జగద్ధరభట్టు విరచిత 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని త్రయోవింశ (23వ) స్తోత్రమైన శృంఖలాబంధమునకు తెలుగు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు:
మొదటి
శ్లోకము
శ్లోకము: జగతి విబోధితవిధురం విధురంజితచారుశేఖరం గిరిశమ్ । గిరి శంసామి
ససాధ్వససాధ్వసమానందదానపరమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
జగతి = భూమండలమునందు, విబోధిత + విధురం = విశేషముగా పరమానందమును కలిగించుటచే
వికసింపజేయబడిన భీతి కలవారిని (భక్తులను) రక్షించువానిని, విధు
+ రంజిత + చారు + శేఖరం = చంద్రునిచే ప్రకాశింపజేయబడిన సుందరమైన శిఖరము (జటాజూటము)
కలవానిని, గిరిశమ్ = పరమశివుని, ససాధ్వస
+ సాధ్వసము = పుట్టుక, ముసలితనము మరియు మరణము అను భయములతో
కూడిన సజ్జనులకు, అసమానంద + దాన + పరమ్ = సాటిలేని ఆనందమును
ఇచ్చుటయందు ఆసక్తి కలవానిని, గిరి = వాక్కుతో, శంసామి = స్తుతించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఈ లోకములో భక్తుల భయమును పోగొట్టి వారికి ఆనందమును ప్రసాదించువానిని, చంద్రకళతో
ప్రకాశించు శిరస్సు కలవానిని, సంసార భయముతో ఉన్న సజ్జనులకు
సాటిలేని మోక్షానందమును ఇచ్చుటయందు తత్పరుడైన ఆ గిరిజానాథుని నా వాక్కులతో
స్తుతించుచున్నాను.
విశేషములు:
ఇక్కడ 'శృంఖలాబంధము' అను చిత్రకవిత్వ భేదము వాడబడినది. అనగా
ఒక పదము ముగిసిన వెంటనే మరొక పదము అదే అక్షరములతో ప్రారంభమగును (ఉదా: జగతి-విబోధిత,
విధూరం-విధూరంజిత).
రెండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: న పరం శరణం ప్రభవతి భవతి కృతావజ్ఞమానసే మహతామ్ । మహతాం భజతి హి సహసా
సహసా తవ భారతీ మధురా ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మహతామ్ = గొప్పవారి పట్ల, కృతావజ్ఞ + మానసే = అవమానము లేదా తిరస్కార బుద్ధి కలిగిన
మనస్సు గలవాడికి, భవతి = నీ విషయమున, పరం
= ఇతరమైన, శరణం = రక్షణ, న + ప్రభవతి =
సమర్థము కాదు, హి = ఏలయనగా, తవ = నీ
యొక్క, మధురా = పరమామృతమయమైన, భారతీ =
వాణి (అభయ వాక్కు), సహసా = బలముతో (అప్రయత్నముగా), సహసా = త్వరితముగా, మహతాం = ఉత్సవ రూపమైన తేజస్సును
(గొప్పదనమును), భజతి = పొందుచున్నది.
తాత్పర్యము:
మహాత్ములను అవమానించు మనస్సు కలవానికి నీకంటే వేరే రక్షకుడు ఉండడు. నీ అమృతమయమైన
వాక్కు అత్యంత శక్తివంతమైనది. అది త్వరితగతిన భక్తులకు గొప్ప ఉత్సవము వంటి
ఆనందమును, రక్షణను కలుగజేస్తుంది.
విశేషములు:
భగవంతుని అభయప్రదానమే భక్తులకు గొప్ప ఉత్సవమని కవి భావము.
మూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: మధురాగారుణనయనా నయనాశవిధౌ పటీయసీ ప్రమదా । ప్రమదార్పణార్థముదితే
ముదితే త్వయి సా తృణం భజతామ్ ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ప్రమద + అర్పణ + అర్థం = కైవల్యము అనబడే పరమానందమును ఇచ్చుట కొరకు, ఉదితే =
ప్రయత్నించుచున్నవాడవు, ముదితే = సంతుష్టుడవు అయిన, త్వయి = నీవు (స్వామి), ఉండగా, మధు + రాగ + అరుణ + నయనా = మద్యపానముచే ఎర్రబడిన కన్నులు కలది, నయ + నాశ + విధౌ = నీతి శాస్త్రమును ధ్వంసము చేయుటలో, పటీయసీ = సమర్థురాలు అయిన, సా + ప్రమదా + అపి = ఆ
వేశ్య లేదా పరస్త్రీ అయినను, భజతామ్ = నీ భక్తులకు, తృణం = గడ్డిపోచతో సమానముగా, భజతామ్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీవు మోక్షానందమును ప్రసాదించుటకు సిద్ధముగా ఉన్నప్పుడు, మోహమును
కలిగించే సుందరాంగులు కానీ, నీతి బాహ్యమైన ప్రాపంచిక సుఖములు
కానీ నీ భక్తులకు గడ్డిపోచతో సమానముగా అనిపిస్తాయి.
విశేషములు:
శివభక్తి ముందు ప్రాపంచిక భోగములు అత్యల్పమని ఇక్కడ వర్ణించబడినది.
నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము: భజతాం సరసామమలాం మమ లాంఛితశేఖరేందునా కరుణామ్ । కరుణాం గిరం నవతయా బత
యార్పయతే తవ శ్రయతామ్ ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఇందునా = చంద్రునిచే, లాంఛిత + శేఖర = అలంకరించబడిన శిరస్సు కలవాడా!, తవ = నీ యొక్క, యా + కరుణా = ఏ కృప అయితే, భజతామ్ = సేవించువారి యొక్క, కరుణాం = మిక్కిలి
దీనమైన, గిరం + అపి = వాక్కును కూడా, నవతయా
= నూతనత్వముతో (ప్రజ్ఞతో), అర్పయతే = ఇచ్చుచున్నదో, బత = ఆ ఆశ్చర్యకరమైన, సరసామ్ = సామరస్యముతో కూడిన,
అమలామ్ = నిర్మలమైన, కరుణామ్ = కరుణను,
మమ = నా కొరకు, శ్రయతామ్ = ఆశ్రయించుము
(ప్రసాదించుము).
తాత్పర్యము:
చంద్రశేఖరా! నీ కరుణాకటాక్షము దీనుల వాక్కులను కూడా నూతనమైన కావ్యశక్తితో
ప్రకాశింపజేస్తుంది. అటువంటి పరమ పవిత్రమైన నీ కరుణ నాపై ప్రసరించుగాక.
విశేషములు:
భగవంతుని కృప వల్ల మూగవాడు కూడా వాచాలుడు అవుతాడనే భావన ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
ఐదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
శ్రయతాం నవనవిధౌ తవ ధౌతవతీ గీరఘం రతిం చతురమ్ । చతురంతమహీపతితా
పతితా హేయత్వ ఏవ యత్ర సతామ్ ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అఘం = పాపమును,
ధౌతవతీ = కడిగివేయునట్టి, మమ + గీః = నా యొక్క
వాక్కు, చతురమ్ = శీఘ్రముగా, తవ = నీ
యొక్క, నవన + విధౌ = స్తోత్రము చేయుట యందు, రతిమ్ = ఆసక్తిని, శ్రయతామ్ = పొందుగాక, యత్ర = ఏ స్తోత్రమునందు, చతురంత + మహీ + పతితా + అపి
= నాలుగు దిక్కుల వరకు ఉన్న భూమిని ఏలే రాజు యొక్క పదవి కూడా, సతామ్ = సజ్జనులకు, హేయత్వ + ఏవ = త్యాజ్యమైనదిగా
(గడ్డిపోచగా), పతితా = పడియున్నదో.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! పాపములను హరించే నా వాక్కు ఎల్లప్పుడూ నిన్ను స్తుతించుటయందే ఆసక్తి కలిగి
ఉండుగాక. నీ స్తోత్రము చేసే భక్తులకు సకల భూమండలాధిపత్యం కూడా అత్యల్పమైనదిగా, వదలదగినదిగా
అనిపిస్తుంది.
విశేషములు:
భగవన్నామ స్మరణం ముందు సామ్రాజ్య సంపదలు తృణప్రాయమని కవి ఉద్ఘాటించారు.
ఆరవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అసతాం న కదా భవతా భవతాపహృతా విభో శుభాకృతినా । కృతినాముపకారచితం
రచితం శుభమేవ భావిహితమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
విభో = ఓ సర్వవ్యాపివైన ప్రభువా!, భవ + తాప + హృతా = సంసారము వలన కలిగే
దుఃఖములను హరించువాడవు, శుభ + ఆకృతినా = మంగళకరమైన రూపము
కలవాడవు అయిన, భవతా = నీచేత, త్రసతామ్
= పుట్టుక, ముసలితనము, మరణములకు
భయపడేవారికి, కృతినామ్ = పుణ్యవంతులకు, ఉపకార + చితం = పాప విముక్తి మొదలైన ఉపకారములతో నిండినట్టియు, భావి + హితమ్ = భవిష్యత్తులో మేలు కలిగించేటట్టియు, శుభమ్
+ ఏవ = మోక్ష రూపమైన శుభమే, కదా = ఎప్పుడు, న + రచితమ్ = చేయబడలేదు? (అనగా ఎల్లప్పుడూ
చేయబడినది).
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! మంగళప్రదమైన రూపము కలిగి, సంసార తాపములను హరించే నీవు, సంసార భీతి గల పుణ్యవంతులకు మేలు కలిగించే మోక్ష సామ్రాజ్యమును ఎల్లప్పుడూ
ప్రసాదిస్తూనే ఉన్నావు. నీవు నీ భక్తులకు శుభమును చేకూర్చని సమయమే లేదు.
విశేషములు:
భగవంతుడు భక్తుల పట్ల నిరంతరము కరుణాళువై ఉంటాడని, వారి భవిష్యత్తును శుభమయము
చేస్తాడని కవి ఇక్కడ చాటిచెప్పారు.
ఏడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: విహితం మయి చారు చిరం రుచిరం న గతే వివేకలయమ్ । కలయన్నమలవిభాసితభాసిత
రుచిమేహి మే విపాకమలమ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అమల + విభా + సిత + భాసిత = నిర్మలమైన కాంతి గల చంద్రునిచే ప్రకాశింపజేయబడిన ఓ
చంద్రశేఖరా!, వివేక + లయమ్ = కర్తవ్యాకర్తవ్య వివేకము యొక్క నాశనమును, గతే = పొందిన, మయి = నా విషయమున, భవతా = నీచేత, చిరం = చాలా కాలముగా, చారు = ప్రియమైనది (మేలు), న + విహితమ్ = ఎందుకు
చేయబడలేదు?, విభో = ఓ స్వామీ!, మే =
నాయొక్క, విపాకమ్ = కర్మ పరిపాకమును, కలయన్
= గమనించుచు, అలం = మిక్కిలిగా, మే +
రుచిమ్ = నా యొక్క భక్తిని లేదా ఇష్టమును, ఏహి = పొందుము
(లేదా కలిగించుము).
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రమౌళీ! వివేకము కోల్పోయిన నాపై నీవు ఇంతవరకు కరుణను ఎందుకు చూపలేదు? నా కర్మ
ఫలములను తొలగించి, నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ నీపైనే లగ్నమయ్యేలా
(నీయందే రుచి కలిగేలా) అనుగ్రహించుము.
విశేషములు:
భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని ఒప్పుకుంటూ, ఈశ్వర విముఖతను తొలగించి తనలో భక్తిని
పెంపొందించమని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
ఎనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: కమలం రవిరపరాజిత రాజితవికసద్వపుర్యథా కురుతే । కురు తేన పథా మా భవ మా
భవ విముఖో దృశం దిశ మే ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అపరాజిత = ఎవరిచేతనూ ఓడింపబడని ఓ శంభూ!, రవిః = సూర్యుడు, రాజిత
+ వికసత్ + వపుః = ప్రకాశించుచు వికసించిన శరీరము (ఆకృతి) కలదిగా, కమలమ్ = పద్మమును, యథా = ఏ విధముగా, కురుతే = చేయునో, మామ్ = నన్ను, తేన + పథా = అదే మార్గమున (విధముగా), కురు = చేయుము
(నన్ను వికసింపజేయుము), భవ = ఓ పరమశివా!, విముఖః = పరాఙ్ముఖుడవు (ముఖము చాటేవాడవు), మా + భవ =
కావద్దు, మే = నాకు, దృశమ్ = నీ
అనుగ్రహ దృష్టిని, దిశ = ప్రసాదించుము.
తాత్పర్యము:
ఓ అపరాజితా! సూర్యుడు తన కిరణములతో పద్మమును ఎలా వికసింపజేస్తాడో, అలాగే నీ
అనుగ్రహ దృష్టితో నా హృదయమును పరమానందముతో వికసింపజేయుము. నా పట్ల విముఖుడవు
కావద్దు, నీ కరుణా వీక్షణములను నాపై ప్రసరింపజేయుము.
విశేషములు:
ఇక్కడ సూర్యుడు పద్మమును వికసింపజేయుట అనే దృష్టాంతము ద్వారా భగవంతుని కృప భక్తుని
హృదయాన్ని ఎలా మారుస్తుందో మనోహరముగా వర్ణించబడింది.
తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: దిశమేష విచారహితాం రహితాం విషయొరగైరహం న లభే । నలభేకవదతివిలపన్బిలపన్నగవద్వృతః
సదా తమసా ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఏషః + అహమ్ = ఈ నేను, విషయ + ఉరగైః = శబ్ద, స్పర్శాది విషయము
లనెడి సర్పములచే, రహితామ్ = విడవబడినట్టియు, విచార + హితామ్ = వివేకముతో కూడిన మేలైన, దిశమ్ =
మార్గమును (దిక్కును), న + లభే = పొందలేకపోవుచున్నాను,
నల + భేకవత్ = గడ్డిలోని కప్ప వలె (ఇక్కడ 'నల'
అనగా గడ్డి), అతి + విలపన్ = మిక్కిలిగా
విలపించుచు, బిల + పన్నగవత్ = గుహలోని (బిలములోని) పాము వలె,
సదా = ఎల్లప్పుడూ, తమసా = చీకటితో
(తమోగుణముతో), వృతః = కప్పబడినవాడనై ఉన్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! విషయవాంఛలనెడి సర్పములతో నిండిన ఈ సంసారములో, వివేకవంతమైన
మార్గము నాకు కనిపించుట లేదు. గడ్డిలో చిక్కుకున్న కప్పలాగా నేను రోదిస్తున్నాను.
బిలములోని పాము చీకటిలో ఉన్నట్లు, నేను కూడా ఎల్లప్పుడూ
అజ్ఞానమనే అంధకారములో మునిగి ఉన్నాను. నన్ను రక్షించుము.
పదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: తమసావుజ్ఝితకలహం కలహంసగిరోమయా సదా సహితమ్ । సహితం గీరుదితరసా తరసా
శ్రయతాం విభుం సదయమ్ ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అసౌ + గీః = ఈ నా వాక్కు, ఉజ్ఝిత + కలహమ్ = మాయా సంబంధమైన జగడములను (ఆవరణలను)
విడనాడినట్టియు, కలహంస + గిరా = హంస లేదా కోకిల వంటి మధురమైన
వాక్కు కలిగిన, ఉమయా = పార్వతీదేవితో, సదా
= ఎల్లప్పుడూ, సహితమ్ = కూడి ఉన్నట్టియు, సదయమ్ = దయతో కూడిన, సహితమ్ = లోక కల్యాణముతో
(హితముతో) కూడిన, విభుమ్ = ప్రభువైన శివుని, ఉదిత + రసా = పుట్టిన భక్తిరసము కలదై, తరసా =
వేగముగా, శ్రయతామ్ = ఆశ్రయించుగాక (స్తుతించుగాక).
