14. హితాఖ్య స్తోత్రం

 జగద్ధరభట్టు (జగద్ధరభట్టు) విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 14వ స్తోత్రము (హితాఖ్యము) ( 28 శ్లోకాలు)

మొదటి శ్లోకము

శ్లోకము: యేన నేత్రకరశేఖరస్పృశా హంతి సంతమసమంతరీశ్వరః । ఐందవం దవథుహారి హారి తద్ధామ కామదమదభ్రమస్తు వః ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థము: యేన = ఏ, నేత్ర + కర + శేఖర + స్పృశా = నేత్రమును హస్తమును శిఖరమును (కిరీటమును) తాకుచున్నట్టి, ఐందవమ్ = చంద్రుని సంబంధమైన, ధామ = తేజస్సుచే, ఈశ్వరః = పరమేశ్వరుడు, అంతః = లోపల ఉన్న, సంతమసమ్ = దట్టమైన అజ్ఞానమనెడి చీకటిని, హంతి = నశింపజేయుచున్నాడో, దవథు + హారి = తాపమును పోగొట్టునట్టిది, హారి = మనోహరమైనది, అదభ్రమ్ = తక్కువకానిది (మిక్కిలి అధికమైనది), తత్ = అట్టి, కామదమ్ = కోరికలను తీర్చునట్టి వెలుగు, వః = మీకు, అస్తు = కలుగుగాక.

తాత్పర్యము: చంద్రుని సంబంధమైన ఏ తేజస్సు భగవంతుని నేత్రమును, హస్తమును, శిఖరమును తాకుచు భక్తుల హృదయములలోని అజ్ఞానమనెడి గాఢాంధకారమును తొలగిస్తుందో, తాపమును హరిస్తూ మనోహరముగా ఉండి కోరికలను తీర్చే అట్టి గొప్ప కాంతి మీకు మేలు చేయుగాక.

విశేషములు: ఇక్కడ శివుని చంద్రకళా వైభవము వర్ణించబడినది. అజ్ఞానమును చీకటితోను, భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని వెలుగుతోను పోల్చుట ఇందలి విశేషము.

---

రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము: భక్తినిర్భరగభీరభారతీవైభవో భవ భవన్నవేషు యః । శుష్కకాండపమివ తస్య భాసతే వాసవాసనపరిగ్రహగ్రహః ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + భవ = ఓ మంగళకరుడైన శివా, యః = ఎవడైతే, భవత్ + నుతిషు = నీ యొక్క స్తోత్రముల యందు, భక్తి + నిర్భర = భక్తితో నిండిన, గభీర = గంభీరమైన, భారతీ + వైభవః = వాక్కుల అతిశయము కలవాడో, తస్య = అట్టి ధన్యునికి, వాసవ + ఆసన + పరిగ్రహ + గ్రహః = ఇంద్ర పదవిని పొందవలెననేడి పట్టుదల, శుష్క + కాండపమ్ + ఇవ = ఎండిపోయిన గడ్డిపరక వలె, భాసతే = తోచును.

తాత్పర్యము: ఓ భవా! నీ స్తోత్రముల యందు అత్యంత భక్తిని, గంభీరమైన వాక్చాతుర్యాన్ని ప్రదర్శించే భక్తునికి, స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రుని పదవిని చేపట్టాలనే కోరిక కూడా ఒక ఎండిపోయిన గడ్డిపరకతో సమానముగా అనిపిస్తుంది. అంటే శివభక్తి ముందు ఐశ్వర్యము తుచ్ఛమైనదని భావము.

విశేషములు: పరమేశ్వరుని భక్తిలో ఉన్న ఆనందముతో పోలిస్తే ఇంద్రాది పదవుల సుఖము చాలా అల్పమైనదని కవి ఇక్కడ చమత్కరించారు.

మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము: ఉచ్ఛ్వసత్పులకలాంఛితం వపుర్భాష్పపూరితపుటే విలోచనే । గద్గదా హర హరేతి భారతీ సంభవంతి భవభక్తిశాలినామ్ ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థము: భవ + భక్తి + శాలినామ్ = శివభక్తి కలిగిన మహాత్ములకు, ఉచ్ఛ్వసత్ + పులక + లాంఛితమ్ = మిక్కిలి ఉత్సాహముతో కూడిన రోమాంచముచే గుర్తుపెట్టబడిన, వపుః = శరీరమును, బాష్ప + పూరిత + పుటే = ఆనందబాష్పములతో నిండిన రెప్పలు కలిగిన, విలోచనే = కన్నులును, హర + హర + ఇతి = హర హర అను, గద్గదా = గద్గద స్వరముతో కూడిన (తడబడే అక్షరములు గల), భారతీ = వాక్కును, సంభవంతి = కలుగుచున్నవి.

తాత్పర్యము: శివభక్తి తత్పరులైన వారికి భక్తి పారవశ్యము చేత శరీరమంతా గజగజ వణికి పులకరిస్తుంది. వారి కన్నులు ఆనంద బాష్పములతో నిండిపోతాయి. వారి నోటి నుండి "హర హర" అనే పదము గద్గద స్వరముతో వెలువడుతుంది. ఇవి భక్తుని యొక్క బాహ్య లక్షణాలని తాత్పర్యము.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు వివరించినట్లుగా, భక్తుని దేహము, నేత్రములు మరియు వాక్కు - ఈ మూడును భక్తి రసమునందు మునిగిపోయి ఉండుటను కవి ఇక్కడ అద్భుతముగా వర్ణించారు.

---

నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము: నీలకంఠ తరుణేందు శేఖర త్ర్యంబక త్రినయనేతి భక్తితః । గద్గదం నిగదతస్తృణోపమం హేమపూర్ణమఖిలం మహీతలమ్ ॥ 4 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + నీలకంఠ = ఓ నీలమణి వంటి కంఠము కలవాడా, తరుణ + ఇందు + శేఖర = బాలచంద్రుని శిఖరమున (శిరస్సున) ధరించినవాడా, త్ర్యంబక = మూడు కన్నులు కలవాడా (లేక మూడు లోకములకు తండ్రివైనవాడా), త్రినయన = మూడు నేత్రములు గలవాడా, ఇతి = అని, భక్తితః = భక్తితో, గద్గదమ్ = స్వరము తడబడుచుండగా, నిగదతః = స్తుతించునట్టి భక్తునికి, హేమ + పూర్ణమ్ = బంగారముతో నిండిన, అఖిలమ్ + అపి = సమస్తమైన, మహీతలమ్ = భూమండలము, తృణ + ఉపమమ్ = గడ్డిపరకతో సమానముగా (భాసతే = తోచును).

