము (భక్తి రసము) ద్వారా భక్తుడు మోక్షమనే స్వర్ణసిద్ధిని
పొందుతాడు. రసవాద శాస్త్రంలో పాదరసం ద్వారా ఇనుమును బంగారంగా మార్చినట్లు, నీ కరుణా రసం భక్తుని సామాన్య జీవితాన్ని పరమ పవిత్రమైన మోక్షంగా
మారుస్తుంది.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇహ విదధతు నామ పామరాణాం ప్రణతికృతామపరే ప్రభుప్రతీతిమ్ । ప్రభవతి న
తు మృత్యుభీతిభఙ్గే జగతి భవన్తమృతేऽత్ర కశ్చిత్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఇహ + జగతి = ఈ లోకమున, అపరే = ఇతరులైన కొందరు, ప్రణతికృతామ్ =
తమకు నమస్కరించు, పామరాణామ = అజ్ఞానులైన వారి పట్ల, ప్రభు + ప్రతీతిమ్ = మేము ప్రభువులము అను భావమును, విదధతు
+ నామ = కలిగించుకొందురు గాక, తు = కానీ, అత్ర = ఈ లోకమున, మృత్యు + భీతి + భఙ్గే = మృత్యు
భయమును పోగొట్టుటలో, భవన్తమ్ + మృతే = నీవు తప్ప, కశ్చిత్ = మరెవరును, న + ప్రభవతి = సమర్థులు కారు.
తాత్పర్యము:
లోకంలో కొందరు తాము ప్రభువులమని చెప్పుకుంటూ అల్పులైన వారిచేత నమస్కారాలు
చేయించుకుంటారు. కానీ ఓ మృత్యుంజయా! మృత్యువు అనే భయం ఎదురైనప్పుడు, దానిని
పోగొట్టి రక్షించగలిగే సామర్థ్యం నీకు తప్ప ఈ ప్రపంచంలో మరెవరికీ లేదు.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము: వియదియతి మహస్విమణ్డలే కః స్థితవతి కర్తుమనష్టచేష్టమీష్టే । విషమతమతమఃప్రబన్ధమన్ధం
జగదగదం ఘృణిమన్తమన్తరేణ ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఇయతి = ఇంతటి, మహతి = గొప్పదైన, మహస్వి + మణ్డలే = తేజోవంతమైన
నక్షత్ర సమూహము, వియత్ = ఆకాశమున, స్థితవతి
+ అపి = ఉన్నప్పటికినీ, ఘృణిమన్తమ్ + అన్తరేణ = సూర్యుడు
లేకుండా, విషమతమ + తమః + ప్రబన్ధమ్ = మిక్కిలి కఠినమైన
చీకటితో, అన్ధమ్ = గ్రుడ్డిదైన (కనిపించని), జగత్ = లోకమును, అగదమ్ = వ్యాధి రహితముగా (వెలుగుతో
కూడినదిగా), కర్తుమ్ = చేయుటకు, కః +
ఈష్టే = ఎవరు సమర్థులు?
తాత్పర్యము:
ఆకాశంలో ఎన్ని నక్షత్రాలున్నా, సూర్యుడు ఉదయిస్తేనే కానీ చీకటి నశించదు,
లోకానికి వెలుగు రాదు. అలాగే మృత్యు భయాన్ని పోగొట్టడానికి ఇతర
దేవతలు ఎవరున్నా, సాక్షాత్తు మృత్యుంజయుడవైన నీవు తప్ప ఆ
భయాన్ని ఎవరూ రూపుమాపలేరు.
10వ మరియు 11వ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకము 10: శకలితకలితపష సప్రకర్ష ప్రకటితహర్ష
మహర్షభాధిరూఢ । దిశ విరదమదభ్రమప్రసిద్ధుద్రవధవళం భవలఙ్ఘనం ప్రసాదమ్ ॥ 10 ॥
శ్లోకము 11: ప్రభవతి భవతి ప్రసాదరమ్యాం దిశతి దృశం న
విభా విభావరీణామ్ । న హి సవితరి వితరిష్యతి ప్రకాశం నహి మహిమప్రభవః విభావరీణామ్ ॥ 11
॥
ప్రతిపదార్థము
(శ్లోకము 10
& 11): హే + మహర్షభ + అధిరూఢ = గొప్పదైన వృషభమును వాహనముగా
కలవాడా, శకలిత + కలి = కలికాలపు దోషములను నశింపజేసినవాడా,
సప్రకర్ష = గొప్ప ప్రభావము కలవాడా, ప్రకటిత +
హర్ష = ఆనందమును వెల్లడించువాడా, గఙ్గా + ప్రవాహ + వత్ +
ధవళమ్ = గంగా ప్రవాహము వలె స్వచ్ఛమైనదియు, భవ + లఙ్ఘనమ్ =
సంసారమును దాటించునదియునైన, ప్రసాదమ్ = అనుగ్రహమును, దిశ = ప్రసాదించుము. భవతి = నీవు, ప్రసాద + రమ్యామ్
= అనుగ్రహముతో కూడిన, దృశమ్ = చూపును, దిశతి
= ఇచ్చుచుండగా, విభావరీణామ్ = చీకటి రాత్రుల వంటి శత్రువుల
(కామ క్రోధాదుల), విభా = ప్రకాశము (ప్రభావము), న + ప్రభవతి = సాగదు. హి = ఎందుకంటే, సవితరి =
సూర్యుడు, ప్రకాశమ్ = వెలుగును, వితరిష్యతి
= ఇచ్చుచుండగా, విభావరీణామ్ = రాత్రుల యొక్క, మహిమ = ప్రభావము, న + భవతి + హి = ఉండదు కదా!
తాత్పర్యము:
వృషభ వాహనుడా! కలిదోష హారి! నీవు అనుగ్రహిస్తే సంసార సాగరాన్ని గంగా ప్రవాహంలా
సులభంగా దాటవచ్చు. సూర్యుడు ఉదయిస్తే రాత్రికి తావుండదు. అలాగే నీ కరుణా దృష్టి
మాపై ప్రసరిస్తే, శత్రువులైన కామక్రోధాదుల ప్రభావం మాపై ఏమాత్రం పని చేయదు. నీ
అనుగ్రహమే మాకు శ్రీరామరక్ష.
విశేషము:
ఈ శ్లోకాల్లో కవి శివుని సూర్యునితో పోల్చాడు. సూర్యుడు బాహ్య చీకటిని పోగొడితే, శివుడు
అజ్ఞానమనే అంతర చీకటిని (మృత్యు భయాన్ని) పోగొడతాడని భావము.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము: సముచితసదసద్విచారచయాచతురతరః కతరః కో మదన్యః । ఇహ పరమశివం భవం విజేతుం
పరమశివం భవమేవ సేవతే యః ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సముచిత + సత్ + అసత్ + విచార + చయా = ఏది నిత్యము ఏది అనిత్యము అను వివేకముతో
కూడిన ఆలోచనా సమూహమునందు, మత్ + అన్యః = నాకంటె, చతురతరః =
మిక్కిలి సమర్థుడైన, కతరః + కః = ఎవడు కలడు?, యః = ఎవడైతే (నేను), ఇహ = ఈ లోకమున, పరమ + అశివమ్ = మిక్కిలి అమంగళకరమైన (దుఃఖమునిచ్చు), భవమ్ = సంసారమును, విజేతుమ్ = జయించుటకు, పరమ + శివమ్ = పరమ మంగళ స్వరూపుడైన, భవమ్ + ఏవ =
శివుని మాత్రమే, సేవతే = సేవించుచున్నానో.