తాత్పర్యము:
మాయావికారములు లేనివాడు, కోకిల వంటి మధుర భాషణి అయిన పార్వతీదేవితో నిరంతరము కూడి
ఉన్నవాడు, దయామయుడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుని నా వాక్కులు భక్తితో,
వేగముగా ఆశ్రయించుగాక.
పదకొండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: సదయం యదుదారమతే రమతే కుర్వంస్తదేవ దేవ జనః । వజ నః కరుణాపరతాం పరతాం
మా గా నమో భవతే ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఉదార + మతే = గొప్ప బుద్ధి కలవాడా!, దేవ = ఓ దేవా!, యత్ =
ఏది అయితే, సత్ = సత్యమైన పరమార్థ వస్తువో, తత్ + ఏవ = దానినే, కుర్వన్ = ఆచరించుచు, అయమ్ + జనః = ఈ భక్తజనము, సదయమ్ = దయతో కూడి,
రమతే = ఆనందించుచున్నది, నః = మా యెడల,
కరుణాపరతామ్ = దయా స్వభావమును, వజ = పొందుము
(చూపుము), పరతామ్ = అన్యుడవుగా (దూరముగా), మా + గాః = వెళ్ళవద్దు, భవతే = నీకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
మహాత్ముడవైన ఓ ప్రభూ! నీ యందు మనస్సు నిలిపి, సత్యమైన ధర్మమును ఆచరించే భక్తులు
ఎల్లప్పుడూ ఆనందముగా ఉంటారు. నీవు మాపై దయ చూపించు. మమ్మల్ని అన్యులలాగా చూడవద్దు,
మాకు దూరము కావద్దు. నీకు వందనము.
పన్నెండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: భవ తేజఃప్రసరసితం రసితం శ్రుత్వామృతోపమం భవతః । భవతస్త్రాసం సకలం
సకలంకమతిః కదా విముంచామి ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భవ = ఓ శివా!, సకలంక + మతిః = పాపములనెడి కల్మషముతో కూడిన బుద్ధి గల నేను, భవతః = నీ యొక్క, తేజః + ప్రసర + సితమ్ = తేజస్సు
యొక్క వ్యాప్తితో ధవళముగా (నిర్మలముగా) ఉన్నట్టియు, అమృత +
ఉపమమ్ = అమృతముతో సమానమైన, రసితమ్ = అనుగ్రహ భాషణమును
(పలుకును), శ్రుత్వా = విని, భవతః =
సంసారము వలన కలిగే, సకలమ్ = సమస్తమైన, త్రాసమ్
= భయమును, కదా = ఎప్పుడు, విముంచామి =
వదిలిపెట్టగలను?
తాత్పర్యము:
ఓ శంభూ! కల్మషముతో నిండిన నా బుద్ధి ఎప్పుడు పవిత్రమౌతుందో? నీ దివ్య
తేజస్సుతో నిండిన అమృతతుల్యమైన అభయ వాక్కును ఎప్పుడు వింటానో? ఆ వాక్కును విని ఈ సంసార భయాల నుండి నేను ఎప్పుడు విముక్తుడనవుతానో కదా!
పదమూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ముంచామితభాస దృశం సదృశం శశినః ప్రదర్శ్య మే వదనమ్ । వద నందయితుం
జగతీం జగతీశః కో౽స్తు నామాన్యః ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అమిత + భాస = అపరిమితమైన ప్రకాశము కలవాడా!, శశినః = చంద్రునితో, సదృశమ్
= సమానమైన, వదనమ్ = ముఖమును, ప్రదర్శ్య
= చూపించి, మే = నాపై, దృశమ్ = నీ
అనుగ్రహ దృష్టిని, ముంచ = ప్రసరింపజేయుము, జగతీమ్ = లోకమును, నందయితుమ్ = ఆనందింపజేయుటకు
(ఉద్ధరించుటకు), అన్యః = వేరొక, జగతీశః
= లోకనాథుడు, కో + నామ + అస్తు = ఎవరున్నారు?, వద = చెప్పుము.
తాత్పర్యము:
అంతులేని కాంతి గల ఓ స్వామీ! చంద్రబింబము వంటి నీ సుందర ముఖారవిందమును నాకు చూపి, నాపై
కరుణాదృష్టిని ప్రసరింపజేయుము. నిన్ను కాదని ఈ లోకాన్ని ఉద్ధరించగల నాథుడు
వేరెవరున్నారు? నీవే మా దిక్కు.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకములలో కవి తన దీనస్థితిని తెలుపుతూ, ఈశ్వరుని అనన్యమైన శరణు కోరుతున్నాడు.
