16. జ్ఞానోపదేశస్తోత్రం

 జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 16వ స్తోత్రము "జ్ఞానోపదేశము" ( 27 శ్లోకాలు)

 ఒకటవ శ్లోకము

శ్లోకము:

వృషలక్ష్మణః ప్రణతలోకబంధవః కలితాలికస్థితసిద్ధసింధవః ।

ద్యుతిభిర్జయంతి తులితోదితేందవశ్చరణారవిందమకరందబిందవః ॥ 1 ॥

ప్రతిపదార్థము:

వృషలక్ష్మణః = వృషభమే గుర్తుగా గల శివుని యొక్క; చరణ + అరవింద + మకరంద + బిందవః = పాదపద్మములందలి మకరందపు బిందువులు (పాదధూళి); జయంతి = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగొందుచున్నవి. అట్టి పాదధూళి బిందువులు ఎటువంటివనగా: ప్రణత + లోక + బంధవః = భక్తితో నమస్కరించిన భక్తులకు చుట్టము వంటివి (రక్షణనిచ్చునవి); కలిత + అలిక + స్థిత + సిద్ధసింధవః = శివుని లలాటము (నుదురు) నుండి జాలువారిన గంగానదిని తాకినవి; ద్యుతిభిః = తమ కాంతిచేత; తులిత + ఉదిత + ఇందవః = ఉదయించిన పూర్ణచంద్రునితో సమానమైనవి.

తాత్పర్యము:

వృషభ వాహనుడైన పరమేశ్వరుని పాదపద్మముల ధూళి కణాలు అత్యంత మహిమాన్వితమైనవి. అవి తనను నమ్మిన భక్తులకు బంధువు వలె అండగా ఉంటాయి. శివుని శిరస్సు నుండి జాలువారే గంగానదిని స్పృశించి పవిత్రమైనవి. ఆ ధూళి కణాలు వెదజల్లే వెలుగులు నిండు చంద్రుని కాంతిని సైతం తిరస్కరిస్తున్నాయి.

---

రెండవ శ్లోకము

శ్లోకము:

అమదైః ఫలైరవిరలైరలంకృతా హరితారుణప్రణతశాలిశాలినీ ।

ప్రతిభాతి జీర్ణతృణవత్తవ స్తవం వసుధా సుధాద్యుతివతంస శంసతః ॥ 2 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే సుధాద్యుతివతంస = ఓ చంద్రశేఖరా (చంద్రుడిని శిరోభూషణముగా ధరించినవాడా); తవ + స్తవమ్ = నీ స్తోత్రమును; శంసతః = పఠించే భక్తునికి; అవిరలైః + అమదైః + ఫలైః = సమృద్ధిగా, శ్రేష్ఠమైన పండ్లతో; అలంకృతా = అలంకరించబడినదియు; హరిత + అరుణ + ప్రణత + శాలి + శాలినీ = పచ్చగా ఉండి పక్వానికి వచ్చాక ఎర్రగా వంగిన వరిచేలతో శోభిల్లే; వసుధా + అపి = ఈ భూమి అంతా కూడా; జీర్ణతృణవత్ = పాతబడిన గడ్డిపోచ వలె; ప్రతిభాతి = కనిపిస్తుంది.

తాత్పర్యము:

ఓ చంద్రమౌళీ! నీ స్తుతిలో మునిగిపోయిన భక్తునికి ఈ భూమిపై ఉన్న ఎటువంటి ఐశ్వర్యమైనా తృణప్రాయంగా అనిపిస్తుంది. పండ్లతో నిండిన చెట్లు, పచ్చని పంటపొలాలు ఉన్న ఈ సకల వసుంధర అతనికి ఒక ఎండిపోయిన గడ్డిపోచతో సమానంగా తోస్తుంది. అంటే శివభక్తి ఇచ్చే ఆనందం ముందు లౌకిక సంపదలు ఏపాటివి కావని భావము.

---

మూడవ శ్లోకము

శ్లోకము:

తిమిరం చిరంతనమనంత సంతతగ్లపితావలోకమవలోకనార్థినః ।

క్షనతామృతం దశసు దిక్సు చక్షుషా కలికాలకల్మషముషా ముషాణ మే ॥ 3 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే అనంత = ఓ అంతము లేనివాడా; అవలోకన + అర్థినః = నీ కృపా వీక్షణమును కోరుచున్న; మే = నా యొక్క; చిరంతనమ్ = చిరకాలము నుండి ఉన్న; అనంతమ్ = అంతులేని; తిమిరమ్ = అజ్ఞానమనెడి చీకటిని; సంతత + గ్లపిత + అవలోకమ్ = నా జ్ఞాన దృష్టిని నిరంతరము మసకబార్చుచున్న ఆ అజ్ఞానమును; క్షణతా + అమృతమ్ = క్షణములోనే అమృతమును (మోక్షమును) ప్రసాదించునట్టియు; కలికాల + కల్మష + ముషా = కలికాలపు పాపాలను దొంగిలించునట్టియు (నశింపజేయునట్టియు); చక్షుషా = నీ కంటి చూపుతో; ముషాణ = తుడిచివేయుము.

