శ్రీ జగద్ధర భట్ట విరచితమైన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని ద్విపద యమక స్తోత్రం అనే 24 వ స్తోత్రము
ఈ స్తోత్రానికి శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' అనే వ్యాఖ్యాన సహాయముతో
ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యవిశేషములు 06 -02 - 2026
1. మొదటి శ్లోకం
శ్లోకం: వచసి సరస్వతి
మే విభవం ప్రకటయ జాతరసారమ్ । నుతిభిరుపస్తుహి దేవి భవం సకలసురాంతరసారమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే సరస్వతి = ఓ వాగ్దేవీ!, జాత + రసా = మిక్కిలి పుట్టిన
శివభక్తి రసము కలదానవై, మే = నా యొక్క, వచసి = వాక్కులందు (మాటలయందు), విభవమ్ =
అతిశయమును/ఉల్లాసమును, ప్రకటయ = వ్యక్తము చేయుము, హే దేవి = ఓ సరస్వతీ!, సకల + సుర + అంతర = సమస్త
దేవతల మధ్య, సారమ్ = శ్రేష్ఠుడైన/సారభూతుడైన, భవమ్ = ఈశ్వరుని, నుతిభిః = అనేక విధములైన స్తుతులతో,
ఉపస్తుహి = ఆరాధించుము.
తాత్పర్యం: ఓ సరస్వతీ దేవీ! నా వాక్కులలో అత్యున్నతమైన కావ్య
వైభవాన్ని ప్రకటించుము. శివభక్తి రసముతో నిండినదానవై, సకల దేవతలలో
శ్రేష్ఠుడైన ఆ పరమశివుని రక రకాల స్తుతులతో ప్రార్థించుము.
విశేషములు:
- ఈ శ్లోకంలో కవి
తన వాక్కులలో సరస్వతీ దేవిని నివసించమని, శివస్తుతికి తోడ్పడమని
వేడుకుంటున్నాడు.
- 'జాతరసా'
అను పదము శివభక్తి రసముతో కూడిన వాక్కును సూచిస్తుంది.
2. రెండవ శ్లోకం
శ్లోకం: అవిరలభస్మరజోధవలం విహితమహాశమలాభమ్ । భజ
భగవత్యగజాధవలం శ్రమశమనం విమలాభమ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థం: భగవతి = ఓ సరస్వతీ దేవీ!, అవిరల + భస్మ + రజః = దట్టమైన
విభూతి ధూళిచే, ధవలమ్ = తెల్లనైనవాడును, విహిత + మహా + శమ + లాభమ్ = భక్తులకు గొప్పదైన శాంతిని చేకూర్చువాడును,
శ్రమ + శమనం = సంసారమనెడి అరణ్యమున తిరుగుట వలన కలిగెడి అలసటను
పోగొట్టువాడును, విమల + ఆభమ్ = స్వచ్ఛమైన కాంతి కలవాడును,
అగజా + ధవలమ్ = పార్వతీదేవికి భర్త అయినవాడును (శివుడు) అయిన వానిని,
భజ = సేవించుము.
తాత్పర్యం: ఓ భగవతీ! నిరంతరం విభూతిని ధరించడం వల్ల తెల్లగా
ప్రకాశించేవాడు, భక్తులకు మనశ్శాంతిని ప్రసాదించేవాడు, సంసార
తాపత్రయాలను హరించేవాడు, నిర్మలమైన తేజస్సు కలవాడు మరియు
పార్వతీ వల్లభుడు అయిన పరమేశ్వరుని భజించుము.
విశేషములు:
- శివుని రూపం
మరియు భక్తులకు ఆయన కలిగించే ఉపశమనం ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
- 'అగజాధవల'
అనే పదంలో 'ధవ' అనగా
భర్త అని అర్థం.
3. మూడవ శ్లోకం
శ్లోకం: దాతుమనుత్తమహావపుషం యః ప్రభభూవ నదీనమ్ । నాథమనుత్తమహావపుషం
తం భజ దేవి న దీనమ్ ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే దేవి = ఓ సరస్వతీ!, యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అనుత్తమ + హావ + పుషమ్ = గొప్పవైన విలాసములను/చేష్టలను పోషించునట్టి,
నదీనమ్ = సముద్రమును (పాలసముద్రమును), ఉపమన్యువే
= ఉపమన్యువు అనే బాలునికి, దాతుమ్ = ఇచ్చుటకు, ప్రభభూవ = సమర్థుడయ్యెనో, అనుత్తమ + హ + వపుషమ్ =
ఎవరిచేతను ప్రేరేపింపబడని గొప్ప శరీరము కలవాడును, న దీనమ్ =
ధైర్యవంతుడును (దీనుడు కానివాడును), నాథమ్ = జగన్నాథుడును
అయిన, తమ్ = ఆ శివుని, భజ = సేవించుము.
తాత్పర్యం: ఓ దేవీ! పూర్వం ఉపమన్యువు అనే బాలుని కొరకు పాలసముద్రాన్నే
ప్రసాదించిన సమర్థుడు, స్వయంప్రకాశితమైన గొప్ప శరీరము కలవాడు, ఏనాడూ
ధైర్యం కోల్పోనివాడు మరియు లోకనాథుడు అయిన ఆ పరమశివుని భజించుము.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
ఉపమన్యువుకు శివుడు క్షీరసాగరాన్ని ఇచ్చిన పురాణ గాథ ప్రస్తావించబడింది.
- శివుడు భక్తుల
కోర్కెలను తీర్చడంలో ఎంతటి గొప్పవాడో ఈ శ్లోకం వివరిస్తుంది
4. నాలుగవ శ్లోకం
శ్లోకం: భక్తిరసస్తవ దేవ సతాం జయతి మహామృతహృద్యః । చరణతలే
భవతో వసతాం కలిమలపల్వలహృద్యః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే దేవ = ఓ పరమశివా!, మహామృత = గొప్పదైన అమృతము కంటెను, హృద్యః = మనోహరమైన/ప్రియమైన, తవ = నీ యొక్క, భక్తిరసః = భక్తి అనే రసము, సతామ్ = సత్పురుషులకు
(భక్తులకు), జయతి = సర్వోత్కృష్టమై ప్రకాశించుచున్నది,
యః = ఏ భక్తిరసమైతే, భవతః = నీ యొక్క, చరణతలే = పాదపద్మముల చెంత, వసతామ్ = నివసించు భక్తుల
యొక్క, కలిమల = కలియుగ పాపములనెడి, పల్వల
= అల్పజలాశయమును (గుంటను), హృత్ = హరించునదో (అది
జయించుచున్నది).
