జగద్ధరభట్టు విరచిత స్తుతి కుసుమాంజలి లోని 27వ స్తోత్రమైన 'పాదమధ్యయమక స్తోత్రం' ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు 10 - 02 -2026 ( ఏఐ చిత్ర సౌజన్యం)
శ్లోకం 1
శ్లోకం:
జయతి సంయతి సంగతపాండవ
ప్రహరణాహరణాహితకైతవః |
తరుణదారుణదాశవపుర్ధృతస్థిరయశా
రయశాలిశరో హరః || 1 ||
ప్రతిపదార్థం:
సంయతి = యుద్ధమునందు, సంగత =
కూడినట్టి, పాండవ = అర్జునుని యొక్క, ప్రహరణ
+ ఆహరణ = ఆయుధములను అపహరించుటలో (నిశ్చేష్టము చేయుటలో), ఆహిత
= ఉంచబడిన/కలిగింపబడిన, కైతవః = నెపము (మాయ) కలవాడును,
తరుణ = యౌవనముతో ఉన్నట్టియు, దారుణ =
భయంకరుడైనట్టియు, దాశ + వపుః = కిరాతుని యొక్క శరీరమును
(ధరించినవాడు), ధృత = ధరింపబడిన, స్థిర
= శాశ్వతమైన, యశాః = కీర్తి కలవాడును, రయ
+ శాలి = వేగముతో ప్రకాశించునట్టి, శరః = బాణములు కలవాడునగు,
హరః = పరమశివుడు, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా
వర్ధిల్లుచున్నాడు.
తాత్పర్యం:
యుద్ధరంగంలో అర్జునుని
ఆయుధాలను తన మాయతో నిశ్చేష్టము చేసి, ఒక యువకుడైన భయంకర కిరాతుని రూపం ధరించి,
తన వేగవంతమైన బాణములతో స్థిరమైన కీర్తిని పొందిన శ్రీమహాశివుడు
సర్వోత్కృష్టముగా జయించుగాక.
విశేషములు:
ఇక్కడ శివుడు అర్జునుని
పరీక్షించుటకై కిరాత రూపాన్ని ధరించిన 'కిరాతార్జునీయ' ఘట్టాన్ని
కవి స్మరించారు. పాదమధ్యంలో పదాల ఆవృత్తి ఉండటం వల్ల ఇది 'పాదమధ్యయమక'
చిత్రకావ్యం.
శ్లోకం 2
శ్లోకం:
భువనపావనపావమధర్షితం
మఘవతాఘవతామపి సస్పృహం |
మునిజనీనిజనీతిపరీక్షణే
ధవళకేవలకేలికృతం స్తుమః || 2 ||
ప్రతిపదార్థం:
భువన + పావన = లోకములను
పవిత్రము చేయునట్టి, పాదమ్ = పాదములు కలవాడును, మఘవతా =
గొప్ప తేజశ్శాలియైన ఇంద్రునిచేత కూడ, అధర్షితమ్ =
తిరస్కరింపబడనివాడును (ఓడింపబడనివాడు), అఘవతామ్ + అపి =
పాపాత్ములకు కూడా, సస్పృహమ్ = కోరదగినవాడును, ముని + జనీ = మునుల యొక్క భార్యల యొక్క, నిజ + నీతి
= తమదైన పాతివ్రత్య ధర్మమును, పరీక్షేణే = పరీక్షించుటయందు,
ధవళ = కాముకుని యొక్క, కేవల = కేవలము, కేలి = క్రీడను, కృతమ్ = చేసినట్టి వాడునగు శివుని,
స్తుమః = మేము స్తుతించుచున్నాము.
తాత్పర్యం:
సమస్త లోకాలను పవిత్రం చేసే
పాదములు కలిగి,
ఇంద్రుని వంటి వారిచే కూడా పరాజితుడు కానివాడు, పాపులచే కూడా కోరదగినవాడు మరియు మునిపత్నుల శీలమును పరీక్షించుటకై దిగంబర
వేషముతో (దారుకావన విహారియై) క్రీడించినవాడైన పరమశివుని మేము స్తుతిస్తున్నాము.
విశేషములు:
ఇక్కడ దారుకావనంలోని
మునిపత్నుల పరీక్షా ఘట్టాన్ని కవి పేర్కొన్నారు. 'జనీ' అనగా
స్త్రీ లేదా వధువు అని అర్థం.