తాత్పర్యము:
మంచి ఏది, చెడు ఏది అని ఆలోచించడంలో నాకంటే సమర్థుడు ఎవడున్నాడు? అమంగళకరమైన ఈ సంసార బంధాలను జయించడానికి, పరమ
మంగళకరుడైన 'భవుని' (శివుని)
ఆశ్రయించడమే సరైన మార్గమని తెలుసుకున్న వాడిని నేనే కదా! అంటే శివ సేవ ద్వారానే
సంసారమును జయించగలమని భావము.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము: శమయితుమలమర్చిరర్చిరేవ గ్లాపయతి హన్త హిమం హిమం వివృద్ధమ్ । జరయతి చ
పయః పయః కిమన్యద్ధరతి భవం భవ ఏవ భక్తిభాజామ్ ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అర్చిః + ఏవ = అగ్ని జ్వాలయే, అర్చిః = మరొక అగ్ని జ్వాలను (వేడిని),
శమయితుమ్ = చల్లార్చుటకు, అలమ్ = సమర్థమైనది,
వివృద్ధమ్ = పెరిగిన, హిమమ్ = మంచును, హిమమ్ + ఏవ = మంచు (గడ్డ) మాత్రమే, గ్లాపయతి =
నశింపజేయును (హన్త = ఆశ్చర్యము), పయః + చ = నీరు మాత్రమే,
పయః = తాగిన నీటిని, జరయతి = జీర్ణము చేయును,
కిమ్ + అన్యత్ = ఇంక చెప్పవలసినది ఏమున్నది, భవః
+ ఏవ = శివుడు మాత్రమే, భక్తిభాజామ్ = భక్తుల యొక్క, భవమ్ = సంసారమును, హరతి = హరించును.
తాత్పర్యము:
పెరిగిన అగ్నిని అగ్నితోనే చల్లార్చినట్లు (అగ్ని మందులు), మంచు గడ్డను
మంచుతోనే కరిగించినట్లు, తాగిన నీటిని లోపల ఉన్న ఉదకమే
(జీర్ణరసము) అరిగించినట్లు, ఈ సంసారము (భవము) నుండి పుట్టిన
మనిషిని ఆ 'భవుడు' (శివుడు) మాత్రమే
రక్షించగలడు. అంటే కారణమైనవాడే నివారణ కూడా చేయగలడని భావము.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: భ్రమజినజటాభృతః కపాలప్రణయికరస్య నరస్య భైక్ష్యవృత్తిః । పురహరచరణారవిన్దసేవావిరహవతీ
న తు చక్రవర్తిమూర్తిః ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము:
పురహర + చరణ + అరవిన్ద + సేవా = శివుని పాదపద్మ సేవ, విరహవతీ = లేనట్టి, చక్రవర్తి + మూర్తిః = సార్వభౌముని పదవి, న + తు =
శ్రేష్ఠమైనది కాదు, అజిన + జటా + భృతః = చర్మమును, జటలను ధరించినట్టియు, కపాల + ప్రణయి + కరస్య =
చేతిలో భిక్షా పాత్ర (కపాలము) కలిగినట్టియు, నరస్య = మనిషి
యొక్క, భైక్ష్య + వృత్తిః = భిక్షాటన ద్వారా జీవించుట,
వరమ్ = శ్రేష్ఠము.
తాత్పర్యము:
శివభక్తి లేని చక్రవర్తి పదవి కంటే, శివ పాదాలను సేవించే భిక్షువు జీవితమే వేయి
రెట్లు మిన్న. జటలు ధరించి, చేతిలో చిప్ప పట్టుకుని
భిక్షమెత్తుకుంటూ బతికినా సరే, హృదయంలో శివధ్యానం ఉంటే ఆ
జీవితమే ధన్యం.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: మరుభువి వరముష్ణరశ్మిరశ్మిప్రకరకదర్థితమూర్తిరేకభేకః । న తు
భవదనురాగభాగధేయగ్లాపనవిపద్వికటీకృతో మనుష్యః ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + విభో = ఓ ప్రభూ, మరుభువి = ఎడారి ప్రాంతమున, ఉష్ణరశ్మి +
రశ్మి + ప్రకర = సూర్య కిరణాల సమూహము చేత, కదర్థిత + మూర్తిః
= తపించిపోయిన శరీరము కలిగిన, ఏక + భేకః = ఒక కప్పగా పుట్టుట,
వరమ్ = మేలు, తు = కానీ, భవత్ + అనురాగ + భాగధేయ = నీపై భక్తి అనే భాగ్యమును, గ్లాపన = కోల్పోవుట వల్ల కలిగే, విపత్ = ఆపద చేత,
వికటీకృతః = హీనమైన, మనుష్యః = మనిషిగా ఉండుట,
న = శ్రేష్ఠము కాదు.
తాత్పర్యము:
నీపై భక్తి లేని మనిషిగా బతకడం కంటే, ఎడారిలో ఎండకు ఎండుతున్న కప్పగా పుట్టడం
మేలు. ఎందుకంటే భగవద్భక్తి లేని జన్మ వ్యర్థం. నీ అనుగ్రహం లేని మనిషి ఎన్ని
భోగాలు అనుభవించినా వాడు దౌర్భాగ్యుడే.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: కలిమలపటలీ మలీమసత్వం నయతి మతిం హతదర్ప దర్పణాభామ్ । ఇతి రితిగళ
శీతరశ్మిరశ్మిప్రసరసితం రసితం తవార్థయామః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + హతదర్ప = అహంకారమును హరించువాడా, దర్పణ + ఆభామ్ = అద్దము వలె స్వచ్ఛమైన,
మతిమ్ = బుద్ధిని, కలి + మల + పటలీ =
కలిదోషముల సమూహము, మలీమసత్వమ్ = మాలిన్యమును, నయతి = కలిగించుచున్నది, ఇతి = ఇందువలన, హే + రితిగళ = నీలకంఠుడా, శీతరశ్మి + రశ్మి + ప్రసర
+ సితమ్ = చంద్ర కిరణముల వలె తెల్లని (ప్రసన్నమైన), తవ = నీ
యొక్క, రసితమ్ = పలుకును (అభయ వాక్కును), అర్థయామః = ప్రార్థించుచున్నాము.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! అద్దంలాంటి మా స్వచ్ఛమైన బుద్ధిని ఈ కలికాలపు దోషాలు మురికిగా
మారుస్తున్నాయి. కాబట్టి ఓ నీలకంఠా! చంద్రుని వెన్నెలలా చల్లని, నిర్మలమైన
నీ అభయ వాక్కును మాకు వినిపించు. నీ పలుకు మా అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టి మమ్ములను
పవిత్రులను చేస్తుంది.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: నుతిముఖరముఖః ప్రసాదపాత్రం భవతి మమేతి యదైష తే కృతాన్తః । గ్రసితసప్తలోకలోకో
న కృతాన్తోऽపి కదాచన ప్రభవతి మే తదాన్తః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + విభో = ఓ ప్రభూ, నుతి + ముఖర + ముఖః = స్తోత్రము చేయుటలో నేర్పరియైన ముఖము
కలవాడు, మమ = నా యొక్క, ప్రసాద +
పాత్రమ్ = అనుగ్రహమునకు అర్హుడు, భవతి = అగును, ఇతి = అని, ఏషః = ఈ, కృతాన్తః
= సిద్ధాంతము (నిర్ణయము), యదా = ఎప్పుడు, తే = నీకు (కలుగునో), తదా = అప్పుడు, గ్రసిత + సప్తలోక + లోకః = ఏడు లోకములలోని జనులను మ్రింగివేయువాడైన,
కృతాన్తః + అపి = యముడు కూడా, మే = నా పట్ల,
ప్రభవతి + న = సమర్థుడు కాడు (నన్ను భయపెట్టలేడు), అన్తః = నిశ్చయముగా.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! నిన్ను స్తుతించే భక్తుడు నీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడవుతాడని నీవు
ఒకసారి నిర్ణయించుకుంటే, అప్పుడు ఏడు లోకాలను తన గుప్పిట్లో ఉంచుకునే ఆ యముడు
(కృతాంతః) కూడా నన్ను ఏమీ చేయలేడు. నీవు నన్ను కాపాడాలని సంకల్పిస్తే మృత్యు భయమే
ఉండదు. ఇక్కడ 'కృతాంత' పదానికి
సిద్ధాంతం అని, యముడు అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము: తవ రవిజపురాన్ధకప్రమాథే దృశి విశిఖే శిరిఖే చ యః కృతాస్థః । పరిచరణపరః
పురావిరాసీత్స జయతి దైవతముత్తమం కృశానుః ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + విభో = ఓ ప్రభూ, రవిజ = యముని (సూర్యపుత్రుని), పుర =
త్రిపురాసురుల, అన్ధక = అంధకాసురుని యొక్క, ప్రమాథే = సంహారమునందు, క్రమేణ = వరుసగా, తవ = నీ యొక్క, దృశి = కంటియందు (ఫాలనేత్రమున),
విశిఖే = బాణమునందు (విష్ణు రూపమున), శిరిఖే +
చ = త్రిశూలము నందును, యః = ఏ అగ్ని, కృతాస్థః
= నివాసము ఏర్పరచుకొనినదో, పురా = పూర్వము, పరిచరణ + పరః = నీ సేవయందు ఆసక్తితో, ఆవిరాసీత్ =
ప్రకటితమైనదో, సః + కృశానుః = ఆ అగ్ని దేవుడు, ఉత్తమమ్ + దైవతమ్ = శ్రేష్ఠమైన దైవముగా, జయతి =
ప్రకాశించుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఓ మహాదేవా! యముడిని దహించడానికి నీ కంటిలో అగ్నిగా, త్రిపురాసురులను
సంహరించేటప్పుడు నీ బాణము యొక్క అగ్రభాగమున అగ్నిగా, అంధకాసురుని
చంపేటప్పుడు నీ త్రిశూలమున అగ్నిగా ఉండి నీకు సేవ చేసిన ఆ అగ్ని దేవుడు
దేవతలందరిలో శ్రేష్ఠుడై విరాజిల్లుతున్నాడు. నీ సేవ చేసిన వారెవరైనా ధన్యులే అని
భావము.