పద్నాలుగు
మరియు పదిహేను శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకము: నామాన్యః సుమతిరయం తిరయంతి యశాంసి తస్య వా విపదమ్ । విపదం న విలాసమయే
సమయే వపురస్య యాత్యయాతవయః ॥ 14 ॥
తవం యః స్తుతిషు సదా హర దాహరజః క్లేశపాశమయమ్ । శమయంతీష్వస్తమనాస్తమనాహతభాగ్యమేవ
దేవ నమే ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హర = ఓ పాపహరుడవైన శివా!, అవిద్య + ఆది = అవిద్య మొదలైన ఐదు క్లేశములు, ఆణవ + మాయీయ + కార్మ + త్రయః = ఆణవ, మాయా, కార్మము లనెడి మూడు పాశములు, తన్మయ = వాటితో కూడిన,
దాహ + రజః = దహింపజేయు రజోగుణమును (దుఃఖమును), శమయంతీషు = చల్లార్చునట్టి, తవ = నీ యొక్క, స్తుతిషు = స్తోత్రముల యందు, యః = ఎవడైతే, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అస్త + మనాః = లగ్నమైన మనస్సు
కలవాడై ఉంటాడో, అయం + సుమతిః = అట్టి మంచి బుద్ధి గలవాడు,
న + అమాన్యః = గౌరవింపబడనివాడు కాడు (అనగా అందరిచే పూజింపబడును),
తస్య = ఆ పుణ్యాత్ముని యొక్క, యశాంసి =
కీర్తులు, విపదమ్ = ఆపదను, తిరయంతి =
కప్పివేయును (నశింపజేయును), వా = మరియు, విలాసమయే = విలాసవంతమైన, సమయే = కాలమునందు, అస్య = ఇతని యొక్క, అయాత + వయః = గతించని యవ్వనము గల,
వపుః = శరీరము, విపదం = నాశనమును, న + యాతి = పొందదు, అనాహత + భాగ్యమ్ = అచంచలమైన
అదృష్టము కలవానిని (ఆ భక్తుని), దేవ = ఓ దేవా!, నమే = నేను నమస్కరించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ హరా! ఎవడైతే పంచ క్లేశాలను, త్రివిధ పాశాలను నశింపజేసే నీ స్తోత్రములలో
మనస్సును లగ్నం చేస్తాడో, అట్టి సుమతి లోకపూజ్యుడు అవుతాడు.
అతని కీర్తి ఆపదలను హరిస్తుంది. అతని దివ్య శరీరం వినాశనం లేనిదై ప్రకాశిస్తుంది.
అట్టి మహాభాగ్యవంతుడైన నీ భక్తునికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
పదహారవ శ్లోకము
శ్లోకము:
వనమేవ శరణమధునా మధునాశీనుత ప్రసాదనాయ తవ । యతవతి
హృదయే శకలితకలితమసో మే నమేరుచితమ్ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మధు + నాశీ + నుత = మధువు అనే రాక్షసుని సంహరించిన విష్ణుమూర్తిచే
స్తుతింపబడినవాడా!, తవ = నీ యొక్క, ప్రసాదనాయ = అనుగ్రహము
కొరకు, హృదయే = నా మనస్సు, యతవతి =
ప్రయత్నించుచుండగా, శకలిత + కలి + తమసః = కలియుగ సంబంధమైన
అజ్ఞానమును ముక్కలు చేసినట్టి, మే = నాయొక్క, నుతి + ఉచితమ్ = స్తుతికి తగినట్టియు (లేక నమేరు వృక్షములతో నిండినట్టి),
వనమ్ + ఏవ = అడవియే (హిమవత్పర్వత ప్రాంతమే), అధునా
= ఇప్పుడు, శరణమ్ = దిక్కుగా, భవతి =
అగుచున్నది.
తాత్పర్యము:
విష్ణునుతుడైన ఓ స్వామీ! నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకోవాలని నా మనస్సు పరితపిస్తోంది.
కలి ప్రభావం వల్ల కలిగే అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి, నీ
ధ్యానానికి అనువైన హిమవత్పర్వత వనములే ఇప్పుడు నాకు శరణ్యం.
పదిహేడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: రుచితం నోరగసదనం సదనంతమహర్ద్ధి నందనం న వనమ్ । నవనం
ధృతదీప్రగుణం ప్రగుణం తవ కర్తుమేవ దేవ రమే ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము:
దేవ = ఓ దేవా!,
సత్ + అనంత + మహర్ద్ధి = ఒప్పియున్న అనంతమైన గొప్ప ఐశ్వర్యము గల,
ఉరగ + సదనమ్ = నాగలోకము (పాతాళము), న +
రుచితమ్ = నాకు ఇష్టము లేదు, సత్ + అనంత + మహర్ద్ధి = గొప్ప
వైభవము గల, నందనం + వనమ్ = నందనవనము (స్వర్గము) కూడా,
న = ఇష్టము లేదు, ధృత + దీప్ర + గుణమ్ =
ప్రకాశించు గుణములను (మాధుర్య, ఓజస్సులను) ధరించినట్టియు,
ప్రగుణమ్ = మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనట్టియు, తవ =
నీ యొక్క, నవనమ్ = స్తుతిని, కర్తుమ్ +
ఏవ = చేయుట యందే, రమే = నేను ఆనందించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ శంభూ! నాకు అనంతమైన సంపదలు గల పాతాళ లోకము గానీ, ఇంద్రుని నందనవనము గానీ
అక్కరలేదు. శబ్దార్థ గుణములతో కూడిన నీ దివ్య స్తోత్రములను గానం చేయుటలోనే నేను
పరమానందమును పొందుతున్నాను.