శ్లోకం 3 & 4 (యుగ్మము)
శ్లోకం:
స్థిరమగారమగాత్మజయా శ్రితం
స్మరవికారవికాసపరాఙ్ముఖమ్ |
భుజగరాజగరాగ్నిశిఖావలీవిషమవేషమవేపథుదాయినమ్
|| 3 ||
శమిషు కామిషు కారుణికేషు వా
వరమఘోరమఘోపశమక్షమమ్ |
ఘనవిపన్నవిపన్నిధనే సదా
పరమధీరమధీరముపాస్మహే || 4 ||
ప్రతిపదార్థం:
అగాత్మజయా = పార్వతీదేవిచే, శ్రితమ్ =
ఆశ్రయింపబడిన, స్థిరమ్ = స్థిరమైన, అగారమ్
= గృహము వంటివాడును, స్మర + వికార + వికాస = మన్మథ వికారముల
యొక్క విజృంభణకు, పరాఙ్ముఖమ్ = విముఖుడైనవాడును, భుజగరాజ = సర్పరాజముల యొక్క, గర + అగ్ని = విషమనెడి
అగ్ని యొక్క, శిఖా + ఆవలీ = జ్వాలల సమూహముచే, విషమ = భయంకరమైన, వేషమ్ = రూపము కలవాడైనను, అవేపథు + దాయినమ్ = వణకును (భయమును) కలిగించనివాడును, శమిషు = జితేంద్రియుల యందును, కామిషు = సంసారుల
యందును, కారుణికేషు + వా = దయాళువుల యందును, అఘ + ఉపశమ = పాపముల ఉపశమనమునందు, క్షమమ్ =
సమర్థుడైనవాడును, వరమ్ = శ్రేష్ఠుడును, అఘోరమ్ = పరమశివుని, సదా = ఎల్లప్పుడు, ఘన = అధికమైన, విపన్న = ఆపదలో ఉన్నవారి యొక్క,
విపత్ = ఆపదను, నిధనే = నశింపజేయుటలో, పరమ + ధీరమ్ = మిక్కిలి ధైర్యవంతుడైన, అధీశమ్ = ఆ
జగత్ప్రభువును, ఉపాస్మహే = సేవించుచున్నాము.
తాత్పర్యం:
పార్వతీదేవికి నిరంతర నివాస
స్థానమై ఉండియు మన్మథ వికారాలకు దూరంగా ఉండేవాడు, సర్పరాజముల విషాగ్ని జ్వాలలతో
భయంకరమైన వేషము కలిగియుండియు భక్తులకు భయాన్ని కలిగించనివాడు, జితేంద్రియులకైనా, సామాన్య కాముకులకైనా పాపాలను
పోగొట్టడంలో సమర్థుడు, ఆపదల్లో ఉన్నవారి దుఃఖాన్ని నాశనం
చేయడంలో అత్యంత ధీరుడైన ఆ పరమశివుడిని మేము ఉపాసిస్తున్నాము.
విశేషములు:
ఈ రెండు శ్లోకాలు కలిపి ఒకే
భావాన్ని కలిగి ఉండటం వల్ల 'యుగ్మము' అనబడతాయి.
శివుడు భీకర రూపం కలిగినవాడైనప్పటికీ భక్తులకు 'అభయం'
ఇచ్చేవాడని కవి చమత్కరించారు.
శ్లోకము 5
శ్లోకం: శ్రుతనయాస్తనయాస్తనుమధ్యమా
యువతయో బత యోగిమనోహృతః | యదఘనామఘనామయవైశసం తదమృతేశమృతే శమయింతి కిమ్ ||
ప్రతిపదార్థం
బత = ఆహా (ఆశ్చర్యము), అఘ-నామ =
పాపము అనే పేరు కలిగినట్టి, ఘన + ఆమయ = నిబిడమైన రోగము వంటి
(జన్మ జరా మరణ భయము వంటి), యత్ + వైశసం = ఏ దుఃఖము కలదో,
తత్ = ఆ దుఃఖమును, అమృతేశం + ఋతే = అమృతే
శ్వరుడైన శివుని తప్పించి, శ్రుత + నయాః = శాస్త్రములను
అభ్యసించిన నీతిమంతులైన, తనయాః = పుత్రులు, శమయింతి + కిమ్ = శమింపజేయగలరా (లేరు), తథా =
అదేవిధంగా, యోగి + మనః + హృతః = యోగుల మనస్సులను కూడా హరించే,
తను + మధ్యమాః = సన్నని నడుము కలిగిన, యువతయః
= యువతులు, శమయింతి + కిమ్ = శమింపజేయగలరా (శమింపజేయలేరు).