తాత్పర్యము: నీలకంఠా, బాలచంద్రశేఖరా, త్ర్యంబకా, త్రినయనా అని భక్తితో నామములను కీర్తించే భక్తునికి, బంగారముతో నిండిన ఈ భూమండలమంతా ఒక గడ్డిపరకతో సమానముగా కనిపిస్తుంది. శివనామ స్మరణము ముందు ఐహిక సంపదలు అత్యంత అల్పమైనవని భావము.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు "త్ర్యంబక" శబ్దమునకు మూడు కన్నుల వాడని అర్థముతో పాటు, అంబ (అమ్మ) వంటివాడని కూడా వివరించబడింది. చివరగా వ్యాఖ్యాత తన సొంత శ్లోకమును ఉదహరిస్తూ, శివనామము సంసారమనెడి పాము కాటుకు గురైన వారికి సంజీవని వంటి మంత్రమని పేర్కొన్నారు.

ఐదవ శ్లోకము

శ్లోకము: అంతకభ్రుకుటిభీతివిహ్వలశ్వేతసాంత్వనవిధౌ బభూవ యత్ । మాం ప్రతి ప్రతిపదం కదర్థితం తత్తవ సంప్రతి కృపామృతం తవ ॥ 5 ॥

ప్రతిపదార్థము: అంతక = యముని యొక్క, భ్రుకుటి = బొమముడి (కోపము) వల్ల కలిగిన, భీతి = భయముచే, విహ్వల = కలత చెందిన, శ్వేత = శ్వేత మహారాజును (మార్కండేయుని), సాంత్వన + విధౌ = ఓదార్చు సమయమున (భయపడకుమని ఆశ్వాసించుటలో), తవ = నీ యొక్క, యత్ = ఏ, కృపా + అమృతమ్ = కరుణా రసమనెడి అమృతము, బభూవ = కలిగినదో, తత్ = అట్టి నీ కృప, సంప్రతి = ఇప్పుడు, ప్రతిపదమ్ = ప్రతి అడుగున, కదర్థితం = బాధించబడుచున్న (దీన స్థితిలో ఉన్న), మాం + ప్రతి = నా పట్ల, క (గతమ్) = ఎక్కడికి పోయినది?

తాత్పర్యము: స్వామీ! పూర్వము యముని కోపానికి భయపడి వణికిపోతున్న శ్వేత మహారాజును రక్షించడానికి నీవు ఏ కరుణామృతాన్ని కురిపించావో, ఇప్పుడు అపారమైన కష్టాలతో బాధపడుతున్న నాపై ఆ కరుణ ఏమైపోయినది? నాపై కూడా ఆ కృపను చూపమని భావము.

విశేషములు: ఇక్కడ శ్వేత మహారాజు (లేక మార్కండేయుని) వృత్తాంతమును గుర్తుచేస్తూ భక్తుడు తన ఆర్తిని తెలుపుచున్నాడు.

---

ఆరవ శ్లోకము

శ్లోకము: వహ్నిశీతకరఘర్మరశ్మయో లోచనత్రితయవర్తినస్తవ । శీతతాపతిమిరార్దితస్య మే నాథ చిత్రలిఖితా ఇవ స్థితాః ॥ 6 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + నాథ = ఓ నాథా, తవ = నీ యొక్క, లోచన + త్రితయ + వర్తినః = మూడు కన్నులందు ఉన్నట్టి, వహ్ని = అగ్ని, శీతకర = చంద్రుడు, ఘర్మరశ్మయః = సూర్యుడు, శీత + తాప + తిమిర + ఆర్దితస్య = సంసార భయమనెడి చలిచేతను, త్రివిధ తాపముల చేతను, అజ్ఞానమనెడి చీకటిచేతను పీడింపబడుచున్న, మే = నాకు, చిత్ర + లిఖితాః + ఇవ = చిత్రములో గీసిన బొమ్మల వలె, స్థితాః = ఉన్నవి.

తాత్పర్యము: ఓ ప్రభూ! నీ మూడు కన్నులు అగ్ని, చంద్ర, సూర్య స్వరూపాలు. చలిని పోగొట్టే అగ్ని, తాపాన్ని హరించే చంద్రుడు, చీకటిని చీల్చే సూర్యుడు నీ కన్నులందు ఉన్నా - ఆధ్యాత్మిక బాధలతో వణికిపోయే నాకు అవి కేవలం చిత్రపటములోని బొమ్మలవలె నిష్క్రియముగా కనిపిస్తున్నాయి. దయచేసి వాటి ప్రభావమును నాపై చూపి నన్ను రక్షించుము.

విశేషములు: భగవంతుని కన్నులు సర్వశక్తిమంతములైనా, తనపై అనుగ్రహము చూపడం లేదని భక్తుని ఆవేదన ఇక్కడ వ్యక్తమైనది.

---

ఏడవ శ్లోకము

శ్లోకము: సంభ్రమభ్రమదమందమందరక్షీరనీరధిగభీరయా గిరా । త్రాతుమర్హసి కృతాంతకింకరైర్మామశర్మభిరభిద్రుతం ద్రుతమ్ ॥ 7 ॥

ప్రతిపదార్థము: సంభ్రమ = వేగముగా, భ్రమత్ = తిరుగుచున్న, అమంద = గొప్పదైన, మందర = మందర పర్వతము కలిగిన, క్షీర + నీరధి = క్షీరసాగరము వలె, గభీరయా = గంభీరమైన, గిరా = వాక్కుతో, అశర్మభిః = అమంగళకారులైన, కృతాంత + కింకరైః = యమదూతలచే, అభిద్రుతమ్ = వెంటాడబడుచున్న, మామ్ = నన్ను, ద్రుతమ్ = శీఘ్రముగా, త్రాతుమ్ + అర్హసి = రక్షించవలెను.

తాత్పర్యము: మందర పర్వతముతో మథింపబడుతున్న సముద్రము వలె గంభీరమైన నీ స్వరముతో, భయంకరులైన యమదూతల భయము నుండి నన్ను త్వరగా రక్షించుము స్వామీ!

విశేషములు: భగవంతుని గంభీరమైన సింహనాదము వింటేనే యమదూతలు పారిపోతారని ఇక్కడ కవి చమత్కారము.