19వ శ్లోకము
శ్లోకము: సమజని జనితస్పృహః స ఏకస్త్రిజగతి చంద్రకిరీట కృష్ణసారః । ఉపకరణపదం
జగామ కృతిస్తవ చరణాస్తరణక్రమేణ యస్య ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + చంద్రకిరీట = చంద్రుడిని కిరీటముగా కలవాడా, యస్య = ఏ పుణ్యము చేసుకున్న,
కృష్ణసారః = కృష్ణజింక యొక్క, కృతిః = చర్మము,
తవ = నీ యొక్క, చరణ + ఆస్తరణ + క్రమేణ =
పాదముల కింద పరచుకొనే ఆసనముగా, ఉపకరణ + పదమ్ = సేవ చేసే
వస్తువుగా, జగామ = అయినదో, సః + ఏకః =
ఆ ఒక్క జింకయే, త్రిజగతి = ముల్లోకములలో, జనిత + స్పృహః = అందరిచే కోరదగినదిగా (ధన్యమైనదిగా), సమజని = అయినది.
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రశేఖరా! ఏ కృష్ణజింక చర్మం నీ పాదాల చెంత ఆసనంగా అమరి నీకు సేవ చేసే
భాగ్యాన్ని పొందిందో, ఆ జింకయే ముల్లోకాల్లో అత్యంత పుణ్యవంతురాలు. నీ పాద సేవ చేసే
అవకాశం పొందిన ఏ వస్తువైనా, ప్రాణియైనా ధన్యమే.
20వ శ్లోకము
శ్లోకము: జనిరపి జయినీ వినీతరీతిర్జగతి భుజంగమపుంగవస్య తస్య । మణికటకముదస్య
యస్య రమ్యం భవ భవదఙ్గదభఙ్గిమేతి భోగః ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + భవ = ఓ శివుడా, యస్య = ఏ, భుజంగమ + పుంగవస్య =
సర్పశ్రేష్ఠుని (వాసుకి వంటి పాము) యొక్క, భోగః = దేహము
(శరీరము), రమ్యమ్ = మనోహరమైన, మణి +
కటకమ్ = రత్నముల కంకణములను, ఉదస్య = తోసిరాజని (పక్కన
బెట్టి), భవత్ + అఙ్గద + భఙ్గిమ్ = నీ భుజకీర్తి యొక్క
అందమును, ఏతి = పొందుచున్నదో, తస్య = ఆ
పాము యొక్క, జనిః + అపి = జన్మ కూడా, జగతి
= లోకమున, వినీతరీతిః = వినయపూర్వకమైన పద్ధతిలో, జయినీ = విజయవంతమైనది (ధన్యమైనది).
తాత్పర్యము:
ఓ భవుడా! సాధారణమైన రత్నఖచిత కంకణాల కంటే మిన్నగా, నీ భుజాలకు ఆభరణమై
(భుజకీర్తిగా) నిలిచే భాగ్యం ఏ పాముకు కలిగిందో, ఆ పాము జన్మ
ధన్యమైనది. నీ శరీరమును తాకే భాగ్యం పొందిన సర్పము లోకమున సర్వోత్కృష్టమైనది.
విశేషము:
ఈ శ్లోకాల్లో కవి శివుని అనుగ్రహం పొందిన అగ్ని, కృష్ణజింక, మరియు సర్పములను వర్ణించడం ద్వారా, భగవంతుని సేవలో
తరించే ఏ వస్తువైనా గొప్పదేనని చాటిచెప్పాడు.
21వ శ్లోకము
శ్లోకము: అలభత భగవన్నవంధ్యమేకస్త్రిభువనసీమని జన్మ పుంగవేంద్రః । తవ భవ
శవభస్మరూషితోऽంఘ్రిః శిరసి ధృతో వినయానతేన యేన
॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా, హే + భవ = ఓ శివుడా, త్రిభువన
+ సీమని = ముల్లోకముల హద్దులలో (ముల్లోకములలో), పుంగవ +
ఇంద్రః = వృషభరాజైన నందీశ్వరుడు, ఏకః = ఒక్కడే, అవంధ్యమ్ = సఫలమైన (ధన్యమైన), జన్మ = జన్మను,
అలభత = పొందెను, యేన = ఏ నందీశ్వరుని చేత,
వినయ + ఆనతేన = వినయముతో వంచబడిన, శిరసి =
తలయందు, శవ + భస్మ + రూషితః = స్మశాన భస్మముతో పూయబడిన,
తవ = నీ యొక్క, అంఘ్రిః = పాదము, ధృతః = ధరించబడినదో.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! ముల్లోకాల్లో ఆ నందీశ్వరుని జన్మ ఒక్కటే ధన్యమైనది. ఎందుకంటే, వినయంతో
వంగిన తన తలపై, స్మశాన భస్మముతో అలరారుతున్న నీ పాదాలను
ధరించే మహాభాగ్యం అతనికి కలిగింది. భగవంతుని పాదాలను శిరసా వహించినవాడే నిజమైన
ధన్యుడు.
22వ శ్లోకము
శ్లోకము: జనయతి జగతి స్పృహాం న కేషాం జనిరపి కుంజరశేఖరస్య తస్య । త్రిభువనమదహేతస్య
యస్య కృత్తిర్భవ భవదంబరడంబరం బిభర్తి ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + భవ = ఓ శంభూ, త్రిభువన + మద + హేతస్య = ముల్లోకములను తన మదముతో (బలముతో)
భయపెట్టినట్టియు, తస్య = ఆ, కుంజర +
శేఖరస్య = గజశ్రేష్ఠుని (గజాసురుని) యొక్క, జనిః + అపి =
జన్మ కూడా, జగతి = లోకమున, కేషామ్ =
ఎవరికి, స్పృహామ్ = ఆశ్చర్యమును (కోరికను), న + జనయతి = కలిగించదు?, యస్య = ఏ ఏనుగు యొక్క,
కృత్తిః = చర్మము, భవత్ + అంబర + డంబరమ్ =
నీకు వస్త్రముగా ఉండు గొప్పతనమును, బిభర్తి = ధరించుచున్నదో.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! ముల్లోకాలను గడగడలాడించిన ఆ గజాసురుని జన్మ కూడా అందరినీ
ఆశ్చర్యానికి గురిచేస్తుంది. ఎందుకంటే, నీ చేతిలో హతుడైనప్పటికీ, అతని చర్మము నీకు దిగంబరత్వమును కప్పి ఉంచే వస్త్రముగా మారి నీ దేహాన్ని
అంటిపెట్టుకుని ఉండే అదృష్టాన్ని పొందింది. శత్రువైనా నీ స్పర్శ పొంది
ధన్యుడయ్యడని భావము.