తాత్పర్యం
ఆశ్చర్యమేమిటంటే, ఈ సంసారంలో
పాపము అనబడే దట్టమైన వ్యాధి వల్ల కలిగే జన్మ, ముసలితనము,
మరణము వంటి భయంకరమైన దుఃఖాలను అమృతే శ్వరుడైన పరమశివుడు తప్ప
ఇతరులెవ్వరూ పోగొట్టలేరు. లోకనీతి తెలిసిన పుత్రులు కానీ, యోగుల
మనస్సులను సైతం దోచుకునే అందగత్తెలైన యువతులు కానీ ఆ ఆధ్యాత్మిక దుఃఖాన్ని
ఉపశమింపజేయలేరు.
విశేషములు
ఈ శ్లోకంలో శివుని 'అమృతే
శ్వరుడు' లేదా 'మృత్యుంజయుడు' అని స్తుతించడం జరిగింది. సంసార తాపత్రయాల నుండి విముక్తి కేవలం
ఈశ్వరానుగ్రహం వల్లనే సాధ్యమని, ప్రాపంచిక బంధాలైన పుత్రులు
లేదా శృంగారభావాలు ఆ దుఃఖాన్ని హరించలేవని కవి స్పష్టం చేశారు.
శ్లోకము 6
శ్లోకం: న హరిణా
హరిణాంకశిఖామణే న విధిన్యా విధి నాపి సపర్యతా | తవ పురా వపురామమృశే వయం క్వ ను
భవానుభవావృతచేతసః ||
ప్రతిపదార్థం
హరిణ-అంక + శిఖామణే =
చంద్రుని శిఖామణిగా ధరించిన ఓ స్వామీ, పురా = పూర్వము, తవ =
నీయొక్క, వపుః = జ్యోతిర్మయ శరీరమును, హరిణా
+ అపి = విష్ణువు చేత కూడా, న + ఆమమృశే = తెలుసుకోబడలేదు
(కనుగొనబడలేదు), తథా = మరియు, విధినా =
శాస్త్రోక్తమైన, సపర్యతా = పూజలు నిర్వహించుచున్న (లేదా
నమస్కరించుచున్న), విధినా + అపి = బ్రహ్మ దేవుని చేత కూడా,
న + ఆమమృశే = తెలుసుకోబడలేదు, భవ + అనుభవ +
ఆవృత + చేతసః = సంసార అనుభవములతో కప్పబడిన మనస్సు కలిగిన, వయం
= మేము, క్వ ను = ఎక్కడ (అనగా నీ స్వరూపాన్ని స్తుతించుటకు
ఎంతటి వారము).
తాత్పర్యం
చంద్రమౌళీ! పూర్వం
అగ్నిస్తంభ రూపంలో ఉన్న నీ ఆది అంతాలను కనుగొనడానికి బ్రహ్మ, విష్ణువులు
ప్రయత్నించి కూడా నీ స్వరూపాన్ని సంపూర్ణంగా గ్రహించలేకపోయారు. అంతటి వారికే
సాధ్యం కాని నీ తత్త్వాన్ని, సంసార మాయలో చిక్కుకుని,
లౌకిక అనుభవాలతో నిండిన చిత్తము కలిగిన మేము ఎలా స్తుతించగలము?
నీ ప్రభావం వర్ణనాతీతము.
విశేషములు
లింగోద్భవ కాలంలో బ్రహ్మ
విష్ణువులు శివుని ఆది అంతాలను కనుగొనలేకపోయారనే పురాణ గాథను ఇక్కడ కవి
ప్రస్తావించారు. 'క్వ' అనే పదం ఇక్కడ భక్తుని వినయాన్ని,
భగవంతుని అనంతత్వాన్ని సూచిస్తుంది. మాయా ఆవరణలో ఉన్న సామాన్య
మానవులకు శివ తత్త్వం అవగాహన కాదని దీని అంతరార్థం.