---

ఎనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: కాలకింకరకరాంతరస్ఫురద్భోగైర్భోగిపరిణద్ధకంధరమ్ । అంతరేణ భవదీయహుంకృతిం నాథ మోచయితుముత్సహేత కః ॥ 8 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + నాథ = ఓ నాథా, కాల + కింకర = యమదూతల, కర + అంతర = చేతుల మధ్య, స్ఫురత్ = చిక్కుకున్న, భోగైః = శరీరము కలిగినట్టియు, భోగి = పాముచే, పరిణద్ధ = చుట్టబడిన, కంధరమ్ = మెడ కలిగినవానిని (నన్ను), భవదీయ = నీ యొక్క, హుంకృతిమ్ = హుంకారమును, అంతరేణ = తప్ప, మోచయితుమ్ = విడిపించుటకు, కః = ఎవడు, ఉత్సహేత = సమర్థుడు? (ఎవడూ లేడు).

తాత్పర్యము: స్వామీ! యమదూతల పాశములకు చిక్కి, పాములతో కట్టబడిన మెడ కలిగిన నన్ను నీవు ఇచ్చే ఒక్క హుంకారము తప్ప మరెవరు రక్షించగలరు? నీవు తప్ప నాకు వేరే దిక్కు లేదు.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు వివరించినట్లుగా, మృత్యుంజయుడైన శివుడు తప్ప కాలభయము నుండి రక్షించే దైవము మరొకరు లేరు.

తొమ్మిది మరియు పది శ్లోకములు (యుగ్మకము)

శ్లోకము: ఉత్కటభ్రుకుటిభీమదర్శనద్వాఃస్థహుంకృతిఖలీకృతాత్మభిః । ద్వారి యః క్షితిభుజాం పరాభవః సహ్యతే ద్రవిణలేశతృష్ణయా ॥ 9 ॥

త్వదాయతనదేహలీతటే పుష్పపాత్రకరపల్లికాకరమ్ । కంచిదేవ భవదర్చనోత్సుకం చంద్రశేఖర కరోతి కాతరమ్ ॥ 10 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + చంద్రశేఖర = ఓ చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివా, ద్రవిణ + లేశ + తృష్ణయా = కొద్దిపాటి ధనముపై గల ఆశతో, ఉత్కట + భ్రుకుటి = భయంకరమైన బొమముడితో, భీమ + దర్శన = భయంకరముగా కనిపిస్తూ, ద్వాఃస్థ = ద్వారము వద్ద ఉండే (ద్వారపాలకులు/బంట్లు), హుంకృతి = హుంకారములతో, ఖలీకృత + ఆత్మభిః = అవమానింపబడిన మనసు గలవారై, క్షితిభుజామ్ = రాజుల యొక్క, ద్వారి = ద్వారము వద్ద, యః = ఏ, పరాభవః = అవమానము, సహ్యతే = భరించబడుచున్నదో, సః (పరాభవః) = ఆ అవమానమే, త్వత్ + ఆయతన = నీ ఆలయము యొక్క, దేహలీ + తటే = గడప వద్ద, పుష్ప + పాత్ర = పూల గంపను, కర + పల్లికా = జల పాత్రను (గరిటెను), కరమ్ = చేత ధరించినవాడై, భవత్ + అర్చన + ఉత్సుకమ్ = నిన్ను పూజించుటలో ఆసక్తి కలిగిన, కంచిత్ + ఏవ = ఎవరో ఒకానొక ధన్యుడిని, కాతరమ్ = (ఆనందముతో కూడిన) తడబాటు కలవానినిగా, కరోతి = చేయుచున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ చంద్రశేఖరా! లోకంలో మనుషులు కొద్దిపాటి ధనము కోసం రాజుల గుమ్మాల ముందు నిలబడి, అక్కడి ద్వారపాలకుల కోపానికి, హుంకారాలకు గురై అవమానాలు భరిస్తుంటారు. కానీ నీ భక్తుడు మాత్రం, చేతిలో పూల పాత్రను, అభిషేక పాత్రను పట్టుకుని, నీ ఆలయ గడప వద్ద నిన్ను పూజించాలనే ఆత్రుతతో, భక్తి పారవశ్యంతో కూడిన తడబాటును (కాతరమును) పొందుతాడు. ఆ రాజద్వారపు అవమానమే ఇక్కడ భక్తి పారవశ్యముగా మారుతుందని భావము.

విశేషములు: లౌకికమైన సంపద కోసం పడే పాట్లు అవమానకరమైతే, పరమేశ్వరుని సేవలో పొందే తడబాటు అత్యంత పవిత్రమైనదని కవి ఇక్కడ పోలిక ద్వారా వివరించారు.

---

పదకొండవ శ్లోకము

శ్లోకము: అంతరేణ భవదంఘ్రిసేవనం దేవ కేవలమియం విడంబనా । యన్నృణాం కమలినీదళస్ఖలన్నీరశీకరచలా విభూతయః ॥ 11 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + దేవ = ఓ దైవమా (శివా), నృణామ్ = మనుషుల యొక్క, విభూతయః = సంపదలు, కమలినీ + దళ = తామర ఆకు మీద, స్ఖలత్ = జారిపోవుచున్న, నీర + శీకర = నీటి బిందువు వలె, చలాః = చంచలమైనవి (స్థిరము లేనివి), యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, ఇయం = ఈ లోకము, భవత్ + అంఘ్రి + సేవనమ్ = నీ పాద సేవను, అంతరేణ = వదిలివేసి (ఉన్నదో), (తత్) = అది, కేవలమ్ = కేవలము, విడంబనా = వెటకారము (లేక వృధా ప్రయాస).

తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! తామర ఆకు మీద నీటి బిందువు ఏ క్షణమైనా జారిపోవచ్చు, అలాగే మనుషుల సంపదలు కూడా అత్యంత చంచలమైనవి. అటువంటి అశాశ్వతమైన సంపదల కోసం ప్రాకులాడుతూ, శాశ్వతమైన నీ పాద సేవను వదిలివేయడం అనేది మానవ జన్మకు ఒక పరిహాసం వంటిది.

విశేషములు: సంపదలను తామర ఆకుపై నీటి బిందువుతో పోల్చుట (నలినీ దళ గత జలవత్తరళం) సంస్కృత సాహిత్యంలో సుప్రసిద్ధమైన ఉపమానము.

పన్నెండవ శ్లోకము

శ్లోకము: యత్తు నిర్ఝరతరంగిణీతటే నిరృతే సహృదం హరిణశావకైః సమమ్ । భూభృతాం చ తృణవద్విలోకనం శ్రీరియం భవ భవత్ప్రసాదతః ॥ 12 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + భవ = ఓ మంగళకరుడైన శివా, నిర్ఝర + తరంగిణీ + తటే = సెలయేర్లు గల దేవనది (గంగ) ఒడ్డున, హరిణ + శావకైః + సమమ్ = లేడిపిల్లలతో సమానముగా, నిరృతే = ఏకాంతముగా, సహృదమ్ = సుఖముగా (నివసించుట), భూభృతామ్ + చ = రాజులను కూడా, తృణవత్ = గడ్డిపరక వలె, విలోకనమ్ = చూడగలుగుట, ఇయమ్ = ఈ, శ్రీః = సంపద, భవత్ + ప్రసాదతః = నీ అనుగ్రహము వలనే (కలుగును).