23వ శ్లోకము
శ్లోకము: స జయతి జితకాల కాలకూటః స్వజనిపవిత్రితముగ్ధదుగ్ధసింధుః । తవ కవలభువం
జవాదవాప్తః కలయతి యః శితికంఠ కంఠపీఠమ్ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + జితకాల = మృత్యువును జయించినవాడా, హే + శితికంఠ = నల్లని కంఠము కలవాడా,
స్వ + జని + పవిత్రిత = తన పుట్టుక చేత పవిత్రము చేయబడిన, ముగ్ధ + దుగ్ధసింధుః = మనోహరమైన క్షీరసాగరము కలదియునైన, సః + కాలకూటః = ఆ కాలకూట విషము, జయతి =
సర్వోత్కృష్టముగా ప్రకాశించుచున్నది, యః = ఏ విషమైతే,
జవాత్ = వేగముగా, తవ = నీ యొక్క, కవల + భువమ్ = కబళమును (ముద్దను/నోటిని), అవాప్తః =
పొందినదై, కంఠపీఠమ్ = కంఠ ప్రదేశమును, కలయతి
= అలంకరించుచున్నదో.
తాత్పర్యము:
ఓ కాలకంటకా! పాలసముద్రంలో పుట్టి ఆ సముద్రానికే పేరు తెచ్చిన కాలకూట విషము చాలా
ధన్యమైనది. లోకాలను దహించే ఆ విషము నీ నోటి గుండా లోపలికి వెళ్లి, నీ కంఠం
దగ్గర నిలిచిపోయి నీకు 'నీలకంఠ' అనే
అందమైన అలంకారాన్ని ప్రసాదించింది. నీ స్పర్శ పొందిన విషము కూడా అమృతము కంటే
మిన్నగా ప్రకాశిస్తోంది.
24వ శ్లోకము
శ్లోకము: పరిణతశరదిందుసుందరాభం వదనమనభ్రనభోనిభశ్చ కంఠః । ఇతి శుభముభయం
విభోరభిన్నం త్రిదశధునీయమునావిడంబి వందే ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము:
పరిణత + శరత్ + ఇందు + సుందర + ఆభమ్ = నిండు శరత్కాల చంద్రుని వలె సుందరమైన కాంతి
గల, వదనమ్ = ముఖమును, అనభ్ర + నభః + నిభః + చ = మేఘము
లేని ఆకాశము వలె నీలముగా ఉన్న, కంఠః = కంఠమును, ఇతి = ఇట్లనెడి, అభిన్నమ్ = విడదీయరాని విధంగా కలిసి
ఉన్న, శుభమ్ = మంగళకరమైన, ఉభయమ్ = ఈ
రెండింటిని, త్రిదశధునీ + యమునా + విడంబి = గంగా యమునా నదుల
కలయికను (ప్రయాగను) పోలి ఉన్నట్టి, విభోః = ఆ శివుని యొక్క
రూపమును, వందే = నమస్కరించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
శరత్కాల చంద్రుడిలా తెల్లగా మెరిసే శివుని ముఖం గంగానదిలా ఉంది. మేఘాలు లేని
ఆకాశంలా నీలముగా ఉన్న ఆయన కంఠం యమునా నదిలా ఉంది. తెల్లని ముఖం, నల్లని కంఠం
కలిసి ఉన్న ఆ పరమేశ్వరుని రూపం గంగా యమునలు కలిసిన పవిత్ర సంగమంలా కనిపిస్తోంది.
అటువంటి మంగళకరమైన రూపానికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
25వ శ్లోకము
శ్లోకము: హిమహిమకరహారి వారి గాఙ్గం కువలయకాంతి కళిన్దకన్యకామ్భః । ఇతి
శుభముభయం ప్రభుప్రసాదాద్వపురివ హారిహరం వరం ప్రపద్యే ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హిమ + హిమకర + హారి = మంచు వలెను, చంద్రుని వలెను మనోహరమైన తెల్లని కాంతి గల,
వారి + గాఙ్గమ్ = గంగా నది జలమును, కువలయ +
కాంతి = నల్ల కలువల వంటి నీలపు కాంతి గల, కళిన్ద + కన్యక +
అమ్భః = యమునా నది జలమును, ఇతి = ఇట్లనెడి, శుభమ్ + ఉభయమ్ = మంగళకరమైన ఈ రెండింటిని, ప్రభు +
ప్రసాదాత్ = ఆ సర్వేశ్వరుని అనుగ్రహము వలన, హారిహరమ్ + వపుః
+ ఇవ = హరిహరాద్వైత రూపము (శంకరనారాయణ తత్వము) వలె, వరమ్ =
శ్రేష్ఠముగా, ప్రపద్యే = ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
మంచు మరియు చంద్రుని వలె అత్యంత ధవళముగా (తెల్లగా) ఉండే గంగా జలము శివుని
స్వరూపమును తలపిస్తోంది. నల్ల కలువల వలె నీల వర్ణముతో ఉండే యమునా జలము విష్ణువు
(హరి) స్వరూపమును తలపిస్తోంది. ఈ గంగా యమునల పవిత్ర సంగమము సాక్షాత్తు 'హరిహర'
(శంకరనారాయణ) రూపంలా కనిపిస్తోంది. భగవంతుని అనుగ్రహం ద్వారా
అటువంటి మంగళకరమైన, అద్వైత స్వరూపమైన పవిత్ర జలాలను నేను
ఆశ్రయిస్తున్నాను.
విశేషము:
ఈ శ్లోకంలో కవి గంగా యమునల వర్ణాలను హరిహర తత్వంతో పోల్చారు. గంగ (తెలుపు -
శివుడు), యమున (నీలము/నలుపు - విష్ణువు). ఈ రెండు నదుల కలయిక ఏ విధంగా పరమ పవిత్రమో,
హరిహర భేదం లేని అద్వైత స్థితి కూడా అంత పవిత్రమని భావము.
26 & 27 శ్లోకములు (యుగళము)
శ్లోకము 26: ధృతకుటిలకలః కిలాన్ధకారీ
రుచితమలీమసభోగిభోగయోగః । త్వయి సపది పరాఙ్ముఖే యథాహం త్వమివ మహాకలికాలభస్మరాశిః ॥ 26
॥
శ్లోకము 27: కవళితవిషమభ్రమమ్ దధానః
సతతసమాశ్రితతారకారిరూపమ్ । ద్విజపతిముకుటస్తథైవ జాతు త్వమివ శివ త్వయి సమ్ముఖే
భవేయమ్ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే + శివ = ఓ మంగళకరుడా, సపది = ఇప్పుడు, త్వయి = నీవు, పరాఙ్ముఖే = నాపై విముఖుడవై ఉన్నప్పుడు (నన్ను అనుగ్రహించనప్పుడు),
యథా = ఏ విధముగానైతే, అహమ్ = నేను, త్వమ్ + ఇవ = నీ వలెనే (శివ రూపము వలెనే), అస్మి =
ఉన్నానో; తథా + ఏవ = అదే విధముగా, త్వయి
= నీవు, సమ్ముఖే = నాపై ప్రసన్నుడవై ఉన్నప్పుడు, జాతు = ఎప్పుడైనా, త్వమ్ + ఇవ = నీ లాగే, భవేయమ్ = అగుదును గాక.