శ్లోకము 7
చతురగాస్తురగా నగజా
గజాః స్థిరముదారముదాత్తబలం బలమ్ । ప్రభవతా భవతా విహితే హితే ప్రతిదిశంతి దిశం
కమలామలామ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ, ప్రभवతా = సమర్థుడవైన, భవతా =
నీచేత, హితే = శుభకరమైన అనుగ్రహ దృష్టి, విహితే = కలిగించబడినప్పుడు, చతురగాః = వేగముగా
నడిచే, తురగాః = గుర్రములు, నగజాః =
వింధ్య పర్వతం వంటి కొండలలో పుట్టిన, గజాః = ఏనుగులు,
స్థిరము = దృఢమైనది, ఉదారము = గొప్పది,
ఉదాత్తబలమ్ + బలమ్ = అత్యధికమైన బలము కలిగిన సైన్యము, కమలా + అమలామ్ = సంపదతో నిర్మలమైన (రమ్యమైన), దిశమ్
= మార్గమును లేదా దిక్కును, ప్రతిదిశంతి = చూపుతున్నాయి
(ప్రసాదిస్తున్నాయి).
తాత్పర్యము:
ఓ సర్వవ్యాపివైన పరమేశ్వరా!
సమర్థుడవైన నీవు భక్తులపై శుభప్రదమైన అనుగ్రహ దృష్టిని ప్రసరింపజేసినప్పుడు, వారికి
వేగవంతమైన గుర్రములు, గజబలము మరియు శత్రువులకు లొంగని మహా
సైన్యము లభిస్తాయి. నీ కరుణాకటాక్షము వల్ల ఆ భక్తులు లక్ష్మీకటాక్షముతో కూడిన
ఉత్తమమైన మార్గమును పొందుతున్నారు. అనగా నీ అనుగ్రహం ఉంటే సకల ఐశ్వర్యములు
భక్తుడిని వరిస్తాయి.
విశేషములు:
- జగద్ధరభట్టు వ్యాఖ్యానం: ఇక్కడ 'దిశమ్'
అనే పదానికి మార్గము, ఉపాయము మరియు
దిక్కు అని అర్థాలు ఉన్నాయి. మంఖు కోశం ప్రకారం 'దిక్'
శబ్దానికి ఉపాయము, నిదర్శనము, మార్గము మరియు దిక్కు అనే అర్థాలు కలవు.
- భాషా విశేషం: 'చతురగాః' అనగా 'చతురం శీఘ్రం గచ్ఛంతి' (వేగముగా వెళ్ళేవి) అని విగ్రహవాక్యం. అలాగే 'నగజాః'
అనగా పర్వతాల నుండి పుట్టిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులని అర్థం.
- భావము: భగవంతుని అనుగ్రహం కేవలం ఆధ్యాత్మిక
ముక్తిని మాత్రమే కాక, లౌకికమైన ఐశ్వర్యములను మరియు విజయములను కూడా
ప్రసాదిస్తుందని కవి వర్ణించారు.
శ్లోకము 8
ద్విజసమాజసమాధికదర్థనప్రవణరావణరాజ్యహృతౌ
కృతీ । చరణయో రణయోగ్యబలోऽభవన్నవనతో వనతో భరతాగ్రజః ॥
శ్లోకము 9
శుభరతో భరతోऽప్యభవద్ద్విషద్గరిమహారిమహాః
సమవాప్య యమ్ । దిశ తమీశ తమీపతిశేఖర స్థిరమనుగ్రమనుగ్రహమేహి మే ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే ఈశ = ఓ సర్వేశ్వరా, తమీపతిశేఖర
= చంద్రుడిని శిఖామణిగా ధరించిన శివా, ద్విజ + సమాజ + సమాధి
+ కదర్థన + ప్రవణ + రావణ + రాజ్య + హృతౌ = బ్రాహ్మణ సమూహము యొక్క తపస్సును భంగం
చేయుటలో ఆసక్తుడైన రావణుని రాజ్యాన్ని హరించుటలో, కృతీ =
సమర్థుడైనవాడును, వనతః = అడవిలో ఉన్నప్పటికినీ, రణ + యోగ్య + బలః = యుద్ధమునకు తగిన పరాక్రమము కలవాడును, భరత + అగ్రజః = భరతుని అన్నగారైన శ్రీరాముడు, యమ్ =
ఏ నీ అనుగ్రహాన్ని పొంది, చరణయోః = నీ పాదములకు, నవనతః + అభవత్ = నమస్కరించినవాడై విజయమును పొందెనో, శుభరతః
= పుణ్యకార్యములందు ఆసక్తి కలవాడైన, భరతః + అపి = భరతుడు
కూడా, యమ్ = ఏ నీ ప్రసాదాన్ని, సమవాప్య
= పొంది, ద్విషత్ + గరిమ + హారి + మహాః = శత్రువుల గర్వాన్ని
హరించే గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, అభవత్ = ఆయెనో, తమ్ = అట్టి, స్థిరమ్ = శాశ్వతమైన, అనుగ్రమ్ = క్రూరత్వము లేని (మంగళకరమైన), అనుగ్రహమ్
= అనుగ్రహాన్ని, మే = నాకు, దిశ =
ప్రసాదించు, ఏహి = నా వద్దకు దయచేయుము.
