జగద్ధరభట్టు విరచించిన 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని 25వ స్తోత్రమైన 'రుచిరంజనము' (యమక కావ్యము) లోని శ్లోకాలకు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు
మొదటి శ్లోకము
శ్లోకము:
కిల యస్య కల్పితమహోదయయా హృదయం సమాశ్రితమహో దయయా ।
విభవం యతశ్చ పరమాప దివః ప్రభురేష పాతు పరమాపది వః ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము
అహో = ఆశ్చర్యము!, కల్పిత + మహోదయయా (కల్పిత = ఏర్పరచబడిన, మహత్ + ఉదయయా = గొప్పదైన అభ్యుదయము/మోక్షలక్ష్మి కలదో అట్టి), దయయా = కరుణచేత, యస్య = ఏ స్వతంత్రుడైన ప్రభువు యొక్క, హృదయం = మనస్సు, సమాశ్రితం = చక్కగా ఆశ్రయించబడినదో, యతః + చ = ఏ ప్రభువు వల్లనైతే, దివః = స్వర్గమునకు, ప్రభుః = అధిపతియైన ఇంద్రుడు, పరం = గొప్పదైన, విభవం = ఐశ్వర్యమును (స్వర్గాధిపత్యమును), ఆప = పొందుచున్నాడో, ఏషః = ఈ పరమేశ్వరుడు, పరమాపది = జన్మ జరా మరణ రూపమైన గొప్ప ఆపద యందు, వః = మిమ్మల్ని, పాతు = రక్షించుగాక.
ఎవని హృదయము మోక్షలక్ష్మిని ప్రసాదించే గొప్ప దయతో నిండి ఉంటుందో, ఎవరి అనుగ్రహం వల్ల దేవేంద్రుడు అపారమైన స్వర్గైశ్వర్యాలను అనుభవిస్తున్నాడో, అట్టి పరమేశ్వరుడు మిమ్మల్ని సంసారమనే గొప్ప ఆపద నుండి రక్షించుగాక!
- ఈ శ్లోకము 'యమక' అలంకారముతో
కూడి ఉన్నది. ఇక్కడ 'మహోదయయా', 'సమాశ్రితమహో
దయయా' వంటి పదబంధాల పునరావృత్తి వల్ల శబ్ద సౌందర్యము
కలిగింది.
- భగవంతుని దయ మోక్షాన్ని ఇవ్వడమే కాకుండా, లౌకికమైన
ఇంద్రాది పదవులను కూడా కలుగజేస్తుందని వ్యాఖ్యానము స్పష్టం చేస్తోంది.
రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము:
తవ సేవకస్య పరమేశ మనః కురుతే న హన్తుమపి మే శమనః ।
భగవన్నతో వపురనీరసదృక్తవ నౌమి సిద్ధధునినీరసదృక్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!, పరమేశ = ఓ పరమేశ్వరా!, తవ = నీ యొక్క, సేవకస్య = సేవకుడనైన, మే = నా యొక్క (నన్ను), హన్తుమపి = సంహరించుటకు కూడా, శమనః = యముడు, మనః = మనస్సును, న + కురుతే = చేయుట లేదు (భయపడుతున్నాడు), అతః = ఆ కారణము వలన, అనీరసదృక్ = శాంత రసముతో కూడిన దృష్టి గల నేను, సిద్ధధుని + నీర + సదృక్ (సిద్ధధుని = గంగానది యొక్క, నీర = జలముతో, సదృక్ = సమానమైన/తెల్లనైన), తవ = నీ యొక్క, వపుః = శరీరమును, నౌమి = స్తుతించుచున్నాను.
ఓ భగవంతుడా! పరమేశ్వరా! నీ భక్తుడనైన నన్ను హాని చేయడానికి యముడు కూడా సాహసించడు. అందుకే, ప్రశాంతమైన దృష్టి కలిగిన నేను, గంగాజలం వలె ధవళముగా ప్రకాశించే నీ దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని భక్తితో స్తుతిస్తున్నాను.
- 'సిద్ధధుని' అనగా దేవనది లేదా గంగానది. గంగాజలం ఎంత స్వచ్ఛంగా, తెల్లగా ఉంటుందో శివుని దేహం కూడా అంతటి ధవళ కాంతితో ప్రకాశిస్తుందని ఇక్కడ పోలిక.
- భగవత్ సేవకులకు యమ బాధ ఉండదనే అచంచలమైన విశ్వాసము ఈ శ్లోకంలో ప్రతిబింబిస్తుంది.
మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: స్రగివార్ప్యతే కలితసారసనా త్వయి గీర్యయా జయతి సా రసనా । త్వయి యన్మహేశ వరదేऽవహితం హృదయం తదేవ వరదేవ హితమ్ ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే మహేశ = ఓ మహేశ్వరా!, హే వరదేవ = సర్వ దేవతల కంటే శ్రేష్ఠుడైన దేవుడా!, కలిత + సారసనా (కలిత = కూర్చబడిన, సారసనా = మేఖలా బంధము/మొలనూలు వంటి చిత్రకావ్య రచన కలిగిన), గీః = వాక్కు, స్రక్ + ఇవ = పూలమాల వలె, యయా = ఏ, రసనయా = నాలుక చేత, త్వయి = నీయందు, అర్ప్యతే = సమర్పించబడుచున్నదో, సా = ఆ, రసనా = నాలుక, జయతి = సర్వోత్కృష్టమైనది (జయించుచున్నది), వరద = వరములను ఇచ్చే ఓ ప్రభూ!, యత్ = ఏ, హృదయం = మనస్సు, త్వయి = నీయందు, అవహితం = ఏకాగ్రతతో కూడి ఉన్నదో, తత్ + ఏవ = అది మాత్రమే, హితమ్ = హితకరమైనది (అనుకూలమైనది).
ఓ మహేశ్వరా! దేవదేవా! మాల వలె అల్లబడిన మేఖలా బంధమనే చిత్రకావ్య రచనతో కూడిన స్తోత్రమును ఏ నాలుకైతే నీకు సమర్పిస్తుందో, ఆ నాలుకయే ధన్యమైనది. వరములను ప్రసాదించే ఓ ప్రభూ! నీయందు ఏకాగ్రతతో నిలకడగా ఉన్న మనస్సు మాత్రమే శ్రేష్ఠమైనది.
- ఈ శ్లోకమున 'సారసనా' అను
పదాన్ని రెండు అర్థాలలో వాడారు. ఒకటి మేఖలా బంధము (మొలనూలు వంటి చిత్ర కవిత్వ
రచన), రెండవది నాలుక.
- భగవంతుని పై ఏకాగ్రత లేని మనస్సు, భగవంతుని
స్తుతించని నాలుక వ్యర్థమని కవి భావము.