తాత్పర్యము:

ఓ అనంతమైన పరమేశ్వరా! జన్మజన్మల నుండి నన్ను వెన్నాడుతున్న అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని నీ దయార్ద్ర వీక్షణంతో అంతమొందించు. కలికాలపు దోషాలను హరించే నీ కంటిచూపు నాకు మోక్షామృతాన్ని ప్రసాదించుగాక.

---

నాలుగవ శ్లోకము

శ్లోకము:

వహతా హతాంధతమసామసాదితాం ద్యుతిభిః కలామవికలాం కలవతః ।

విదితాప్రకాశవిదదాశయాశయం వపుషా శివం శివవపుషా పుషాణ మే ॥ 4 ॥

ప్రతిపదార్థము:

హే విభో = ఓ స్వామీ; హత + అంధతమసామ్ = గాఢాంధకారమును నశింపజేయునట్టియు; అవికలామ్ = సంపూర్ణమైనట్టియు; కలవతః + కలామ్ = చంద్రుని కళను; ద్యుతిభిః = కాంతులతో; వహతా = ధరించినట్టియు; విదిత + అప్రకాశ + విదద + ఆశయాశయమ్ = నిర్మలమైన మనస్సులో వెలుగును నింపునట్టియు; శివవపుషా = మంగళకరమైన శరీరము కలట్టి; వపుషా = నీ రూపముతో; మే = నాకు; శివమ్ = శుభమును; పుషాణ = వృద్ధి చేయుము.

తాత్పర్యము:

గాఢాంధకారాన్ని పారద్రోలే నిర్మలమైన చంద్రకళను ధరించిన ఓ పరమేశ్వరా! నీ మంగళకరమైన దివ్యమంగళ విగ్రహం నా హృదయంలో వెలుగును నింపి, నాకు ఎల్లప్పుడూ శుభాలను ప్రసాదించుగాక.

---

ఐదు నుండి ఎనిమిదవ శ్లోకములు (యాచకుల దీనస్థితి వర్ణన)

శ్లోకములు: ఘనఘర్మలక్షితకపోలభిత్తయః శ్వసితానుబంధవిధురీకృతాధరాః । ధనినాం పురః ప్రకటయంతి దుర్గతిం దయనీయదీనవదనా ధనార్థినః ॥ 5 ॥

తదనంతరం తరళితాక్షరాం గిరం చిరసంభృతప్రమదసాదగద్గదామ్ । విహితావహేళనజగతీపతీక్షితాస్త్రపయాపయాపితముఖాః ప్రయుంజతే ॥ 6 ॥

అవధీర్యమాణమథ దీర్ఘమత్సరైరవబోధవంధ్యహృదయైరనాదృతమ్ । గుణకోశలం శలభజృంభితోపమం ప్రథయంతి యాంతి చ పరం పరాభవమ్ ॥ 7 ॥

ఇతి దీర్ఘదుఃఖకుటుంబడంబరా ధనసంగ్రహగ్రహగృహీతచేతసః । సుధియోऽపి యాంతి నివిడం విడంబనం వనవాసిభిః ప్రహసితప్రవృత్తయః ॥ 8 ॥

ప్రతిపదార్థము: ధనార్థినః = ధనమును కోరు యాచకులు; ధనినామ్ పురః = ధనవంతుల ముందు; ఘన + ఘర్మ + లక్షిత + కపోల + భిత్తయః = (ధనికుల వెనుక పరుగులు తీయడం వల్ల కలిగిన) దట్టమైన చెమట బిందువులతో తడిసిన చెక్కిళ్ళు కలవారై; శ్వసిత + అనుబంధ + విధురీకృత + అధరాః = ఆయాసముతో కూడిన నిట్టూర్పుల వల్ల వణుకుతున్న పెదవులు కలవారై; దయనీయ + దీన + వదనాః = జాలి గొలిపే దీనమైన ముఖములతో; తమ దుర్గతిమ్ = దరిద్రమును; ప్రకటయంతి = చెప్పుకుంటారు.

తదనంతరం = ఆ తర్వాత; విహిత + అవహేళన = తమ్ము తృణీకరించిన; జగతీపతి + ఈక్షితాః = రాజుల (ధనికుల) చూపులను చూసి; త్రపయా = సిగ్గుచేత; అపయాపిత + ముఖాః = వంచబడిన ముఖములు కలవారై; తరళిత + అక్షరామ్ = తడబడుతున్న అక్షరములతో కూడినదియు; చిర + సంభృత + ప్రమద + సాద + గద్గదామ్ = ఎంతో కాలంగా మనసులో ఉన్న ఆశ భంగమవ్వడం వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో కూడిన గద్గదమైన; గిరమ్ = వాక్కును; ప్రయుంజతే = పలుకుతారు.