తాత్పర్యము: ఓ భవా! గంగానది తీరమున లేడిపిల్లలతో కలిసి ఏకాంతముగా, ప్రశాంతముగా నివసించగలగడం, లోకంలోని రాజులను కూడా గడ్డిపరకలా తృణీకరించగలిగే వైరాగ్యము కలగడం - ఇదంతా నీ అనుగ్రహం వల్ల లభించే గొప్ప సంపద.

విశేషములు: లౌకిక రాజ్య సంపద కంటే భగవదనుగ్రహం వల్ల కలిగే శాంతి, వైరాగ్యమే నిజమైన సంపద అని ఇక్కడ వివరించబడింది.

---

పదమూడవ శ్లోకము

శ్లోకము: త్వాముపేత్య శరణం మహేశ్వరం దేవ నిశ్శరణ ఏవ చేదహమ్ । దోష ఏష మమ జాహ్నవీతటే తృష్యతి హి శఫరః స్వదుష్కృతైః ॥ 13 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + దేవ = ఓ దైవమా, మహేశ్వరమ్ = లోకనాథుడవైన, త్వామ్ = నిన్ను, శరణమ్ + ఉపేత్య = శరణు వేడి కూడా, అహమ్ = నేను, నిశ్శరణః + ఏవ + చేత్ = దిక్కులేనివానిగానే ఉంటే, ఏషః = ఇది, మమ + దోషః = నా పాపమే, హి = ఏలయనగా, జాహ్నవీ + తటే = గంగానదిలో ఉన్నప్పటికీ, శఫరః = చేప, స్వ + దుష్కృతైః = తన దురదృష్టము (పాపము) వల్లనే, తృష్యతి = దాహముతో అలమటించును.

తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా! నిన్ను శరణువేడిన తర్వాత కూడా నేను ఇంకా దీనుడిగానే ఉన్నానంటే, అది నా దురదృష్టమే కానీ నీ లోపం కాదు. గంగానదిలో ఉండి కూడా ఒక చేప దాహంతో అలమటిస్తోందంటే, అది ఆ చేప చేసుకున్న పాపమే తప్ప గంగమ్మ లోపం కాదు కదా!

విశేషములు: భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని, పాపాన్ని అంగీకరిస్తూ శివుని అపారమైన కరుణను గంగానదితో పోల్చిన తీరు అద్భుతము.

---

పధ్నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము: గద్గదోద్గతగిరశ్చిరస్థిరప్రేమహేమనికషోపలోపమమ్ । శంసతః శివ శివేతి శాంభవం నామ కామపి దశాం ప్రశాసి మే ॥ 14 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + శివ = ఓ మంగళప్రదుడా, గద్గద + ఉద్గత + గిరః = ఆనందముతో తడబడుచున్న వాక్కుతో, శివ + శివ + ఇతి = శివ శివ అని, శంసతః = స్తుతించుచున్నట్టియు, చిర + స్థిర + ప్రేమ = చిరకాలము నుండి స్థిరముగా ఉన్న భక్తి అనెడి, హేమ = బంగారమునకు, నికష + ఉపల + ఉపమమ్ = నికషోపలము (బంగారమును పరీక్షించే కీటురాయి) వంటివాడవైన నీవు, మే = నాకు, శాంభవమ్ + నామ = శాంభవి అనెడి, కామ్ + అపి = వర్ణించలేనట్టి, దశామ = స్థితిని (మోక్షమును), ప్రశాసి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము: ఓ శివా! గద్గద స్వరంతో నిన్ను కీర్తించే నాలోని స్థిరమైన భక్తి అనే బంగారానికి నీవు కీటురాయి వంటివాడవు. అట్టి నాకు మాటలకు అందని, పరమానందభరితమైన "శాంభవీ" స్థితిని (బ్రహ్మానందమును) ప్రసాదించుము.

విశేషములు: స్తోత్రము చివరలో కవి పరమేశ్వరుని సాక్షాత్కారమును, ఆత్మానంద స్థితిని కోరుకుంటున్నారు. నికషోపలము (Touchstone) అనే పదాన్ని భక్తి పరీక్షకు వాడటం గొప్ప శిల్పము.

పదునైదవ శ్లోకము

శ్లోకము: వారి వారితమవాతి మూర్ధ్ని తే భాతి భాతిధవళే హిమత్విషః । తేన తే నతిమిమో దవచ్ఛిదే దేహి దేహిషు కరావలంబనమ్ ॥ 15 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + విభో = ఓ స్వామీ, హిమ + త్విషః = చంద్రుని యొక్క, భాతి + ధవళే = కాంతిచేత మిక్కిలి తెల్లనైన, తే + మూర్ధ్ని = నీ శిరస్సునందు, వారిత + భవ + ఆతి = పుట్టుక మరణములనెడి సంసార దుఃఖములను దూరం చేసేటట్టి, వారి = గంగా జలము, భాతి = ప్రకాశించుచున్నది, తేన = ఆ కారణము చేత, దవ + చ్ఛిదే = సంసారమనెడి దావాగ్ని తాపమును నశింపజేయుట కొరకు, తే = నీకు, నతిమ్ = నమస్కారమును, ఇమః = చేయుచున్నాము, దేహిషు = ప్రాణులమైన మాకు, కరావలంబనమ్ = చేయూతను, దేహి = ప్రసాదించుము.

తాత్పర్యము: ఓ విభూ! చంద్రకాంతిచేత ధవళవర్ణముతో మెరిసిపోయే నీ శిరస్సుపై, సంసార తాపాలను హరించే గంగానది అలరారుతోంది. ఆ గంగాధరుడవైన నీకు సంసార దావాగ్ని నుండి ఉపశమనం కోసం నమస్కరిస్తున్నాను. దీనులమైన మాకు నీ హస్తమును ఆసరాగా ఇచ్చి రక్షించుము.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు 'దవ' శబ్దమునకు సంసారమనెడి అడవిలో కలిగే తాపమని అర్థము చెప్పబడినది. అట్టి తాపమును చల్లార్చగలిగే శక్తి ఒక్క శివునికే కలదు.