విశేషములు:
భక్తునికి భగవంతుని స్తుతియే స్వర్గ పాతాళ భోగముల కంటే మిన్న అని ఇక్కడ
నిరూపించబడింది.
పద్దెనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: వరమేనోహరమమలం మమ లంఘితవిఘ్న దేహి నామ హితమ్ । మహితం పదమపి
మా నయ మానయ విధురం దృశామలయా ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము:
లంఘిత + విఘ్న = విఘ్నములను అదిగమించినవాడా (భక్తుల విఘ్నములను తొలగించువాడా!), మమ = నాకు,
ఏనోహరమ్ = పాపములను హరించునట్టియు, అమలమ్ =
నిర్మలమైనట్టియు, హితమ్ = మేలైన, వరమ్
= వరమును, దేహి + నామ = ఇమ్ము, మా =
నన్ను, మహితమ్ = పూజింపబడిన, పదమ్ +
అపి = పదవికి (మోక్ష పదమునకు), నయ = నడిపించుము, విధురమ్ = దీనుడనైన నన్ను, అమలయా = మిక్కిలి
ప్రసన్నమైన, దృశా = చూపుతో, మానయ =
గౌరవించుము (అనుగ్రహించుము).
తాత్పర్యము:
ఓ విఘ్ననాశకా! నా పాపములను పోగొట్టి, నాకు అత్యంత హితకరమైన, నిర్మలమైన వరమును ప్రసాదించుము. నన్ను శ్రేష్ఠమైన నీ దివ్య పదమునకు
చేర్చుము. దీనుడనైన నాపై నీ చల్లని ప్రసన్న దృష్టిని సారించి నన్ను కృతార్థుడిని
చేయుము.
పందొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
మలయానిలమివ సురభిం సురభిం కుసుమైరివావదాతవనమ్ । తవ
నందితహృదనామయ నామ యమత్రాసహృత్కలయే ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అనామయ = రోగములు (శీతోష్ణాది ద్వంద్వములు లేదా మాయా ఆవరణము) లేనివాడా!, మలయా +
అనిలమ్ + ఇవ = మలయమారుతము వలె, సురభిమ్ = సుగంధభరితమైనట్టియు,
కుసుమైః = పూలతో, అవదాత + వనమ్ + ఇవ =
నిర్మలమైన వనము వలె, సురభిమ్ = మనోజ్ఞమైనట్టియు, నందిత + హృత్ = హృదయమును ఆనందింపజేయునట్టియు, యమ +
త్రాస + హృత్ = యమ భయమును హరించునట్టి, తవ = నీ యొక్క,
నామ = నామమును, కలయే = ధ్యానించుచున్నాను
(తెలుసుకొనుచున్నాను).
తాత్పర్యము:
ఓ నిరామయా! మలయమారుతము హృదయమునకు ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చినట్లు, పూలతో
వికసించిన వనము కన్నులకు విందు చేసినట్లు, నీ నామము నా
హృదయమును ఆనందపరుస్తుంది. యమ భయమును పోగొట్టే నీ దివ్య నామమునే నేను ఎల్లప్పుడూ
స్మరిస్తున్నాను.
ఇరవయ్యవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
కలయేందోరభిభూషిత భూషితముకుటైః సురైర్నతేశ న కైః । శనకైరఘశమనాశయ
నాశయ విపదం పదం నయ మా ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఇందోః + కలయా = చంద్రకళచే, అభిభూషిత = అలంకరింపబడినవాడా!, భూషిత +
ముకుటైః = అలంకరించుకున్న కిరీటములు కల, కైః + సురైః = ఏ
దేవతలచే (బ్రహ్మ విష్ణు ఇంద్రాదులచే), న + నత =
నమస్కరింపబడలేదు?, ఈశ = ఓ జగదీశ్వరా!, అఘ
+ శమన + ఆశయ = పాపములను శమింపజేయు సంకల్పము కలవాడా!, శనకైః =
మెల్లగా (క్రమముగా), విపదమ్ = నా ఆపదలను, నాశయ = నశింపజేయుము, మా = నన్ను, పదమ్ = నీ స్థానమునకు (ధామమునకు), నయ =
తీసుకువెళ్ళుము.
తాత్పర్యము:
చంద్రకళాధరా! కిరీటధారులైన దేవతలందరూ నీకు మోకరిల్లుతారు. పాపహరుడవైన ఓ ఈశ్వరా! నా
ఆపదలను తొలగించి, నన్ను నీ దివ్య ధామమునకు చేర్చుకోమని వేడుకుంటున్నాను.
ఇరవై
ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: న యమాహితభయశమనే శమనేకవిధం ప్రసాదదక్షమతే । క్షమతే
మునిభిరుపాసిత పాసితరాం చేన్న మామదయమ్ ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ప్రసాద + దక్ష + మతే = అనుగ్రహించుటలో సమర్థమైన బుద్ధి కలవాడా!, మునిభిః =
మునులచే, ఉపాసిత = సేవింపబడినవాడా!, అదయమ్
= దయలేకుండా, మామ్ = నన్ను, న +
పాసితరామ్ + చేత్ = రక్షించని యెడల, యమ + ఆహిత + భయ + శమనే =
యముని వల్ల కలిగే భయమును పోగొట్టుటలో, అనేకవిధం = అనేక
రకములైన, శమ్ = సుఖము లేదా మంగళము, న +
క్షమతే = సమర్థము కాదు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రసన్న మూర్తీ! మునిజన వందితా! నీవు దయతో నన్ను రక్షించకపోతే, ఈ లోకంలోని
ఏ ఇతర మంగళ కార్యములు లేదా సుఖములు కూడా నన్ను యమ భయము నుండి కాపాడలేవు. సంసారమనే
ఈ అపస్మార వ్యాధిని పోగొట్టగల వైద్యుడవు నీవు ఒక్కడవే.
విశేషములు:
భగవంతుని కటాక్షం లేనిదే సంసార భయం నుండి విముక్తి కలగదని, ఇతర లౌకిక
సాధనలు నిష్ప్రయోజనమని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పబడింది.
ఇరవై
రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము:
మదయన్జితవిప్రకృతీః ప్రకృతీర్వసుధాధిపో మహీవలయమ్ । బలయంత్రితరిపురక్షతి
రక్షతి తవ యః ప్రసాదమితః ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యః = ఏ, వసుధా + అధిపః = రాజు, తవ = నీ యొక్క, ప్రసాదమ్ = అనుగ్రహమును, ఇతః = పొందినవాడై, బల + యంత్రిత + రిపుః = తన బలముతో శత్రువులను బంధించినవాడై
(నియంత్రించినవాడై), జిత + విప్రకృతీః = జయించబడిన వికారములు
కలిగినట్టి, ప్రకృతీః = ఏడు రకముల రాజ్య అంగములను (ప్రజలను),
మదయన్ = ఆనందింపజేయుచు, అక్షతి = ఎటువంటి
బాధలు లేని, మహీ + వలయమ్ = భూమండలమును, రక్షతి = రక్షించుచున్నాడో, (అట్టి రాజు ధన్యుడు).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ అనుగ్రహము పొందిన రాజు తన శౌర్యముతో శత్రువులను అణచివేస్తాడు.
రాజ్యంలోని సప్త ప్రకృతులను (అమాత్యులు, సుహృత్తులు మొదలైనవారు) వికారములు లేకుండా
సంతోషపెడుతూ, ఎటువంటి విఘ్నములూ లేని భూమండలాన్ని
పరిపాలిస్తాడు.
ఇరవై
మూడవ మరియు ఇరవై నాలుగవ శ్లోకములు (యుగ్మము)
శ్లోకము:
దమితస్తేన హి శమనః శమనస్తరుచాపి తేన జాతముదా । తముదారాహితచరితం
చరితం శుభవర్మనా స్తువంత్యమలమ్ ॥ 23 ॥
త్యమలంకృతభూభవనం భవ నందితలోకమీశ భావపుషా । వపుషా నౌమ్యభవస్తవ యస్తవ నుతిషు
ప్రియాసు కృతీ ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హి = నిశ్చయముగా, తేన = ఆ పుణ్యాత్మునిచే, శమనః = యముడు,
దమితః = జయింపబడ్డాడు, అనస్త + రుచా = నశించని
కాంతి కలిగినట్టియు, జాత + ముదా = పుట్టిన ఆనందము
కలిగినట్టియు, తేన = అతనిచే, శమ్ + ఆపి
= కైవల్య సుఖము పొందబడినది, ఉదార + ఆహిత + చరితమ్ = గొప్పదైన
ప్రవర్తనను ధరించినట్టియు, అమలమ్ = నిర్మలమైనట్టియు, శుభ + వర్మనా = మంగళకరమైన మార్గమున, చరితమ్ =
సంచరించునట్టి, తమ్ = ఆ పురుషుని, (జనులు)
స్తువంతి = స్తుతింతురు. భవ = ఓ సంసారహరుడా!, ఈశ = ఓ
జగదీశ్వరా!, అభయ + స్తవ = నిరంతర స్తోత్రములు కలవాడా!,
ప్రియాసు = భక్తులకు ఇష్టమైన, తవ = నీ యొక్క,
నుతిషు = స్తుతుల యందు, యః = ఏ మానవుడు,
కృతీ = నిపుణుడు (కర్త) అయి ఉండునో, భావ +
పుషా = భక్తి భావమును పోషించునట్టి, వపుషా = శరీరముతో,
అలంకృత + భూ + భవనం = భూలోక గృహమును అలంకరించినట్టి, త్యం = అట్టి పుణ్యపురుషుని, నౌమి = నేను
నమస్కరించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! ఎవడైతే నీకు ప్రియమైన స్తోత్రములను చేయుటయందు నిత్యము నిమగ్నమై ఉంటాడో, అట్టివాడు
యముని కూడా జయించగలడు. అతడు అక్షయమైన ఆనందాన్ని, మోక్షాన్ని
పొందుతాడు. పవిత్ర మార్గమున నడుస్తూ, భక్తితో నిండిన తన
శరీరముతో ఈ భూలోకానికే అలంకారముగా నిలిచే అట్టి భక్తాగ్రేసరునికి నేను
నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు:
భగవంతుని స్తుతించే భక్తుడు భగవత్స్వరూపుడే అని, అట్టి వానిని దర్శించుట,
స్తుతించుట పుణ్యప్రదమని ఇక్కడ వివరించబడింది.