వివరణ
(శ్లేషార్థము - శివుడు - భక్తుడు):
1. నీవు విముఖుడవై ఉన్నప్పుడు నేను నీలాగే ఉన్నాను (శ్లోకం 26):
- శివుడు: ధృత-కుటిల-కలః
(వంకరగా ఉన్న చంద్రకళను ధరించినవాడు); అన్ధక-అరిః (అంధకాసురుని శత్రువు);
మలీమస-భోగి-భోగ-యోగః (నల్లని పాముల శరీరములతో సంబంధం కలవాడు);
మహా-కాల-భస్మ-రాశిః (గొప్ప కాలరుద్రుడవై భస్మమును
పూసుకున్నవాడు).
- భక్తుడు (నేను): ధృత-కుటిల-కలః
(కుటిలమైన విద్యలు/కళలు కలవాడు); అన్ధకారీ (అజ్ఞానమనే చీకటిలో
ఉన్నవాడు); మలీమస-భోగి-భోగ-యోగః (మురికిగా ఉండే విషయ
సుఖాలను అనుభవించే వారితో సాంగత్యం కలవాడు); మహా-కలికాల-భస్మరాశిః
(కలికాలపు దోషాల వల్ల భస్మమైపోయిన వాడు).
2. నీవు సన్ముఖుడవైతే నేను నీలాగే అగుదును (శ్లోకం 27):
- శివుడు: కవళిత-విషః
(హాలాహల విషాన్ని మ్రింగినవాడు); అ-క్లమమ్ (అలసట లేనివాడు); తారక-అరి-రూపమ్ (తారకాసుర శత్రువైన కుమారస్వామిని ఆశ్రయించినవాడు);
ద్విజ-పతి-ముకుటః (చంద్రుడిని కిరీటముగా కలవాడు).
- భక్తుడు (నేను): కవళిత-విషమ-భ్రమమ్
(భీకరమైన సంసార భ్రమలను నశింపజేసుకున్నవాడు); అ-క్లమమ్ (క్లేశములు
లేనివాడు); తారక-అరి-రూపమ్ (తరింపజేసే తారక
మంత్రాన్ని/జ్ఞానాన్ని ఆశ్రయించినవాడు); ద్విజ-పతి-ముకుటః
(విప్రులలో శ్రేష్ఠుడైన పాండిత్యాన్ని కిరీటముగా కలవాడు).
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! నీవు నన్ను అనుగ్రహించక పక్కకు తప్పుకున్నప్పుడు కూడా నేను నీ పోలికలతోనే
ఉన్నాను (కానీ అవి కుటిలమైనవి, అజ్ఞానపూరితమైనవి). ఒకవేళ నీవు నాపై దయతో
ప్రసన్నుడవైతే, అప్పుడు కూడా నేను నీ పోలికలనే పొందుతాను
(కానీ అవి జ్ఞానయుక్తమైనవి, పవిత్రమైనవి). అంటే, నా దౌర్భాగ్య స్థితిలోనైనా, భాగ్య స్థితిలోనైనా నీతో
సాటి వచ్చేలా నన్ను అనుగ్రహించు అని కవి చమత్కారంగా వేడుకుంటున్నాడు.
విశేషము:
ఈ శ్లోకాల్లో శ్లేషాలంకారము ద్వారా కవి తన దీన స్థితిని శివుని దివ్య రూపంతో
పోల్చారు. శబ్దాలు ఒకటే అయినా అర్థాలు భక్తుడికి ప్రతికూలంగా, శివుడికి
అనుకూలంగా ఉన్నాయి.
28వ శ్లోకము
శ్లోకము: జయ జయద వచో విముఞ్చ ముఞ్చన్మధు మధురం జనరంజనప్రగల్భమ్ । హర దర దురితం
మమాద్య మాదయద్భవ భవ భీమదభీమదర్శనస్త్వమ్ ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే జయద = జయమును ప్రసాదించువాడా, జనరంజనప్రగల్భమ్ = జనులను రంజింపజేయుటలో నేర్పరియైనదియు, మధురమ్
= తీయనైనదియునైన, మధు = అమృతమును
(తేనెను), ముఞ్చత్ = కురిపించునట్టి,
వచః = అభయ వాక్కును, విముఞ్చ
= పలుకుము (నాపై ప్రసరింపజేయుము). హే హర = దుఃఖములను
హరించువాడా, అద్య = ఇప్పుడు, మాదయత్ = (నన్ను) మోహింపజేయుచున్న/పీడించుచున్న,
మమ = నా యొక్క, దురితమ్
= పాపమును, హర = హరించుము.
హే భవ = ఓ శంభూ, భీమత్ + అభీమదర్శనః
= భయపడిన వారికి (సంసారానికి భయపడిన నాకు) సౌమ్యమైన
దర్శనమిచ్చువాడవుగా, భవ = అగుము.
తాత్పర్యము:
ఓ జయప్రదాతా! జనులందరికీ సంతోషాన్నిచ్చే నీ అమృతతుల్యమైన అభయ వాక్కును నాపై
ప్రసరింపజేయి. ఓ హరా! నన్ను తప్పుదోవ పట్టించే నా పాపాలను నశింపజేయి. ఓ భవా! సంసార
బంధాలకు భయపడి నిన్ను శరణువేడిన నాకు, నీ భయంకర రూపాన్ని పక్కన పెట్టి అత్యంత
ప్రసన్నమైన, సౌమ్యమైన రూపంతో దర్శనమివ్వు.
29వ శ్లోకము
శ్లోకము: నిజనవవృజినవిజృమ్భితం మమేతత్త్రిజగదనుగ్రహనిత్యదీక్షితస్త్వమ్ । క్వచిదపి
భగవన్నదృష్టపూర్వం ప్రథయసి యన్మయి విదులేऽవలేపమ్ ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే భగవన్ = ఓ పరమేశ్వరా, త్వమ్ = నీవు,
త్రిజగత్ + అనుగ్రహ + నిత్యదీక్షితః = ముల్లోకాలను
అనుగ్రహించుటలో నిరంతర దీక్షను పూనినవాడవు. మయి = నా వంటి,
విదులే = దీనుని పట్ల (అల్పుని పట్ల), క్వచిత్ + అపి + అదృష్టపూర్వమ్ = ముందెన్నడూ
చూడనట్టి, అవలేపమ్ = ఉపేక్షను
(అహంకారమును లేదా పట్టించుకోకపోవడమును), యత్ + ప్రథయసి
= ఏ కారణము చేత చూపుతున్నావో, ఏతత్ = అది, మమ = నా యొక్క, నిజ + నవ + వృజిన + విజృమ్భితమ్ = నా సొంత పాపముల
యొక్క ప్రభావమే (కానీ నీ తప్పు కాదు).
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! నీవు ముల్లోకాలను కాపాడే కరుణామయుడివి. కానీ ముందెన్నడూ లేని విధంగా, ఈ దీనుడైన
నా మొరను విననట్లుగా నీవు ఎందుకు ఉపేక్షిస్తున్నావు? ఇది
నీలోని లోపం కాదు, నేను చేసిన కొత్త పాపాల ఫలితమే నన్ను నీకు
దూరం చేస్తోంది. నీ దయకు నేను పాత్రుడిని కాకపోవడానికి నా కర్మలే కారణమని నేను
గుర్తిస్తున్నాను.
విశేషము:
ఈ శ్లోకాల్లో కవి తన ఆర్తిని తెలుపుతూ, భగవంతుని ఉపేక్షకు తన పాపాలే కారణమని
వినయపూర్వకంగా ఒప్పుకుంటున్నారు. ఇది భక్తుని యొక్క పరమ నివేదన.
30వ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రణమతి విధురే పురోऽవటమే దధతి మయి ప్రసభం గదాభియోగమ్
। కిమితి పరిజనే దయామృతార్ద్రౌ దృశమపకారవతీవ నో దదాసి ॥ 30 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ ప్రభూ, విధురే = దుఃఖితుడనై,
ప్రణమతి = నమస్కరిస్తున్నట్టియు, పురః + అవటమే = నీ ముందు దీనంగా పడి ఉన్నట్టియు,
మయి = నా యందు, ప్రసభమ్
= బలవంతముగా, గదాభియోగమ్ = రోగముల (సంసార వ్యాధుల) పీడను, దధతి = పొందుచున్న, పరిజనే = నీ
దాసుడనైన నాపై, అపకారవతి + ఇవ = అపకారము
చేసిన శత్రువుపై వలె, దయామృత + ఆర్ద్రౌ = దయామృతముతో తడిసిన నీ, దృశమ్ = చూపును, కిమ్ + ఇతి = ఏల,
నో + దదాసి = ప్రసరింపజేయవు?