---

పదహారవ శ్లోకము

శ్లోకము: మూఢమూఢవిపదం పదం శుచామంధమంధకరిపోऽరిపోథితమ్ । మోఘమోఘమితమేతమేనసాం మాం తమాంతకరతార తారయ ॥ 16 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + అంధకరిపో = అంధకాసురుని శత్రువైన ఓ శివా, తమాంతకర + తార = సూర్యుని వలె అజ్ఞానాంధకారమును పోగొట్టే కనుపాపలు గలవాడా, మూఢ = మోహముతో నిండినవాడను, ఊఢ + విపదమ్ = ఆపదలను మోయుచున్నవాడను, శుచామ్ + పదమ్ = దుఃఖములకు నిలయమైనవాడను, అంధమ్ = అజ్ఞానముచే గ్రుడ్డివాడను, అరి + పోథితమ్ = కామక్రోధాది అంతశ్శత్రువులచే పీడించబడినవాడను, మోఘమ్ = వ్యర్థమైన జన్మ గలవాడను, ఏనసామ్ + ఓఘమ్ + ఇతమ్ = పాపముల సమూహమును పొందినట్టి, ఏతమ్ + మామ్ = ఇట్టి నన్ను, తారయ = సంసార సాగరము నుండి తరింపజేయుము.

తాత్పర్యము: ఓ అంధకాసుర సంహారీ! సూర్యనేత్రా! మోహముతో, ఆపదలతో, దుఃఖములతో నిండి, అజ్ఞానముతో అంతశ్శత్రువుల పాలై, పాపపు కుప్పగా మారిన నన్ను ఈ సంసారము నుండి దయతో ఉద్ధరించుము.

విశేషములు: ఈ శ్లోకమునందు భక్తుడు తన దీనస్థితిని అత్యంత ఆర్తితో వివరించాడు. 'తమాంతకర' అనగా చీకటిని (అజ్ఞానమును) అంతము చేసే సూర్యుడని అర్థము.

---

పదిహేడవ శ్లోకము

శ్లోకము: యం స్వయం స్వరసభైరవై రవైరక్షర క్షపితరాక్షసేక్షసే । మారమార భువి భాసతే స తే భానుభానుభరభాసురః సురః ॥ 17 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + అక్షర = నాశము లేనివాడా, క్షపిత + రాక్షస = రాక్షసులను అంతమొందించినవాడా, మార + మార = మన్మథుని చంపినవాడా (మారమారః), స్వరస + భైరవైః + రవైః = సహజమైన గంభీర శబ్దములతో (వేదనాదములతో), యమ్ = ఏ భక్తుని, స్వయమ్ = నీవంతట నీవే, ఈక్షసే = కరుణాదృష్టితో చూస్తావో, సః = ఆ భక్తుడు, తే = నీ యొక్క, సురః = దేవత వలె, భాను + భాను + భర + భాసురః = సూర్య కిరణముల సమూహము వలె ప్రకాశించుచున్నవాడై, భువి = ఈ భూమిపై, భాసతే = వెలుగొందుతాడు.

తాత్పర్యము: ఓ అవినాశీ! రాక్షస సంహారీ! మన్మథాంతకా! నీవు ఏ భక్తునిపై నీ కరుణాదృష్టిని ప్రసరిస్తావో, ఆ వ్యక్తి ఈ భూమిపై సూర్యతేజస్సుతో సమానమైన కాంతి గల దేవత వలె ప్రకాశిస్తాడు. అంటే నీ అనుగ్రహము పొందినవాడు సాక్షాత్తు శివస్వరూపుడే అవుతాడని భావము.

విశేషములు: భగవంతుని చూపు సోకినంతనే మనుష్యుడు దివ్యత్వాన్ని పొందుతాడని ఇక్కడ కవి చమత్కరించారు. సూర్యకిరణాల సమూహముతో భక్తుని తేజస్సును పోల్చడం విశేషము.

పద్ధెనిమిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: బాణబాణవృతపూజనే జనేరాదరాదఘటి యస్తవ స్తవః । వాస్తవాస్తవ త ఏవ తావతా బందివందితయశోగణా గణాః ॥ 18 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + విభో = ఓ ప్రభూ, బాణ = బాణలింగము నందు (లేక బాణపుష్పములతో), బాణ + వృత + పూజనే = బాణాసురుని వలె ఆవృతమైన పూజ యందు, ఆదరాత్ = ఆదరముతో, జనైః = జనులచేత, తవ = నీ యొక్క, యః = ఏ, స్తవః = స్తోత్రము, అఘటి = చేయబడినదో, తావతా + ఏవ = ఆ మాత్రము చేతనే, తే = వారు, వాస్తవాః = యథార్థమైన, బంది + వందిత + యశోగణాః = స్తోత్ర పాఠకులచే కొనియాడబడే కీర్తి కలిగిన, తవ = నీ యొక్క, గణాః = ప్రమథ గణములుగా, భవంతి = అవుతున్నారు.

తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! బాణలింగములను అర్చిస్తూ, నీపై భక్తితో ఎవరైతే స్తోత్రములను పఠిస్తారో, వారు ఆ పుణ్యము చేతనే నీ ప్రమథ గణములలో చేరుతారు. వారి కీర్తి లోకమంతా వ్యాపిస్తుంది. భక్తితో చేసే స్తోత్ర పఠనమే మనిషిని శివగణముగా మారుస్తుందని భావము.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు 'బాణ' శబ్దమునకు బాణలింగమని, బాణాసురుడని మరియు గోరింట పూవు వంటి ఒక రకమైన పుష్పమని అర్థములు చెప్పబడినవి.

---

పంతొమ్మిదవ శ్లోకము

శ్లోకము: త్వాముపేత్య శరణం మహేశ్వరం దేవ నిశ్శరణ ఏవ చేదహమ్ । దోష ఏష మమ జాహ్నవీతటే తృష్యతి హి శఫరః స్వదుష్కృతైః ॥ 19 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + సదిన = ఓ మంచి ప్రభువైనవాడా (సూర్యుని వంటి తేజస్సు గలవాడా), అంబరసదః + సదః + సదః = దేవసభల యందు నివసించే దేవతలు, సతామరస + వాసవ + ఆసవాః = పద్మము వంటి నివాసము గల లక్ష్మీదేవికి మరియు ఇంద్రునికి కూడా దివ్యౌషధ రసము వంటి ఆనందాన్ని ఇచ్చువారును, జ్ఞాత + దుర్గమ + గమాగమ + ఆగమాః = తెలుసుకొనుటకు కష్టమైన వేదశాస్త్ర గమనాగమనాలను తెలిసినవారునై, గీర్భిః = వాక్కులతో, దినం + దినమ్ = ప్రతిరోజు, త్వామ్ = నిన్ను, అర్చయంతి = పూజించుచున్నారు (స్తుతించుచున్నారు).