అంతేకాక; అవబోధ + వంధ్య + హృదయైః = వివేకము లేని హృదయములు గలవారి చేత; అనాదృతమ్ = ఆదరణ పొందకపోయినా; తమ గుణ + కోశలమ్ = తమలోని గుణములను, నేర్పును; శలభ + జృంభిత + ఉపమమ్ = మిడత ఎగిరినట్లుగా (అల్పముగా); ప్రథయంతి = గొప్పగా చెప్పుకుంటారు; కానీ చివరకు పరమ్ + పరాభవమ్ = మిక్కిలి అవమానమునే; యాంతి = పొందుతారు.

ఇతి = ఈ విధంగా; దీర్ఘ + దుఃఖ + కుటుంబ + డంబరాః = పెద్దదైన సంసార భారము, దాని వల్ల కలిగే దుఃఖము గలవారు; ధన + సంగ్రహ + గ్రహ + గృహీత + చేతసః = ధనమును సంపాదించాలనే పిచ్చి (గ్రహము పట్టినట్లుగా) కలిగిన మనస్సు గలవారు; సుధియః + అపి = పండితులైనప్పటికీ; వనవాసిభిః = (ఏ ఆశలు లేని) వనవాసుల చేత; ప్రహసిత + ప్రవృత్తయః = నవ్వులపాలు చేయబడిన పనులు కలవారై; నివిడమ్ + విడంబనమ్ = మిక్కిలి విపరీతమైన అవహేళనను; యాంతి = పొందుతారు.

తాత్పర్యము: ధనార్జన కోసం ప్రాకులాడే యాచకుల స్థితి అత్యంత దయనీయంగా ఉంటుంది. వారు ధనికుల వెనుక పరుగులు తీస్తూ, చెమటలు కక్కుతూ, ఆయాసపడుతూ తమ దరిద్రాన్ని వెళ్లబోసుకుంటారు. ధనికులు వారిని అవహేళనగా చూసినప్పుడు సిగ్గుతో తలవంచుకుని, గద్గద స్వరంతో తమ గోడు చెప్పుకుంటారు. వివేకం లేని ధనికుల ముందు తమ విద్యాబుద్ధులను ప్రదర్శించినా, అది దీపం ముందు మిడత ఎగిరినట్లు నిష్ప్రయోజనమై చివరకు అవమానాలనే మిగులుస్తుంది. సంసార తాపంతో, ధనవ్యామోహంతో పండితులు సైతం ఇలాంటి పనులు చేస్తూ, ఏ కోరికలు లేని వనవాసుల ముందు నవ్వులపాలవుతున్నారు.

విశేషములు: ఈ శ్లోకములలో కవి 'యాజ్ఞ' (అడగడం) వల్ల మనిషి తన గౌరవాన్ని ఎలా కోల్పోతాడో హృదయవిదారకంగా వర్ణించారు. లోకంలోని ధనికులను ఆశ్రయించడం కంటే, పరమేశ్వరుని కరుణను ఆశ్రయించడం మిన్న అనే భావము ఇక్కడ అంతర్లీనంగా ఉంది.

తొమ్మిది నుండి పదునాలుగవ శ్లోకములు (ధన్యులైన శివభక్తుల జీవనశైలి)

శ్లోకములు: కృతినః పునరదుఃఖదగ్ధమంగస్వనసన్నిభధ్వనితనిర్ఝరోర్మిషు । మృదుశాద్వలైరవిరళైరలంకృతాసు తుహినాద్రిసానుషు ॥ 9 ॥

సురసింధురోధసి గృహీతకేతకీ చలితాంగుళీకిసలయేన పాణినా । వివిధాం విధాయ విధినా పినాకినః కరుణార్ణవస్య చరణారవిందపూజామ్ ॥ 10 ॥

హరిణైః కుశాగ్రకవళాభిలాషిభిర్భరణార్థిభిశ్చ కలవింకచాతకైః । అతిథీభవద్భిరహతాహ్నికక్రియాః ఫలమూలకల్పితశరీరవృత్తయః ॥ 11 ॥

దివసావసానసమయే సరన్మరుత్పరికీర్ణజీర్ణతృణపర్ణమర్మరాః । తనుజాహ్నవీసలిలశీకరోత్కరైః శిశిరాః శ్రియాయ చరితా వనస్థలీః ॥ 12 ॥

ధవళీకృతాస్వమలభానుభానుభిర్జ్వలితౌషధీషు రజనీష్వనంతరం । కలకంఠకంఠకుహరోద్గతస్వరస్వరసార్పితశ్రుతిసుఖాసు శేరతే ॥ 13 ॥

ఇతి బిభ్రతః పరికరం ప్రియకరం హరపాదపంకజరజఃప్రసాదజమ్ । విహసంతి మూఢమనసాం మహీభుజాం గజకర్ణతాళతరళాశ్రయాః శ్రియః ॥ 14 ॥