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నేను నీ సేవకుడిని. నీ పాదాల చెంత దీనంగా పడి ప్రార్థిస్తున్నాను. సంసార
వ్యాధులు నన్ను చుట్టుముట్టి బాధిస్తున్నాయి. అటువంటి నాపై, దయామయుడవైన
నీవు ఏదో అపకారం చేసిన శత్రువును చూసినట్లు కఠినంగా ఎందుకు ఉంటున్నావు? నీ కరుణాదృష్టిని నాపై ఎందుకు ప్రసరింపజేయవు?
31వ శ్లోకము
శ్లోకము: స్ఫుటవికటవికస్వరప్రదీప్తజ్వలనమహీనమహీన్ద్రహార చక్షుః । అలవదలవదర్పకాలకామక్షయకరమాకరమాశు
ముఞ్చ సిద్ధేః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే అహీన్ద్రహార = సర్పరాజైన వాసుకిని హారముగా ధరించినవాడా, సిద్ధేః + ఆకరమ్ = అణిమాది అష్టసిద్ధులకు
పుట్టినిల్లు వంటిదియు, స్ఫుట + వికట + వికస్వర + ప్రదీప్త +
జ్వలనమ్ = స్పష్టమైనది, భయంకరమైనది,
వ్యాపించినది మరియు ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్ని గలదియునైన, అహీనమ్ = పరిపూర్ణమైన నీ (మూడవ) కన్నును, ఆశు = శీఘ్రముగా, ముఞ్చ
= విప్పుము (ప్రసరింపజేయుము). అది ఎటువంటిది? అలవత్
+ అలవదర్ప + కాలకామ + క్షయకరమ్ = కొంచెం కూడా అహంకారం లేని
భక్తుల యొక్క, బలవంతులైన కాలము మరియు కామము అనే శత్రువులను
క్షయింపజేయునట్టిది.
తాత్పర్యము:
ఓ సర్పభూషణా! నీ ఫాలనేత్రం అగ్నిమయమైనది, అద్భుతమైనది మరియు సమస్త సిద్ధులకు నిలయం.
అహంకారం వీడి నిన్ను శరణుజొచ్చిన భక్తులను పీడించే కాలము (మృత్యువు), కామము అనే శత్రువులను నీ ఆ జ్ఞాననేత్రం దహించివేస్తుంది. అటువంటి నీ
దివ్యదృష్టిని నాపై ప్రసరింపజేసి నన్ను రక్షించు.
32వ శ్లోకము
శ్లోకము: హిమహిమకరమకరధ్వజౌ న రూపం కవిధిషణా ధిషణోచితీం న తీవ్రమ్ । రణమరుణమరుత్సఖౌ
జిగీషోరనుహరతో హరతోషిణో న తేజః ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హరతోషిణః = శివుని సంతోషపెట్టే భక్తుని యొక్క (లేదా శివభక్తుని యొక్క), రూపమ్ = అందమును, హిమ + హిమకర
+ మకరధ్వజౌ = మంచు, చంద్రుడు మరియు
మన్మథుడు కూడా, న + అనుహరతః = సరిపోలరు
(అనుకరించలేరు). తీవ్రామ్ + ధిషణోచితీమ్ = తీక్షణమైన
బుద్ధిని, కవి + ధిషణౌ = శుక్రాచార్యుడు,
బృహస్పతి కూడా, న = సరిపోలలేరు.
జిగీషోః = జయించాలనే దీక్ష గల వాని, రణమ్
+ తేజః + చ = యుద్ధ పరాక్రమమును మరియు తేజస్సును, అరుణ + మరుత్సఖౌ = సూర్యుడు మరియు అగ్ని కూడా,
న + అనుహరతః = సరిపోలలేరు.
తాత్పర్యము:
శివభక్తుడు పొందే స్థితి సామాన్యమైనది కాదు. అతని సౌందర్యం ముందు చంద్రుడు, మన్మథుడు
వెలవెలబోతారు. అతని బుద్ధి వైభవం ముందు దేవగురువు బృహస్పతి, దైత్యగురువు
శుక్రాచార్యుడు కూడా తలవంచుతారు. శివభక్తితో సంసారాన్ని జయించే అతని పరాక్రమం
మరియు తేజస్సు ముందు సూర్యాగ్నులు కూడా సాటిరావు. శివ అనుగ్రహం పొందిన భక్తుడు
అంతటి తేజోవంతుడవుతాడని భావం.
విశేషము:
ఈ స్తోత్రంలో భక్తుడు తన దీనస్థితిని చెప్పుకుంటూనే, శివుని అనుగ్రహం పొందితే లభించే
అత్యున్నత వైభవాన్ని వర్ణించారు.
33వ శ్లోకము
శ్లోకము: రవికరవికసత్సితాబ్జశుభ్రప్రఖమరచామరచారుహాసినీ శ్రీః । భవ న
భవనముజ్ఝతి క్షణం యత్సుకృతవతాం తవ తాం ప్రణౌమి శక్తిమ్ ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే భవ = ఓ శంభూ, రవికర + వికసత్ + సిత + అబ్జ = సూర్య కిరణాల చేత వికసించిన తెల్ల తామర పువ్వు వలె, శుభ్ర
+ ప్రఖమర + చామర = నిర్మలమైన చామరము వలె (లేక తెల్లని ఛత్రము
వలె), చారు + హాసినీ = మనోహరమైన
చిరునవ్వు కలిగినట్టి, శ్రీః = లక్ష్మీదేవి,
సుకృతవతామ్ = పుణ్యాత్ములైన వారి (నీ భక్తుల),
భవనమ్ = గృహమును, క్షణమ్
+ అపి = క్షణకాలము కూడా, న + ఉజ్ఝతి
= విడిచిపెట్టదో, తవ + తామ్ + శక్తిమ్
= అట్టి నీ సామర్థ్యమును (నీ శక్తిని/నీ భక్తిని), ప్రణౌమి = నమస్కరించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! సూర్యకాంతికి వికసించిన తెల్ల తామరలా, చామరాల వలె స్వచ్ఛమైన
చిరునవ్వుతో ప్రకాశించే మహాలక్ష్మి నీ భక్తుల ఇళ్లను క్షణం కూడా విడిచిపెట్టదు.
అంటే నీ భక్తులకు ఐశ్వర్యం సహజంగానే సిద్ధిస్తుంది. అటువంటి గొప్ప ఫలితాన్నిచ్చే
నీ శక్తికి (లేదా నీపై గల భక్తికి) నేను ప్రణమిల్లుతున్నాను.
విశేషము:
భౌతిక సంపదలు (శ్రీ) భగవంతుని అనుగ్రహం (శక్తి) వల్లనే లభిస్తాయని కవి ఇక్కడ
స్పష్టం చేస్తున్నారు
34వ శ్లోకము
శ్లోకము: యదభయద భవత్యవస్థితేऽంతః సమహిమ నో హి మనో విరోకమాసీత్
। విశదవిశదకర్దమకదర్మే తత్సపది విషాది విషాద కేన జాతమ్ ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే అభయద = అభయమిచ్చువాడా, హే విషాద్ = పాపములను
భక్షించువాడా (లేదా విషాదమును పోగొట్టువాడా), భవతి = సచ్చిదానంద స్వరూపుడవైన నీవు, అంతః + अवस्थితే = నా హృదయమున
ఉన్నప్పుడు, సమహిమ = గొప్ప మహిమతో
కూడిన, నః + మనః = మా మనస్సు, విరోకమ్ + ఆసీత్ = శోకరహితమై (దుఃఖరహితమై) ఉండెడిది.