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: తవ దృక్సుధాకరకలోపమితా పతితా విపత్తదనులోపమితా । భగవందృశైవ కమలా భవతః సహసాఙ్కమేతి శమలాభ వతః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడా!, సుధాకర + కల + ఉపమితా (సుధాకర = చంద్రుని యొక్క, కల = కలతో, ఉపమితా = పోల్చదగినది/నిర్మలమైనది), తవ = నీ యొక్క, దృక్ = దృష్టి, పతితా = (భక్తునిపై) పడగానే, తదను = ఆ వెంటనే, విపత్ = ఆపదలు, లోపం + ఇతా = నశించిపోవును, శమ + లాభ + వతః (శమ = శాంతిని, లాభ = పొందినట్టి), భవతః = నీ యొక్క, దృశా + ఏవ = చూపు చేతనే, శమలాభ + వతః = శాంతిని పొందిన భక్తునికి, కమలా = మోక్షలక్ష్మి, సహసా = వెనువెంటనే, అఙ్కమ్ = సామీప్యమును (ఒడిని), ఏతి = చేరుచున్నది.
ఓ భగవంతుడా! చంద్రకల వలె చల్లనైన నీ దృష్టి భక్తునిపై పడగానే, అతని ఆపదలన్నీ నశించిపోతాయి. మనశ్శాంతిని పొందిన భక్తునికి, నీ కటాక్షం కలగగానే మోక్షలక్ష్మి వెనువెంటనే లభిస్తుంది.
- శివుని చూపు చంద్రుని వలె చల్లనిదని, అది
సంసార తాపత్రయాలను హరిస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
- 'శమలాభ వతః' అనగా అంతరింద్రియ నిగ్రహం (శాంతి) కలిగిన భక్తుడు అని అర్థము. అట్టి భక్తునికే భగవంతుని కృప వల్ల మోక్షలక్ష్మి సిద్ధిస్తుంది.
ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: కురు నాథ చేతసి వచో దయితా తవ గీరహం న తవ చోదయితా । అథవా మహేశ పృథుకామతయా న కిమారటన్తి పృథుకా మతయా ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే నాథ = ఓ స్వామీ!, తవ = నీకు, గీః = వాక్కు (సరస్వతీ దేవి), దయితా = ప్రియురాలు, (అతః = ఆ కారణము చేత), అహం = నేను, తవ = నీకు, చోదయితా = ప్రేరేపించువాడను, న = కాను, (తథాపి = అయినప్పటికీ), మదీయం = నాదైన, వచః = మాటను, చేతసి = నీ మనస్సు నందు, కురు = ఉంచుకొనుము, అథవా = లేదా, హే మహేశ = ఓ మహేశ్వరా!, మతయా = బుద్ధితో కూడిన (చూడబడిన), పృథుకామతయా = గొప్పదైన కోరికలతో, పృథుకాః = బాలురు (పిల్లలు), న + కిమ్ + ఆరటన్తి = అరవరా? (అరుస్తారు కదా).
ఓ నాథా! నీకు వాక్కు (సరస్వతి) ప్రియురాలు. కాబట్టి నేను నీకు కొత్తగా ఏమీ చెప్పనవసరం లేదు, నిన్ను ప్రేరేపించే శక్తి నాకు లేదు. కానీ, లోకంలో పిల్లలు తమ కోర్కెలు తీర్చుకోవడానికి పెద్దల ముందు గోల చేస్తారు కదా! అలాగే నేను కూడా నీ ముందు నా మొరను వినిపిస్తున్నాను, దయతో నా మాటను ఆలకించు.
- కవి తనను తాను ఒక పసిబాలునితో పోల్చుకుంటూ భగవంతుని ముందు దీనంగా ప్రార్థిస్తున్నాడు.
- 'పృథుకా' అనగా బాలురు. వారు తమకు తోచినట్లు ఆరటించడం (అరవడం) సహజం, దాన్ని పెద్దలు పట్టించుకోవాలని భావం.
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: విషయైర్ముఖే వరద కామధురైర్వివశీకృతం ఘటితకామధురైః । భజ మాం మహేశ్వర ముదా రహితం దిశ భాషితామృతముదారహితమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే వరద = వరములను ఇచ్చే ఓ శంభో!, ఘటిత + కామధురైః (ఘటిత = కలిగిన, కామ + ధురైః = కోరికల భారము కలవియు), ముఖే = ప్రారంభమునందు, కామధురైః = కొంచెం తియ్యగా ఉండే (మోసపూరితమైన), విషయైః = శబ్ద స్పర్శాది విషయములచేత, వివశీకృతం = పరవశుడైనట్టియు (చిక్కుకున్నట్టియు), ముదా = ఆనందముతో, రహితం = లేనట్టి, మాం = నన్ను, భజ = నీ వశము చేసుకొనుము, మహేశ్వర = ఓ మహేశ్వరా!, ఉదార + హితం (ఉదార = గొప్పదైన, హితం = మేలును చేకూర్చే), భాషిత + అమృతం = నీ అభయ వచనమనే అమృతమును, దిశ = అనుగ్రహించుము.
ఓ వరదాతా! మొదట తియ్యగా ఉండి, కోరికల భారాన్ని నెత్తిన వేసే ఈ ఇంద్రియ విషయాల వల్ల నేను పరవశుడనై ఆనందాన్ని కోల్పోయాను. ఓ మహేశ్వరా! అట్టి నన్ను నీ దరికి చేర్చుకో. నాకు మేలు చేసే నీ అభయ వచనమనే అమృతాన్ని ప్రసాదించు.
- విషయ సుఖాలు ప్రారంభంలో అమృతంలా అనిపించినా, చివరికి
అవి బంధనాలే అని కవి ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
- 'భాషితామృతము' అనగా భగవంతుని మాట, అది సంసార తాపాన్ని హరిస్తుంది.
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: విజితం మయా జగదమోహతయా న రుషా క్షతో మమ దమో హతయా । తృణవత్సురక్షితిధరోऽపి తయా విహితో మహేశ హృది రోపితయా ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే మహేశ = ఓ మహేశ్వరా!, అమోహతయా = అజ్ఞానము లేకపోవుటచే (జ్ఞానినగుటచే), మయా = నాచేత, జగత్ = ఈ లోకము, విజితం = జయించబడినది, హతయా = నశించినట్టి, రుషా = కోపముచేత, మమ = నా యొక్క, దమః = ఇంద్రియ నిగ్రహము (శాంతి), న + క్షతః = బాధించబడలేదు, హృది = హృదయమునందు, రోపితయా = నాటబడిన (స్థిరపరచబడిన), తయా = ఆ (నీపై భక్తి) చేత, సురక్షితిధరః + అపి = మేరు పర్వతము కూడా, తృణవత్ = గడ్డిపోచ వలె, విహితః = చేయబడినది.