తాత్పర్యము: ఓ దేవా! ఇంద్రునితో సమానమైన వైభవము కలిగి, వేదశాస్త్ర పారంగతులైన దేవతలు కూడా ప్రతిరోజూ తమ దివ్య వాక్కులతో నిన్ను స్తుతిస్తున్నారు. అట్టి నీవు సర్వదేవతా వంద్యుడవు.

విశేషములు: ఇక్కడ 'సదిన' అనగా సూర్యుని వంటి తేజస్సు గల ఈశ్వరుడని అర్థము. దేవతలు నిరంతరము శివుని కొలుస్తారని వర్ణించబడినది.

---

ఇరవయ్యవ శ్లోకము

శ్లోకము: న మే తథా ప్రీతిమనేకపాళీ కరోతి నో వా దయితాంగపాళీ । యథోక్తిదేవీ స విభుః కపాలీ యయాచ్యతే సేవకలోకపాళీ ॥ 20 ॥

ప్రతిపదార్థము: అనేకపా + ఆళీ = ఏనుగుల సమూహము, మే = నాకు, తథా = అట్టి, ప్రీతిమ్ = సంతోషమును, న + కరోతి = కలిగించదు, వా = లేదా, దయిత + అంగపాళీ = ప్రియురాలి కౌగిలింత కూడా, నో = సంతోషమును కలిగించదు, యథా = ఏ విధంగానైతే, సేవక + లోక + పాళీ = భక్త సమూహమును రక్షించేవాడును, విభుః = ప్రభువును అయిన, కపాలీ = శివుడు, యయా = ఏ వాక్కు చేత, అచ్యతే = స్తుతించబడుతున్నాడో, సా = అట్టి, ఉక్తిదేవీ = సరస్వతీ స్వరూపమైన వాక్కు (నాకు ప్రీతిని కలిగించుచున్నది).

తాత్పర్యము: ఓ ఈశ్వరా! నాకు ఏనుగుల గుంపులు (రాజ్య సంపద) గానీ, శృంగార సుఖములు గానీ ఇచ్చే సంతోషము కంటే, నిన్ను స్తుతించే నా వాక్కు ఇచ్చే ఆనందమే మిన్న. భక్తులను రక్షించే నిన్ను కీర్తించేటప్పుడే నా మనసు పరమ శాంతిని పొందుతుంది.

విశేషములు: ఐహిక సుఖాల కంటే భగవన్నామ సంకీర్తనమే అత్యున్నతమైన ఆనందమని కవి ఇక్కడ స్పష్టం చేశారు.

---

ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము

శ్లోకము: భవంతమారాధ్య పరాధ్యవైభవం భవం విధాయ ద్విషతాం పరాభవమ్ । భవం చ జిత్వా జహతః పునర్భవం భవంతి యుక్తాః పదమాప్య శాంభవమ్ ॥ 21 ॥

ప్రతిపదార్థము: పరాధ్య + విభవమ్ = శ్రేష్ఠమైన వైభవము గల, భవంతమ్ = నీవైన, భవమ్ = శివుని, ఆరాధ్య = పూజించి, ద్విషతామ్ = (కామక్రోధాది) శత్రువులకు, పరాభవమ్ = ఓటమిని, విధాయ = కలిగించి, భవమ్ + చ = సంసారమును కూడా, జిత్వా = జయించి, పునర్భవమ్ = తిరిగి పుట్టడాన్ని, జహతః = వదిలివేసినవారై (మోక్షము పొంది), శాంభవమ్ + పదమ్ = శివ పదమును, ఆప్య = పొంది, ముక్తాః = ముక్తులుగా, భవంతి = అవుతున్నారు.

తాత్పర్యము: శ్రేష్ఠమైన వైభవము గల ఓ భవా! నిన్ను ఆరాధించే భక్తులు, తమలోని కామక్రోధాది అంతశ్శత్రువులను జయించి, ఈ సంసార బంధాలను తెంచుకుంటారు. వారు తిరిగి జన్మలేని శాశ్వతమైన శివపదాన్ని (మోక్షమును) పొందుతున్నారు.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు వివరించినట్లుగా, శివారాధన వల్ల అంతశ్శత్రువుల నాశనము మరియు జన్మరాహిత్యము కలుగును.

ఇరవై రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము: న వంశవృత్తేర్గణయామి తానవం న బంధురం కంచన నౌమి మానవమ్ । నవం తవానందితదేవదానవం న వంచితోऽహం రచయన్సదా నవమ్ ॥ 22 ॥

ప్రతిపదార్థము: అహమ్ = నేను, వంశ + వృత్తేః = నా వంశాచారముల యొక్క (లేక కులము యొక్క), తానవమ్ = తక్కువతనమును (బీదరికమును), న + గణయామి = లెక్కచేయను, కంచన = ఎవరైనా, బంధురమ్ = అందమైన/శ్రీమంతుడైన, మానవమ్ = మనిషిని, న + నౌమి = స్తుతించను, హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా, ఆనందిత + దేవ + దానవమ్ = దేవతలను మరియు దానవులను కూడా ఆనందింపజేయునట్టి, నవమ్ = నూతనమైన, తవ = నీ యొక్క, స్తవమ్ = స్తోత్రమును, సదా = ఎల్లప్పుడు, రచయన్ = రచించుచున్నవాడనై, న + వంచితః = మోసపోలేదు (నా జన్మ ధన్యమైనది).

తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నా కులము బీదదైనప్పటికీ నేను చింతించను. ఐశ్వర్యవంతులైన మనుష్యులను ఆశ్రయించి వారిని పొగడను. దేవదానవులకు ఆనందాన్నిచ్చే నీ గుణములను నిరంతరం కొత్త కొత్త స్తోత్రములతో కీర్తిస్తూ, నా జన్మను సార్థకం చేసుకుంటున్నాను తప్ప, నేను ఏనాడూ మోసపోలేదు.

విశేషములు: భక్తుడు లోకంలోని ధనవంతుల కంటే భగవంతుని స్తుతించడమే గొప్పగా భావిస్తున్నాడని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

---

ఇరవై మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము: ధనంజయాక్షం సకలార్థసాధనం ధనంజయారాధితమాధిబాధనమ్ । ధనం విదిత్వా విపదాం విరోధనం ధనంతి ధన్యా విభుమృద్ధివర్ధనమ్ ॥ 23 ॥

ప్రతిపదార్థము: ధనంజయ + అక్షమ్ = అగ్ని (ధనంజయుడు) నేత్రముగా కలిగినవాడును, సకల + అర్థ + సాధనమ్ = సమస్త పురుషార్థములను సాధించి పెట్టువాడును, ధనంజయ + ఆరాధితమ్ = అర్జునునిచే (ధనంజయునిచే) ఆరాధింపబడినవాడును, ఆధి + బాధనమ్ = మానసిక బాధలను నశింపజేయువాడును, ృద్ధి + వర్ధనమ్ = సంపదలను వృద్ధి చేయువాడును అయిన, విభుమ్ = ప్రభువును (శివుని), ధన్యాః = ధన్యులైన వారు, విపదామ్ = ఆపదలకు, విరోధనమ్ = అడ్డుకట్ట వేయునట్టి, ధనమ్ = నిజమైన ధనముగా, విదిత్వా = తెలుసుకొని, ధనంతి = (స్తోత్రముల ద్వారా) యాచిస్తున్నారు.