తాత్పర్యం: ఓ దేవా! గొప్పదైన అమృతం కంటే అతి మధురమైన నీ భక్తిరసం
భక్తుల పాలిట సర్వోత్కృష్టమైనది. నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన వారి కలియుగ పాపమనే
బురద గుంటను ఆ భక్తిరసం పూర్తిగా తుడిచివేస్తుంది.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివ
భక్తిని మహా అమృతంతో పోల్చడమే కాక, అమృతం కంటే మిన్న అని కవి వర్ణించాడు.
- కలిమలమును 'పల్వల'
(చిన్న నీటి గుంట) తో పోల్చడం ద్వారా శివభక్తి ముందు పాపాలు
అల్పమైనవని సూచించబడింది.
5. ఐదవ శ్లోకం
శ్లోకం: నయనముదీర్య తమో హర మే నిహతమహావిషమేషు । యేన
పునర్హతమోహ రమే వైరిషు నో విషమేషు ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే నిహత + మహా + విషమేషు = సంహరింపబడిన (దహింపబడిన)
గొప్పవాడైన మన్మథుడు కలవాడా! (మన్మథుని సంహరించినవాడా!), నయనమ్ = నీ
మూడవ కంటిని, ఉదీర్య = తెరిచి/ప్రసరింపజేసి, మే = నా యొక్క, తమః = అజ్ఞానమనే చీకటిని, హర = పోగొట్టుము, హే హతమోహ = మోహమును
నశింపజేసినవాడా!, యేన = ఏ కారణము చేతనైతే (అజ్ఞానము నశించుట
చేత), అహమ్ = నేను, పునః = మరల,
విషమేషు = భయంకరమైన, వైరిషు = (కామ క్రోధాది)
శత్రువులందు, నో రమే = క్రీడించనో (చిక్కుకోనో), అట్టి స్థితిని ప్రసాదించుము.
తాత్పర్యం: మన్మథుని దహించిన ఓ పరమేశ్వరా! నీ జ్ఞాన నేత్రాన్ని తెరిచి
నాలోని అజ్ఞానాంధకారాన్ని రూపుమాపుము. మోహరహితుడవైన ఓ దేవా! నీ అనుగ్రహం వల్ల
అజ్ఞానం నశిస్తే, నేను అతి భయంకరమైన కామక్రోధాది అంతఃశత్రువుల వలలో
చిక్కుకోకుండా ఉంటాను.
విశేషములు:
- మన్మథుడికి 'విషమేషు'
(ఐదు బాణములు కలవాడు) అని పేరు. అతడిని జయించిన శివుడు మాత్రమే
మన లోని అజ్ఞానాన్ని హరించగలడని కవి ప్రార్థన.
6. ఆరవ శ్లోకం
శ్లోకం: త్వయి వరదే రుచిరప్రమదాః ప్రచలితచామరహస్తాః
। సదసి భజంతి జనం ప్రమదా రమయతి సోऽపి రహస్తాః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ స్వామీ!, త్వయి = నీవు, వరదే =
వరములను ఇచ్చేవాడవు (అగుచుండగా), రుచిర + ప్రమదాః = మనోహరమైన
ఆనందము కలవారును, ప్రచలిత + చామర + హస్తాః = కదులుచున్న
చామరములు చేతబూనినవారును అయిన, ప్రమదాః = సుందరీమణులు,
సదసి = సభలో, జనమ్ = (నీ భక్తుడైన) పురుషుని,
భజంతి = సేవించుచున్నారు, సోऽపి = ఆ భక్తుడు కూడా, రహః =
ఏకాంతమునందు, తాః = ఆ స్త్రీలను, రమయతి
= ఆనందింపజేయుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! నీవు వరప్రదాతవు కావడం వల్ల, నీ
భక్తునికి సభలో సుందరీమణులు చామరాలతో సేవలు చేస్తున్నారు. నీ అనుగ్రహం పొందిన ఆ
భక్తుడు ఐశ్వర్యవంతుడై, ఏకాంతంలో కూడా ఆనందాన్ని
పొందుతున్నాడు.
విశేషములు:
- శివ భక్తి
కేవలం మోక్షాన్నే కాక, ఈ లోకంలో సకల భోగభాగ్యాలను, గౌరవాన్ని
కూడా ప్రసాదిస్తుందని దీని అర్థం.
7. ఏడవ శ్లోకం
శ్లోకం: హిమకరకిరణసమూహసితం సురసరిదంబువిడంబి । వహ
భగవన్వదనే హసితం మా భవతాత్ర విడంబి ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!, హిమకర +
కిరణ + సమూహ + సితమ్ = చంద్ర కిరణముల సముదాయము వలె తెల్లనైనదియు, సురసరిత్ + అంబు = గంగానది జలమును, విడంబి =
పోలియున్నదియు (అపహసించునదియు) అయిన, హసితమ్ = చిరునవ్వును,
వదనే = నీ ముఖమందు, వహ = ధరించుము, అత్ర = ఈ విషయంలో (నన్ను అనుగ్రహించుటలో), భవతా =
నీచేత, విడంబి = ఆలస్యము (విలంబము), మా
= చేయబడకుండుగాక.
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! చంద్ర కిరణాల వలె, గంగా జలం
వలె అత్యంత తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించే నీ చిరునవ్వును నాపై ప్రసరింపజేయుము. నన్ను
అనుగ్రహించే విషయంలో ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయవద్దు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ 'విడంబి'
అనే పదానికి వ్యాఖ్యానంలో 'విలంబం'
(ఆలస్యం) అని అర్థం చెప్పబడింది (డ-ల ల అభేదం వల్ల).
- భక్తుడు దేవుని
ప్రసన్న వదనాన్ని, త్వరితగతిన కలిగే అనుగ్రహాన్ని కోరుకుంటున్నాడు.
8. ఎనిమిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఉపమితమన్మథచాపలతాం భ్రువమవధూయ సహేలమ్ । రవిజదృశాం
ఘనచాపలతాం విఘటయ తా న సహేలమ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ ప్రభూ!, మన్మథ + చాప + లతామ్ = మన్మథుని వింటి
తీగతో, ఉపమిత = పోల్చదగిన, భ్రువమ్ =
బొమ్మముడిని (కనుబొమ్మను), సహేలమ్ = విలాసముగా, అవధూయ = కదిలించి, రవిజ + దృశామ్ = యముని యొక్క
చూపుల యొక్క, ఘన + చాపలతామ్ = మిక్కిలి చంచలత్వమును
(తీక్షణతను), విఘటయ = దూరం చేయుము, తాః
= ఆ యమదృష్టులను, అహమ్ = నేను, అలమ్ =
మిక్కిలిగా, న సహే = భరించలేను.
తాత్పర్యం: ఓ ప్రభూ! మన్మథుని వింటి తీగ వంటి నీ కనుబొమ్మలను విలాసంగా
ఒకసారి కదిలించి, నాపై పడే యమధర్మరాజు తీక్షణమైన చూపుల భయాన్ని దూరం చేయుము. ఆ
యముని దృష్టులను భరించే శక్తి నాకు ఏమాత్రం లేదు.
విశేషములు:
- 'రవిజ'
అనగా సూర్యపుత్రుడైన యముడు.
- శివుని
కనుబొమ్మల కదలిక (భ్రుకుటి) యమభయాన్ని సైతం పోగొట్టగలదని కవి భావం.
9. తొమ్మిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: రవిసుతవర్త్మ మమ స్మరతః శ్రుతయమకింకర వాణి ।
దలతి విభో హృదయం దరతః పురహర కిం కరవాణి ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ స్వామీ!, పురహర = త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడా!,
శ్రుత + యమకింకర + వాణి = యమదూతల భయంకర వాక్కులు వినబడే, రవిసుత + వర్త్మ = యమలోక మార్గమును గురించి, స్మరతః
= స్మరించుచున్న, మమ = నా యొక్క, హృదయమ్
= గుండె, దరతః = భయము వలన, దలతి =
పగిలిపోవుచున్నది (ముక్కలవుతున్నది), అహమ్ = నేను, కిమ్ = ఏమి, కరవాణి = చేయగలను?
తాత్పర్యం: ఓ త్రిపురాంతకా! యమకింకరుల కేకలు వినిపించే ఆ యమలోక
మార్గాన్ని తలచుకుంటేనే భయంతో నా గుండె పగిలిపోతోంది. అట్టి స్థితిలో నేను ఏమి
చేయగలను? (నీవే నన్ను రక్షించాలి).
విశేషములు:
- భక్తుడు తన
నిస్సహాయతను తెలుపుతూ, మృత్యు భయం నుండి రక్షించమని శివుని వేడుకుంటున్నాడు.
10. పదవ శ్లోకం
శ్లోకం: ప్రథయతి యస్తవ హంత మహం నుతివచసా రుచిరేణ । శుభశతసిద్ధిసహం
తమహం శిరసి వహామ్యచిరేణ ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థం: హంత = ఆహా (సంతోషము)!, యః = ఎవరైతే, రుచిరేణ = మనోహరమైన, నుతి + వచసా = స్త్రీత్ర
పాఠములతో, తవ = నీ యొక్క, మహమ్ =
ఉత్సవమును (వైభవమును), ప్రథయతి = విస్తరింపజేయునో, శుభ + శత + సిద్ధి + సహమ్ = వందలాది శుభముల సిద్ధిని పొందిన, తమ్ = అట్టి భక్తుని, అహమ్ = నేను, అచిరేణ = వెనువెంటనే, శిరసి = తలపై, వహామి = మోయుదును (గౌరవింతును).
తాత్పర్యం: ఓ శివా! ఎవడైతే చక్కని స్తోత్రములతో నీ వైభవాన్ని లోకానికి
చాటిచెప్తారో, అట్టి ధన్యుడు సకల శుభాలను పొందుతాడు. అటువంటి శివభక్తుని నేను నా తలపై
పెట్టుకుని గౌరవిస్తాను.
విశేషములు:
- శివభక్తులను
గౌరవించడం సాక్షాత్తు శివుని గౌరవించడమే అని కవి ఇక్కడ శివభక్తుల పట్ల
తనకున్న భక్తిని చాటుకున్నాడు.
11. పదకొండవ శ్లోకం
శ్లోకం: భవభయభంజనభంగివిధౌ భక్తిమతాం ప్రభవంతమ్ । విహితహితం
విధురేऽపి విధౌ భజత జగత్ప్రభవం తమ్ ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థం: భక్తిమతామ్ = భక్తుల యొక్క, భవ + భయ + భంజన + భంగి + విధౌ =
సంసార భయాన్ని పోగొట్టే విధానము నందు, ప్రభవంతమ్ =
సమర్థుడైనవాడును, విధౌ = దైవము (విధి), విధురే + అపి = ప్రతికూలముగా ఉన్నప్పటికిని, విహిత +
హితమ్ = మేలును చేకూర్చువాడును, జగత్ + ప్రభవమ్ = జగత్తునకు
మూలకారకుడైనవాడును అయిన, తమ్ = ఆ పరమేశ్వరుని, భజత = సేవించుడి.
తాత్పర్యం: భక్తుల సంసార భయాలను తొలగించడంలో అత్యంత సమర్థుడు, విధి
(బ్రహ్మ వ్రాత) ప్రతికూలంగా ఉన్నా కూడా మేలు చేసేవాడు, ఈ
సృష్టికి మూలమైనవాడు అయిన ఆ జగదీశ్వరుని సేవించండి.
విశేషములు:
- 'విధురేऽపి విధౌ' - అంటే
జాతకరీత్యా లేదా విధి వ్రాత ప్రకారం కష్టాలు ఉన్నా కూడా శివభక్తి ఉంటే అవన్నీ
తొలగిపోతాయని అర్థం.