---

ప్రతిపదార్థము: కృతినః పునః = ధన్యులైన భక్తులు మాత్రం; అదుఃఖదగ్ధమ్ = సంసార దుఃఖాలచే దహింపబడకుండా; అంగస్వనసన్నిభ = మృదంగ నాదము వంటి ధ్వని చేసే; నిర్ఝర + ఊర్మిషు = సెలయేళ్ల తరంగములతో కూడిన; మృదుశాద్వలైః = మెత్తని పచ్చిక బయళ్లతో; తుహినాద్రి + సానుషు = హిమాలయ పర్వత సానువుల యందు నివసిస్తూ; సురసింధు + రోధసి = గంగానది తీరమందు; చలిత + అంగుళీ + కిసలయేన = చిగురుటాకుల వంటి వేళ్లతో కూడిన; పాణినా = చేతితో; కేతకీ = మొగలి పువ్వులను గ్రహించి; విధినా = శాస్త్రోక్తంగా; పినాకినః = పినాకపాణియైన శివుని యొక్క; చరణారవిందపూజామ్ = పాదపద్మముల పూజను; వివిధాం విధాయ = రక రకముల ఉపచారములతో చేసి; కుశాగ్ర + కవళ + అభిలాషిభిః = దర్భ గడ్డి అగ్రములను తినగోరే; హరిణైః = లేళ్లతోను; కలవింక + చాతకైః = పిచ్చుకలు, చాతక పక్షులతోను; అతిథీభవద్భిః = అతిథులుగా వస్తున్న వారితో; అహతాహ్నికక్రియాః = తమ నిత్య కర్మానుష్ఠానములకు భంగం కలగకుండా; ఫలమూల = అడవి పండ్లు, గడ్డలనే; శరీరవృత్తయః = ఆహారముగా స్వీకరిస్తూ; దివసావసానసమయే = సాయంకాల సమయంలో; సరన్ + మరుత్ = వీచే గాలి వల్ల; జీర్ణ + తృణ + పర్ణ + మర్మరాః = రాలిన ఎండుటాకుల మర్మర ధ్వనులతో నిండిన; జాహ్నవీ + సలిల + శీకర = గంగాజలపు తుంపరల చేత; శిశిరాః = చల్లబడిన; వనస్థలీః = వన ప్రదేశాలలో సంచరిస్తూ; అమలభాను + భానుభిః = నిర్మలమైన చంద్రకిరణాల చేత (చంద్రుడిని ఇక్కడ అమలభాను అని పిలిచారు); ధవళీకృతాసు = తెల్లగా వెలుగుతున్న; జ్వలిత + ఓషధీషు = స్వయంప్రకాశిత ఓషధులు వెలుగుతున్న; కలకంఠ = కోకిలల; శ్రుతిసుఖాసు = చెవులకు ఇంపుగా ఉండే; రజనీషు = రాత్రులందు; శేరతే = సుఖంగా నిద్రిస్తారు.

ఇతి = ఈ విధంగా; హర + పాద + పంకజ + రజః = శివుని పాదధూళి యొక్క ప్రసాదం వల్ల కలిగిన; పరికరం = పరివారాన్ని (ప్రశాంతతను); బిభ్రతః = ధరించిన వారు; మూఢమనసామ్ = అజ్ఞానులైన; మహీభుజాం = రాజుల యొక్క; గజకర్ణతాళ + తరళ + ఆశ్రయాః = ఏనుగు చెవి ఊపినంత వేగంగా చలించే (అస్థిరమైన); శ్రియః = సంపదలను చూసి; విహసంతి = ఎగతాళిగా నవ్వుకుంటారు.

---

తాత్పర్యము: లోకంలో ధనవంతుల చుట్టూ తిరుగుతూ అవమానాలు పొందే యాచకుల కంటే శివభక్తులు అత్యంత ధన్యులు. వారు హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలలో, సెలయేళ్ల గలగలల మధ్య, పచ్చని పచ్చిక బయళ్లలో నివసిస్తారు. గంగా తీరంలో స్వచ్ఛమైన మొగలి పువ్వులతో పరమేశ్వరుని పాదాలను పూజిస్తారు. అక్కడ లేళ్లు, పక్షులు వారికి అతిథులుగా వస్తాయి. అడవి పండ్లు తింటూ, ప్రకృతి ఒడిలో ప్రశాంతంగా గడుపుతారు. రాత్రివేళ చంద్రుని వెన్నెలలో, కోకిలల గానం వింటూ నిద్రపోతారు. శివభక్తి అనే గొప్ప సంపద కలిగిన వీరు, ఏనుగు చెవి ఊపినంత వేగంగా అస్థిరమైపోయే రాజుల సంపదలను చూసి నవ్వుకుంటారు.

విశేషములు: ముందు శ్లోకాలలో (5-8) వర్ణించిన ధనార్ధుల దీనస్థితికి, ఈ శ్లోకాలలో వర్ణించిన శివభక్తుల ఉన్నత స్థితికి మధ్య గల వ్యత్యాసాన్ని కవి అద్భుతంగా చూపించారు. రాజ్యాధికారం, ధనం కంటే మానసిక ప్రశాంతత, భక్తి గొప్పవని దీని సారాంశం.