తాత్పర్యము: అగ్నినేత్రుడైన శివుడు, అర్జునునిచే పూజింపబడినవాడు మరియు సమస్త మానసిక వ్యాధులను పోగొట్టేవాడు. అట్టి పరమేశ్వరుడే ఆపదలను తొలగించే నిజమైన 'ధనము' అని గ్రహించిన జ్ఞానులు, ఆయననే ఆశ్రయించి మోక్షలక్ష్మిని పొందుతున్నారు.

విశేషములు: ఇక్కడ 'ధనంజయ' అనే పదానికి అగ్ని అని మరియు అర్జునుడని రెండు అర్థాలు వాడబడినవి. శివుడు అర్జునునికి పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రసాదించిన వృత్తాంతం ఇక్కడ స్మరించబడింది.

---

ఇరవై నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము: కలాపినః ప్రావృషి యద్వదమ్బుదధ్వనిఘనానన్దవిరాట్కలాపినః । కలాపినద్ధస్ఫుటజూటధారిణస్తథా యతం వర్షతు గీః కలాపినః ॥ 24 ॥

ప్రతిపదార్థము: ప్రావృషి = వర్షాకాలమునందు, అమ్బుద + ధ్వని = మేఘ గర్జన విన్నప్పుడు, ఘన + ఆనన్ద = మిక్కిలి ఆనందముతో, విరాట్ + కలాపినః = పింఛము విప్పిన, కలాపినః = నెమలి యొక్క, రవః + యద్వత్ = ధ్వని ఏ విధముగా ఉండునో, తథా = ఆ విధముగా, కలా + పినద్ధ + స్ఫుట + జూట + ధారిణః = చంద్రకళతో అలంకరింపబడిన స్పష్టమైన జటాజూటమును ధరించిన శివుని పట్ల, నః = మా యొక్క, కలాపినః = మధురమైన కళలు కలిగిన, గీః = వాక్కు, యతమ్ = నిరంతరము, వర్షతు = (స్తుతి రూపంలో) వర్షించుగాక.

తాత్పర్యము: వర్షాకాలంలో మేఘాల ఉరుములకు మురిసిపోయి నెమలి ఏ విధంగా పురి విప్పి నాట్యం చేస్తూ కేకలు వేస్తుందో, అట్లే చంద్రశేఖరుడైన శివుని రూపమును చూసి నా వాక్కు అనే నెమలి కూడా భక్తితో పరవశించి స్తోత్రాలను వర్షించాలి.

విశేషములు: ఇక్కడ భక్తుని వాక్కు నెమలితోను, పరమేశ్వరుని దర్శనం మేఘ గర్జనతోను పోల్చబడింది.

---

ఇరవై ఐదవ శ్లోకము

శ్లోకము: నృజన్మ తస్యైవ భవానవద్యం భవానవద్యన్భవభీక్షతే యమ్ । త్యజత్యజాతోపరమా సమానం రమాసమానందకరీ న చేనమ్ ॥ 25 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + భవ = ఓ శివా, భవాన్ = నీవు, యమ్ = ఏ మనిషినైతే, భవమ్ = సంసార తాపమును, అవద్యన్ = ఖండిస్తూ (తొలగిస్తూ), ఈక్షతే = కరుణతో చూస్తావో, తస్య + ఏవ = అతని యొక్క, నృజన్మ = మానవ జన్మ, అనవద్యమ్ = దోషరహితమైనది (ధన్యమైనది), అజాత + ఉపరమా = నాశము లేనట్టియు, అసమాన + ఆనందకరీ = సాటిలేని ఆనందాన్ని ఇచ్చునట్టి, రమా = మోక్షలక్ష్మి, సమానమ్ = గౌరవముతో కూడిన, ఏనమ్ = ఇతనిని (ఆ భక్తుని), న + త్యజతి = వదిలిపెట్టదు.

తాత్పర్యము: ఓ భవా! నీ కరుణాదృష్టి ఎవరిపై పడుతుందో వారి మానవ జన్మ ధన్యమవుతుంది. అట్టి భక్తుని, శాశ్వతమైన ఆనందాన్నిచ్చే మోక్షలక్ష్మి ఎన్నడూ వదిలిపెట్టదు. అతడు పూజనీయుడై, మోక్షమును పొందుతాడు.

విశేషములు: భగవంతుని అనుగ్రహం పొందినవానికి ముక్తి సిద్ధమని, మోక్షలక్ష్మి అతనిని వరించునని వ్యాఖ్యానము స్పష్టం చేస్తోంది.

ఇరవై ఆరవ శ్లోకము

శ్లోకము: అతః పరం జగతి కిమస్తి నీరసం యదుక్తమప్యసకృదుదీర్యతే వచః । సహస్రశశ్చిరమపి చర్వితా పునర్నవం నవం స్రవతి రసం శివస్తుతిః ॥ 26 ॥

ప్రతిపదార్థము: అసకృత్ = మరల మరల, ఉక్తమ్ + అపి = చెప్పబడినదైనప్పటికీ, యత్ = ఏ, వచః = మాట, ఉదీర్యతే = పలుకబడుచున్నదో, అతః + పరమ్ = దానికంటే, జగతి = లోకమునందు, నీరసమ్ = రుచిలేనిది (చవిలేనిది), కిమ్ + అస్తి = ఏమున్నది?, (న + కించిత్ = ఏమీ లేదు), తు = కానీ, సహస్రశః = వేలకొలది సార్లు, చిరమ్ + అపి = చిరకాలము నుండి, చర్వితా = ఆస్వాదించబడినదైనప్పటికీ (నమలబడినదైనప్పటికీ), శివ + స్తుతిః = పరమేశ్వరుని స్తోత్రము, పునః = మరల, నవం + నవమ్ = కొత్త కొత్తదైన, రసమ్ = పరమానంద రసమును, స్రవతి = కురిపించుచున్నది.