12. పన్నెండవ శ్లోకం
శ్లోకం: మదనమహీరుహదవదహనం
శిరసి ధృతామృతభాసమ్ । భజత దురంతవిషాదహనం ప్రణతసమర్పితభాసమ్ ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థం: మదన = మన్మథుడనెడి, మహీరుహ = వృక్షమునకు, దవదహనమ్ = దావాగ్ని వంటివాడును, శిరసి = తలపై,
ధృత + అమృతభాసమ్ = ధరించబడిన చంద్రుడు (అమృతకిరణుడు) కలవాడును,
దురంత = అంతులేని, విషాద + హనమ్ = సంసార
దుఃఖమును నశింపజేయువాడును, ప్రణత = నమస్కరించిన భక్తులకు,
సమర్పిత + భాసమ్ = జ్ఞానప్రకాశమును ప్రసాదించువాడును అయిన శివుని,
భజత = సేవించుడి.
తాత్పర్యం: మన్మథుడనే వృక్షాన్ని దహించే అగ్ని వంటివాడు, శిరస్సుపై
అమృత కిరణుడైన చంద్రుని ధరించినవాడు, అంతులేని సంసార
దుఃఖాలను రూపుమాపేవాడు మరియు తనను శరణువేడిన భక్తులకు జ్ఞానకాంతిని ప్రసాదించేవాడు
అయిన ఆ పరమేశ్వరుని సేవించండి.
విశేషములు:
- మన్మథుని
చెట్టుతో పోల్చగా, శివుని కోపాగ్నిని ఆ చెట్టును దహించే అడవి అగ్నితో కవి
పోల్చాడు.
- శివుడు
దుఃఖహర్త మాత్రమే కాక జ్ఞానదాత అని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
13 - 14. పదమూడు మరియు పద్నాలుగవ శ్లోకాలు (యుగ్మము)
శ్లోకాలు: వితర నదీరమణం శమనం శకలయ ఖండయ
కామమ్ । ప్రథయ ధనంజయభయశమనం రచయ పురం హతకామమ్ ॥ 13 ॥
ఇతి సదయేన యదాచరితం భువనహితాయ హరేణ । భజత తదస్య మహాచరితం
నుతివచసార్తిహరేణ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థం: నదీరమణమ్ = నదులకు భర్త అయిన సముద్రమును (పాలసముద్రమును), వితర =
(ఉపమన్యువుకు) ఇచ్చెను, శమనమ్ = యముని, శకలయ = ముక్కలు చేసెను (శ్వేతరాజు రక్షణకై జయించెను), కామమ్ = మన్మథుని, ఖండయ = దహించెను, ధనంజయ = అర్జునుని యొక్క, భయ + శమనమ్ = (కౌరవ సేనను
చూసి కలిగిన) భయమును పోగొట్టుటను, ప్రథయ = విస్తరింపజేసెను,
హత + కామమ్ = కోరికలు నశించినట్లుగా, పురమ్ =
త్రిపురములను, రచయ = చేసెను (దహించెను), ఇతి = ఈ విధముగా, భువన + హితాయ = లోకకల్యాణము కొరకు,
సదయేన = దయతో కూడిన, హరేణ = శివునిచే, యత్ = ఏవైతే, ఆచరితమ్ = చేయబడెనో, అస్య = ఈయన యొక్క, తత్ = ఆ, మహాచరితమ్
= గొప్ప చరిత్రను, ఆర్తి + హరేణ = పీడలను తొలగించే, నుతి + వచసా = స్తోత్ర పాఠములతో, భజత = సేవించుడి.
తాత్పర్యం: బాల ఉపమన్యువు కోసం పాలసముద్రాన్ని ఇచ్చినవాడు, శ్వేతరాజును
కాపాడటానికి యముని జయించినవాడు, మన్మథుని దహించినవాడు,
అర్జునుని భయాన్ని పోగొట్టి విజయము చేకూర్చినవాడు మరియు
త్రిపురాసురులను అంతం చేసినవాడు అయిన శివుని దివ్య చరిత్రను భజించండి. లోక హితం
కోరి ఆయన చేసిన ఈ పనులను స్తుతిస్తూ సేవించండి.
విశేషములు:
- ఈ రెండు
శ్లోకాలు కలిపి ఒకే భావాన్ని ఇస్తాయి. ఇక్కడ 'వితర', 'శకలయ' వంటి పదాలు లోట్ లకారంలో ఉన్నా, వ్యాకరణ రీత్యా భూతకాలార్థంలో (చేశాడు అని) గ్రహించాలి.
15. శ్లోకం
శ్లోకం: గతిరశుభం హర కా తరతాం భవత్యశు భవంతమ్ । ఇతి
చతురం హర కాతరతాం రచయ చ మాం శుభవంతమ్ ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే హర = ఓ దుఃఖహరుడా!, భవంతమ్ = నిన్ను, వినా = తప్ప, ఆశు = శీఘ్రముగా, తరతామ్ = (సంసారాన్ని) దాటగోరేవారికి, కా గతిః =
వేరే దారి ఏది?, భవతి = ఉన్నది?, ఇతి =
ఈ విధముగా (వేడుకొనుచున్న నా యొక్క), కాతరతామ్ = దీనత్వాన్ని
(భయాన్ని), చతురమ్ = శీఘ్రముగా, హర =
పోగొట్టుము, మామ్ చ = నన్ను కూడా, శుభవంతమ్
= మంగళప్రదునిగా (శుభములు కలవానిగా), రచయ = చేయుము.
తాత్పర్యం: ఓ హరా! సంసార సాగరాన్ని వేగంగా దాటాలనుకునే వారికి నిన్ను
మించిన దిక్కు ఎవరున్నారు? కాబట్టి నాలోని భయాన్ని, దీనత్వాన్ని
వెంటనే హరించి, నాకు సకల శుభాలను చేకూర్చుము.