పదిహేను నుండి పందొమ్మిదవ శ్లోకములు (అంతశ్శత్రువుల పీడన)

శ్లోకములు: దధదుద్ధతం హర పురః పురంధ్రిభిః ప్రబలం బలం వలదపాంగభంగిభిః । హృదయం భినత్తి మమ ఘస్మరః స్మరః శరపాతకాతరదృశో భృశం కృశమ్ ॥ 15 ॥

జనయన్నయం నయనయోరధీరతాం భ్రమయన్భువం శ్రమమదభ్రసంభ్రమామ్ । శ్లథయన్ప్రయత్నకృతసంగమం శమం హసనీయతాం నయతి రోష ఏష మామ్ ॥ 16 ॥

ధనలాభసంశ్రితవిలాసవాసనావ్యథమానమానసమసత్యసంగరమ్ । విశశోభిలోభవివశం స్పృశంతి మాం సుహృదోऽపి కోపితకదర్థితార్థినమ్ ॥ 17 ॥

ఉచితత్రివర్గరహితం తిరోహితం ఘనమోహమూఢమనసం హసంతి మామ్ । కృతమేధసామధిసదః సదః సదః సదసద్వివేకవికలం కళంకితమ్ ॥ 18 ॥

ఇతి తర్జయంతి రిపవః సుదుర్జయాః పరివర్జయంతి చ విశుద్ధబుద్ధయః । న పునర్జయంతి విధురం యథా తథా కురు హే మహేశ దృశమేహి దేహి నః ॥ 19 ॥

---

ప్రతిపదార్థము: హే హర = ఓ పాపహరుడా; వలదపాంగభంగిభిః = విలాసవంతమైన కడకంటి చూపులు గల; పురంధ్రిభిః = స్త్రీల ద్వారా; ప్రబలమ్ బలం దధత్ = గొప్ప బలమును పొందినవాడై; ఘస్మరః స్మరః = సర్వమును భక్షించే మన్మథుడు; శరపాతకాతరదృశః = అతని బాణాల తాకిడికి భయపడిన కన్నులు గల; మమ = నా యొక్క; భృశం కృశమ్ హృదయమ్ = మిక్కిలి బలహీనమైన హృదయమును; భినత్తి = ముక్కలు చేయుచున్నాడు.

ఓ ఈశ = ఓ ఈశ్వరా; నయనయోః అధీరతాం జనయన్ = కన్నులలో చంచలత్వాన్ని పుట్టిస్తూ; భ్రువం భ్రమయన్ = కనుబొమ్మలను ముడివేస్తూ (కోపంతో); ప్రయత్నకృత శమమ్ శ్లథయన్ = ఎంతో ప్రయత్నంతో సంపాదించుకున్న మనశ్శాంతిని పోగొడుతూ; ఏషః రోషః = ఈ కోపము; మామ్ హసనీయతాం నయతి = నన్ను నవ్వులపాలు చేయుచున్నది.

ధనలాభ = ధనము సంపాదించాలనే; వాసనా = కోరికతో; వ్యథమాన మానసమ్ = కలత చెందిన మనస్సు గలవాడను; అసత్యసంగరమ్ = అబద్ధపు వాగ్దానములు చేయువాడను; లోభవివశమ్ = లోభానికి (పిసినారితనానికి) లోబడినవాడను; కదర్థితార్థినమ్ = యాచకులను అవమానించి పంపేవాడనైన; మామ్ = నన్ను; సుహృదోऽపి = నా స్నేహితులు కూడా; న స్పృశంతి = తాకడానికి (దగ్గరకు రావడానికి) ఇష్టపడటం లేదు.

సదసద్వివేకవికలమ్ = ఏది మంచి, ఏది చెడు అనే వివేకం లేనివాడను; కళంకితమ్ = దోషములతో నిండినవాడనైన; మామ్ = నన్ను; కృతమేధసామ్ = పండితుల యొక్క; సదసి = సభలో; సభ్యజనాః = సభ్యులు; సదః సదః = ఎల్లప్పుడు; హసంతి = ఎగతాళి చేయుచున్నారు.

ఓ మహేశ = ఓ మహేశ్వరా; ఇతి = ఈ విధంగా; సుదుర్జయాః రిపవః = జయించడానికి వీలుకాని ఈ కామక్రోధాది శత్రువులు; తర్జయంతి = నన్ను బెదిరిస్తున్నారు; విశుద్ధబుద్ధయః = జ్ఞానులు; పరివర్జయంతి = నన్ను వదిలివేస్తున్నారు. కావున, ఆ శత్రువులు మామ్ న జయంతి యథా = నన్ను గెలవకుండా ఉండేలా; తథా కురు = అలా చేయుము. నీవు ఏహి = వేగముగా వేంచేయుము; నః దృశం దేహి = మాకు నీ (కరుణా) దృష్టిని ప్రసాదించుము.