ఇరవై
ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము:
సుకృతీ సవ భవవారణవారణహరిణేంద్ర సిద్ధిభాజనతామ్ । జనతాం
నయదమలసితం లసితం వపురర్చయే నవైరసకృత్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భవ + వారణ + వారణ + హరిణేంద్ర = సంసారమనెడి ఏనుగును (వారణమును) అరికట్టుటలో
(వారణము చేయుటలో) సింహము వంటివాడా! (హరిణేంద్ర అనగా సింహము), జనతామ్ =
భక్త జన సమూహమును, సిద్ధి + భాజనతామ్ = మోక్ష సిద్ధులకు
పాత్రులుగా, నయత్ = మలచునట్టియు, అమల +
సితమ్ = నిర్మలము, ధవళ వర్ణము కలిగినట్టియు, లసితమ్ = ప్రకాశించుచున్నట్టియు, తవ = నీ యొక్క,
వపుః = దివ్య మంగళ విగ్రహమును (శరీరమును), నవైః
= నూతనమైన స్తోత్రములతో, అసకృత్ = మాటిమాటికి, అర్చయే = పూజించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
మదపుటేనుగు వంటి సంసార భయమును అణచివేయు సింహస్వరూపుడవైన ఓ శంభూ! భక్తులను
సిద్ధులుగా మార్చే నీ నిర్మలమైన, తెల్లని కాంతితో ప్రకాశించే దివ్య శరీరమును
నూతన స్తోత్రములతో నిరంతరము అర్చిస్తున్నాను.
ఇరవై
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము:
రసకృద్యో౽ప్రతిఘస్మరఘస్మర
భవతః స్తవః సదైవ సతామ్ । వసతాం దివి భవహృదయం హృదయం కురుతే ఘనోత్కలికమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అప్రతి + ఘస్మర + ఘస్మర = ఎదురులేని మన్మథుని (స్మరుని) భక్షించినవాడా!
(సంహరించినవాడా!), భవతః = నీ యొక్క, యః + స్తవః = ఏ
స్తోత్రమైతే, సతామ్ = సజ్జనులకు, సదా +
ఏవ = ఎల్లప్పుడూ, రసకృత్ = భక్తి రసమును కలిగించునో, భవ + హృత్ = సంసార భయమును హరించునట్టి ఆ స్తోత్రము, దివి
+ వసతామ్ = స్వర్గమున నివసించు దేవతల యొక్క, హృదయమ్ + అపి =
హృదయమును కూడా, ఘన + ఉత్కలికమ్ = మిక్కిలి ఉత్కంఠ భరితముగా
(ఆనందముతో), కురుతే = చేయుచున్నది.
తాత్పర్యము:
మన్మథ సంహారకుడవైన ఓ స్వామీ! సజ్జనులకు భక్తిరసాన్ని ఇచ్చే నీ స్తోత్రము సంసార
భయాలను పోగొట్టడమే కాకుండా, ఆ పాటను విన్న దేవతల మనస్సులను కూడా మిక్కిలి ఆనందపరుస్తుంది.
ఇరవై
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: కలికంపనమఘశరణం శరణం చరణద్వయం భజే౽వికలమ్
। వికలంకమతిరహం తవ హంత వరద్విరదరాజగతిమ్ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కలి + కంపనమ్ = కలియుగ దోషములను (లేక సంసార కలహములను) వణకించునట్టియు, అఘ + శరణమ్
= పాపములను నశింపజేయునట్టియు (శృ = హింసాయామ్), అవికలమ్ =
సర్వ ఐశ్వర్య పూర్ణమైనట్టియు, వర + ద్విరద + రాజ + గతిమ్ =
శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు రాజైన ఐరావతము వంటి గంభీరమైన నడక కలిగినట్టియు, తవ = నీ యొక్క, చరణ + ద్వయమ్ = పాద ద్వంద్వమును,
శరణమ్ = శరణుగా, భజే = సేవించుచున్నాను,
హంత = ఇది నా భాగ్యము!, అహమ్ = నేను, వికలంక + మతిః = నిష్కల్మషమైన బుద్ధి కలవాడను (అవుచున్నాను).
తాత్పర్యము:
కలి ప్రభావమును అణచివేసేవి, పాపాలను తుత్తునియలు చేసేవి, గంభీరమైన
గజ గమనము కలవి అయిన నీ పాద పద్మాలను నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఓ దేవా! నీ పాద సేవ
వల్ల నా బుద్ధి పవిత్రమైనది. ఆశ్చర్యకరమైన నీ కృపకు నమస్కారము.
విశేషము:
దీనితో 'శృంఖలాబంధము' అను 23వ
స్తోత్రము సమాప్తమైనది. శృంఖలాబంధము అనగా ఒక పదము ముగిసిన అక్షరములతోనే తదుపరి
పదము ప్రారంభమగుట.
మంగళం
మహత్
No comments:
Post a Comment