ఓ మహేశ్వరా! నీ అనుగ్రహము వల్ల అజ్ఞానాన్ని వీడి నేను జగత్తును జయించాను. నాలోని కోపాన్ని చంపి ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని పొందాను. నా హృదయంలో స్థిరపడిన నీ భక్తి ముందు మేరు పర్వతము కూడా ఒక గడ్డిపోచలా కనిపిస్తోంది.
విశేషములు
- భగవత్ జ్ఞానం కలిగిన వానికి ఈ లోకంలోని ఏ వస్తువూ, సంపద
కూడా గొప్పగా అనిపించదు.
- కోపం నశించినప్పుడే మనసు శాంతిని పొందుతుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: మరుతాయతేవ మలయాచలతః క్షపితా ధృతిః కమలయా చలతః । తదిమాం ప్రసాదనపరాం కరుణాం శృణు మే గిరం కురు పరాం కరుణామ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము
మలయాచలతః = మలయ పర్వతం నుండి, ఆయతా = వీచుచున్న, మరుతా + ఇవ = గాలి చేత వలె, చలతః = చలించుచున్న (అస్థిరమైన), మమ = నా యొక్క, ధృతిః = ధైర్యము (స్థితి), కమలయా = లక్ష్మి చేత (చంచల స్వభావము చేత), క్షపితా = నశించినది, తత్ = ఆ కారణము వలన, మే = నా యొక్క, ప్రసాదనపరాం = నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకునే, కరుణాం = దీనమైన, ఇమాం = ఈ, గిరం = వాక్కును, శృణు = వినుము, పరాం = గొప్పదైన, కరుణాం = కృపను, కురు = చేయుము.
మలయ పర్వతం నుండి వీచే గాలికి చెట్టు చలించినట్లు, చంచలమైన లక్ష్మి (సంపద) ప్రభావం వల్ల నా మనోధైర్యం దెబ్బతిన్నది. కాబట్టి ఓ ప్రభూ! నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి నేను చేస్తున్న ఈ దీన ప్రార్థనను ఆలకించి, నాపై గొప్ప దయను చూపించు.
- మనిషి ధైర్యాన్ని సంపదలు, లోక
విషయాలు ఎలా కదిలిస్తాయో ఇక్కడ గాలి ఉదాహరణతో చక్కగా వివరించారు.
- 'కరుణాం గిరం' అనగా కరుణ రసంతో కూడిన వాక్కు.
తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: భవతః ప్రసాదమధురామహతాం దృశమీయుషాం శమధురా మహతామ్ । ధృతిమేత్యపాస్య చ రమా లసతాం సులభత్వమేతి చరమాలసతామ్ ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, ప్రసాదమధురాం = అనుగ్రహముతో తియ్యనైనట్టియు, అహతాం = ఎక్కడా అడ్డులేనట్టియు, భవతః = నీ యొక్క, దృశం = దృష్టిని, ఈయుషాం = పొందినట్టి, మహతాం = గొప్పవారికి, శమధురా = శాంతి యొక్క భారము (నిలకడ), ధృతిం = స్థైర్యమును, ఏతి = పొందుచున్నది, చ = మరియు, చరమ + అలసతాం (చరమ = అధమమైన, అలసతాం = బద్ధకమును), అపాస్య = వదిలివేసి, లసతాం = ప్రకాశించే, మహతాం = ఆ ఉత్తములకు, రమా = లక్ష్మి, సులభత్వమ్ = సులభముగా లభించుటను, ఏతి = పొందుచున్నది.
ఓ ప్రభూ! నీ చల్లని కటాక్షాన్ని పొందిన మహాత్ములకు మనశ్శాంతి స్థిరంగా లభిస్తుంది. వారు తమలోని అల్పమైన బద్ధకాన్ని వదిలి ప్రకాశిస్తారు. అటువంటి వారికి మోక్షలక్ష్మి లేదా సంపద అత్యంత సులభంగా లభిస్తుంది.
విశేషములు
- భగవంతుని చూపు పడితే చాలు, మనిషిలోని
బద్ధకం నశించి తేజస్సు కలుగుతుందని భావం.
- 'శమధురా' అనగా శాంతిని వహించే సామర్థ్యం.
శ్లోకము: సమరే వికీర్ణగజరాజఘటే బత తస్య శక్తిరజరా జఘటే । తవ యేన సేవనవిధౌ తరసా మతిరర్పితాన్యభవధౌతరసా ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, యేన = ఏ ధన్యుని చేత, తవ = నీ యొక్క, సేవనవిధౌ = సేవ చేయుట యందు, తరసా = మిక్కిలి వేగముతో (అతిశయముతో), మతిః = బుద్ధి, అర్పితా = అర్పించబడినదో, (కింభూతా మతిః = ఎటువంటి బుద్ధి?), అన్య + భవ + ధౌత + రసా (అన్య = ఇతరమైన, భవ = జన్మల యందు, ధౌత = కడగబడిన/తొలగించబడిన, రసా = ఆసక్తి కలిగినదో), తస్య = అట్టి వాని యొక్క, అజరా = ముసలితనము లేని (క్షీణించని), శక్తిః = సామర్థ్యము, వికీర్ణ + గజరాజ + ఘటే (వికీర్ణ = చెల్లాచెదురు చేయబడిన, గజరాజ = శ్రేష్ఠమైన ఏనుగుల, ఘటే = సమూహము కలిగిన), సమరే = యుద్ధము నందు, జఘటే = సమకూడినది (ప్రకాశించినది), బత = ఆహా! (ఆశ్చర్యము).
ఓ పరమేశ్వరా! ఇతర జన్మల పట్ల ఆసక్తిని వదిలి, నీ సేవా కార్యము నందు ఎవడైతే తన బుద్ధిని లగ్నం చేస్తాడో, అట్టి వాని పరాక్రమము యుద్ధరంగంలో శత్రువుల ఏనుగు దళాలను సైతం చెల్లాచెదురు చేస్తుంది. నీ భక్తునికి లౌకికమైన విజయాలు కూడా దాసోహమంటాయని భావము.
- భగవంతుని సేవ వల్ల కలిగే మానసిక ధైర్యం, యుద్ధం
వంటి కఠిన సమయాల్లో కూడా అజేయమైన శక్తిని ఇస్తుందని కవి వర్ణించారు.