---

తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరా! నేను కామ, క్రోధ, లోభ, మోహాలనే అంతశ్శత్రువుల చేతిలో చిక్కి విలవిలలాడుతున్నాను. మన్మథుడు స్త్రీల విలాసాల ద్వారా నా బలహీన హృదయాన్ని బాధిస్తున్నాడు. కోపం వల్ల నా వివేకం నశించి అందరిలో నవ్వులపాలు అవుతున్నాను. ధన వ్యామోహం వల్ల అబద్ధాలు ఆడుతూ, లోభగుణంతో యాచకులను కనికరించక నా స్నేహితులకు కూడా దూరమయ్యాను. మంచి-చెడు విచక్షణ లేని నన్ను చూసి పండితులు ఈసడించుకుంటున్నారు. ఓ స్వామీ! జ్ఞానులు నన్ను వెలివేస్తున్నారు, శత్రువులు నన్ను వేధిస్తున్నారు. నీవే దిక్కు! వెంటనే వచ్చి నీ కరుణా వీక్షణంతో నన్ను ఈ శత్రువుల నుండి రక్షించు.

విశేషములు: భక్తుడు తనలోని లోపాలను నిష్కపటంగా భగవంతుని ముందు ఒప్పుకుంటూ, వాటి నుండి తనను రక్షించమని వేడుకోవడం ఈ శ్లోకాలలోని అంతరార్థం. 'హర' అంటే హరించేవాడని అర్థం - నా పాపాలను, నా శత్రువులను హరించమని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.

ఇరవై నుండి ఇరవై మూడవ శ్లోకములు (భౌతిక నిస్సారత - శివజ్ఞాన ప్రాప్తి)

శ్లోకములు: క్వ మహేశ్వరస్మరణసంభవం భవభ్రమభీమఘర్మదమసంముఖం సుఖమ్ । విపదాం పదం మృదుమృణాళినీదళస్ఖలదంబుబిందుతరళాః క్వ సంపదః ॥ 20 ॥

క్వ శివేశ్వరేతి కృతగండమండలీపులకోద్గమప్రమదమంథరా గిరః । క్వ యథార్థపార్థివనిరర్థకానృతస్తుతివిస్తరైరపథపాతపాతకమ్ ॥ 21 ॥

క్వ సమాధిబాధితదశాధిసాధిమా భవసంభవశ్రమదమక్షమః శమః । క్వ మదః ప్రదరితసమగ్రవిగ్రహః ప్రహసన్మనస్విజనగర్హితస్థితిః ॥ 22 ॥

ఇతి మామనర్గళమమార్గమార్గణప్రవణావైవేకవికలీకృతాశయమ్ । కరుణానిధాన పరిబోధయ క్షణం క్షణదావిశేషకశిఖాశిఖామణే ॥ 23 ॥

---

ప్రతిపదార్థము: క్వ = ఎక్కడ; మహేశ్వర + స్మరణ + సంభవమ్ = మహేశ్వరుని ధ్యానము వల్ల కలిగే; భవ + భ్రమ + భీమ + ఘర్మ + దమ = సంసారమనే ఎండమావులలో తిరగడం వల్ల కలిగే భయంకరమైన తాపాన్ని చల్లార్చే; సుఖమ్ = ఆత్మానందము ఎక్కడ?; మృదు + మృణాళినీ + దళ + స్ఖలత్ + అంబుబిందు + తరళాః = తామర ఆకుపై అటూ ఇటూ కదిలే నీటి బొట్టు వలె అత్యంత అస్థిరమైన; సంపదః = లౌకిక సంపదలు ఎక్కడ? (అంటే శివస్మరణ ఇచ్చే సుఖం ముందు సంపదలు ఏపాటివి కావని భావం).

క్వ = ఎక్కడ; శివ + ఈశ్వర + ఇతి = 'శివ', 'ఈశ్వర' అని పలుకుతూ; గండమండలీ + పులకోద్గమ = బుగ్గలలో గగుర్పాటు కలిగించే; ప్రమద + మంథరా గిరః = పరమానందముతో కూడిన వాక్కులు ఎక్కడ?; యథార్థ + పార్థివ + నిరర్థక + అనృత + స్తుతి = అల్పులైన రాజులను వ్యర్థంగా, అబద్ధాలతో పొగిడే; అపథపాత + పాతకమ్ = కుమార్గమున పడవేసే పాపము ఎక్కడ?

క్వ = ఎక్కడ; సమాధి + బాధిత = సమాధి స్థితి చేత తొలగింపబడిన; భవ + సంభవ + శ్రమ = సంసార బడలికను పోగొట్టే; శమః = మనశ్శాంతి ఎక్కడ?; ప్రహసన్ + మనస్విజన + గర్హిత + స్థితిః = జ్ఞానుల చేత అసహ్యించుకోబడే; మదః = అహంకారము ఎక్కడ?

హే కరుణానిధాన = ఓ కరుణా సముద్రుడా; క్షణదా + విశేషక + శిఖాశిఖామణే = రాత్రికి అలంకారమైన చంద్రుడిని శిరస్సుపై ధరించినవాడా; ఇతి = ఈ విధంగా; అనర్గళమ్ = అడ్డూ అదుపూ లేకుండా; అమార్గ + మార్గణ = తప్పుడు దారులలో వెతుకులాడే; అవివేక + వికలీకృత + ఆశయమ్ = అవివేకం చేత కలుషితమైన మనస్సు గల; మామ్ = నన్ను; క్షణమ్ = ఒక్క క్షణమైనా; పరిబోధయ = జ్ఞానముతో మేల్కొలుపుము.