హి = అది నిశ్చయము. తత్ = అటువంటి
మనస్సు, సపది = ఇప్పుడు, అవిశద + కర్దమ + కదర్మే = అస్పష్టమైన పాపము అనే
బురదలో, విషన్ = పడిపోయినదై, కేన = ఏ కారణము చేత, విషాది
= దుఃఖముతో కూడినదిగా, జాతమ్ = అయినది?
తాత్పర్యము:
ఓ అభయప్రదాతా! నీవు నా హృదయంలో ఉన్నంత కాలం నా మనస్సు ఎంతో ప్రశాంతంగా, వెలుగుతో
నిండి ఉండేది. కానీ ఇప్పుడు ఏ పాపకర్మ వల్లనో నా మనస్సు అజ్ఞానమనే బురదలో
చిక్కుకుని, తీవ్రమైన విషాదంలో మునిగిపోయింది. దీనికి
కారణమేమిటో నీవే తెలపాలి.
35వ శ్లోకము
శ్లోకము: నయవినయవిశుద్ధమంతరుద్యద్దహనసమానసమాప్తరోషదోషమ్ । యమనియమనియంత్రితం
మనో మే కురు సవిలాసవిలాసినీవిరక్తమ్ ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ ప్రభూ, మే + మనః = నా
మనస్సును, నయ + వినయ + విశుద్ధమ్ = నీతి
మరియు వినయములతో పవిత్రమైనదిగాను, అంతః + ఉద్యత్ + దహన +
సమాన = లోపల పుట్టే అగ్ని వంటి, సమాప్త
+ రోష + దోషమ్ = రోషమనే దోషము నశించినదిగాను, యమ + నియమ + నియంత్రితమ్ = యమ నియమముల చేత (యోగ
సాధనల చేత) అదుపు చేయబడినదిగాను, సవిలాస + విలాసినీ +
విరక్తమ్ = విలాసవంతులైన స్త్రీల పట్ల విరక్తి చెందినదిగాను,
కురు = చేయుము.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! నా మనస్సును నీతి వినయాలతో సంస్కరించు. నాలో ఉన్న క్రోధాగ్నిని
చల్లార్చు. యమ నియమాలను పాటిస్తూ, లౌకిక సుఖాల పట్ల ఆశ లేని పరమ వైరాగ్య
స్థితిని నాకు ప్రసాదించు అని వేడుకుంటున్నాను.
36వ శ్లోకము
శ్లోకము: అవసరసరసారసాటధూయన్మధురవధూరవధూతచిత్తచింతః । స సకలకలధౌతధౌతమూర్తిర్భవ
నతిమానతిమాత్రచిత్రచిద్యః ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో, యః = ఎవడైతే, అతిమాత్ర + చిత్ర
+ చిత్ = అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన జ్ఞానము (చిత్) కలవాడై,
నతిమాన్ = నీకు నమస్కరించువాడవుతాడో, సః = అతడు, మధుర + వధూ + రవ
= స్త్రీల మధురమైన పలుకుల వల్ల కలిగే, ధూత +
చిత్త + చింతః = మనోవ్యాకులతను పోగొట్టుకున్నవాడును, సకల + కలధౌత + ధౌత + మూర్తిః = బంగారము వలె
స్వచ్ఛమైన శరీరము (తేజస్సు) కలవాడును, భవతి = అగుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీకు మనసారా నమస్కరించే భక్తుడు సామాన్యుడు కాడు. అతని చిత్తము లోక
సుఖాల పట్ల చలించదు. అతని బుద్ధి ప్రకాశవంతమై, అతని దేహం అపరంజి బంగారములా
దివ్యమైన తేజస్సుతో వెలిగిపోతుంది. నీ భక్తి అంతటి ఉన్నత స్థితిని ఇస్తుంది.
37వ శ్లోకము
శ్లోకము: మలమలమలఘుం విహంతుమాశు ముదముదయం సమయం సమర్థ్య చాంతః । మహమహమహదేశ్వరప్రశంసామయమయమాశ్రయమాశ్రయం
సుఖానామ్ ॥ 37 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అహమ్ = నేను, అంతః = నా మనస్సులో,
ముదమ్ = పరమానందమును, ఉదయమ్
= జ్ఞానోదయమును, సమయమ్ + చ = సరైన సమయమును, సమర్థ్య = గుర్తించి,
అలఘుమ్ + మలమ్ = గొప్పదైన పాపమాలిన్యమును,
ఆశు = శీఘ్రముగా, విహంతుమ్
= నశింపజేయుటకు, సుఖానామ్ + ఆశ్రయమ్ = సుఖములకు నిలయమైనట్టియు, మహత్ + ఈశ్వర + ప్రశంసామయమ్
= గొప్పదైన ఈశ్వర స్తోత్రములతో కూడినట్టి, అయమ్
+ మహమ్ = ఈ ఉత్సవమును (స్తుతి యజ్ఞమును), ఆశ్రయమ్ = ఆశ్రయించితిని (చేపట్టితిని).
తాత్పర్యము:
నాలోని ఘోరమైన పాపాలను వదిలించుకోవడానికి, నిత్యానందాన్ని పొందడానికి ఇదే సరైన సమయమని
భావించి, సమస్త సుఖాలకు మూలమైన నీ దివ్య స్తోత్రమనే ఈ
మహోత్సవాన్ని నేను ఆశ్రయించాను. ఈ స్తుతి కుసుమాంజలియే నా తరణోపాయం.
38వ శ్లోకము
శ్లోకము: గుణిభిర్విబుధైర్విభో హరీన్ద్రముఖ్యైరభిభవసంసారవిపక్షో ద్విషః
స్తుతస్య । హితమాతనుతే తవ ప్రసాదాదసుహృత్ప్రాణహరోऽపి
పుణ్యభాజామ్ ॥ 38 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ సర్వవ్యాపివైన శివుడా, గుణిభిః = గుణవంతులైన వారిచేతను, విబుధైః = పండితులైన (దేవతలైన) వారిచేతను, హరీన్ద్రముఖ్యైః
= విష్ణువు, ఇంద్రుడు మొదలైన ప్రముఖులచేతను,
స్తుతస్య = స్తుతించబడినట్టియు, అభిభవసంసారవిపక్షః = తిరస్కరించదగిన సంసారమునకు
శత్రువైనట్టి (సంసారాన్ని పోగొట్టే), తవ = నీ యొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము
వలన, పుణ్యభాజామ్ = పుణ్యాత్ములకు,
అసుహృత్ + ప్రాణహరః + అపి = ప్రాణాలను హరించే
శత్రువు (యముడు) కూడా, హితమ్ = మేలును,
ఆతనుతే = చేయును.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! విష్ణువు, ఇంద్రుడు వంటి గొప్ప దేవతలు నిన్ను స్తుతిస్తుంటారు. నీవు
సంసార బంధాలను తుదముట్టించేవాడవు. నీ అనుగ్రహం ఉంటే, ప్రాణాలను
తీసే యముడు కూడా భక్తులకు శత్రువులా కాకుండా, మోక్షాన్ని
ఇచ్చే మిత్రుడిలా (హితము చేసేవాడిలా) మారిపోతాడు. నీ దయ ఉంటే భయంకరమైనది కూడా
మంగళకరంగా మారుతుంది.