విశేషములు:
- శివుడు మాత్రమే
సంసార తారకుడు అని కవి తన అచంచల విశ్వాసాన్ని ప్రకటించాడు
16. పదహారవ శ్లోకం
శ్లోకం: వరద భవంతమృతే ధరతే భువనమిదం సకలం కః । ఇతి
నతిమిందుకలాధర తే భజతి న కః సకలంకః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే వరద = ఓ వరములను ఇచ్చువాడా!, భవంతమ్ +
ఋతే = నిన్ను తప్ప, ఇదమ్ = ఈ, సకలమ్ =
సమస్తమైన, భువనమ్ = లోకమును, కః = ఎవడు,
ధరతే = భరించును/మోయును?, హే ఇందుకలాధర =
చంద్రకళను ధరించినవాడా!, ఇతి = ఈ కారణము చేత, సకలంకః = (కలియుగ ప్రభావము వల్ల కలిగిన) పాపములతో కూడినవాడైనను, కః = ఎవడు, తే = నీ యొక్క, నతిమ్
= నమస్కారమును (శరణాగతిని), న భజతి = పొందడు (అందరూ నిన్ను
సేవింతురు).
తాత్పర్యం: ఓ వరప్రదాతా! నిన్ను తప్ప ఈ అనంత విశ్వాన్ని మోయగల
సమర్థుడు ఎవరున్నారు? ఓ చంద్రశేఖరా! ఈ లోకంలో పాపములతో నిండినవాడైనా సరే, నిన్ను ఆశ్రయించి నమస్కరించని వాడు ఉండడు. నీవే అందరికీ ఏకైక రక్షకుడివి.
విశేషములు:
- శివుడు
విశ్వభర్త (లోకాన్ని ధరించేవాడు) అని, పాపులనైనా కరుణించే దయామయుడని ఇక్కడ
వర్ణించబడింది.
17. పదిహేడవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఇయమఖిలేతరజాతిమతాం జయతి జనిః ప్రథమా నః । సేవ్యభువం
విభురేతి మతాం యత్ర హృది ప్రథమానః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థం: అఖిల + ఇతర + జాతిమతామ్ = మిగిలిన అన్ని జాతుల వారికంటే, నః = మా
యొక్క, ఇయమ్ = ఈ, ప్రథమా = శ్రేష్ఠమైన,
జనిః = పుట్టుక (బ్రాహ్మణ జన్మ), జయతి =
సర్వోత్కృష్టమై ప్రకాశించుచున్నది, యత్ర = ఏ జాతి యందైతే,
హృది = హృదయమందు, ప్రథమానః = నిరంతరం
ప్రకాశించుచున్నవాడును, విభుః = సర్వవ్యాపి అయిన పరమేశ్వరుడు,
మతామ్ = అంగీకరింపబడిన (అభిమతమైన), సేవ్యభువమ్
= సేవించదగిన స్థానమును (నివాసమును), ఏతి = పొందుచున్నాడో.
తాత్పర్యం: మా యొక్క ఈ ఉత్తమమైన జన్మ (బ్రాహ్మణ జన్మ) అన్నింటికంటే
గొప్పది. ఎందుకంటే, సర్వవ్యాపి అయిన ఆ పరమేశ్వరుడు మా హృదయాలను తన నివాసస్థానంగా
చేసుకుని నిరంతరం ప్రకాశిస్తూ ఉంటాడు.
విశేషములు:
- భగవత్ చింతన
కలిగిన హృదయమే దేవునికి ఇష్టమైన నివాసమని, అట్టి భక్తి కలిగే జన్మ
ధన్యమైనదని కవి భావం.
18. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: తుభ్యమయం శితినాల సతాం వరద కరోమి నమోऽహమ్ । శమయ మహేశ మహాలసతాం యేన భజామి న మోహమ్ ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే శితినాల = నల్లని కంఠము కలవాడా (నీలకంఠా)!, సతామ్ =
సత్పురుషులకు, వరద = వరములను ఇచ్చువాడా!, అహమ్ = నేను, తుభ్యమ్ = నీ కొరకు, నమః = నమస్కారమును, కరోమి = చేయుచున్నాను, హే మహేశ = ఓ పరమేశ్వరా!, మే = నా యొక్క, మహా + అలసతామ్ = (నీ భక్తి విషయమున గల) గొప్ప బద్ధకమును/ఉదాసీనతను,
శమయ = పోగొట్టుము, యేన = దేని చేతనైతే (బద్ధకం
నశిస్తే), అహమ్ = నేను, మోహమ్ =
అజ్ఞానమును, న భజామి = పొందనో (అట్టి స్థితిని కలిగించుము).
తాత్పర్యం: ఓ నీలకంఠా! సత్పురుషులకు వరాలిచ్చే దేవా! నీకు
నమస్కరిస్తున్నాను. ఓ మహేశ్వరా! నీ భక్తి విషయంలో నాకున్న అలసత్వాన్ని దూరం
చేయుము. తద్వారా నేను అజ్ఞానంలో పడిపోకుండా నిన్ను నిరంతరం స్మరించే భాగ్యాన్ని
ప్రసాదించుము.
విశేషములు:
- ఆధ్యాత్మిక
సాధనలో 'అలసత్వం' (బద్ధకం) అతిపెద్ద శత్రువు. దానిని
తొలగించమని కవి వేడుకుంటున్నాడు.
19. పందొమ్మిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: భజసి యయా కిల కామదయా నతజనమీశ సమస్తమ్ । సా
మమ తే హతకామ దయా గమయతు వైశసమస్తమ్ ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే ఈశ = ఓ సర్వేశ్వరా!, హే హతకామ = మన్మథుని
దహించినవాడా!, యయా = ఏ, కామదయా =
కోర్కెలను తీర్చే, దయయా = దయ చేత, సమస్తమ్
= సమస్తమైన, నతజనమ్ = నమస్కరించిన భక్తులను, భజసి = కరుణిస్తావో (దయచూపుతావో), తే = నీ యొక్క,
సా = ఆ, దయా = కృప, మమ =
నా యొక్క, వైశసమ్ = దుఃఖమును (జన్మ జరా మరణాదులను), అస్తమ్ = నాశనమును, గమయతు = పొందించుగాక
(నశింపజేయుగాక).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! కోరిన కోర్కెలను తీర్చే నీ దయతో భక్తులందరినీ
ఏ విధంగా కరుణిస్తావో, అదే విధంగా నాపై కూడా దయచూపుము. నీ కృప నా సంసార
దుఃఖాలన్నింటినీ పూర్తిగా నశింపజేయుగాక.