పదకొండవ శ్లోకము
శ్లోకము: విషయాన్ప్రతి ప్రయతమానమదః సుజనో మనః ప్రయతమానమదః । తవ శాసనేన వశమానయతే శరణం తతో నవశమానయతే ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, ప్రయత + మాన + మదః (ప్రయత = అణచబడిన/శాంతించిన, మాన = గర్వము, మదః = అహంకారము కలవాడో అట్టి), సుజనః = సజ్జనుడు, విషయాన్ + ప్రతి = శబ్ద స్పర్శాది విషయాల వైపు, ప్రయతమానం = ప్రయత్నించుచున్న, అదః = ఈ, మనః = మనస్సును, తవ = నీ యొక్క, శాసనేన = ఆజ్ఞ ద్వారా (వేదోక్త మార్గమున), వశం + ఆనయతే = స్వాధీనము చేసుకుంటున్నాడు, తతః = ఆ కారణము వలన (అతడు), నవ + శమాన్ (నవ = నూతనమైన/తాజా, శమాన్ = శాంతి కలిగిన), సాధూన్ = సాధువులను/పెద్దలను, శరణం + అయతే = శరణు వేడుతున్నాడు.
ఓ ప్రభూ! గర్వము, మదము అణచుకున్న సజ్జనుడు, ఇంద్రియ విషయాల వైపు పరుగెత్తే తన మనస్సును నీ ఆజ్ఞా పాలనతో అదుపులోకి తెచ్చుకుంటాడు. అట్టివాడు నిరంతరం నూతనమైన ప్రశాంతతను పొందే మహాత్ములను శరణు వేడుతూ తరిస్తాడు.
- మనస్సును నిగ్రహించడం కేవలం భగవంతుని శాసనము (ధర్మము) వల్లనే సాధ్యమని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
పన్నెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: రవిజం రజోభిరివ మేచకితం హృదయం విభావ్య శివ మే చకితమ్ । వచనం జితామృతరసం భ్రమతః పథి సంకటే వితర సంభ్రమతః ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే శివ = ఓ మంగళప్రదుడా!, రజోభిః = ధూళి చేత, మేచకితం + ఇవ = మలినమైన వాని వలె (నల్లబడిన వాని వలె), రవిజం = సూర్యపుత్రుడైన యముని, విభావ్య = తలచుకొని, మే = నా యొక్క, హృదయం = మనస్సు, చకితం = భయపడుచున్నది, హే స్వామిన్ = ఓ నాథా!, సంభ్రమతః = భయముతో, సంకటే = కష్టతరమైన, పథి = మార్గము నందు, భ్రమతః = తిరుగుచున్న (సంసారంలో కొట్టుమిట్టాడుతున్న), మే = నాకు, జిత + అమృత + రసం (జిత = జయించిన, అమృత = అమృతము యొక్క, రసం = రుచి కలిగిన), వచనం = (అభయ) వచనమును, వితర = ప్రసాదించుము.
ఓ శివా! ధూళి వల్ల నల్లబడిన వానిలా భయంకరంగా ఉండే యముని తలచుకుంటే నా మనస్సు వణికిపోతోంది. సంసారమనే ఈ కష్టాల మార్గంలో దిక్కుతోచక తిరుగుతున్న నాకు, అమృతాన్ని మించిన నీ అభయ వచనాన్ని ప్రసాదించి రక్షించు.
- మృత్యువు పట్ల భయం కలగడం సహజమని, దాన్ని
పోగొట్టగలిగేది కేవలం పరమేశ్వరుని అభయము మాత్రమేనని కవి వేడుకుంటున్నారు.
పదమూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వయి చక్షురీశ కలితాపకృతి క్షిపతి క్షణం శకలితాపకృతి । పరశక్తిరిద్ధవపురఙ్గమితా జనతా యయా తవ పురం గమితా ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే ఈశ = ఓ ఈశ్వరా!, కలి + తాప + కృతి (కలి = కలియుగ సంబంధమైన, తాప = కష్టములను, కృతి = తొలగించునట్టి), త్వయి = నీయందు, శకలిత + అపకృతి (శకలిత = ముక్కలు చేయబడిన/నశింపజేయబడిన, అపకృతి = జన్మ జరా మరణాది కీడు కలిగిన), చక్షుః = దృష్టిని, క్షణం = క్షణకాలము, క్షిపతి + సతి = నిలిపినచో, ఇద్ధ + వపుః (ఇద్ధ = ప్రకాశవంతమైన, వపుః = శరీరము కలిగిన), పరా + శక్తిః = పరాశక్తి (జ్ఞాన శక్తి), అఙ్గం + ఇతా = శరీరమును (భక్తుని) పొందుచున్నది, యయా = ఏ శక్తి చేతైతే, జనతా = జనసమూహము, తవ = నీ యొక్క, పురం = నగరమును (శివలోకమును), గమితా = పొందించబడుచున్నదో.
ఓ ఈశ్వరా! కలియుగ బాధలను హరించే నీపై ఎవడైతే క్షణకాలం దృష్టి నిలుపుతాడో, అతని కష్టాలన్నీ నశిస్తాయి. అట్టి వానికి దివ్యమైన జ్ఞానశక్తి లభిస్తుంది. ఆ శక్తి ప్రభావంతోనే భక్తులు నీ పరమపదాన్ని చేరుకుంటారు.
- భగవంతునిపై ఏకాగ్రతతో కూడిన చూపు (ధ్యానం) మోక్షానికి మార్గమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.
పధ్నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: రవిజస్య వర్ష్మ సహసా రచితం భవతాగ్నిసాదసహసారచితమ్ । వపురాప తే మదనఘస్మరతాం న తథాపి భీమదనఘ స్మరతామ్ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, అసహ + సార + చితం (అసహ = సహింపరాని, సార = బలముతో, చితం = నిండిన), రవిజస్య = యముని యొక్క, వర్ష్మ = శరీరము, భవతా = నీచేత, సహసా = వెంటనే, అగ్నిసాత్ + రచితం = అగ్నికి ఆహుతి చేయబడినది (దహించబడినది), హే అనఘ = పాపము లేనివాడా!, తే = నీ యొక్క, వపుః = శరీరము, మదన + ఘస్మరతాం = మన్మథుని దహించినట్టి స్వభావమును, ఆప = పొందినది, తథాపి = అయినప్పటికీ, స్మరతాం = నిన్ను స్మరించే భక్తులకు, భీమత్ = భయము కలిగించునది, న + భవతి = కాదు.
ఓ పాపరహితుడా! సహింపరాని బలము కలిగిన యముని శరీరాన్ని కూడా నీవు అగ్నిపాలు చేశావు (మార్కండేయుని రక్షించిన సందర్భం). నీ దేహం మన్మథుడినే భస్మం చేసేంత ఉగ్రమైనది. అయినప్పటికీ, నిన్ను తలచుకునే భక్తులకు మాత్రం నీ రూపం ఏమాత్రం భయాన్ని కలిగించదు సదా ఆనందాన్నే ఇస్తుంది.
- 'అగ్నిసాత్' అనగా పూర్తిగా అగ్నిమయం చేయడం. శివుడు యముని జయించిన 'మృత్యుంజయ' తత్వాన్ని ఇక్కడ స్తుతించారు.
- భగవంతుడు దుష్టులకు భయంకరుడైనా, భక్తులకు
మాత్రం పరమ శాంతమూర్తి అని భావం.
పదునైదవ శ్లోకము
శ్లోకము: కరుణా క్షతానవధికోపచయాధిగతా మయా త్వదధికోపచయా । శశినా యథాకులతరం గలతా ద్యుసరిన్నిరర్గలతరఙ్గలతా ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, నిరర్గల + తరఙ్గ + లతా (నిరర్గల = అడ్డులేని, తరఙ్గ = అలలనెడి, లతా = తీగలు కలిగిన), ద్యుసరిత్ = ఆకాశగంగ, ఆకులతరం = మిక్కిలి వ్యాకులముతో (తొందరగా), గలతా = క్షీణించుచున్న (కరిగిపోవుచున్న), శశినా = చంద్రునిచేత, యథా = ఏ విధముగా, అధిగతా = పొందబడినదో, తథా + ఏవ = అదే విధముగా, క్షత + అనవధి + కోపచయా (క్షత = నశించిన, అనవధి = అపారమైన, కోప + ఉపచయా = కోపము యొక్క వృద్ధి/తీవ్రత కలిగినదో అట్టి), త్వత్ = నీ నుండి, అధిక + ఉపచయా = మిక్కిలి వృద్ధి కలిగిన, కరుణా = కృప, మయా = నాచేత, అధిగతా = పొందబడినది.
ఓ ప్రభూ! అడ్డులేని అలలనెడి తీగలతో ప్రవహించే ఆకాశగంగను, క్షీణించిపోతున్న చంద్రుడు ఏ విధంగా ఆశ్రయించి సేదతీరుతాడో, అలాగే అపారమైన కోపాన్ని నశింపజేసి, ఎంతో పుణ్యఫలాన్ని వృద్ధి చేసే నీ కరుణను నేను పొందాను.
- చంద్రునికి గంగ ఏ విధంగా చల్లదనాన్ని, ఉనికిని
ఇస్తుందో, భక్తుడికి భగవంతుని కరుణ కూడా అలాగే
రక్షణనిస్తుందని భావం.
- 'కోపచయా' అనే పదానికి ఇక్కడ కోపము యొక్క సమూహము అని అర్థము.
పదహారవ శ్లోకము
శ్లోకము: గరుడేన యద్విషమపక్షతినా కవలీకృతం విషమపక్షతినా । స తవ ప్రసాదమహిమా న పరః ప్రభురానతం ప్రతి హి మానపరః ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, విషమ + పక్షతినా (విషమ = భయంకరమైన/గొప్పవైన, పక్షతినా = రెక్కల మొదళ్ళు కలిగినట్టియు), తథా = మరియు, అపగత + క్షతినా (అపగత = పోగొట్టబడిన, క్షతినా = బాధ/గాయము కలిగిన), గరుడేన = గరుత్మంతుని చేత, విషమ్ + అపి = విషము కూడా, యత్ = ఏ కారణము చేత, కవలీకృతం = మింగబడినదో (భక్షింపబడినదో), సః = అది, తవ + ఏవ = నీ యొక్క మాత్రమే, ప్రసాద + మహిమా = అనుగ్రహ వైభవము, హి = ఏలయనగా, పరః = ఇతరమైన, ప్రభుః = యజమాని, ఆనతం + ప్రతి = నమస్కరించిన వాని పట్ల, మానపరః = ఆదరము కలిగినవాడు, న + భవతి = కాడు.
ఓ ప్రభూ! భయంకరమైన రెక్కల బలం కలిగి, ఎటువంటి హాని కలగని గరుత్మంతుడు విష సర్పాలను సైతం భక్షిస్తున్నాడంటే అది నీ అనుగ్రహ మహిమయే. ఎందుకంటే, శరణు వేడిన వారిపై నీవలె ఆదరాభిమానాలు చూపే మరొక ప్రభువు ఈ లోకంలో లేడు.
- గరుత్మంతుడు పాములను తిన్నా అతనికి విషం ఎక్కకపోవడానికి శివుని అనుగ్రహమే కారణమని కవి చమత్కరించారు.
- శివుడు 'భక్త సులభుడు' అని
ఇక్కడ కీర్తించబడింది.
పదిహేడవ శ్లోకము
శ్లోకము: పదమాప్తుమార్తిశమనం గహనం ప్రభుమర్థయే భృశమనఙ్గహనమ్ । వసనం యథార్తిహరణం స హి మే సమయే తథైవ శరణం సహిమే ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము
ఆర్తి + శమనం (ఆర్తి = సంసార దుఃఖమును, శమనం = శాంతింపజేసే), గహనం = రహస్యమైన/శ్రేష్ఠమైన, పదం = స్థానమును (మోక్షమును), ఆప్తుం = పొందుటకు, అనఙ్గహనమ్ = మన్మథుని సంహరించిన, ప్రభుమ్ = సమర్థుడైన శివుని, భృశం = మిక్కిలిగా, అర్థయే = ప్రార్థించుచున్నాను, హి = ఎందుకనగా, సహిమే = మంచుతో కూడిన (చలికాలము), సమయే = సమయము నందు, వసనం = వస్త్రము, యథా = ఏ విధముగా, ఆర్తి + హరణం = (చలి) బాధను హరిస్తుందో, తథా + ఏవ = అదే విధముగా, సః = ఆ శివుడు, మే = నాకు, శరణం = రక్షకుడు.
ఓ ప్రభూ! మంచు కురిసే చలికాలంలో వెచ్చని వస్త్రం ఏ విధంగా బాధను పోగొట్టి రక్షణ ఇస్తుందో, అలాగే సంసార తాపత్రయాల నుండి నన్ను రక్షించి, మోక్షపదాన్ని చేర్చడానికి మన్మథుని గెలిచిన నిన్ను మనసారా ప్రార్థిస్తున్నాను.
- చలికి వస్త్రం ఎంత అవసరమో, సంసార
దుఃఖానికి శివ స్మరణ అంత అవసరమని ఇక్కడ పోలిక చెప్పబడింది.
- 'సహిమే' మరియు 'స హి మే' పదాల వాడకం యమక అలంకారానికి చక్కని ఉదాహరణ.
పదునెనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: సురసుందరీషు రమణీయతమా స్వవపుర్గుణేన రమణీ యతమా । తవ భక్తమక్షతరసాజర సా భజతే సమేత్య తరసా జరసా ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే అజర = ముసలితనము/నాశనము లేని ఓ శంభో!, సురసుందరీషు = అప్సరసల యందు, స్వవపుః + గుణేన = తన శరీర సౌందర్యము చేత, రమణీయతమా = మిక్కిలి అందగత్తెయైన, యతమా = శ్రేష్ఠురాలైన, సా = ఆ, రమణీ = అందమైన స్త్రీ (మోక్షలక్ష్మి), అక్షతరసా = తరగని ప్రేమ కలిగినదై, జరసా = ముసలితనముతో కూడి ఉన్నప్పటికీ, తవ = నీ యొక్క, భక్తం = భక్తుని, తరసా = వేగముగా, సమేత్య = చేరి, భజతే = సేవించును.
ఓ నిత్యుడవైన శివా! అప్సరసల కంటే మిన్నయైన సౌందర్యవతి (మోక్షలక్ష్మి), నీ భక్తుడు వృద్ధాప్యంలో ఉన్నప్పటికీ, అతనిపై తరగని అనురాగంతో వెనువెంటనే వచ్చి వరిస్తుంది. నీ భక్తుడికి ముసలితనంలో కూడా దివ్యమైన గతి లభిస్తుందని భావం.
- భగవద్భక్తునికి లోకసంబంధమైన అందచందాల కంటే గొప్పదైన మోక్ష సుఖం లభిస్తుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
- భక్తుడు శారీరకంగా బలహీనపడినా, అతని
భక్తికి భగవంతుడు ఇచ్చే ఫలం మాత్రం తగ్గదని తాత్పర్యం.
శ్లోకము: త్వయి గీర్మయా నిజగదే బత యా నిఖిలం జయామి జగదేవ తయా । ముదితస్య భక్తిసుధయా భవతః సభయస్య కిం వసుధయా భవతః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము
బత = ఆహా (సంతోషము)!, మయా = నాచేత, త్వయి = నీ విషయమున, యా = ఏ, గీః = స్తోత్రరూపమైన వాక్కు, నిజగదే = చెప్పబడినదో, తయా = ఆ వాక్కు చేత, నిఖిలం = సమస్తమైన, జగదేవ = లోకమునే, జయామి = జయించుచున్నాను, భవతః = సంసారము నుండి, సభయస్య + అపి = భయము కలిగినవాడైనప్పటికీ, భవతః = నీ యొక్క, భక్తి + సుధయా = భక్తి అనే అమృతము చేత, ముదితస్య = ఆనందము పొందినవానికి, వసుధయా = భూమితో (రాజ్యముతో), కిమ్ = ఏమి ప్రయోజనము?
ఓ స్వామీ! నీపై నేను చేసిన ఈ స్తుతి ద్వారా నేను సమస్త లోకాలను జయించగలను. సంసారానికి భయపడే వాడనైనా, నీ భక్తిరసమనే అమృతంలో ఓలలాడుతూ ఆనందించే నాకు ఈ భూమండలంతో గానీ, ఇతర సంపదలతో గానీ ఎటువంటి అవసరము లేదు.
- భగవద్భక్తి ఇచ్చే ఆనందం ముందు సామ్రాజ్య పదవి కూడా అల్పమైనదని కవి భావము.
- 'భవతః' అనే పదం ఇక్కడ సంసారము మరియు భగవంతుడు అనే రెండు అర్థాలలో వాడబడింది.
ఇరవయ్యవ శ్లోకము
శ్లోకము: శిరసి స్రజేవ విధురోచితయా హృది మద్గిరాత్ర విధురోచితయా । క్రియతాం పదం శివ ధియా సహ తేऽవిపదం సదానవధి యా సహతే ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే శివ = ఓ కైవల్య ప్రదాతా!, విధునా + రోచితయా (విధునా = చంద్రునిచేత, రోచితయా = ప్రకాశింపబడిన), స్రజా + ఇవ = పూలమాల వలె, విధుర + ఉచితయా (విధుర = కష్టకాలమున, ఉచితయా = తగినదైన), మత్ + గిరా = నా వాక్కు చేత, తే = నీ యొక్క, అత్ర = ఈ, హృది = హృదయము నందు, ధియా = అనుగ్రహ బుద్ధితో, సహ = కూడి, పదం = స్థానము, క్రియతాం = చేయబడుగాక (ఉంచబడుగాక), యా = ఏ, ధీః = బుద్ధి, అనవధి = హద్దులేని విధంగా, అవిపదం = భక్తుల ఆపదలను, సదా = ఎల్లప్పుడూ, న + సహతే = సహించదో.
ఓ శివా! నీ శిరస్సుపై చంద్రుని కాంతితో మెరిసే మాల ఏ విధంగా ఉంటుందో, ఆపదలో ఉన్న నాకు దిక్కైన నా ఈ స్తోత్రం నీ హృదయంలో అలాగే స్థానం పొందుగాక. భక్తుల కష్టాలను ఏమాత్రం సహించని నీ కరుణా బుద్ధితో కలిపి నా వాక్కును నీ మనసులో ఉంచుకో.
- శివుని అనుగ్రహ బుద్ధి భక్తుల ఆపదలను వెంటనే తొలగిస్తుందని ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
- పూలమాల శిరస్సును అలంకరిస్తే, భక్తుని
వాక్కు భగవంతుని హృదయాన్ని అలంకరించాలని కవి కోరుకుంటున్నారు.
ఇరవై ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: విభుమాశ్రయే విగలదఙ్గలతః ప్రమయే బిభేమి యదమఙ్గలతః । స విముచ్య పాశమశమం గలతః కురుతే హి మే భయశమం గలతః ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము
యత్ = ఏ కారణము చేతనైతే, ప్రమయే = మరణ సమయమున, విగలత్ + అఙ్గ + లతః (విగలత్ = జారిపోవుచున్న/సడలిపోవుచున్న, అఙ్గ + లతః = తీగ వంటి శరీరము కలవాడనై), అమఙ్గలతః = అమంగళకరమైన (యమ దూతల రూపం నుండి), బిభేమి = భయపడుతున్నానో, (తస్మాత్ = అందువలన), విభుమ్ = సర్వవ్యాపియైన శివుని, ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను, సః = ఆ ప్రభువు, గలతః = కంఠము నుండి, అశమం = శాంతి లేని (భయంకరమైన యమ), పాశం = పాశమును, విముచ్య = తొలగించి, గలతః = భయముతో క్షీణించిపోతున్న, మే = నాకు, భయ + శమం = భయము నుండి శాంతిని, కురుతే + హి = చేయును కదా.