---

తాత్పర్యము: ఓ చంద్రశేఖరా! మహేశ్వరుని స్మరణ వల్ల కలిగే సుఖం సంసార తాపాన్ని హరిస్తుంది. కానీ ఈ భౌతిక సంపదలు తామర ఆకుపై నీటిబొట్టులాంటివి, ఎప్పుడు జారిపోతాయో తెలియదు. 'శివ' అని పిలిచినప్పుడు కలిగే ఆనందం గొప్పదా? లేక స్వార్థం కోసం రాజులను అబద్ధాలతో పొగిడి పాపాలను మూటగట్టుకోవడం గొప్పదా? జ్ఞానులు అసహ్యించుకునే అహంకారం ఎక్కడ? పరమాత్మతో లీనమయ్యే సమాధి స్థితి ఎక్కడ? ఓ కరుణా సముద్రుడా! అదుపులేకుండా తప్పుడు దారుల్లో తిరుగుతూ, అవివేకంతో నిండిన నా మనస్సును ఒక్క క్షణం నీ జ్ఞాన కాంతితో మేల్కొలుపు. నాకు ఏది శాశ్వతమో, ఏది అశాశ్వతమో తెలిసేలా చేయి.

విశేషములు: ఈ శ్లోకములలో కవి 'క్వ... క్వ...' (ఎక్కడ... ఎక్కడ...) అనే ప్రయోగం ద్వారా భగవద్భక్తికి మరియు ప్రాపంచిక భోగాలకు మధ్య ఉన్న ఆకాశమంత వ్యత్యాసాన్ని ఎత్తిచూపారు. తామర ఆకుపై నీటి బొట్టు (పద్మపత్రమివాంభసా) అనే ఉపమానం ద్వారా సంపదల అస్థిరతను అద్భుతంగా వివరించారు.

ఇరవై నాలుగు నుండి ఇరవై ఆరవ శ్లోకములు (మృత్యుభయ నివారణ)

శ్లోకములు: ప్రమదా మదారుణదృశః తనూదరాస్తనయా నయానతసమస్తమస్తకాః । సుహృదో హృదంతరగతేంగితస్పృశః ప్రణయార్ద్రనిర్భరగిరశ్చ బంధవః ॥ 24 ॥

దధతః ప్రసాదమధురాం ధురామపి ప్రభవోऽస్రతద్రవసమానమానసాః । ముఖవీక్షణప్రణయినః ప్రతిక్షణం పరిచారకా జయజీవవాదినః ॥ 25 ॥

న భయం భయంకరకృతాంతకింకరభ్రుకుటీభవం ఝటితి హంతుమీశతే । భజతామతః క్షపయదాపదం పదం హృదయే దయామృతనిధే నిధేహి నః ॥ 26 ॥

---

ప్రతిపదార్థము: దయామృతనిధే = దయ అనెడి అమృతమునకు సముద్రుడవైన ఓ శివా; మదారుణదృశః = మత్తుతో ఎర్రబడిన కళ్లు గల; ప్రమదాః = సుందరవతులైన భార్యలు కానీ; నయ + ఆనత = వినయముతో వంచిన; మస్తకాః = శిరస్సులు గల; తనయాః = కుమారులు కానీ; హృదంతరగత + ఇంగితస్పృశః = మనస్సులోని భావాలను గ్రహించగల; సుహృదః = స్నేహితులు కానీ; ప్రణయ + ఆర్ద్ర + గిరః = ప్రేమతో కూడిన వాక్కులు పలికే; బంధవః = చుట్టాలు కానీ; ప్రసాద + మధురాం = అనుగ్రహముతో కూడిన; ధురామ్ = గొప్ప పదవులను; దధతః = ఇచ్చేటట్టి; ప్రభవః = ప్రభువులు (యజమానులు) కానీ; ప్రతిక్షణమ్ = ప్రతి నిమిషము; జయ జీవ = 'జయించు, వర్ధిల్లు' అని పొగిడే; పరిచారకాః = సేవకులు కానీ; వీరెవ్వరూ కూడా; భయంకర + కృతాంత + కింకర = భయంకరుడైన యమధర్మరాజు యొక్క బంట్ల (యమదూతల); భ్రుకుటీభవమ్ = బొమముడి వల్ల కలిగే; భయమ్ = మృత్యు భయమును; ఝటితి = వెనువెంటనే; హంతుమ్ = తొలగించుటకు; న ఈశతే = సమర్థులు కారు. అతః = కావున; ఆపదమ్ + క్షపయత్ = మా ఆపదలను నశింపజేసే; నీ పదమ్ = పాదమును (స్థానమును); నః హృదయే = మా హృదయములలో; నిధేహి = ఉంచుము.