విశేషములు:
- 'హతకామ'
అంటే మన్మథుని చంపినవాడని అర్థం, అలాగే 'కామదయా' అంటే కోరికలను ఇచ్చే దయ అని అర్థం.
ఇక్కడ శబ్దాలంకార వైచిత్రి కనిపిస్తుంది
20. ఇరవయ్యవ శ్లోకం
శ్లోకం: యేన శుచం హతలోభ జనస్త్యజతి సుధామధురేణ । తేన
విభో వచసా భజ నః ప్రకటితధామధురేణ ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే హతలోభ = (భక్తుల లోని) లోభమును నశింపజేసినవాడా!, విభో = ఓ
ప్రభూ!, సుధా + మధురేణ = అమృతము కంటే తీయనైనదియు, ప్రకటిత + ధామ + ధురేణ = వెల్లడింపబడిన తేజస్సు యొక్క భారము కలదియు
(దివ్యమైనదియు) అయిన, యేన = ఏ, వచసా =
నీ యొక్క (అభయ) వాక్కు చేత, జనః = మానవుడు, శుచమ్ = సంసార దుఃఖమును, త్యజతి = వదులుచున్నాడో,
తేన = అట్టి వాక్కుతో, నః = మమ్ములను, భజ = అనుగ్రహించుము.
తాత్పర్యం: లోభమనే అంతఃశత్రువును సంహరించే ఓ ప్రభూ! అమృతం కంటే
మధురమైన నీ అభయ ప్రదానంతో భక్తులు సంసార దుఃఖాలను వదిలిపెడతారు. దివ్య తేజస్సుతో
కూడిన అట్టి నీ మాటలతో నన్ను కూడా ఆదుకోమని ప్రార్థిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- భగవంతుని అభయ
వాక్కు భక్తుని సర్వ దుఃఖాల నుండి విముక్తుడిని చేస్తుంది.
21. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం
శ్లోకం: మదయసి యేన జనం సకలం మధురగిరా వదనేన । మయి
వచనం పరిహాసకలం ప్రతిదిశ తావదనేన ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థం: మధురగిరా = మధురమైన వాక్కులు కలిగిన, యేన = ఏ,
వదనేన = ముఖము చేత, సకలమ్ = సమస్తమైన, జనమ్ = లోకమును, మదయసి = సంతోషపెట్టుచున్నావో,
తావత్ = అట్టి, అనేన + ఏవ = ఈ ముఖముతోనే,
పరిహాస + కలమ్ = చిరునవ్వుతో కూడిన మధురమైన, వచనమ్
= మాటను, మయి = నా విషయమై, ప్రతిదిశ =
పలుకుము.
తాత్పర్యం: ఓ దేవా! అమృతప్రాయమైన మాటలతో ఏ ముఖారవిందం ద్వారానైతే నీవు
లోకాన్నంతటినీ ఆనందపరుస్తావో, అదే ముఖంతో నాపై చిరునవ్వు చిందిస్తూ ఒక్క
మధురమైన మాట పలుకుము.
విశేషములు:
- భగవంతుని
ప్రసన్న వదనాన్ని, ఆయన మందహాసాన్ని చూడాలనే భక్తుని ఆర్తి ఇక్కడ
వ్యక్తమవుతోంది.
22. ఇరవై రెండవ శ్లోకం
శ్లోకం: యేన సతాం విపదానయనం దురితమదభ్రమహారి । దిశ
విశదం మయి తన్నయనం మదనమదభ్రమహారి ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ స్వామీ!, యేన = ఏ, నయనేన =
కంటి చూపు చేత, సతామ్ = సత్పురుషుల యొక్క, విపత్ + ఆనయనమ్ = ఆపదలను తెచ్చే, అదభ్రమ్ = దట్టమైన,
దురితమ్ = పాపము, అహారి = హరింపబడెనో, మదన + మద + భ్రమ + హారి = మన్మథుని వల్ల కలిగే గర్వమును, భ్రమను పోగొట్టే, తత్ = అట్టి, విశదమ్ = నిర్మలమైన, నయనమ్ = చూపును, మయి = నాపై, దిశ = ప్రసరింపజేయుము.
తాత్పర్యం: ఓ దయామయా! ఏ దివ్యదృష్టి పడగానే భక్తుల ఆపదలకు కారణమైన
పాపాలు నశిస్తాయో, మన్మథుని వల్ల కలిగే మోహ భ్రమలు తొలగిపోతాయో, అట్టి నీ కరుణా వీక్షణాన్ని నాపై ప్రసరింపజేయుము.
విశేషములు:
- శివుని మూడవ
కన్ను మన్మథుని దహించినట్లే, భక్తుల లోని అజ్ఞానాన్ని, మదమును కూడా దహిస్తుందని భావం.
23. ఇరవై మూడవ శ్లోకం
శ్లోకం: జగదఖిలం యది నందయసే తిమిరముషా రసితేన । ఇమమపి
కిం న జన దయసే తేన తుషారసితేన ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ ప్రభూ!, తిమిరముట్ = అజ్ఞానమనే చీకటిని అపహరించే,
రసితేన = (నీ) వాక్కు చేత, అఖిలమ్ = సమస్తమైన,
జగత్ = లోకమును, యది = ఒకవేళ, నందయసే = ఆనందింపజేయుచుంటే, తుషార + సితేన = మంచు
వలె తెల్లనైన (నిర్మలమైన), తేన = అట్టి వాక్కుతో, ఇమమ్ + జనమ్ + అపి = ఈ భక్తుని (నన్ను) కూడా, కిమ్ =
ఎందుకు, న దయసే = కరుణించవు?
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! అజ్ఞానమనే చీకటిని పారద్రోలే నీ దివ్యవాక్కుతో
లోకాన్నంతటినీ సంతోషపెడుతున్నావు కదా! మరి మంచు వలె నిర్మలమైన అట్టి నీ వాక్కుతో
నన్ను ఎందుకు కరుణించవు? నన్ను కూడా అనుగ్రహించుము.
విశేషములు:
- 'తుషారసిత'
అనగా మంచు వలె అత్యంత స్వచ్ఛమైన అని అర్థం. భగవంతుని అనుగ్రహం
కోసం భక్తుడు వేడుకుంటున్నాడు.
24. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం
శ్లోకం: దురితహృతౌ విషసాదకరః క్వాపి న తే రమణీయః । అపి
సభయం విషసాద కరః శమయితు ఘోరమణీయః ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే విభో = ఓ ప్రభూ!, దురిత + హృతౌ = పాపములను హరించుట యందు,
తే = నీ యొక్క, రమణీయః = సుందరమైన, కరః = హస్తము, క్వాపి = ఎక్కడా, న + విషసాద = అలసిపోలేదు (విచారించలేదు), విష + అద +
అవసాదకరః = (గళమున) విషమును ఉంచుకొనుట చేత కలిగే శ్రమను పోగొట్టే, అణీయః = అత్యంత సూక్ష్మమైన (దుఃఖమును కూడా పోగొట్టే), తే = నీ యొక్క, కరః = హస్తము, ఘోరమ్
= భయంకరమైన, సభయమ్ = భయముతో కూడిన, వి
+ షట్ + అద = (జన్మ జరా మరణాదులనే) ఆరు ఊర్ములను (లేక దుఃఖమును), శమయతు = శాంతింపజేయుగాక.
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! భక్తుల పాపాలను హరించడంలో నీ హస్తం ఎప్పుడూ
వెనకాడదు. కాలకూట విషాన్ని మింగిన సమయంలో కూడా ఉపశమనాన్ని ఇచ్చే నీ దివ్య హస్తం, అత్యంత
భయంకరమైన నా సంసార దుఃఖాలను మరియు భయాలను తుడిచివేయుగాక.
విశేషములు:
- ఇక్కడ శివుని 'అభయ
హస్తం' యొక్క గొప్పతనం వర్ణించబడింది.
25. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం
శ్లోకం: భయహరణే మహితాభ యతః
ప్రథయసి జాతరసత్వమ్ । మామపి పాహి మహాభయతః పురహర కాతరసత్త్వమ్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే మహితాభ =
పూజింపబడిన కాంతి కలవాడా!, పురహర = త్రిపురాసుర సంహారీ!, యతః = ఏ
కారణము చేతనైతే, భయహరణే = (భక్తుల) భయమును పోగొట్టుట యందు,
జాత + రసత్వమ్ = పుట్టిన ఆసక్తిని (ఉత్సాహమును), ప్రథయసి = చాటుచున్నావో, అథః = ఆ కారణము చేత,
కాతర + సత్త్వమ్ = భయపడిన చిత్తము కల, మామ్ +
అపి = నన్ను కూడా, మహాభయతః = గొప్పదైన సంసార భయము నుండి,
పాహి = రక్షించుము.
తాత్పర్యం: ఓ దివ్యతేజోమయుడా!
పురహరా! శరణుజొచ్చిన వారి భయాలను తొలగించడంలో నీవు ఎంతో ఉత్సాహాన్ని చూపిస్తావు
కదా! కాబట్టి భయంతో వణికిపోతున్న నా మనస్సును అర్థం చేసుకుని, ఈ భయంకరమైన
సంసార చక్రం నుండి నన్ను కాపాడుము.
విశేషములు:
- చిత్రకావ్య
నియమము ప్రకారం 'కాతరసత్త్వమ్' అనే చోట తకారములకు
సంబంధించిన యమక వైచిత్రిని కవి ఇక్కడ ప్రదర్శించారు.
26. ఇరవై ఆరవ శ్లోకం
శ్లోకం: భజామి మాయాశబరం వరం
వరం దిశంతమంతం కునయం నయన్నయమ్ । విజిత్య కృత్యప్రభవం భవం భవం విఖండితక్లేశపరంపరం
పరమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థం: అయమ్ = ఈ నేను, కునయమ్ =
కుత్సితమైన మార్గమును (వేద విరుద్ధ మార్గమును), అన్తమ్ నయన్
= విడిచిపెట్టుచు, మాయా + శబరమ్ = మాయా కిరాత రూపమును
ధరించినవాడును (అర్జునుని అనుగ్రహించుటకై), వరమ్ =
శ్రేష్ఠుడును, వరమ్ = కోరిన వరములను, దిశంతమ్
= ఇచ్చువాడును, విఖండిత + క్లేశ + పరంపరమ్ = అవిద్య మొదలైన
ఐదు క్లేశముల పరంపరను ఛేదించినవాడును, పరమ్ =
సర్వోత్కృష్టమైనవాడును అయిన, భవమ్ = శివుని, భజామి = సేవించుచున్నాను, కృత్య + ప్రభవమ్ = కర్మల
వల్ల పుట్టిన, భవమ్ = సంసారమును, విజిత్య
= జయించి.
తాత్పర్యం: కుత్సిత మార్గాలను
విడనాడి, కర్మల వల్ల కలిగే ఈ సంసారాన్ని జయించి, పరమేశ్వరుని
శరణు వేడుతున్నాను. మాయా కిరాత రూపాన్ని ధరించి అర్జునుడిని అనుగ్రహించినవాడు,
భక్తులకు శ్రేష్ఠమైన వరాలను ఇచ్చేవాడు మరియు అజ్ఞానాది క్లేశాలను
నశింపజేసేవాడు అయిన ఆ పరమశివుని నేను సేవించుచున్నాను.
విశేషములు:
- ఇక్కడ 'భవం భవం'
అనే పదాలకు 'సంసారము' మరియు 'శివుడు' అని
అర్థాలు. శివుని సేవించడం వల్ల సంసారాన్ని జయించవచ్చని భావం.
27. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం
శ్లోకం: మలక్షయమలక్షయం భవ భవత్ప్రసాదాదహం శివస్తవ శివ స్తవః
ప్రవిహితస్తతోయం మయా । సముద్ధర సముద్ధర వ్యసనసంకటాదర్కజః సమక్షమసమక్షమః స్పృశతి
చేన్న జిహ్వేషి కిమ్ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థం: హే భవ = ఓ శంభూ!, భవత్ +
ప్రసాదాత్ = నీ అనుగ్రహము వల్ల, మలక్షయమ్ = (ఆణవ, మాయిక, కార్మిక అనే మూడు) మలముల క్షయమును, అహమ్ = నేను, అలక్షయమ్ = గుర్తించితిని
(తెలుసుకుంటిని), హే శివ = ఓ మంగళకరుడా!, తతః = ఆ కారణము చేత, మయా = నాచేత, శివః = శుభప్రదమైన, అయమ్ = ఈ, స్తవః
= స్తోత్రము, ప్రవిహితః = చేయబడెను, హే
హర = ఓ దుఃఖహరుడా!, మామ్ = నన్ను, వ్యసన
+ సంకటాత్ = సంసార కష్టాల నుండి, సముద్ధర = చక్కగా
ఉద్ధరించుము, హే దయాళో!, అసమ + క్షమః =
సాటిలేని ఓర్పు/శక్తి కలవాడా!, తవ = నీ యొక్క, సమక్షమ్ = కళ్ళ ముందే, అర్కజః = యముడు, మామ్ = నన్ను, స్పృశతి చేత్ = తాకినట్లయితే
(తీసుకెళ్ళాలని చూస్తే), త్వమ్ = నీవు, కిమ్ న జిహ్వేషి = ఎందుకు సిగ్గుపడవు? (నీవు ఉండగా
యముడు నన్ను తాకడమేమి అని భావం).
తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నీ
కృప వల్ల నాలోని మాలిన్యాలు (మలములు) నశించాయని తెలుసుకున్నాను. అందుకే నీకు
శుభప్రదమైన ఈ స్తోత్రాన్ని సమర్పించాను. ఓ దయామయా! సంసార కష్టాల నుండి నన్ను
ఉద్ధరించుము. సర్వశక్తిమంతుడవైన నీవు చూస్తుండగానే, యముడు వచ్చి నన్ను తాకడం నీకు
అవమానం కాదా? కాబట్టి యమభయం కలగకుండా నన్ను రక్షించుము.
విశేషములు:
- కవి భగవంతునిపై
తనకున్న చనువుతో (భక్తితో) "నేను నీ భక్తుడిని అని తెలిసినా యముడు నన్ను
పట్టుకుంటే అది నీకే కదా సిగ్గుచేటు" అని చమత్కారంగా, ఆర్తితో
వేడుకున్నాడు.
28. ఇరవై ఎనిమిదవ
శ్లోకం
శ్లోకం:
సంత్యన్యాః కృతినామనామయ గిరః కా నామ నామంథరా
న జ్ఞానాం హృది వాస్తవాస్తవ ముదం కే వా
స్తవాస్తన్వతే ।
వాగేషా త్వతిసాధ్వసాధ్వపతితా
యత్సాధ్వసాధ్వభ్యధా-
త్తన్మన్యే మహిమానమానయతి తే స్థేమానమాందకృత్
॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థం:
హే అనామయ = రోగములు (లేక షడూర్ములు) లేనివాడా!, అమంథరాః = మిక్కిలి ప్రౌఢమైనవియు (గంగా ప్రవాహము వంటివియు), కృతినామ్ = పండితుల యొక్క, అన్యాః = ఇతరములైన, గిరః =
వాక్కులు, కా నామ న సంతి
= ఎన్ని లేవు? (చాలా ఉన్నాయి), తవ = నీ యొక్క, వాస్తవాః =
యథార్థమైన, కే వా స్తవాః =
ఏ స్తోత్రములు, జ్ఞానామ్ =
జ్ఞానుల యొక్క, హృది =
హృదయమునందు, ముదమ్ =
ఆనందమును, న తన్వతే =
విస్తరింపజేయవు? (తప్పక
కలిగిస్తాయి), తు = అయితే, అతి + సాధ్వస + అధ్వ + పతితా = మిక్కిలి భయముతో కూడిన
(సంసార) మార్గమున పడిన, ఏషా = ఈ, వాక్ = నా యొక్క వాక్కు, యత్ = ఏ, సాధు + అసాధు +
వా = మంచిదైనను లేక దోషములతో కూడినదైనను, అభ్యధాత్ = (నీ గురించి) పలికినదో,
తత్ = ఆ పలుకు, తే = నీ యొక్క, మహిమానమ్ = మహిమను, స్థేమానమ్ = స్థిరత్వమును (దార్ఢ్యమును), ఆనయతి = తెచ్చుచున్నది (చాటుచున్నది), ఆందకృత్ = వినేవారికి ఆనందమును కలిగించునదై, మన్యే = అని తలచుచున్నాను.
తాత్పర్యం:
ఓ నిరామయుడైన పరమేశ్వరా! లోకంలో పండితులైన వారు చెప్పిన
ప్రౌఢమైన వాక్కులు, గంగా ప్రవాహం
వంటి స్తోత్రాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. జ్ఞానుల హృదయాలకు ఆనందాన్నిచ్చే అద్భుతమైన
స్తోత్రాలకు కొదువ లేదు. అయితే, సంసారమనే భయంకర
మార్గంలో పడి భయపడుతున్న నా ఈ సామాన్య వాక్కు, నీ గురించి మంచిగానో లేక దోషములతోనో ఏది పలికినప్పటికీ, అది నీ గొప్పతనాన్నే చాటి చెబుతుంది. వినేవారికి ఆనందాన్ని
ఇస్తూ, నీ మహిమను
మరింత స్థిరపరుస్తుందని నేను భావిస్తున్నాను.
విశేషములు:
- కవి తన వినయాన్ని చాటుకుంటూ, తన వాక్కులో దోషాలు
ఉన్నా భగవంతుని మహిమ వల్ల అవి కూడా పవిత్రమై శ్రోతలకు ఆనందాన్ని ఇస్తాయని
ఇక్కడ పేర్కొన్నారు.
- ఈ శ్లోకంతో 'ద్విపద యమక స్తోత్రం' అనే పేరు గల 24వ స్తోత్రం సంపూర్ణమైనది.
జగద్ధరభట్టు తాను రచించిన ఈ 24వ స్తోత్రానికి 'ద్విపద యమక స్తోత్రం' అని పేరు
పెట్టడానికి ప్రధానంగా రెండు కారణాలు ఉన్నాయి. అవి ఆ కావ్యం యొక్క నిర్మాణం మరియు
అందులో వాడబడిన శబ్దాలంకార విశేషాలకు సంబంధించినవి:
No comments:
Post a Comment