తాత్పర్యము: లోకంలో ఏదైనా ఒక మాటను పదే పదే చెబితే అది వినడానికి నీరసంగా, చవిలేకుండా అనిపిస్తుంది. కానీ శివస్తుతి మాత్రం విలక్షణమైనది. వేల పర్యాయాలు, ఎంతో కాలంగా పఠిస్తున్నప్పటికీ, అది ప్రతిసారీ సరికొత్త పరమానంద రసాన్ని భక్తులకు అందిస్తుంది. భగవంతుని కీర్తన ఎన్నటికీ పాతబడదు.

విశేషములు: వ్యాఖ్యానమునందు 'చర్వితా' అను పదము ద్వారా శివనామము అమృతము వలె ఆస్వాదించదగినదని, అది నిత్య నూతనమైన ఆనందాన్ని ఇస్తుందని వివరించబడింది.

---

ఇరవై ఏడవ శ్లోకము

శ్లోకము: మృత్యుం మృత్యుంజయ జయ జగద్ఘస్మరం భస్మభావం కామం కామం నయ నయనజోద్దామధామచ్ఛటాభిః । భావ్యావ్యాకులకులవధూరుత్కయంత్యాచరంతం సత్రాసత్రాణచణ చరితాన్యుద్భుతాని స్మరస్త్వామ్ ॥ 27 ॥

ప్రతిపదార్థము: హే + మృత్యుంజయ = మృత్యువును జయించినవాడా, హే + సత్రాస + త్రాణ + చణ = సంసార భయముతో ఉన్నవారిని రక్షించుటలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడా, జగత్ + ఘస్మరమ్ = జగత్తును భక్షించునట్టి, మృత్యుమ్ = మృత్యువును (కాలాన్ని), జయ = జయించుము, నయనజ = నేత్రము నుండి పుట్టిన, ఉద్దామ + ధామ + చ్ఛటాభిః = తీవ్రమైన తేజస్సు యొక్క సమూహములతో (అగ్నిజ్వాలలతో), కామమ్ = మన్మథుని, కామమ్ = నిశ్చయముగా, భస్మభావమ్ = బూడిదగా, నయ = చేయుము, భావ్య = పవిత్రమైన ఓ భక్తుడా, ఆవ్యాకుల + కులవధూః = కలత చెందని కులస్త్రీలను (పార్వతీదేవి వంటి వారిని), ఉత్కయంతి = ఉత్కంఠ కలిగించునట్టియు, అద్భుతాని = ఆశ్చర్యకరమైనవియు అయిన, చరితాని = లీలను, ఆచరంతమ్ = చేయుచున్నట్టి, త్వామ్ = నిన్ను (శివుని), స్మరః = స్మరించుచున్నాము.

తాత్పర్యము: ఓ మృత్యుంజయా! సంసార భీతి గలవారిని రక్షించడంలో నీవు నేర్పరివి. జగత్తును మింగివేసే కాలాన్ని నీవు జయించుము. నీ కంటి మంటలతో మన్మథుని భస్మం చేయుము. ఓ భక్తాగ్రేసరా, పార్వతీదేవి వంటి వారికి ఉత్కంఠను కలిగించే నీ అద్భుత లీలలను ఆచరించే నిన్ను మేము నిరంతరం స్మరిస్తున్నాము.

విశేషములు: వ్యాఖ్యాత ఇక్కడ భక్తుని సంబోధిస్తూ, శివుని అనుగ్రహం వల్ల మృత్యువును, కామమును జయించవచ్చని సూచించారు. ఈ స్తోత్రము భక్తునికి అభయాన్ని, రక్షణను కల్పిస్తుంది.

ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకము (ఫలశ్రుతి/మంగళాశాసనము)

శ్లోకము:

యత్తత్సర్గనిసర్గనిర్మితికరం యద్రావణద్రావణ-

వ్యాపారావసరావసక్తమథ యత్సంవర్తసంవర్తకమ్ ।

స్వాభాసం భవసంభవస్థితిలయస్ఫారోచితం రోచితం

భాసా కారణకారణం దిశతు తద్ధామేహితం మే హితమ్ ॥ 28 ॥

ప్రతిపదార్థము:

యత్ + తత్ = ఏ ప్రసిద్ధమైన, ధామ = పరమ తేజస్సు (పరబ్రహ్మము), సర్గ + నిసర్గ + నిర్మితి + కరమ్ = సృష్టిని స్వభావసిద్ధముగా (బ్రహ్మ రూపమున) నిర్మించునదో, అథ = మరియు, యత్ = ఏది, రావణ + ద్రావణ + వ్యాపార + అవసర + అవసక్తమ్ = రావణుని అణచివేయు (రామ రూపమున విష్ణువు చేసిన) కార్యము నందు నిమగ్నమై ఉన్నదో, యత్ = ఏది, సంవర్త + సంవర్తకమ్ = ప్రలయమును (రుద్ర రూపమున) కలుగజేయునదో, స్వ + ఆభాసమ్ = తనంతట తాను ప్రకాశించునదియు (స్వయంప్రకాశము), భవ + సంభవ + స్థితి + లయ + స్ఫార + ఉచితమ్ = సంసారము యొక్క ఉత్పత్తి, స్థితి మరియు లయములకు తగిన స్థానమైనదో, భాసా = కాంతిచేత, రోచితమ్ = ప్రకాశింపబడినదియు, కారణ + కారణమ్ = బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రాది కారణమూర్తులకు కూడా మూలకారణమైనదో, తత్ = అట్టి పరమశివ తేజస్సు, మే = నాకు, ఈహితమ్ = కోరదగిన, హితమ్ = మేలును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మగా సృష్టిని చేసేది, విష్ణువుగా రావణాది దుష్టులను సంహరించి లోకాన్ని రక్షించేది, రుద్రుడిగా ప్రళయాన్ని కలుగజేసేది ఏ పరమేశ్వర తేజస్సో; సృష్టి-స్థితి-లయలనే మూడు కార్యములకు మూలమై, స్వయంప్రకాశంతో వెలిగిపోతూ, బ్రహ్మ విష్ణువులకు కూడా కారణమైన ఆ పరమశివ జ్యోతి నాకు శుభములను చేకూర్చుగాక.

విశేషములు:

వ్యాఖ్యానమునందు పరమశివుడిని "షట్-కారణ-కారణము"గా (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, ఈశ్వర, సదాశివ, పరశివ రూపాలకు మూలము) వర్ణించారు. ఇది శివుని సర్వోన్నత స్థితిని తెలుపుతోంది.

---

ముగింపు:

ఇక్కడితో రాజానక రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానముతో కూడిన జగద్ధరభట్టు స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 14వ స్తోత్రమైన 'హితము' ముగిసినది.

---