39 & 40 శ్లోకములు (యుగళము)
శ్లోకము 39: అపి నాథ జనార్దనస్య విష్ణోరపి వైకుణ్ఠ
ఇతి ప్రసిద్ధిభాజః । అధికంసరుషోऽపి చేద్భవత్తో
జగతి స్యుర్దర్శనాప్తిః ॥ 39 ॥
శ్లోకము 40: అపి సర్వజనావిరుద్ధబుద్ధేరపి తీక్ష్ణస్య
పరం జితక్రుధోऽపి । న కథం మమ సాధునాపి యద్వా
జగదీశోऽసి విభుః కిముచ్యతే తే ॥ 40 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే నాథ, జనార్దనస్య = జనులను పీడించువాడనే అర్థమున్న (కాని
విష్ణువైన), వైకుణ్ఠ = గూఢమైన
(వైకుంఠుడైన), అధికంసరుషః = కంసునిపై
కోపము గల (కానీ శాంతమూర్తియైన) విష్ణువుకు కూడా, భవత్తః
= నీ నుండి, సుదర్శనాప్తిః = సుదర్శన చక్రము లభించినది (మరియు మంచి దర్శనము లభించినది). తథా = అదే విధముగా, సర్వజన + అవిరుద్ధబుద్ధేః = అందరి పట్ల విరోధము లేని బుద్ధి గలవానికిని, తీక్ష్ణస్య
= తీక్షణమైన వైరాగ్యము గలవానికిని, జితక్రుధః
= కోపమును జయించినవానికిని అయిన, మమ = నా వంటి భక్తునికి, సాధు + దర్శనాప్తిః = నీ చక్కని దర్శనము, కథం + న + భవతి = ఏల కలుగదు?
తాత్పర్యము:
ఓ జగదీశ్వరా! కంసుని సంహరించిన విష్ణుమూర్తికి నీవు 'సుదర్శన
చక్రాన్ని' ప్రసాదించావు. మరి సర్వ ప్రాణులపై దయ కలిగి,
కోపాన్ని జయించి, నిన్నే నమ్ముకున్న నా వంటి
భక్తుడికి నీ 'సుదర్శనము' (మంచి
దర్శనము) ఎందుకు లభించదు? నీవు సర్వతంత్ర స్వతంత్రుడవు,
నిన్ను ప్రశ్నించే శక్తి ఎవరికి ఉంది? నాపై దయ
చూపు. (ఇక్కడ సుదర్శన చక్రం మరియు భగవంతుని దర్శనం అనే శ్లేష వాడబడింది).
41వ శ్లోకము
శ్లోకము: సుమనఃసు ఖే తథా న నాకే సుమనఃసున్దరసౌరభే న చాస్థామ్ । సుమనఃసు చ
నాశ్నుతే సుధాద్రాసు ఖమన్తః సుష్ఠు యథా భవత్కథాసు ॥ 41 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సుమనఃసు = దేవతలతో కూడిన, నాకే = స్వర్గమందు,
ఖే = ఆకాశమందు, న
= ఆసక్తి లేదు. సుమనః + సున్దర + సౌరభే = చక్కని
పూల యొక్క సువాసనల యందు, న = ఆసక్తి
లేదు. సుమనఃసు = పండితుల (సుమనస్సుల) యందు కూడా, అంతః + సుష్ఠు = మనస్సులో కలిగే, సుఖమ్ = సుఖము, భవత్ + కథాసు
= నీ దివ్య గాథల యందు, యథా = ఏ విధముగానైతే, అశ్నుతే = పొందుతానో,
తథా = ఆ విధముగా (ఇతరత్ర లభించదు).
తాత్పర్యము:
ఓ మహాదేవా! స్వర్గ సుఖాల మీద కానీ, పువ్వుల సువాసనల మీద కానీ, చివరికి గొప్ప పండితుల గోష్ఠి మీద కానీ నా మనస్సు ఆసక్తి చూపడం లేదు. నీ
పవిత్రమైన కథలను వింటున్నప్పుడు నా మనస్సు ఎంతటి పరమానందాన్ని, సుఖాన్ని పొందుతుందో, అది మరెక్కడా లభించడం లేదు. నీ
కథలే నా మనస్సుకు అసలైన విశ్రాంతి.
42వ శ్లోకము
శ్లోకము: శ్రీర్దేవీ జయతి యయా కటాక్షితానాం హస్తస్థా సకలసమీహితార్థసిద్ధిః । సా
యస్మాదజని తమబ్ధిమభకాయ ప్రాదాద్యః కథమివ వర్ణ్యతే స దేవః ॥ 42 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యయా = ఎవరి చేత, కటాక్షితానామ్ = కటాక్షించబడిన (చూడబడిన) జనులకు, సకల + సమీహిత + అర్థ + సిద్ధిః = కోరుకున్న సమస్త కోరికల సిద్ధి, హస్తస్థా = చేతిలో ఉన్నట్లుగా (సులభంగా) లభించునో, సా
+ శ్రీర్దేవీ = ఆ లక్ష్మీదేవి, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా
ప్రకాశించుచున్నది. సా = అటువంటి లక్ష్మి, యస్మాత్ = ఏ
సముద్రము నుండి, అజని = పుట్టినదో, తమ్
+ అబ్ధిమ్ = ఆ (క్షీర) సముద్రమునే, అభకాయ = బాలకుడైన
(ఉపమన్యువుకు), యః = ఏ పరమశివుడు, ప్రాదాత్
= ఇచ్చివేసెనో, సః + దేవః = ఆ మహాదేవుడు, కథమ్ + ఇవ = ఏ విధముగా, వర్ణ్యతే = వర్ణించబడగలడు?
తాత్పర్యము:
లక్ష్మీదేవి యొక్క కటాక్షం ఉంటే చాలు, మనిషికి సమస్త సంపదలు కరతలామలకమవుతాయి.
అటువంటి లక్ష్మి పుట్టినది క్షీరసముద్రం. కానీ, తనను
వేడుకున్న ఒక చిన్న బాలుడి (ఉపమన్యువు) ఆకలి తీర్చడం కోసం, ఆ
సాక్షాత్తు క్షీరసముద్రాన్నే దానంగా ఇచ్చేసిన వదాన్యుడు పరమశివుడు. అటువంటి
అనంతమైన ఐశ్వర్యానికి అధిపతి, అత్యంత కరుణామయుడైన ఆ దేవుని
మహిమను వర్ణించడం బ్రహ్మాదులకైనా సాధ్యమా?
43వ శ్లోకము (స్తోత్ర ముగింపు)
శ్లోకము: నార్హత్యమందరయమందరయత్నలబ్ధా స్పర్థాం సుధా న వసుధానవధిశ్చ యస్య । సోऽయం నవః శివనవః శివతాతయేऽస్తు విద్వత్సభాజనసభాజనభాజనం
వః ॥ 43 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అమందరయ = అధిక వేగముతో, మందర = మందర పర్వతమును వాడి, యత్న +
లబ్ధా = ప్రయత్నముతో పొందిన, సుధా + అపి = అమృతము కూడా,
యస్య = ఏ స్తోత్రము యొక్క, స్పర్థామ్ =
సమానత్వమును, న + అర్హతి = పొందలేదో, అనవధిః
= అంతము లేని, వసుధా + చ = భూమి కూడా (సాటి రాదో), సః + అయమ్ = అటువంటి ఈ, శివ + నవః = శివునిపై చేసిన
నూతనమైన, నవః = స్తోత్రము (స్తుతి), వః
= మీ అందరి యొక్క, శివతాతయే = సుఖశాంతుల విస్తరణ కొరకు,
అస్తు = అగుగాక. అయమ్ = ఈ స్తోత్రము, విద్వత్
+ సభా + జన = పండితుల సభలోని జనుల యొక్క, సభాజన = గౌరవమునకు,
భాజనమ్ = పాత్రమైనది.
తాత్పర్యము:
మందర పర్వతాన్ని కవ్వంగా చేసి సముద్రాన్ని చిలికినప్పుడు వచ్చిన అమృతం కూడా ఈ
స్తోత్రంలోని మధురమైన భక్తిరసానికి సాటిరాదు. అనంతమైన భూమండల ఐశ్వర్యం కూడా దీని
ముందు తక్కువే. 'ప్రభుప్రసాదనం' అనే ఈ నూతన శివ స్తోత్రం
మీ అందరికీ సకల శుభాలను, శాంతిని ప్రసాదించుగాక. పండితుల
సభలో సైతం ఇది గొప్ప గౌరవాన్ని పొందుతుంది.
ఇంతటితో
రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచికా' వ్యాఖ్యానంతో
కూడిన కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్ట విరచిత స్తుతికుసుమాంజలి లోని పదమూడవ
స్తోత్రమైన 'ప్రభుప్రసాదనం' (జయదర
స్తోత్రము) సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment