జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 28వ స్తోత్రమైన 'పాదాంత యమక స్తోత్రము' ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 14 - 02 -2026
1వ శ్లోకము
శ్లోకము:
అంతశ్చేతసి నిర్వృతిర్న గమితా నాశం కయా శంఖయా నైషా పుష్యతి తేన సంహృతగతిః శోభారతీ
భారతీ । భక్తిః కిం తు విజృంభతే మమ యథైవాభా స్వతో భాస్వతో యాదృక్తాదృగతః
కిమప్యభిదధే సంప్రత్యహం ప్రత్యహమ్ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కయా + శంకయా = ఏ భయము చేతనైతే (జన్మ జరా మరణాల వల్ల కలిగే భయము), మమ = నా
యొక్క, అంతః + చేతసి = మనస్సు నందు, నిర్వృతిః
= సంతృప్తి (శాంతి), నాశం = నాశనమును, న
+ గమితా = పొందించబడలేదో, తేన = ఆ కారణము చేత, సంహృత + గతిః = సంకోచించిన గమనము కలిగిన, ఏషా = ఈ,
మమ = నా యొక్క, భారతీ = వాక్కు (వాణి),
శోభా + రతీ = కాంతిని మరియు ప్రీతిని (సంతోషమును), న + పుష్యతి = పోషించుట లేదు (కలిగించుట లేదు), కిం
+ తు = కానీ, భాస్వతః = సూర్యుని యొక్క, ఆభా = కాంతి, స్వతః = స్వయముగానే, యథా + ఏవ = ఏ విధముగానైతే, విజృంభతే =
ప్రకాశిస్తుందో, మమ = నా యొక్క, భక్తిః
= భక్తి కూడా (వాక్కు మనస్సు కాయముల ద్వారా ధ్యానమందు ఆసక్తి), విజృంభతే = అతిశయించుచున్నది, అతః = ఆ కారణము వలన,
సంప్రతి = ఇప్పుడు, అహం = నేను, యాదృక్ + తాదృక్ = అల్పమైనదో గొప్పదైనదో (ఎలాంటిదైనా), కిం + అపి = ఏదో ఒక దానిని, ప్రత్యహం = ప్రతిరోజూ,
అభిదధే = పలుకుచున్నాను (స్తుతించుచున్నాను).
తాత్పర్యము:
జన్మ, ముసలితనము, మరణము మొదలగు భయాల వల్ల నా మనస్సులో
శాంతి కరువైంది. అందువల్ల నా వాక్కు తన సహజ సౌందర్యాన్ని, ఉత్సాహాన్ని
కోల్పోయి సంకోచించి ఉంది. అయినప్పటికీ, సూర్యుని నుండి కాంతి
సహజంగా ఎలా వెలువడుతుందో, నాలో శివభక్తి అలానే
ఉప్పొంగుతోంది. కాబట్టి నా భక్తి ప్రేరణతో, నా శక్తి కొలదీ
ప్రతిరోజూ ఏదో ఒక రూపంలో నిన్ను స్తుతిస్తున్నాను.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకమునందు ప్రతి పాదము చివర ఒకే విధమైన అక్షర సముదాయము పునరావృతమై 'పాదాంత యమకము'
అనే శబ్దాలంకారమును పోషిస్తోంది. భక్తుడు తన అసమర్థతను
తెలుపుకుంటూనే భక్తి యొక్క అనివార్యతను ఇక్కడ చాటిచెప్పాడు.
2వ శ్లోకము
శ్లోకము:
వక్త్రం బిభ్రదదభ్రదీర్ఘదహనజ్వాలం భయం లంభయ- న్నుద్గ్రీవం ఘటయన్కరే విదధతం వ్యాలం
ఘనం లంఘనమ్ । ప్రత్యాసీదతి మృత్యురిత్యుపచితస్ఫారోచితాం రోచితాం శ్రుత్వా మాం న
కథం విభుర్గిరమిమాం చిత్రాయతాం త్రాయతామ్ ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అదభ్ర + దీర్ఘ + దహన + జ్వాలం = దట్టమైన మరియు పొడవైన అగ్ని జ్వాలలు కలిగిన, వక్త్రం =
ముఖమును, బిభ్రత్ = ధరించినట్టియు, భయం
= భయమును, లంభయన్ = కలిగిస్తున్నట్టియు, ఘనం = దృఢమైన, లంఘనం = గమనమును (దాటుటను), విదధతం = చేయుచున్నట్టియు, ఉద్గ్రీవం = ఎత్తబడిన మెడ
కలిగిన, వ్యాలం = భయంకరమైన సర్పమును, కరే
= చేతి యందు, ఘటయన్ = ధరించినట్టి, మృత్యుః
= యముడు (మృత్యువు), మాం = నన్ను, ప్రత్యాసీదతి
= సమీపించుచున్నాడు, ఇతి = అని భావించి, ఉపచిత + స్ఫార + ఉచితాం = వృద్ధి పొందినట్టి సంపూర్ణత్వమునకు తగినట్టియు,
రోచితాం = ప్రకాశించుచున్నట్టియు, చిత్రాయతాం
= శబ్దాలంకారములచే చిత్రముగా ఉన్నట్టియు, ఇమాం = ఈ, మదీయాం = నా యొక్క, గిరం = వాక్కును (స్తుతిని),
శ్రుత్వా = విని, విభుః = సర్వసమర్థుడైన ఆ
పరమశివుడు, మాం = నన్ను, కథం + న +
త్రాయతామ్ = ఎందుకు రక్షించడు? (తప్పక రక్షించును).
తాత్పర్యము:
భయంకరమైన అగ్నిజ్వాలలు చిమ్మే ముఖముతో, చేతిలో కాలసర్పమును ధరించి మృత్యువు నా
వైపు వేగముగా దూసుకొని వస్తోంది. ఇటువంటి ఆపదలో ఉన్న నేను, శబ్దాలంకారములతో
కూడిన ఈ స్తుతిని సమర్పిస్తున్నాను. దయామయుడు, సర్వవ్యాపి
అయిన ఆ పరమశివుడు నా స్తుతిని ఆలకించి నన్ను మృత్యువు నుండి ఎందుకు రక్షించడు?
తప్పక రక్షిస్తాడని నా నమ్మకము.
విశేషములు:
ఇక్కడ మృత్యువు యొక్క భయంకర రూపము వర్ణించబడింది. భక్తుడు తన కవిత్వములోని చిత్ర
విచిత్ర శబ్దాలంకారములు (యమకము వంటివి) శివుని ప్రసన్నం చేసుకుంటాయని
ఆశిస్తున్నాడు. 'త్రాయతామ్' అనే పదముతో రక్షణను
కోరడమైనది.
3వ శ్లోకము
శ్లోకము:
మన్యే తాం స్పృహణీయగౌరవగుణామాయామినీం యామినీం తత్సేవారసమాదధత్తవ సుధాసంవాదినం వా
దినమ్ । యత్రోపాంతగతం వచోభిరుచితైరానందినం నందినం కుర్వద్భిశ్చరితం సుచారు
జగతామీశస్య తే శస్యతే ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యత్ర = ఏ సమయము నందు (రాత్రి యందు), ఉపాంత + గతం = ద్వారము సమీపమున ఉన్నట్టి,
నందినమ్ = నందికేశ్వరుని, ఉచితైః = తగినట్టి,
వచోభిః = మాటలతో (స్తుతులతో), ఆనందినమ్ =
సంతోషము కలిగినవానిగా, కుర్వద్భిః = చేయుచున్నవారై, జగతాం + ఈశస్య = ముల్లోకములకు ప్రభువైన, తే = నీ
యొక్క, సుచారు = మిక్కిలి సుందరమైన, చరితం
= త్రిపుర దహనాది గాథలు, శస్యతే = స్తుతించబడుతున్నాయో,
తాం = అట్టి, స్పృహణీయ + గౌరవ + గుణాం =
కోరదగిన మహత్త్వము అనే గుణము కలిగినట్టియు, ఆయామినీం =
విస్తారమైనట్టియు, యామినీం = రాత్రిని, ధన్యాం = ధన్యమైనదానిగా, మన్యే = తలుస్తున్నాను,
వా = మరియు (చ అనే అర్థంలో), తవ = నీ యొక్క,
సేవారసం = సేవానురాగమును, ఆదధత్ =
కలిగించునట్టియు, సుధా + సంవాదినం = అమృతముతో సమానమైనట్టి
(మధురమైన), తత్ = అట్టి, దినం = పగలును
కూడా, దినం = నిజమైన రోజని, మన్యే =
భావిస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! ఏ రాత్రి వేళ భక్తులు ద్వారము వద్ద ఉన్న నందికేశ్వరుని ప్రసన్నం
చేసుకుంటూ, నీ దివ్య చరిత్రలను మనోహరముగా కీర్తిస్తారో, ఆ
రాత్రి చాలా గొప్పది, అది కాలము నందు విస్తారమైనది మరియు
ధన్యమైనది. అలాగే, నీ సేవలో నిమగ్నమై అమృతము వలె మధురముగా
గడిచే పగలు కూడా నిజమైన పగలు. నీ చింతన లేని కాలము వ్యర్థమని నా భావము.
విశేషములు:
ఈ శ్లోకమునందు 'యామినీం-యామినీం', 'దినం-దినం', 'నందినం-నందినం' వంటి పదప్రయోగములతో పాదాంత యమకము
అద్భుతముగా నిర్వహించబడింది. శివ చరితమును వినడం, కీర్తించడం
వల్ల కలిగే ఆనందము ఇక్కడ వర్ణితము.
4వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తస్యోదేతి సదః సదాం విదలితగ్లానిర్భరో నిర్భరో వాచాం వక్త్రసరోరుహే
పరిణమత్పాకోఽమలః కోమలః । లక్ష్మీస్తం న జహాతి కిం చ విభవైరాభాసితాభాసితా యేన త్వం
హృదయాంబుజే భవభయాత్రాతోషితస్తోషితః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యేన = ఏ పుణ్యాత్ముని చేత, భవ + భయాత్ = సంసార భయము నుండి, త్రాతః
= రక్షించువాడవు (లేక రక్షించబడినవాడవై), త్వం = నీవు,
హృదయాంబుజే = హృదయ కమలము నందు, ఉషితః =
నివసించినవాడవై, తోషితః = సంతోష పెట్టబడ్డావో, తస్య = ఆ భక్తుని యొక్క, వక్త్ర + సరోరుహే = ముఖ
పద్మము నందు, సదః + సదాం = సభలో ఉన్న పండితుల యొక్క, విదలిత + గ్లానిః = శ్రమను (అజ్ఞానమును) పోగొట్టేటటువంటి, నిర్భరః = నిబిడమైన, వాచాం + భరః = వాక్కుల సమూహము
(కవిత్వము), ఉదేతి = ఉద్భవిస్తుంది, అమలః
= నిర్మలమైనదియు, కోమలః = మాధుర్యముతో కూడినదియు, పరిణమత్ + పాకః = పరిపక్వత (ప్రౌఢిమ) కలిగినట్టిదియు (అవుతుంది), కిం + చ = అంతేకాకుండా, విభవైః = ఐశ్వర్యముల చేత,
ఆభాసితా = ప్రకాశింపబడినదియు, ఆభయా = కాంతి
చేత, సితా = తెల్లనైనట్టి (శుభ్రమైన), లక్ష్మీః
= సంపద, తం = ఆ భక్తుని, న + జహాతి =
విడిచిపెట్టదు.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! నిన్ను హృదయ పద్మములో నిలుపుకొని, భక్తితో నిన్ను తృప్తి పరిచే ధన్యుని ముఖము
నుండి అద్భుతమైన వాక్కులు వెలువడతాయి. ఆ వాక్కులు విన్నవారి అలసటను పటాపంచలు
చేస్తాయి. అట్టి భక్తుడు మహాకవి అవుతాడు. అంతేకాక, ఐశ్వర్యములతో
శోభిల్లే లక్ష్మీదేవి ఎల్లప్పుడూ అతనిని వరించి ఉంటుంది. అంటే, శివ భక్తునికి ఇటు జ్ఞానము (సరస్వతి), అటు వైభవము
(లక్ష్మి) రెండూ లభిస్తాయి.
విశేషములు:
భక్తుని హృదయములో శివుడు కొలువై ఉంటే, ఆ భక్తుని వాక్కులో సరస్వతి, గృహమునందు లక్ష్మి నివసిస్తారని కవి చమత్కరించారు. ఇక్కడ 'నిర్భరో-నిర్భరో', 'కోమలః-కోమలః', 'భాసితా-భాసితా', 'తోషితః-తోషితః' అనునవి యమకములు.
5వ శ్లోకము
శ్లోకము:
సేవ్యంతే భగవన్నపాస్య కలితోల్లాసం మదం సమ్మదం బిభ్రాణాస్తరుణీజనేన మధురవ్యాహారిణా
హారిణా । వీజ్యంతే దివి చంద్రరశ్మిరుచిరైః కించామరైశ్చామరై- రాబాల్యాద్విదధే
త్వదేకవిషయా యైః శేముషీ శేముషీ ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భగవన్ = ఓ షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడవైన పరమేశ్వరా!, యైః = ఏ భక్తుల చేతైతే, ఆబాల్యాత్ = బాల్యము నుండియే, త్వత్ + ఏక + విషయా =
నీవొక్కడవే విషయముగా (లక్ష్యముగా) కలిగినట్టియు, శేముషీ =
శమము (శాంతి) ప్రధానముగా కలిగినట్టియు, శేముషీ = బుద్ధి,
విదధే = ఉంచబడినదో (నిశ్చయించబడినదో), తే =
అట్టి భక్తులు, కలిత + ఉల్లాసం = ప్రకాశముతో కూడిన, మదం = గర్వమును, అపాస్య = విడిచిపెట్టి, సమ్మదం = మిక్కిలి సంతోషమును, బిభ్రాణాః =
ధరించినవారై, మధుర + వ్యాహారిణా = మధురముగా మాట్లాడేటట్టియు,
హారిణా = మనస్సును హరించునట్టి (లేక ముత్యాల హారములు ధరించిన),
తరుణీజనేన = యువతీజనము చేత, సేవ్యంతే =
సేవింపబడుచున్నారు, కిం + చ = అంతేకాకుండా, దివి = స్వర్గము నందు, అమరైః = దేవతల చేత, చంద్ర + రశ్మి + రుచిరైః = చంద్రకిరణముల వలె తెల్లనైనట్టియు
ప్రకాశవంతమైనట్టియు, చామరైః = చామరములచే, వీజ్యంతే = వీవబడుచున్నారు (సేవింపబడుచున్నారు).
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! ఎవరైతే బాల్యము నుండియే తమ బుద్ధిని నీ పాదసేవయందే లగ్నం చేస్తారో, అట్టివారు
ఇహలోకమునందు గర్వమును వీడి, పరమానందభరితులై విద్వజ్జనుల చేత,
ప్రియభాషణలు చేసేవారి చేత గౌరవింపబడతారు. అంతేకాక, వారు మరణానంతరము దేవలోకమునందు దేవతల చేత చామరములతో ఉపచారములు పొందే ఉన్నత
స్థితిని పొందుతారు. నీ భక్తులకు ఇహపరములలో తిరుగులేని వైభవము లభిస్తుంది.
విశేషములు:
ఇక్కడ 'మదం-సమ్మదం', 'హారిణా-హారిణా', 'చామరైః-చామరైః', 'శేముషీ-శేముషీ' అనే పదములతో పాదాంత యమకము చక్కగా కుదిరింది. 'శేముషీ'
అంటే బుద్ధి అని అర్థము. అది శాంతిని (శమమును) కలిగి ఉండాలని కవి
ఆకాంక్ష.
6వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తూర్ణం చూర్ణయితుం వపుర్యమభటో ఝంపారయం పారయ- న్నుచ్చండభ్రుకుటీకరాలితముఖో
యత్రాసకృత్రాసకృత్ । తాం భూమిం పరిహర్తుమీశ్వర భవత్సేవాధనం బాధనం దుఃఖానామధిగమ్య
హన్మి కుమతిప్రాదుష్కృతం దుష్కృతమ్ ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము:
ఈశ్వర = ఓ జగదీశ్వరా!, యత్ర = ఏ నరక భూమి యందు, ఉచ్చండ +
భ్రుకుటీ + కరాలిత + ముఖః = మిక్కిలి భయంకరమైన కనుబొమ్మల ముడితో వికృతమైన ముఖము
కలిగినట్టి, యమభటః = యమకింకరుడు, తూర్ణం
= శీఘ్రముగా, వపుః = (పాపుల) శరీరమును, చూర్ణయితుం = పిండి చేయుటకు, ఝంపారయం = దూకే వేగమును,
పారయన్ = పొందుచున్నవాడై, అసకృత్ = అనేక
పర్యాయములు, త్రాసకృత్ = భయమును కలిగించువాడు (అవుతాడో),
తాం + భూమిం = అట్టి నరక లోకమును, పరిహర్తుం =
తప్పించుకొనుటకు (దూరముగా ఉండుటకు), దుఃఖానాం = సంసార
దుఃఖములకు, బాధనం = నివారకమైన, భవత్ +
సేవా + ధనం = నీ సేవా రూపమైన ధనమును, అధిగమ్య = పొంది,
కుమతి + ప్రాదుష్కృతం = దుష్ట బుద్ధి వల్ల చేయబడిన, దుష్కృతం = పాపమును, హన్మి = నశింపజేస్తున్నాను.
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! నరకమునందు యమభటులు క్రూరమైన ముఖములతో పాపుల శరీరాలను ముక్కలు చేయడానికి
సిద్ధంగా ఉండి భయపెడుతూ ఉంటారు. అట్టి ఘోరమైన నరక బాధలు నాకు కలగకుండా ఉండాలంటే నీ
సేవ ఒక్కటే మార్గము. సమస్త దుఃఖాలను రూపుమాపే నీ సేవ అనే సంపదను ఆశ్రయించి, నా దుష్ట
బుద్ధి కారణంగా నేను చేసిన పాపకృత్యాలన్నింటినీ ఇప్పుడు నశింపజేసుకుంటున్నాను.
విశేషములు:
మృత్యువు మరియు నరక భయము నుండి రక్షించమని శివుని వేడుకోవడం ఇక్కడ ప్రధానాంశము. 'పారయన్-పారయన్',
'త్రాసకృత్-త్రాసకృత్', 'బాధనం-బాధనం',
'దుష్కృతం-దుష్కృతం' అనేవి పాదాంత యమకములు.
7వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ముంచద్భిర్యమకింకరైః కృతమహాజృంభైః రవం భైరవం యావద్దర్శితమాననం న ఘుసృణక్షోదారుణం
దారుణమ్ । తావత్సత్త్వరమేహి దేహి మహసాం ధామేదృశం మే దృశం యా దూరీకురుతే
నిరంతరసుధాసందోహదం దోహదమ్ ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కృత + మహా + జృంభైః = పెద్దగా నోరు తెరిచినట్టియు, భైరవం = భయంకరమైన, రవం = శబ్దమును (అరుపును), ముంచద్భిః =
విడుచుచున్నట్టి, యమకింకరైః = యమదూతల చేత, ఘుసృణ + క్షోద + అరుణం = కుంకుమ చూర్ణము వలె ఎర్రబడినట్టియు, దారుణం = భయంకరమైనట్టియు, ఆననం = ముఖము, యావత్ = ఎంతలోపు (నాకు), న + దర్శితం = చూపబడదో
(అనగా వారు వచ్చేలోపే), తావత్ = అంతలోనే, సత్వరం = వేగముగా, ఏహి = రావయ్యా, మహసాం = సూర్య చంద్ర అగ్నుల వంటి తేజస్సులకు, ధామ =
స్థానమైనట్టి, ఈదృశం = ఇటువంటి, దృశం =
దృష్టిని (నీ చూపును), మే = నాకు, దేహి
= ప్రసాదించుము, యా = ఏ నీ దృష్టి అయితే, నిరంతర + సుధా + సందోహదం = నిరంతరము అమృత సమూహమును ఇచ్చేటట్టి, దోహదం = కోరికను (అభిలాషను), దూరీకురుతే = దూరం
చేస్తుందో (అనగా మోక్షమును ఇచ్చి అమృతముపై ఆశను కూడా పోగొడుతుందో).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! భయంకరముగా నోరు తెరిచి, క్రోధముతో కుంకుమ వంటి ఎర్రని కన్నులతో
యమదూతలు వచ్చి నన్ను భయపెట్టక ముందే, నీవు వేగముగా వేంచేయి.
సూర్యచంద్రాగ్నుల తేజస్సులకు నిలయమైన నీ దివ్య దృష్టిని నాపై ప్రసరింపజేయి. నీ
ఒక్క చూపు లభిస్తే చాలు, దేవతల అమృతముపై ఉండే ఆశ కూడా
పోతుంది. నీ అనుగ్రహము అంతటి పరమానందాన్ని ఇస్తుంది.
విశేషములు:
మృత్యువు రాకముందే దైవానుగ్రహము కావాలని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు. 'భైరవం-భైరవం'
(శ్లోకములోని అంత్య అక్షరాల పొందిక), 'దారుణం-దారుణం',
'మే దృశం-మే దృశం', 'దోహదం-దోహదం' వంటివి యమకములు.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యావద్దుఃసహవహ్నిహేతివిహితస్ఫీతాపదం తాపదం జంతూనాం భగవన్భజామి నరకం నాహం సదాహం సదా
। తావన్ముంచ వచో యథా మరుపథే బాధావతాం ధావతాం భీష్మగ్రీష్మకదర్థ్యమానవపుషాం సంజీవనం
జీవనమ్ ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము:
భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!, దుఃసహ + వహ్ని + హేతి + విహిత + స్ఫీత + ఆపదం = భరించశక్యము
కాని అగ్ని జ్వాలలచే ఏర్పడిన గొప్ప ఆపదలు కలిగినట్టియు, జంతూనాం
= ప్రాణులకు, తాపదం = సంతాపమును (దుఃఖమును) కలిగించునట్టియు,
సదాహం = నిరంతరము దహనముతో (మంటలతో) కూడినట్టియు, నరకం = నరకమును, అహం = నేను, యావత్
= ఎంతలోపు, న + భజామి = పొందనో, తావత్
= అంతలోనే, సదా = ఎల్లప్పుడూ, సంజీవనం
= ప్రాణములను నిలిపేటట్టి, వచః = నీ వచనమును (మాటను),
ముంచ = కురిపించుము, యథా = అది ఏ విధముగా
ఉండవలెనంటే, మరుపథే = ఎడారి మార్గమునందు, ధావతాం = పరుగెత్తుచున్నట్టియు, బాధావతాం = దాహముతో
పీడించబడుచున్నట్టియు, భీష్మ + గ్రీష్మ + కదర్థ్యమాన +
వపుషాం = భయంకరమైన ఎండచే వేధించబడే శరీరము కలిగినవారికి, జీవనం
= నీరు (ఉదకము), సంజీవనం = ప్రాణదాత ఏ విధముగా అవుతుందో అలా.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! భయంకరమైన అగ్నిజ్వాలలతో నిరంతరము మండుతూ, ప్రాణులకు
అపారమైన దుఃఖాన్ని కలిగించే నరకమును నేను చేరక ముందే, నీ దయా
వాక్యాలను నాపై కురిపించు. తీవ్రమైన ఎండలో, ఎడారిలో దప్పికతో
అలమటించే బాటసారులకు చల్లని మంచినీరు ఎలా ప్రాణదాత అవుతుందో, సంసార తాపముతో అలమటించే నాకు నీ వాక్కులు అలా జీవనాన్ని ప్రసాదించాలి.
విశేషములు:
నరక బాధలను ఎడారి ఎండతో, శివుని అనుగ్రహ వాక్కులను చల్లని నీటితో పోల్చడం చాలా
మనోహరముగా ఉంది. 'తాపదం-తాపదం', 'సదాహం-సదాహం',
'ధావతాం-ధావతాం', 'జీవనం-జీవనం' అనేవి యమకములు.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము:
న్యస్తం యేన మనస్త్వయీదమహతోత్సాహం తయాహం తయా గాఢోద్వేగవిధాయినీ ఘటయతే సాయాసతాం యా
సతామ్ । తం భోగైరుపసేవతే సుమనసామానందనే నందనే దివ్యస్త్రీజనతా విలాసవికసచ్ఛోభా
సురం భాసురమ్ ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యా = ఏది, గాఢ + ఉద్వేగ + విధాయినీ = మిక్కిలి భయమును కలిగించునదో, సతాం = సత్పురుషులకు, సాయాసతాం = క్లేశమును
(కష్టమును), ఘటయతే = కలిగిస్తుందో, తయా
= అటువంటి, అహంతయా = అహంకారము చేత, అహత
+ ఉత్సాహం = నశించని ఉత్సాహము కలిగిన, ఇదం = ఈ, మనః = మనస్సును, యేన = ఏ భక్తుని చేత, త్వయి = నీ యందు, న్యస్తం = ఉంచబడినదో
(సమర్పించబడినదో), తం = అట్టి, భాసురం
= ప్రకాశవంతుడైన, సురం = దేవరూపుడైన భక్తుని, సుమనసాం = దేవతలకు, ఆనందనే = సంతోషమును కలిగించే,
నందనే = నందనవనము నందు, విలాస + వికసత్ + శోభా
= విలాసముతో ప్రకాశించే కాంతి కలిగిన, దివ్య + స్త్రీ + జనతా
= అప్సరసల సమూహము, భోగైః = నానావిధ భోగములతో, ఉపసేవతే = సేవించుచున్నది.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! అహంకారము అనేది సత్పురుషులకు కూడా మనస్తాపాన్ని, కష్టాలను
కలిగిస్తుంది. అటువంటి అహంకారానికి లొంగకుండా, చెదరని
ఉత్సాహంతో ఎవరైతే తమ మనస్సును నీ పాదాలకు సమర్పిస్తారో, వారు
మరణానంతరము దేవతా స్వరూపులై ప్రకాశిస్తారు. అట్టివారిని నందనవనము వంటి దివ్య
ప్రదేశాలలో అప్సరసలు వివిధ భోగములతో సేవిస్తారు.
విశేషములు:
అహంకారమును విడిచి శివుని శరణు వేడినవారికి లభించే పారలౌకిక సుఖములు ఇక్కడ
వర్ణించబడ్డాయి. 'తయాహం తయా-తయాహం తయా', 'సతాం-సతాం',
'నందనే-నందనే', 'భాసురం-భాసురం' అనేవి యమకములు.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యస్యా హంతి ధృతిం వివేకవిహితహ్రాసా విలాసాబిలా ముగ్ధా దృఙ్మదిరామదేన
విగలద్వాచారుణా చారుణా । రామా కామమహాస్త్రమర్పయతి మే సా హంత మోహం తమో యేనాజ్ఞానమయం
మనస్యుపనమత్తాపప్రథే పప్రథే ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము:
వివేక + విహిత + హ్రాసా = వివేకమును నశింపజేసేదియు, విలాస + అబిలా = విలాసముతో
కూడినదియు, విగలత్ + వాచా = తొట్రుపడే మాటలతో కూడినదియు,
మదిరా + మదేన = మత్తు చేత, అరుణా =
ఎర్రబడినట్టియు, చారుణా = సుందరమైనట్టియు, యస్యాః = ఏ, రామాయాః = స్త్రీ యొక్క, ముగ్ధా = మనోహరమైన, దృక్ = చూపు, ధృతిం = ధైర్యమును, హంతి = నశింపజేస్తుందో, సా = అట్టి, రామా = స్త్రీ (కామిని), కామ + మహా + అస్త్రం = మన్మథుని యొక్క గొప్ప అస్త్రమైన, మోహం = మోహమును, మే = నాకు, అర్పయతి
= ఇచ్చుచున్నది, హంత = అయ్యో (విచారము), యేన = ఏ మోహము చేత, అజ్ఞానమయం = అజ్ఞానముతో కూడిన,
తమః = చీకటి, ఉపనమత్ + తాప + ప్రథే = సంతాపము
విస్తరించిన, మనసి = మనస్సు నందు, పప్రథే
= వ్యాపించినదో.
తాత్పర్యము:
వివేకాన్ని నాశనం చేస్తూ, విలాసంగా చూస్తూ, మత్తుతో ఎర్రబడిన
కన్నులు కలిగిన స్త్రీల చూపులు ధైర్యాన్ని హరిస్తాయి. అట్టి స్త్రీలు
మన్మథాస్త్రము వంటి మోహాన్ని నాలో కలిగిస్తున్నారు. అయ్యో! ఆ మోహము వల్ల కలిగే
అజ్ఞానమనే చీకటి, ఇప్పటికే సంతాపంతో ఉన్న నా మనస్సులో
మరింతగా వ్యాపించి నన్ను బాధిస్తోంది.
విశేషములు:
విషయ వాంఛల వల్ల కలిగే మోహము భక్తికి ఆటంకమని కవి ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. 'అబిలా-అబిలా',
'చారుణా-చారుణా', 'తమో-తమో', 'పప్రథే-పప్రథే' అనే పద ప్రయోగాలు యమకమును
సూచిస్తున్నాయి.
11వ శ్లోకము
శ్లోకము:
లజ్జేఽహం భజ దూరమేవ రభసాదేవం ధుతా బంధుతా- సంమూఢేన మయా యయా విధృతవానేతామహంతామహమ్ ।
కిం కిం శ్రీమదమోహితేన విభవస్థేనాహితం నాహితం యేనైతాం న భజే పునర్మయి వరం బాధే
హితం ధేహి తమ్ ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అహం = నేను, లజ్జే = సిగ్గుపడుచున్నాను, ఏవం = ఈ విధముగా,
సంమూఢేన = మిక్కిలి మూఢుడనైన, మయా = నా చేత,
యయా = ఏ అహంత చేతైతే, బంధుతా = బంధుత్వము,
ధుతా = విడవబడినదో, ఏతాం = అటువంటి, అహంతాం = అహంకారమును, అహం = నేను, విధృతవాన్ = ధరించితిని, త్వం = (కావున) నీవు,
రభసాత్ = వేగముగా, దూరం + ఏవ = దూరముగానే,
భజ = ఉండుము (అహంకారమును ఉద్దేశించి), శ్రీ +
మద + మోహితేన = సంపద అనే మత్తుతో మోహము పొందినట్టియు, విభవస్థేన
= వైభవము నందున్నట్టియు, మయా = నా చేత, అహితం = చెడు (అయుక్తము), కిం + కిం = ఏమేమి,
న + ఆహితం = చేయబడలేదు?, విభో = ఓ స్వామీ!,
యేన = ఏ వరము చేత, పునః = మరల, ఏతాం = ఈ, అహంతాం = అహంకారమును, న + భజే = పొందనో, తం = అట్టి, హితం = మేలైన, వరం = వరమును, బాధే
= ఆపద యందున్న, మయి = నా యందు, ధేహి =
ఉంచుము (ప్రసాదించుము).
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! నా అహంకారమును తలచుకుంటే నాకే సిగ్గుగా ఉంది. మూర్ఖత్వంతో బంధువులను
కూడా లెక్కచేయకుండా అహంకారముతో ప్రవర్తించాను. సంపద మదంతో నేను చేయని అపరాధము
లేదు. ఓ దయామయుడా! ఇకపై ఎన్నడూ నాకు ఇటువంటి అహంకారము కలగకుండా ఉండేలా, ఆపదలో ఉన్న
నన్ను కాపాడి ఒక మంచి వరమును ప్రసాదించు.
విశేషములు:
తప్పును ఒప్పుకుంటూ భగవంతుని క్షమాభిక్ష కోరడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. 'బంధుతా-బంధుతా',
'అహంతామహం-అహంతామహం', 'నాహితం-నాహితం',
'హితం ధేహి తమ్-హితం ధేహి తమ్' అనేవి
శబ్దాలంకార యమకములు.
12వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఆనీతా చరణాంతికప్రణయితాం కామేన కా మేనకా కార్యం కిం ఘనభోగసంభృతివిధౌ సారమ్భయా
రమ్భయా । కాంతా మే పరమేశ్వరే హతవిపత్సంభావనా భావనా చిత్తే కాపి రతిర్యయా
హితహితవ్రాతాయతే తాయతే ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కామేన = మన్మథుని ప్రేరణ చేత (కోరిక చేత), చరణ + అంతిక + ప్రణయితాం = పాదముల చెంత
ప్రణయమును కోరునట్లుగా, ఆనీతా = తీసుకురాబడినట్టి, మేనకా = మేనక అనే అప్సరస, మే = నాకు, కా = ఎవరు? (నాకు ఆమెతో పనిలేదు), ఘన + భోగ + సంభృతి + విధౌ = గొప్పవైన భోగములను సమకూర్చుకొనుట యందు,
స + ఆరమ్భయా = ఉత్సాహముతో ఉన్నట్టి, రమ్భయా =
రంభ అనే అప్సరసతో, కిం + కార్యం = ఏమి పని?, పరమేశ్వరే = పరమశివుని యందు, హత + విపత్ + సంభావనా =
ఆపదలు కలిగే అవకాశమును నశింపజేయునట్టి, భావనా = భక్తి భావనయే,
మే = నాకు, కాంతా = ప్రియురాలు (ఇష్టమైనది),
యయా = ఏ భక్తి చేతైతే, హిత + హిత + వ్రాతా +
అయతే = పరమ శ్రేయస్కరమైన మోక్షలక్ష్మి మరియు అణిమాది సిద్ధుల సమూహము
ప్రాప్తిస్తుందో, కా + అపి = అనిర్వచనీయమైన, రతిః = ఆనందము, చిత్తే = మనస్సు నందు, తాయతే = విస్తరింపబడుచున్నదో (అట్టి శివభక్తియే నాకు మిన్న).
తాత్పర్యము:
కోరికల వల్ల లభించే మేనక వంటి అప్సరసలతో గానీ, భోగాలను ఇచ్చే రంభ వంటి వారితో
గానీ నాకు ఎటువంటి అవసరము లేదు. సమస్త ఆపదలను రూపుమాపే పరమేశ్వరునిపై ఉన్న భక్తి
భావనయే నాకు అత్యంత ప్రియమైనది. ఆ భక్తి మనస్సులో కలిగించే పరమానందం వల్లనే సకల
శ్రేయస్సులు లభిస్తాయి మరియు అది నా చిత్తమునందు నిరంతరము విస్తరిస్తోంది.
విశేషములు:
లౌకిక మరియు స్వర్గలోక భోగాల కంటే శివభక్తియే గొప్పదని కవి ఇక్కడ ఉద్ఘాటించారు. 'మేనకా-కా
మేనకా', 'రమ్భయా-రమ్భయా', 'భావనా-భావనా',
'తాయతే-తాయతే' అనేవి ఈ శ్లోకములోని పాదాంత
యమకములు.
13వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ధత్తే యస్య జటా కపాలపటలం భవ్యా కులం వ్యాకులం హంసానామివ రుంధతీ భగవతీం గంగాం
తరంగాంతరమ్ । తస్యాధాయ మహేశితుర్నుతిగిరాం నవ్యాకృతిం వ్యాకృతిం భక్త్యానిశ్చలయా
నృజన్మ సకలం సంమానయామానయా ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యస్య = ఏ పరమేశ్వరుని యొక్క, భవ్యా = సుందరమైన, జటా
= జుట్టు (జట), తరంగాంతరం = తరంగములను లోపల కలిగినట్టియు,
భగవతీం = పూజ్యురాలైన, గంగాం = గంగానదిని,
రుంధతీ = అరికట్టుచున్నదై (ధరించినదై), వ్యాకులం
= మిక్కిలి చలించుచున్న, హంసానాం = హంసల యొక్క, కులం + ఇవ = సమూహము వలె ఉన్న, కపాల + పటలం =
(బ్రహ్మాదుల) కపాలముల సమూహమును, ధత్తే = ధరించుచున్నదో,
తస్య = అట్టి, మహేశితుః = మహేశ్వరుని యొక్క,
నుతిగిరాం = స్తోత్ర వాక్కులకు, నవ్య + ఆకృతిం
= నూతనమైన రూపమును (శబ్దాలంకారములతో కూడిన రీతిని), వ్యాకృతిం
= వ్యాఖ్యాన రూపముగా (విస్తారముగా), ఆధాయ = చేసి, అనయా = ఈ, నిశ్చలయా = స్థిరమైన, భక్త్యా = భక్తితో, సకలం = సంపూర్ణమైన, నృజన్మ = మానవ జన్మను, సంమానయామ = గౌరవించుకుందాము
(ధన్యం చేసుకుందాము).
తాత్పర్యము:
అలలతో నిండిన గంగానదిని తన జటలలో బంధించి, ఆ గంగలో ఈదుతున్న హంసల గుంపులా తోచే కపాల
మాలలను ధరించిన ఆ మహేశ్వరుని కీర్తిద్దాము. ఆయనను నూతనమైన పదబంధాలతో, స్తోత్రాలతో స్తుతిస్తూ, నిశ్చలమైన భక్తితో మన ఈ
మానవ జన్మను ధన్యం చేసుకుందాము.
విశేషములు:
శివుని జటాజూటమున గంగ మరియు కపాలములు ఉన్న తీరును హంసలతో పోల్చడం కవి ప్రతిభకు
నిదర్శనం. 'కులం వ్యాకులం-కులం వ్యాకులం', 'గంగాం
తరంగాంతరమ్-తరంగాంతరమ్' (శ్లోక సంస్కృత వ్యాఖ్యాన ఛాయ),
'వ్యాకృతిం-వ్యాకృతిం', 'మానయా-మానయా' వంటివి యమక ప్రయోగాలు.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము:
కంచిచ్ఛ్రీర్వసతేః కరోతు వికసచ్ఛోభా జనం భాజనం కంచిద్వందిజనః ప్రశంసతు ముదం
ప్రీత్యా గతస్త్యాగతః । మన్యేఽహం తు సమగ్రశోకశమనం సంన్యాసమన్యాసమం యస్మిన్మృత్యుజితం
భజామి మనసా వాచేష్టయా చేష్టయా ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము:
వికసత్ + శోభా = ప్రకాశించుచున్న కాంతి కలిగిన, శ్రీః = లక్ష్మీదేవి, కంచిత్ = ఎవరో ఒక, జనం = మనిషిని, వసతేః = తన నివాసమునకు, భాజనం = పాత్రునిగా
(స్థానముగా), కరోతు = చేయుగాక, త్యాగతః
= దానము వల్ల కలిగిన, ప్రీత్యా = తృప్తి చేత, ముదం = సంతోషమును, గతః = పొందినట్టి, వందిజనః = స్తోత్రము చేసేవారు (బట్టులు), కంచిత్ =
ఎవరో ఒకరిని, ప్రశంసతు = పొగుడుదురు గాక, అహం + తు = నేనైతే, సమగ్ర + శోక + శమనం = సమస్త
దుఃఖములను (జన్మ మృత్యు భయాలను) పోగొట్టేటట్టియు, అన్యాసమం =
సాటిలేనిదియు (అసాధారణమైనదియు) అయిన, తం = అట్టి, సంన్యాసం = సర్వసంగ పరిత్యాగమును (సన్న్యాసమును), మన్యే
= గొప్పగా భావిస్తున్నాను, యస్మిన్ = ఏ సన్న్యాసము నందు
(స్థితి యందు), మనసా = మనస్సుతో, వాచా
= వాక్కుతో, ఇష్టయా = ప్రియమైన, చేష్టయా
= శరీర వ్యాపారములతో (క్రియలతో), మృత్యుజితం = మృత్యుంజయుడైన
పరమశివుని, భజామి = సేవిస్తున్నానో.
తాత్పర్యము:
లక్ష్మీదేవి ఎవరినైనా ధనవంతుడిని చేయనీ, దానాలు పొందినవారు ఎవరినైనా పొగడనీ,
నాకు వాటితో పనిలేదు. సమస్త శోకాలను నశింపజేసే సాటిలేని సన్న్యాస
మార్గమే (వైరాగ్యమే) నాకు ఇష్టము. అట్టి స్థితిలో ఉండి మనస్సుతో, వాక్కుతో, నా ప్రతి చేష్టతో మృత్యుంజయుడైన ఆ
పరమశివుని సేవించుకోవడమే నాకు అత్యున్నతమైనది.
విశేషములు:
లౌకిక సంపద కంటే వైరాగ్యముతో కూడిన శివభక్తి గొప్పదని ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'భాజనం-భాజనం',
'త్యాగతః-త్యాగతః' (శ్లోకములోని అంత్య
అక్షరాలు), 'సన్న్యాసమన్యాసమం-సన్న్యాసమన్యాసమం', 'చేష్టయా-చేష్టయా' అనునవి యమకములు.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము:
రూపం యద్భవతో దధత్పరికరం భౌజంగమం జంగమం సేవంతే యదపి శ్రియా కృతధియః స్వస్థా వరం
స్థావరమ్ । ప్రాజ్యం జ్యోతిరివ ప్రసహ్య తమసాం వైకర్తనం కర్తనం లబ్ధ్వా తత్ప్రతిభా
కథం న జనితస్వాభా సతాం భాసతామ్ ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే పరమేశ = ఓ పరమశివా!, భౌజంగమం = పాములకు సంబంధించిన (వాసుకి మొదలగు), పరికరం = సామగ్రిని (ఆభరణాదులను), దధత్ =
ధరించినట్టి, భవతః = నీ యొక్క, యత్ = ఏ,
జంగమం = చైతన్యవంతమైన (చర), రూపం = రూపమును,
కృతధియః = బుద్ధిమంతులు, సేవంతే =
సేవిస్తున్నారో, యత్ + అపి = మరియు ఏదైతే, శ్రియా = సంపదతో (శోభతో), స్వస్థాః = సుఖముగా
ఉన్నవారై, వరం = శ్రేష్ఠమైన, స్థావరం =
స్థిరమైన (లింగ రూపమును), భజంతే = కొలుస్తున్నారో, తత్ = అట్టి (నీ స్వరూపము), వైకర్తనం = సూర్యుని
యొక్క, ప్రాజ్యం = గొప్పదైన, జ్యోతిః +
ఇవ = కాంతి వలె, తమసాం = అజ్ఞానమనే చీకటులను, ప్రసహ్య = బలాత్కారముగా, కర్తనం = ఛేదించేది
(నశింపజేసేది), జనిత + స్వాభా = తన స్వయం ప్రకాశమును
కలిగించే, తత్ = అట్టి, ప్రతిభా =
జ్ఞాన ప్రకాశము (సంవిత్తు), సతాం = సత్పురుషులకు, కథం + న + భాసతామ్ = ఎందుకు ప్రకాశించదు? (తప్పక
ప్రకాశించును).
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! సర్పములను ఆభరణాలుగా ధరించిన నీ సజీవ (జంగమ) రూపమును, మరియు లింగ
రూపమైన నీ స్థిర (స్థావర) రూపమును బుద్ధిమంతులు సేవిస్తారు. సూర్యకాంతి లోకములోని
చీకటిని ఎలా పటాపంచలు చేస్తుందో, నీ దివ్య తేజస్సు భక్తుల
మనస్సులోని అజ్ఞానమనే చీకటిని అలానే అంతం చేస్తుంది. అట్టి నీ కృప వల్ల కలిగే
ఆత్మజ్ఞానము సత్పురుషులకు తప్పక కలుగుతుంది.
విశేషములు:
శివుని స్థావర జంగమ రూపాలను సేవించడం వల్ల అజ్ఞాన నాశనము, జ్ఞానోదయము
కలుగుతాయని కవి వివరించారు. 'జంగమం-జంగమం', 'స్థావరమ్-స్థావరమ్', 'వైకర్తనం కర్తనం-వైకర్తనం
కర్తనం', 'భాసతామ్-భాసతామ్' అనేవి
శబ్దాలంకార యమకములు.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము:
స్తోతుం వాంఛసి సంశ్రితం మరకతశ్యామం గలం మంగళం లబ్ధుం మానస తత్పరం భగవతః సేవాసు
కిం వాసుకిమ్ । భక్తిశ్చేద్భవతి స్థితిం మదమరుద్వేగాహతే గాహతే తద్బధ్నాసి ధృతిం
త్వమప్యహిపతిప్రావారసేవారసే ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మానస = ఓ మనసా!, మరకత + శ్యామం = మరకత మణివలె నల్లనైన (పచ్చని ఛాయతో కూడిన
నలుపు), గలం = కంఠమును, సంశ్రితం =
ఆశ్రయించి ఉన్నట్టియు, మంగళం = మంగళప్రదుడైనట్టియు, భగవతః = పరమేశ్వరుని యొక్క, సేవాసు = సేవల యందు,
తత్పరం = నిమగ్నమై ఉన్నట్టి, వాసుకిం = వాసుకి
అనే సర్పరాజును, లబ్ధుం = పొందుటకు (దర్శించుటకు), స్తోతుం = స్తుతించుటకు, వాంఛసి + కిం =
కోరుకుంటున్నావా?, మద + మరుత్ + వేగ + ఆహతే = అహంకారము అనే
గాలి యొక్క వేగముచేత కొట్టబడిన నీ యందు, భక్తిః = శివభక్తి,
స్థితిం = స్థిరత్వమును, గాహతే + చేత్ =
పొందినట్లయితే, తత్ = అప్పుడు, త్వం +
అపి = నీవు కూడా, అహిపతి + ప్రావార + సేవారసే = సర్పరాజులే
వస్త్రముగా (ఆభరణముగా) కలిగిన శివుని సేవా అనురాగము నందు, ధృతిం
= ధైర్యమును (నిశ్చయమును), బధ్నాసి = పొందుతావు.
తాత్పర్యము:
ఓ మనసా! పరమేశ్వరుని నీలకంఠాన్ని ఆశ్రయించి, నిరంతరము ఆయన సేవలో తరించే వాసుకిని
దర్శించాలని లేదా స్తుతించాలని అనుకుంటున్నావా? అహంకారమనే
సుడిగాలి నీపై వీస్తున్నా, నీవు భక్తిని స్థిరముగా
నిలుపుకోగలిగితే, సర్ప భూషణుడైన ఆ శివుని సేవలో నీవు తప్పక
నిమగ్నమవుతావు. అహంకారాన్ని వీడితేనే ఆ దివ్య సేవా భాగ్యం లభిస్తుంది.
విశేషములు:
శివుని కంఠాభరణమైన వాసుకిని స్తుతించడం ద్వారా శివభక్తి ప్రాశస్త్యాన్ని కవి
చెప్పారు. 'మంగళం-మంగళం' (శ్లోకార్థం), 'వాసుకిం-వాసుకిం'
(వ్యాఖ్యాన ఛాయ), 'గాహతే-గాహతే', 'సేవారసే-సేవారసే' అనేవి యమకములు.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము:
దృష్ట్వా యన్మఘవా విహాయ గతవానైరావణం రావణం పశ్యన్పాండుతయా భయాదనుకృతశ్యామాధవం
మాధవమ్ । సర్వోఽయం భవతః ప్రసాదమహిమా హంతా నవం తానవం సేవా కస్య న సిద్ధయే
హతవృథాసంకల్ప తే కల్పతే ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హత + వృథా + సంకల్ప = నశించిన వ్యర్థమైన కోరికలు కలిగినవాడా (ఓ శివా!), రావణం =
రావణాసురుని, పశ్యన్ = చూస్తూ, యత్ = ఏ
కారణము వల్ల, మఘవా = ఇంద్రుడు, భయాత్ =
భయము చేత, పాండుతయా = తెల్లబోవుట చేత, అనుకృత
+ శ్యామాధవం = చంద్రుని పోలినట్టి, మాధవం = విష్ణువును,
పశ్యన్ = చూస్తూ (శరణు వేడుతూ), ఐరావణం =
ఐరావతమును కూడా, విహాయ = విడిచిపెట్టి, గతవాన్ = పారిపోయాడో, అయం + సర్వః = ఇదంతా, భవతః = నీ యొక్క, ప్రసాద + మహిమా = అనుగ్రహ మహిమయే,
నవం = నూతనమైన, తానవం = (శరీర లేదా మనో)
దౌర్బల్యమును, హంతా = నశింపజేయునట్టి, తే
= నీ యొక్క, సేవా = సేవ, కస్య = ఎవరికి,
సిద్ధయే = కార్యసిద్ధి కొరకు, న + కల్పతే =
సమర్థము కాదు? (అందరికీ సర్వసిద్ధులను ఇస్తుంది).
తాత్పర్యము:
ఓ వృథా సంకల్పాలు లేని పరమేశ్వరా! యుద్ధంలో రావణుని చూసి భయపడి, ముఖము
తెల్లబోయి, ఇంద్రుడు తన ఐరావతాన్ని కూడా వదిలేసి విష్ణువును
శరణు కోరాడు. అటువంటి రావణుడు కూడా నీ అనుగ్రహ మహిమ వల్లనే అంతటి బలాన్ని పొందాడు.
భక్తుల బలహీనతలను పోగొట్టే నీ సేవ ఎవరికి మాత్రం విజయాలను చేకూర్చదు? నీ సేవ సర్వ సిద్ధికరము.
విశేషములు:
రావణుని శక్తి కూడా శివ ప్రసాదమే అని ఇక్కడ గుర్తు చేయబడింది. 'రావణం-రావణం'
(ఐరావణం-రావణం), 'మాధవమ్-మాధవమ్' (శ్యామాధవం-మాధవం), 'తానవం-తానవం' (హంతా నవం తానవం), 'కల్పతే-కల్పతే' అనేవి పాదాంత యమకములు.
18వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తం హత్వా సబలం నిశాచరపతిం లంకాలయం కాలయ- నార్తిం నాకసదాముపేత్య విభవం వైభీషణం
భీషణమ్ । వైదేహీమనఘాం లభేత స కథం రామో హి తాం మోహితాం త్వద్భక్తిం యది న వ్యధాస్యత
నుతో భ్రాజిష్ణునా జిష్ణునా ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము:
నాకసదాం = దేవతల యొక్క, ఆర్తిం = పీడను (దుఃఖమును), కాలయన్ =
తొలగించువాడై, భ్రాజిష్ణునా = ప్రకాశవంతుడైన, జిష్ణునా = ఇంద్రుని చేత, నుతః = స్తుతించబడిన,
సః + రామః = ఆ శ్రీరాముడు, సబలం = సైన్యముతో
కూడిన, లంకా + ఆలయం = లంకయే నివాసముగా కలిగిన, తం = ఆ, నిశాచర + పతిం = రాక్షస రాజైన రావణుని,
హత్వా = సంహరించి, భీషణం = భయంకరమైన
(గొప్పదైన), వైభీషణం = విభిషణునికి సంబంధించిన, విభవం = ఐశ్వర్యమును (రాజ్యమును), ఉపేత్య = పొందించి,
అనఘాం = పాపము లేనిదియు, మోహితాం = విరహముతో
ఉన్నదియు అయిన, తాం = ఆ, వైదేహీం =
సీతాదేవిని, కథం + లభేత = ఏ విధముగా పొందగలిగేవాడు?, హి = నిశ్చయముగా, త్వత్ + భక్తిం = నీ యందు భక్తిని,
న + వ్యధాస్యత + యది = చేయకపోయి ఉంటే.
తాత్పర్యము:
దేవతల కష్టాలను తీర్చడానికి పూనుకున్న శ్రీరాముడు, ఇంద్రునిచే స్తుతించబడినవాడై,
లంకేశ్వరుడైన రావణుని సంహరించి, విభీషణునికి
లంకా రాజ్యాన్ని ఇచ్చి, సీతాదేవిని తిరిగి పొందగలిగాడు అంటే
దానికి కారణం నీపై ఆయనకు ఉన్న భక్తియే. ఓ శివా! రాముడు నీ భక్తుడు కాకపోయి ఉంటే
ఇదంతా సాధ్యమయ్యేది కాదు.
విశేషములు:
రామావతారంలో కూడా శివభక్తి విజయానికి మూలమని కవి ఇక్కడ పేర్కొన్నారు. 'కాలయన్-కాలయన్'
(లంకాలయం కాలయన్), 'భీషణం-భీషణం' (వైభీషణం భీషణం), 'మోహితాం-మోహితాం' (తాం మోహితాం), 'జిష్ణునా-జిష్ణునా' (భ్రాజిష్ణునా జిష్ణునా) అనేవి యమక ప్రయోగాలు.
19వ శ్లోకము
శ్లోకము:
లోకం శోకహరం పరం ప్రతి భృశం సందేహినాం దేహినాం మాయా మోహతమోవిమోహితదృశా మాయాసదా యా
సదా । తాం హంతుం మమ కిం కరోషి విహితజ్ఞానోదయాం నో యదాం యస్యా దాస్యమపీహ నార్హతి
ఘనస్ఫారా సుధారా సుధా ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము:
మోహ + తమః + విమోహిత + దృశాం = అజ్ఞానమనే చీకటిచే మోహింపబడిన జ్ఞాననేత్రము
కలిగినట్టియు, శోకహరం = (ముసలి దేహమును వీడి కొత్త దేహమును పొందుటచే) శోకమును
హరించునట్టి, పరం + లోకం + ప్రతి = పరలోకమును గురించి,
భృశం = మిక్కిలి, సందేహినాం = సందేహము కలిగిన,
దేహినాం = మానవులకు, యా = ఏ, మాయా = మాయ (అనాత్మయైన దేహేంద్రియాలపై ఆత్మభ్రమ), సదా
= ఎల్లప్పుడు, ఆయాసదా = క్లేశమును (కష్టమును) ఇస్తుందో,
తాం = అట్టి మాయను, హంతుం = నశింపజేయుటకు,
విహిత + జ్ఞాన + ఉదయాం = తత్త్వజ్ఞానమును ఉదయింపజేయునట్టి, దయాం = దయను (కృపను), మమ = నా యందు, కిం + నో + కరోషి = ఎందుకు చేయవు?, యస్యాః = ఏ నీ
దయకు, ఘన + స్ఫారా = దట్టమైన ప్రవాహము కలిగిన, సుధారా = శ్రేష్ఠమైన ధార కలిగిన, సుధా = అమృతము కూడా,
ఇహ = ఈ లోకమున, దాస్యమ్ + అపి = దాసిత్వమును
(సమానత్వమును) కూడా, న + అర్హతి = పొందలేదు (అనగా నీ దయ
అమృతము కంటే గొప్పది).
తాత్పర్యము:
ఓ పరమేశ్వరా! అజ్ఞానమనే చీకటిలో మునిగి, పరలోకము ఉన్నదో లేదో అని సందేహించే
మానవులకు ఈ సంసార మాయ ఎల్లప్పుడూ కష్టాలను ఇస్తుంది. అట్టి మాయను రూపుమాపి,
నాలో తత్త్వజ్ఞానాన్ని ప్రకాశింపజేసే నీ కృపను నాపై ఎందుకు
కురిపించవు? నీ దయ ఎంతటి గొప్పదంటే, దేవతలు
సేవించే అమృతము కూడా నీ దయ ముందు దాసి వంటిదే. అమృతము కంటే నీ కరుణయే మిన్న.
విశేషములు:
మాయా నివృత్తికి భగవంతుని దయ ఒక్కటే మార్గమని కవి ఇక్కడ వేడుకుంటున్నారు. 'సందేహినాం
దేహినాం-సందేహినాం దేహినాం', 'మాయాసదా యా సదా-మాయాసదా యా సదా',
'యదాం-యదాం' (దయ అనే అర్థంలో), 'సుధారా సుధా-సుధారా సుధా' అనేవి యమకములు.
20వ శ్లోకము
శ్లోకము:
దోషాణాం సహసా విధాతుముదయం నో సాంప్రతం సాంప్రతం స్వాలోకక్షపణం కరోతు తిమిరం
తన్మాదృశాం మా దృశామ్ । ఖ్యాతః పౌష్ణ ఇవ ప్రసహ్య కమలోల్లాసాదయం సాదయ- న్నార్తిం న
ప్రకటీకరోతి బత కామాశాం కరః శాంకరః ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము:
సాంప్రతం = ఇప్పుడు, సహసా = వెంటనే, దోషాణాం = సంసార
క్లేశములకు (మరియు రాత్రులకు), ఉదయం = ఉదయమును (కలుగుటను),
విధాతుం = చేయుట, న + సాంప్రతం = యుక్తము కాదు,
తత్ = ఆ, తిమిరం = మోహమనే చీకటి, మాదృశాం = నా వంటి (భక్తుల యొక్క), దృశాం = జ్ఞాన
నేత్రముల యొక్క, స్వాలోక + క్షపణం = తన కాంతిని (చూపును)
నశింపజేయుటను, మా + కరోతు = చేయకుండుగాక, బత = ఆశ్చర్యము!, పౌష్ణః = సూర్యుని యొక్క, కరః + ఇవ = కిరణము వలె, ఖ్యాతః = ప్రసిద్ధి చెందిన,
అయం = ఈ, శాంకరః = శంకరునికి సంబంధించిన,
కరః = హస్తము (అనుగ్రహము), ప్రసహ్య =
బలాత్కారముగా, కమల + ఉల్లాసాత్ = మోక్షలక్ష్మి యొక్క
అభివృద్ధి వలన (మరియు పద్మముల వికాసము వలన), ఆర్తిం = పీడను,
సాదయన్ = నశింపజేయుచు, కాం + ఆశాం = ఏ కోరికను
(మరియు ఏ దిక్కును), న + ప్రకటీకరోతి = వెల్లడి చేయదు?
(అన్ని కోరికలను తీర్చును).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! అజ్ఞానమనే చీకటి నా జ్ఞాననేత్రాలను కప్పేయడం తగదు. సంసార దోషాలు మళ్ళీ
తలెత్తడం కూడా యుక్తం కాదు. సూర్య కిరణం పద్మాలను వికసింపజేసి లోకములోని చీకటిని, దిక్కులను
ఎలా ప్రకాశింపజేస్తుందో, నీ అనుగ్రహ హస్తము కూడా భక్తుల హృదయ
పద్మాలను వికసింపజేసి, వారి సకల కోరికలను తీర్చి, సంసార తాపాన్ని దూరం చేస్తుంది. నీ కరుణా హస్తము సర్వ సమర్థమైనది.
విశేషములు:
ఇక్కడ శ్లేషాలంకారముతో కూడిన యమకము వాడబడింది. 'కరః' అంటే
చేయి మరియు కిరణము అని, 'కమల' అంటే
పద్మము మరియు లక్ష్మి అని అర్థాలు వస్తాయి. 'సాంప్రతం-సాంప్రతం',
'మా దృశాం-మా దృశాం', 'సాదయన్-సాదయన్'
(అర్థానుసారంగా), 'శాంకరః-కరః శాంకరః' అనేవి శబ్దాలంకారములు.
21వ శ్లోకము
శ్లోకము:
శీతస్నిగ్ధం పరిమలసుఖం ఘానసారం న సారం నాపి ప్రేమ్ణా కలితలలితోద్దామహేలా మహేలా । తస్మాజ్జిత్వా
భవమనుదితస్తమ్భజేయం భజేయం భూయో భూయో హర పరహితారమ్భవంతం భవంతమ్ ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము:
శీత + స్నిగ్ధం = చల్లనైనది మరియు నునుపైనదియు, పరిమల + సుఖం = సుగంధము వల్ల
సుఖమునిచ్చునట్టి, ఘానసారం = కర్పూరము యొక్క సారాంశము
(కర్పూరము), సారం = శ్రేష్ఠమైనది, న =
కాదు, ప్రేమ్ణా = ప్రేమ చేత, కలిత +
లలిత + ఉద్దామ + హేలా = ధరించబడిన సుందరమైన మరియు ఉత్కటమైన విలాసము కలిగిన,
మహేలా + అపి = ఉత్తమ స్త్రీ కూడా, న =
(శ్రేష్ఠమైనది) కాదు, తస్మాత్ = ఆ కారణము చేత, అనుదిత + స్తమ్భ + జేయం = గర్వము కలగని (నిగ్రహము కలిగిన) వారిచే
జయించదగిన, భవం = సంసారమును, జిత్వా =
జయించి, హర = ఓ దుఃఖహరుడవైన శివా!, పర
+ హిత + ఆరమ్భవంతం = ఇతరుల మేలు కొరకే ప్రయత్నించునట్టి (పరోపకార శీలుడవైన),
భవంతం = నిన్ను, భూయో + భూయః = మళ్ళీ మళ్ళీ,
భజేయం = సేవించెదను.
తాత్పర్యము:
ఓ హరా! సంసార తాపాన్ని పోగొట్టడానికి చల్లని కర్పూరము కానీ, విలాసవతులైన
స్త్రీలు కానీ నిజమైన ఆశ్రయము కాదు. అహంకారము లేని జితశ్వాసులకే లొంగే ఈ
సంసారాన్ని జయించి, ఇతరుల శ్రేయస్సు కోసమే నిరంతరము తపించే
నిన్ను నేను మళ్ళీ మళ్ళీ సేవించుకుంటాను.
విశేషములు:
లోకంలోని భౌతిక సుఖాల కంటే పరమశివుని సేవయే శాశ్వతమైన శీతలాన్ని (శాంతిని)
ఇస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది. 'ఘానసారం-న సారం', 'మహేలా-మహేలా',
'భజేయం-భజేయం', 'భవంతం-భవంతం' అనేవి పాదాంత యమకములు.
22వ శ్లోకము
శ్లోకము:
దృష్టిః స్త్రీణాం మమ నివసతో హానిశాంతే నిశాంతే చిత్తం రుంధే శిశుమివ మృగం వాగురా
భంగురాభమ్ । తత్సంపర్కాదహమిహ సహే దేవ మానావమానా- వార్తః ప్రాప్తః శరణమధునా
త్వాముదారం ముదారమ్ ॥ 22 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హాని + శాంతే = దారిద్ర్యము చేత కళావిహీనమైన (శాంతించిన), నిశాంతే =
గృహము నందు, నివసతః = నివసిస్తున్న, మమ
= నా యొక్క, భంగుర + ఆభం = చంచలమైన కాంతి కలిగిన (లేదా
అస్థిరమైన), చిత్తం = మనస్సును, స్త్రీణాం
= స్త్రీల యొక్క, దృష్టిః = చూపు, వాగురా
= వల (బోను), శిశుం + మృగం + ఇవ = చిన్న లేడిని వలె, రుంధే = బంధించుచున్నది, తత్ + సంపర్కాత్ = ఆ
స్త్రీల చూపుల సంబంధము వల్ల, అహం = నేను, ఇహ = ఈ లోకమున, మాన + అవమానౌ = గౌరవ అవమానాలను
రెండింటినీ, సహే = భరిస్తున్నాను, దేవ
= ఓ ప్రకాశ స్వరూపుడా!, ఆర్తః = దుఃఖితుడనై, అధునా = ఇప్పుడు, ముదా = సంతోషముతో, ఉదారం = దయాళుడవైన, త్వాం = నిన్ను, శరణం = శరణుగా, ప్రాప్తః = పొందితిని.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! పేదరికముతో నిండిన ఇంట్లో నివసిస్తున్న నా చంచల మనస్సును, స్త్రీల
చూపులనే వలలు లేడిపిల్లను బంధించినట్లు బంధిస్తున్నాయి. వాటి వల్ల నేను ఈ సంసారంలో
మానావమానాలను ఎదుర్కొంటూ అలసిపోయాను. మిక్కిలి దుఃఖితుడనైన నేను, పరమ దయాళుడవైన నిన్ను ఇప్పుడు మిక్కిలి సంతోషముతో శరణు వేడుతున్నాను.
విశేషములు:
సంసార పాశాల నుండి ముక్తిని కోరుతూ భక్తుడు శివుని శరణాగతిని కోరడం ఇక్కడ
వర్ణించబడింది. 'నిశాంతే-నిశాంతే', 'భంగురాభమ్-భంగురాభమ్'
(వ్యాఖ్యాన అనుసారము), 'మానావమానా-మానావమానా',
'ముదారమ్-ముదారమ్' (ముదా + ఆరమ్) అనేవి యమక
ప్రయోగాలు.
23 మరియు 24 శ్లోకములు (యుగళము)
శ్లోకము:
ప్రాజ్యం రాజ్యం నృపతిమకరీరత్ననిర్యత్ననిర్య- ద్రశ్మిస్రోతఃస్నపితచరణం
క్రాంతసామంతసామ । సభ్రూభంగం మునిజనమనః క్షోభిరామాభిరామా వక్త్రం
బిభ్రత్యుపచితరతిర్ఘస్మరేణ స్మరేణ ॥ 23 ॥
ద్వారి
క్షోభః క్షితిధరగుహాభోగజానాం గజానాం కా వా సంఖ్యా ప్రకటితవిపద్బాధనానాం ధనానామ్ । ఇత్థం
లక్ష్మీః కథమివ భజేద్ధామహీనం మహీనం స్యాచ్చైన్నైకస్తవ కృతరిపుక్షిప్రసాద ప్రసాదః ॥
24 ॥
ప్రతిపదార్థము:
కృత + రిపు + క్షిప్ర + సాద = శత్రువులను శీఘ్రముగా నశింపజేయువాడా!, తవ = నీ
యొక్క, ఏకః = ఒక్కటైన, ప్రసాదః =
అనుగ్రహము, న + స్యాత్ + చేత్ = లేకపోయినట్లయితే, లక్ష్మీః = రాజ్యలక్ష్మి, ధామహీనం = తేజస్సు
లేనివానిని, మహీనం = భూపతిని (రాజును), ఇత్థం = ఈ విధముగా, కథమ్ + ఇవ = ఏ విధముగా, భజేత్ = వరిస్తుంది? (వరింపదు). ఇత్థం (ఏ విధముగా
అంటే): నృపతి + మకరీ + రత్న + నిర్యత్న + నిర్యత్ + రశ్మి + స్రోతః + స్నపిత +
చరణం = రాజుల కిరీటములలోని మకర కుండలాల రత్నముల నుండి వెలువడే కాంతి ప్రవాహముచే
కడగబడిన పాదములు కలిగినట్టియు, క్రాంత + సామంత + సామ = సామంత
రాజుల సంధి ప్రయత్నములను అధిగమించినట్టియు, ప్రాజ్యం =
గొప్పదైన, రాజ్యం = రాజ్యమును, ఘస్మరేణ
= భక్షించునట్టి (క్రూరుడైన), స్మరేణ = మన్మథుని చేత,
ఉపచిత + రతిః = వృద్ధి పొందిన అనురాగము కలిగినట్టియు, మునిజన + మనః + క్షోభి = మునుల మనస్సులను కూడా క్షోభింపజేయునట్టియు,
సభ్రూభంగం = కనుబొమ్మల ముడితో కూడిన, వక్త్రం
= ముఖమును, బిభ్రతీ = ధరించిన, అభిరామా
= మనోహరమైన, రామా = సుందరిని, క్షితిధర
+ గుహా + ఆభోగజానాం = పర్వత గుహల వలె విశాలమైన దేహము కలిగిన, గజానాం = ఏనుగుల యొక్క, ద్వారి = వాకిట, క్షోభః = సంచారమును (సందడిని), ప్రకటిత + విపత్ +
బాధనానాం = ఆపదలను నివారించగల సామర్థ్యము ఉన్న, ధనానాం =
సంపదల యొక్క, కా + వా + సంఖ్యా = లెక్కింపలేనంతటి
(అసంఖ్యాకమైన) స్థితిని (నీ అనుగ్రహం లేనిదే ఎవరూ పొందలేరు).
తాత్పర్యము:
ఓ శత్రు సంహారకుడైన పరమేశ్వరా! నీ యొక్క ఒక్క చిన్న అనుగ్రహము లేనిదే ఏ మనిషికీ ఈ
క్రింది వైభవములు లభించవు: ఇతర రాజులు వంగి నమస్కరిస్తున్నప్పుడు వారి కిరీట రత్న
కాంతులతో పాదాలు కడగబడేంతటి గొప్ప రాజ్యము, సామంత రాజుల అణకువ, మునుల
మనస్సులను కూడా కలవరపెట్టేంతటి అందగత్తె అయిన భార్య, పర్వతాల
వంటి ఏనుగుల గుంపులు, ఆపదలను దూరం చేసే అపారమైన ధనము -
ఇవన్నీ నీ దయ ఉంటేనే మనిషికి ప్రాప్తిస్తాయి. నీ కరుణ లేనివాడు తేజస్సు కోల్పోయి,
లక్ష్మీదేవికి దూరుడవుతాడు.
విశేషములు:
ఈ రెండు శ్లోకములలో రాజవైభవములను వర్ణిస్తూ, అవన్నీ శివానుగ్రహం వల్లనే కలుగుతాయని కవి
నిరూపించారు. 'రాజ్యం-రాజ్యం' (శ్లోకములోని
అంతరార్థం), 'సామ-సామ', 'రామా-రామా',
'స్మరేణ-స్మరేణ', 'గజానాం-గజానాం', 'ధనానాం-ధనానాం', 'మహీనం-మహీనం', 'ప్రసాద-ప్రసాద' అనేవి అద్భుతమైన పాదాంత యమకములు.
25వ శ్లోకము
శ్లోకము:
భీమాం పంక్తిం పురుషశిరసాం మస్తకేఽశస్తకేశ- ప్రోతాం ధత్సే విబుధసరితో యాం
తరంగాంతరంగామ్ । సైవ శ్రేయః ప్రథయతి యథా దేవ రాజీవరాజీ త్వత్సంపర్కాద్ధటయతి న కి
మంగళాభంగళాభమ్ ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము:
దేవ = ఓ పరమేశ్వరా!, విబుధ + సరితః = గంగానది యొక్క, తరంగ +
అంతరంగాం = తరంగముల మధ్య ఉన్నట్టియు, అశస్త + కేశ + ప్రోతాం
= మంగళప్రదము కాని జుట్టుతో గ్రుచ్చబడినట్టియు, పురుష +
శిరసాం = పురుష కపాలముల యొక్క, భీమాం = భయంకరమైన, యాం + పంక్తిం = ఏ వరుసను, మస్తకే = నీ శిరస్సు నందు,
ధత్సే = ధరించుచున్నావో, సా + ఏవ = ఆ భయంకరమైన
కపాలమాలయే, రాజీవ + రాజీ = పద్మముల వరుస, యథా = ఏ విధముగా శ్రేయస్సును ఇస్తుందో అలా, త్వత్ +
సంపర్కాత్ = నీ సంబంధము (స్పర్శ) వలన, శ్రేయః = మంగళమును,
ప్రథయతి = విస్తరింపజేయుచున్నది, మంగళ + అభంగ
+ లాభం = విచ్ఛిన్నము కాని (శాశ్వతమైన) మంగళము యొక్క లాభమును, న + ఘటయతి + కిం = కలిగింపదా? (తప్పక కలిగించును).
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! గంగా తరంగాల మధ్య కదులుతూ, భయంకరమైన జుట్టుతో కూడి ఉన్న కపాల మాలలను
నీవు శిరస్సుపై ధరించావు. సాధారణంగా అవి చూడటానికి భీతిని కలిగించినప్పటికీ,
నీ స్పర్శ తగిలిన కారణముగా అవి పద్మమాలల వలె పవిత్రమై భక్తులకు
శ్రేయస్సును కలిగిస్తున్నాయి. నీతో సంబంధమున్న ఏ వస్తువైనా పరమ మంగళప్రదము కాక
తప్పదు.
విశేషములు:
శివుని సంపర్కము వల్ల అశుభమైన కపాలములు కూడా శుభప్రదముగా మారతాయని ఇక్కడ వర్ణితము.
'తరంగాంతరంగామ్-తరంగాంతరంగామ్', 'రాజీవరాజీ-రాజీవరాజీ',
'మంగళాభంగళాభమ్-మంగళాభంగళాభమ్' అనేవి పాదాంత
యమకములు.
26వ శ్లోకము
శ్లోకము:
కృత్వా శయ్యాయాముపాంతే విరచితకలికాదామశేషామశేషాం సంపత్తిం మానయంతః
కుసుమబలగలద్బాలతానాం లతానామ్ । సేవ్యంతే హంత బృందైరవిరతరతయః సుందరీణాం దరీణా- మంతస్త్వద్భక్తిభాజః
సితకరకిరణైరుత్తమాయాం తమాయామ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హంత = ఆశ్చర్యము!, త్వత్ + భక్తి + భాజః = నీ భక్తులైన పుణ్యాత్ములు, కుసుమ + బల + గలత్ + బాలతానాం = పుష్పముల అతిశయము చేత యౌవనమును (బరువును)
పొందిన, లతానాం = తీగల యొక్క, సంపత్తిం
= సంపదను, మానయంతః = గౌరవిస్తూ (ఆస్వాదిస్తూ), లతానాం + ఉపాంతే = ఆ తీగల సమీపమున, విరచిత + కలికా +
దామ + శేషాం = పూల మొగ్గలతో చేయబడిన మాలలు శేషముగా కలిగిన (అలంకరించబడిన), అశేషాం = సంపూర్ణమైన, శయ్యం = శయ్యను, కృత్వా = నిర్మించుకొని, దరీణాం + అంతః = పర్వత గుహల
లోపల, ఉత్తమాయాం = మిక్కిలి ప్రకాశవంతమైన, తమాయాం = రాత్రి యందు, సితకర + కిరణైః = చంద్ర
కిరణముల కాంతిలో, అవిరత + రతయః = ఎడతెగని అనురాగము
కలిగినవారై, సుందరీణాం = సుందరీమణుల, బృందైః
= సమూహముల చేత, సేవ్యంతే = సేవింపబడుచున్నారు.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! నీ భక్తుల వైభవము అద్భుతమైనది. వారు పర్వత గుహలలో పుష్పించిన తీగల చెంత, మొగ్గలతో
అలంకరించబడిన పూల పాన్పులపై విశ్రమిస్తారు. వెన్నెల కాంతిలో ప్రకాశించే ఆ
రాత్రులందు, వారు సుందరీమణుల చేత సేవింపబడుతూ, నీ ధ్యానమునందు లేదా పరమానందమునందు నిమగ్నమై ఉంటారు. నీ భక్తులకు
ప్రకృతియే సమస్త భోగాలను సమకూరుస్తుంది.
విశేషములు:
ఏకాంతవాసము చేసే శివభక్తుల దివ్య జీవనము ఇక్కడ వర్ణించబడింది. 'అశేషాం-అశేషాం',
'లతానాం-లతానాం', 'దరీణాం-దరీణాం', 'తమాయాం-తమాయాం' అనేవి యమక ప్రయోగాలు.
27వ శ్లోకము
శ్లోకము:
హంతాహంతావృతానాం మహ ఇవ రజనీ భాసమానం సమానం జ్ఞానం జ్ఞానందకారి గ్లపయతి
విలసద్బోధనాశా ధనాశా । వాచా వాచాలభావం తవ విహితవతాం వాస్తవేన స్తవేన శ్రేయః
శ్రేయస్కరస్త్వమ్ భవ భవసి విపద్భాజనానాం జనానామ్ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము:
హంత = విచారము!, రజనీ = రాత్రి, భాసమానం =
ప్రకాశించుచున్న, మహః + ఇవ = తేజస్సును వలె, అహంతా + ఆవృతానాం = అహంకారముతో నిండినవారి యొక్క, భాసమానం
= శోభిల్లునట్టియు, సమానం = గౌరవప్రదమైనట్టియు, జ్ఞానం = జ్ఞానమును, విలసత్ + బోధ + నాశా =
వివేకమును నశింపజేయునట్టి, ధనాశా = ధనముపై ఆశ, గ్లపయతి = నశింపజేయుచున్నది, భవ = ఓ శివా!, వాస్తవేన = యథార్థమైన, స్తవేన = స్తోత్రముతో,
తవ = నీ యొక్క, వాచాలభావం = స్తుతి
పాఠకత్వమును, విహితవతాం = చేయుచున్నట్టియు, విపత్ + భాజనానాం = ఆపదలలో ఉన్నట్టి, జనానాం =
జనులకు, త్వం = నీవు, శ్రేయస్కరః =
మేలు చేయువాడవు, భవసి = అవుతున్నావు, తత్
+ ఏవ = అదే, శ్రేయః = గొప్ప శ్రేయస్సు.
తాత్పర్యము:
అయ్యో! రాత్రి ఏ విధంగా వెలుగును మింగివేస్తుందో, అలాగే ధనముపై ఉన్న ఆశ అహంకారుల
జ్ఞానాన్ని హరిస్తోంది. కానీ ఓ భవా! యథార్థమైన మనస్సుతో నిన్ను స్తుతించే భక్తులకు,
వారు ఎన్ని ఆపదలలో ఉన్నా, నీవు తోడై ఉండి
శ్రేయస్సును కలిగిస్తావు. నీవు ఇచ్చే ఆ మంగళమే సర్వశ్రేష్ఠమైనది.
విశేషములు:
స్తోత్రము ముగింపులో కవి భగవంతుని శరణాగతిని, స్తుతి యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెప్పారు. 'సమానం-సమానం', 'ధనాశా-ధనాశా', 'స్తవేన-స్తవేన', 'జనానాం-జనానాం' అనేవి పాదాంత యమకములు.
ఇంతటితో
శ్రీ జగద్ధరభట్ట విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని 28వ స్తోత్రమైన 'పాదాంత యమక స్తోత్రము' సమాప్తము.
No comments:
Post a Comment