---

తాత్పర్యము: ఓ దయాసముద్రా! మనిషికి అంతిమ ఘడియలు సమీపించినప్పుడు, భయంకరమైన యమదూతలు కనుబొమ్మలు ముడిచి ప్రాణాలను తీయడానికి సిద్ధమైనప్పుడు... ఆ భయం నుండి ఎవరు రక్షించగలరు? అమితంగా ప్రేమించే భార్య రక్షించలేదు, వినయవంతులైన కుమారులు ఏమీ చేయలేరు. మనసు తెలిసిన స్నేహితులు, ఆత్మీయులైన బంధువులు కేవలం నిస్సహాయంగా చూడగలరు తప్ప మృత్యువును ఆపలేరు. మనం సేవించిన గొప్ప ప్రభువులు కానీ, ప్రతిక్షణం మనల్ని పొగిడే సేవకులు కానీ ఆ సమయంలో పనికిరారు. ఓ స్వామీ! ఇవన్నీ అశాశ్వతమైనవి. కాబట్టి మా పాపాలను, సంసార ఆపదలను హరించే నీ దివ్య పాదాన్ని మా హృదయాల్లో స్థిరంగా నిలుపుకో. నీవే మాకు దిక్కు.

వ్యాఖ్యాన విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఈ సందర్భంలో ఒక అద్భుతమైన శ్లోకాన్ని ఉదహరించారు: "తండ్రి రక్షించలేని, తల్లి ప్రేమ పనికిరాని, సోదరుల ఓదార్పు వ్యర్థమయ్యే ఆ భయంకర మృత్యు మార్గంలో... 'శంభో' అనే నామము ఒక్కటే భక్తుడికి మధురమైన అమృతం (పాథేయం) వలె తోడుంటుంది."

ఇరవై ఏడవ శ్లోకము (స్తోత్ర ఉపసంహారము)

శ్లోకము: హంత హంతా ప్రథయతి మతిం త్రాసమాసంజయంతీ మాయామాయాసితసితశమాయామినీ యామినీవ | తస్మాదస్మాన్రవిశశిశిఖిప్రోజ్జ్వలితోదామధామ దృష్ట్యా దృష్ట్వా ముదితావంధ్యబోధాన్విధేహి ॥ 27 ॥

ప్రతిపదార్థము: హంత = అయ్యో! (ఖేదసూచకము); యామినీ ఇవ = చీకటి రాత్రి వలె; ఆయాసిత + సిత + శమ = నిర్మలమైన మనశ్శాంతిని శ్రమకు గురిచేసేదియు; ఆయామినీ = దీర్ఘమైనదియునైన; మాయా = మాయ అనెడి అజ్ఞానము; త్రాసమ్ + ఆసంజయంతీ = (సంసార) భయమును పుట్టిస్తూ; అహంతా = ఈ నశ్వరమైన దేహంపై 'నేను' అనే అహంకారాన్ని; మతిమ్ + ప్రథయతి = బుద్ధి యందు విస్తరింపజేస్తోంది. తస్మాత్ = ఆ కారణము చేత; రవి + శశి + శిఖి = సూర్య, చంద్ర, అగ్నుల వంటి; ప్రోజ్జ్వలిత + ఉదామ + ధామ = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన తేజస్సు గల ఓ శివా!; ముదిత = ప్రసన్నమైన నీ; దృష్ట్యా = దృష్టితో; అస్మాన్ = మమ్ములను; దృష్ట్వా = చూసి; అవంధ్య + బోధాన్ = సఫలమైన (యథార్థమైన) జ్ఞానము కలవారిగా; విధేహి = చేయుము.

తాత్పర్యము: అయ్యో! గాఢాంధకారంతో నిండిన రాత్రి ఏ విధంగానైతే లోకాన్ని కప్పివేస్తుందో, అలాగే నీ మాయ నాలోని నిర్మలమైన ప్రశాంతతను హరించి, అశాంతిని కలిగిస్తోంది. ఈ అజ్ఞానం వల్లనే 'నేను', 'నాది' అనే అహంకారం నా బుద్ధిలో పెరిగిపోయి, నన్ను భయపెడుతోంది. ఓ త్రినేత్రుడా! సూర్యచంద్రాగ్నులనే కన్నులు గల నీవు, నీ ప్రసన్నమైన చూపుతో నాపై దయచూపు. నాలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి, నాకు పరిపూర్ణమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించుము.

---

వ్యాఖ్యాన విశేషము: వ్యాఖ్యాత రత్నకంఠుడు ఈ శ్లోకాన్ని వివరిస్తూ—మాయ అనేది ఒక దీర్ఘమైన రాత్రి వంటిదని, అది వివేకాన్ని నశింపజేస్తుందని పేర్కొన్నారు. శివుని యొక్క మూడు కన్నులు (సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని) జ్ఞానానికి ప్రతీకలు. ఆ కరుణా వీక్షణం సోకినప్పుడు మాత్రమే మనిషికి 'అవంధ్య బోధ' (నిష్ప్రయోజనం కాని, అనగా మోక్షాన్ని ఇచ్చే జ్ఞానం) లభిస్తుందని ఈ స్తోత్రము ముగింపులో ప్రార్థించబడింది.

ఇక్కడితో జ్ఞానోపదేశము అనెడి 16వ స్తోత్రము రాజానక రత్నకంఠుని లఘుపంచికా వ్యాఖ్యానముతో సంపూర్ణము.