మరణ కాలంలో నా అవయవాలు సడలిపోయి, భయంకరమైన యమదూతలను చూసి నేను భయపడతాను. అందుకే నేను ఆ సర్వేశ్వరుని శరణు వేడుతున్నాను. ఆయన నా మెడకు బిగించిన యమపాశాన్ని తొలగించి, మృత్యు భయంతో వణికిపోతున్న నాకు అభయాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
- మరణ సమయమున భగవంతుడు మాత్రమే రక్షకుడనే సత్యాన్ని కవి ఇక్కడ నొక్కి చెప్పారు.
- 'గలతః' అనే పదం ఇక్కడ మెడ నుండి మరియు క్షీణించిపోవుట అనే అర్థాలలో వాడబడింది.
ఇరవై రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: చరణౌ యథా మురజితః క్షమయాధిగతౌ భరం ధరితుమక్షమయా । నమతాం తవైవ కృతరక్ష మయా భవతో ధియా సముచితక్షమయా ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే కృతరక్ష = భక్తులను రక్షించు ఓ శంభో!, భరం = (భూ)భారమును, ధరితుం = మోయుటకు, అక్షమయా = అశక్తురాలైన, క్షమయా = భూదేవి చేత, మురజితః = విష్ణుమూర్తి యొక్క, చరణౌ = పాదములు, యథా = ఏ విధముగా, అధిగతౌ = ఆశ్రయించబడినవో, తథా + ఏవ = అదే విధముగా, నమతాం = నమస్కరించే భక్తులకు రక్షకుడవైన, భవతః = నీ యొక్క (పాదములు), మయా = నాచేత, సముచిత + క్షమయా (సముచిత = తగినదైన, క్షమయా = ఓర్పు/శాంతి కలిగిన), ధియా = బుద్ధితో, అధిగతౌ = పొందబడినవి.
ఓ భక్త రక్షకా! భూభారాన్ని మోయలేక భూదేవి ఏ విధంగా శ్రీమహావిష్ణువు పాదాలను ఆశ్రయించిందో, అలాగే సంసార భారాన్ని మోయలేక నేను కూడా శాంతముతో కూడిన నా బుద్ధితో నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించాను.
- భూదేవి కష్టాల్లో విష్ణువును ఆశ్రయించినట్లే, భక్తుడు
తన కష్టాల్లో శివుని ఆశ్రయించాలని ఇక్కడ చక్కని పోలిక చెప్పబడింది.
ఇరవై మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: తిమిరం రవేరివ విభాముదితాం దృశమాప్య తే జహతి యాం ముదితామ్ । భగవన్రసాద్గిరమిమాముదితాముపకర్ణయన్మయి దిశాముది తాం ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే భగవన్ = ఓ పరమేశ్వరా!, రవేః = సూర్యుని నుండి, ఉదితాం = పుట్టిన, విభాం + ఇవ = కాంతిని వలె, ముదితాం = ప్రసన్నమైన, యాం = ఏ, తే = నీ యొక్క, దృశం = దృష్టిని, ఆప్య = పొంది, (జనాః = జనులు), తిమిరం = అజ్ఞానమనే చీకటిని, జహతి = వదులుచున్నారో, రసాత్ = భక్తిరసము నుండి, ఉదితాం = పుట్టిన, ఇమాం = ఈ, గిరం = నా వాక్కును, ఉపకర్ణయన్ = ఆలకించుచున్నవాడవై, అముది = ఆనందము లేని (దుఃఖితుడనైన), మయి = నాయందు, తాం = ఆ (ప్రసన్న) దృష్టిని, దిశ = ప్రసాదించుము.
ఓ భగవంతుడా! సూర్యోదయం కాగానే చీకటి నశించినట్లు, నీ చల్లని చూపు సోకగానే భక్తుల అజ్ఞానమనే చీకటి తొలగిపోతుంది. భక్తితో నేను చెబుతున్న ఈ మాటలను విని, ఏ విధమైన సంతోషం లేక దిక్కుతోచని స్థితిలో ఉన్న నాపై నీ అనుగ్రహ దృష్టిని ప్రసరింపజేయి.
- సూర్యకాంతి బాహ్య చీకటిని పోగొడితే, శివుని
కటాక్షం అంతర అజ్ఞానాన్ని పోగొడుతుందని భావం.
- 'అముది' అనగా సంతోషం లేనివాడు అని అర్థము.
శ్లోకము: కరుణా సురైః ప్రతిపదానతయా భవతః స్తుతా సదపదానతయా । కిము మాం భియాప్తమపదానతయా భజసే నిరస్తవిపదా నతయా ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే ప్రతిపదానత = ప్రతిక్షణము దేవతలచే నమస్కరించబడే ఓ ప్రభూ!, సదపదానతయా = త్రిపుర దహనము + అంధక వధ మొదలైన గొప్ప కార్యములు (సదపదానములు) కలిగినట్టి, భవతః = నీ యొక్క, కరుణా = కృప, సురైః = బ్రహ్మ విష్ణువు మొదలైన దేవతలచేత, స్తుతా = స్తుతించబడినది, అపదానతయా = అస్థానమున (తగని సమయంలో) కలిగిన, భియా = భయము చేత, ఆప్తం = చిక్కుకున్నట్టి, మాం = నన్ను, నిరస్త + విపదా (నిరస్త = తొలగించబడిన, విపదా = ఆపదలు కలిగినట్టి), నతయా = నమస్కరించుచున్నట్టి (ప్రార్థించుచున్నట్టి), (తయా = ఆ), కరుణయా = కరుణతో, కిము + న + భజసే = ఎందుకు ఆదరించవు?
ఓ దేవదేవా! గొప్ప వీరకృత్యాలు చేసిన నీ కరుణాకటాక్షాన్ని బ్రహ్మాది దేవతలు కూడా నిరంతరం స్తుతిస్తారు. అపాత్రుడనైనా, అపసమయంలోనైనా నీ శరణు వేడి, భయంతో వణికిపోతున్న నా ఆపదలను నీ కరుణతో ఎందుకు తొలగించవు? నన్ను నీ భక్తునిగా ఆదరించుము.
- భగవంతుని దయ దుష్టశిక్షణ (అంధకాసుర వధ వంటివి), శిష్టరక్షణ
రెండింటికీ మూలమని కవి భావం.
- 'అపదానతయా' అనగా ఇక్కడ సమయం కాని సమయంలో కలిగిన భయం అని అర్థం.
ఇరవైఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: తవ దృక్జయత్యలసతాం లసతాం మదనస్య యా వ్యతనుతాతనుతామ్ । కుశలాయ సా కిల సతాం లసతాం నిబిడం శమప్యతనుతా తనుతామ్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, యా = ఏ (తృతీయ నేత్ర రూపమైన), తవ = నీ యొక్క, దృక్ = దృష్టి, మదనస్య = మన్మథునికి, అతనుతామ్ = శరీరము లేని స్థితిని (అనంగత్వమును), వ్యతనుత = కలుగజేసినదో, సా = ఆ దృష్టి, లసతాం = (నీ సేవలో) ప్రకాశించుచున్న భక్తుల యొక్క, అలసతామ్ = బద్ధకమును, జయతి = పోగొట్టుచున్నది, అతనుతా = అల్పము కానట్టి (గొప్పదైన) ఆ దృష్టి, సతాం = సజ్జనుల యొక్క, కుశలాయ = క్షేమము కొరకు, లసతామ్ = ప్రకాశించుగాక, కిల = ఇది నిశ్చయము, చ = మరియు, నిబిడం = దృఢమైన, శమమ్ + అపి = మంగళమును కూడా, తనుతామ్ = విస్తరింపజేయుగాక.
ఓ పరమేశ్వరా! మన్మథుడిని దహించి అతనికి శరీరము లేకుండా చేసిన నీ మూడవ కన్ను, నీ సేవలో నిమగ్నమైన భక్తుల బద్ధకాన్ని పోగొడుతుంది. అపారమైన ఆ నీ దివ్య దృష్టి సజ్జనుల క్షేమం కోసం ప్రకాశిస్తూ, వారికి నిరంతర శుభాలను చేకూర్చుగాక!
- శివుని కోపపు చూపు మన్మథుని దహించినా, అది
భక్తుల పాలిట అనుగ్రహ దృష్టిగా మారి వారిలోని జడత్వాన్ని తొలగిస్తుంది.
- 'అతనుతా' అనగా అల్పము కానిది, అంటే అనంతమైనది అని అర్థం.
ఇరవైఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: యయా భజన్తే భువి మానవా హితాం విభూతిమంతే చ విమానవాహితామ్ । యమం చ యాధాద్దలశో భయానకం తయా దృశా పాస్యురుశోభయా న కమ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే విభో = ఓ ప్రభూ!, యయా = ఏ నీ దృష్టి చేత, భువి = ఈ లోకము నందు, మానవాః = మనుష్యులు, హితాం = అనుకూలమైన, విభూతిమ్ = సంపదను, భజన్తే = పొందుచున్నారో, చ = మరియు, అంతే = అంత్య కాలమున (మోక్ష సమయమున), విమాన + వాహితామ్ = దేవవిమానములలో దేవతలచేత మోయబడు స్థితిని (దైవత్వాన్ని/మోక్షాన్ని) పొందుచున్నారో, యా = ఏ దృష్టి, భయానకం = భయంకరుడైన, యమం + చ = యముని కూడా, దలశః + అధాత్ = ముక్కలుగా చేసినదో (జయించినదో), ఉరుశోభయా = గొప్ప కాంతి కలిగిన, తయా = అట్టి, దృశా = దృష్టితో, కమ్ + న + పాసి = ఎవరిని రక్షించవు? (అందరినీ రక్షిస్తావు).
ఓ మహేశ్వరా! ఏ నీ కటాక్షం వల్ల మనుష్యులు ఇహలోకంలో సర్వసంపదలు పొందుతున్నారో, మరణానంతరం దేవతలతో సమానమైన దివ్యగతిని పొందుతున్నారో, ఏ దృష్టి భయంకరుడైన యముని సైతం గెలిచినదో, అట్టి పరమ పవిత్రమైన నీ అనుగ్రహ దృష్టితో నీవు రక్షించని వారు ఎవరు ఉంటారు? నీవు అందరినీ రక్షించే కరుణామయుడివి.
- భగవంతుని దృష్టి ఐహిక, ఆముష్మిక సుఖాలను
రెండింటినీ ఇస్తుందని కవి ఉద్ఘాటించారు.
- 'విమానవాహితాం' అనగా మోక్షాన్ని పొంది దివ్యలోకాలకు వెళ్ళే స్థితి.
శ్లోకము:
పరమయా రమయా రహితస్య మే న రుచిరం రుచిరఙ్గమిమం వ్యధాత్ ।
హర మయారమయాచి భవానతః కురు చిరం రుచిరఞ్జనమేహి మే ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము
హే హర = ఓ సర్వపాపహరుడైన హరా!, పరమయా = ఉత్కృష్టమైన, రమయా = లక్ష్మితో (సంపదతో), రహితస్య = లేనట్టి (దరిద్రుడనైన), మే = నా యొక్క, రుచిః = అభిలాష/కోరిక, ఇమం = ఈ, అఙ్గమ్ = శరీరమును, రుచిరమ్ = ప్రకాశవంతముగా (శోభాయమానముగా), న + వ్యధాత్ = చేయుట లేదు, అతః = ఆ కారణము వలన, భవాన్ = దీనదయాళుడవైన నీవు, మయా = నాచేత, అరమ్ = అత్యధికముగా, అయాచి = ప్రార్థించబడితివి, మే = నాయందు, చిరం = ఎల్లకాలము, రుచిరఞ్జనమ్ = ప్రీతిని/ప్రకాశమును, కురు = చేయుము, ఏహి = (నా హృదయమునకు) రమ్ము.
ఓ హరా! ఉత్కృష్టమైన సంపదలు లేని కారణంగా నా మనోరథము ఈ దేహాన్ని శోభింపజేయలేకపోతోంది. అందుకే, భక్తవత్సలుడవైన నిన్ను నేను మిక్కిలిగా ప్రార్థిస్తున్నాను. ఓ ప్రభూ! నాపై ఎల్లప్పుడూ నీ అనుగ్రహం ఉండేలా అనుగ్రహించి, నా హృదయమునందు కొలువై నాకు నిరంతర ఆనందాన్ని (రుచిరంజనమును) ప్రసాదించుము.
- ఈ శ్లోకముతో 'రుచిరంజనము' అనే 25వ స్తోత్రము సంపూర్ణమైనది.
- కవి తన దైన్యాన్ని ప్రకటిస్తూనే, భగవంతుని
సాన్నిధ్యాన్ని శాశ్వతంగా కోరుకుంటున్నారు.
- 'రుచిరంజనము' అనగా మనస్సుకు ఆనందాన్ని కలిగించేది అని అర్థము.
ముగింపు
శ్రీ రాజానక శంకరకంఠుని కుమారుడైన రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానముతో కూడిన, కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచిత భగవంతుడైన మహేశ్వరుని 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని 'రుచిరంజనము' అను ఇరవై ఐదవ స్తోత్రము సమాప్తము.
No comments:
Post a Comment