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రశేఖరా! బ్రాహ్మణుల
మరియు మునుల సమాధి నిష్ఠను భంగం చేసే దుష్ట రావణుని సంహరించి, అతని
రాజ్యాన్ని కూలదోయడంలో సమర్థుడైన శ్రీరామచంద్రుడు నీ పాదపద్మాలకు ప్రణమిల్లి,
నీ అనుగ్రహం వల్లనే అడవిలో ఉన్నా అజేయమైన యుద్ధ బలమును పొందగలిగాడు.
అలాగే నీ అనుగ్రహం వల్లే భరతుడు రాజ్యపాలన వంటి శుభకార్యములందు నిరతుడై, శత్రువుల అహంకారాన్ని అణచివేసే మహా తేజస్సును పొందాడు. ఓ స్వామీ! అట్టి
స్థిరమైన, శాంతమైన మరియు మంగళకరమైన నీ అనుగ్రహాన్ని నాకు
ప్రసాదించుము.
విశేషములు:
- యుగ్మము: ఈ రెండు శ్లోకాలు ఒకే భావాన్ని పూర్తి
చేస్తున్నాయి కావున దీనిని 'యుగ్మము' అంటారు.
ఎనిమిదవ శ్లోకంలో రామచంద్రుని ప్రస్తావన, తొమ్మిదవ
శ్లోకంలో భరతుని ప్రస్తావన చేస్తూ భగవంతుని అనుగ్రహం యొక్క గొప్పతనాన్ని కవి
వర్ణించారు.
- పద వివరణ: 'ద్విజ' అంటే
బ్రాహ్మణులు. 'కదర్థన' అంటే
పీడించుట లేదా భంగం కలిగించుట. 'తమీపతి' అంటే రాత్రికి ప్రభువైన చంద్రుడు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: రామచంద్రుడు అడవిలో
ఉన్నప్పటికీ రావణుని వంటి బలవంతుని జయించగలిగాడంటే అది శివానుగ్రహం వల్లనే
అని జగద్ధరభట్టు ఇక్కడ వివరించారు. 'అనుగ్రమ్' అనగా
ఉగ్రము కానిది, అంటే అత్యంత సౌమ్యమైన మరియు మంగళకరమైన
ప్రసాదమని అర్థం.
- భక్తి మార్గం: భగవంతుని అనుగ్రహం
పొందితే సామాన్యులైనా అసాధారణ కార్యాలను సాధిస్తారని ఈ శ్లోకాల ద్వారా
స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకము 10
భృశమనీశమనీతిపథస్థితం
మదవశాదవశాక్షముపప్లుతమ్ । అహరహర్హర హర్షయతే న కిం హృతవతీ తవ తీవ్రశుచం రుచిః ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే హర = ఓ పాపహరుడవైన శివా, భృశమ్ =
మిక్కిలి, అనీశమ్ = దిక్కులేనివాడును, అనీతి
+ పథ + స్థితమ్ = అనీతి మార్గములో ఉన్నవాడును, మద + వశాత్ =
అహంకారము వలస, అవశ + అక్షమ్ = తన వశమున లేని ఇంద్రియములు
కలవాడును, ఉపప్లుతమ్ = కామక్రోధాది అంతశ్శత్రువులచే
పీడించబడినవాడును, తీవ్ర + శుచమ్ = మిక్కిలి దుఃఖము కలవాడును
(అయిన నన్ను), హృతవతీ = ఆ దుఃఖమును తొలగించునదియు, తవ = నీ యొక్క, రుచిః = అనుగ్రహ బుద్ధి (కాంతి),
అహరహః = ప్రతిరోజూ, కిమ్ + న + హర్షయతే =
ఎందుకు సంతోషపెట్టదు? (తప్పక సంతోషపెట్టును అని భావము).
తాత్పర్యము:
ఓ పాపహరుడవైన హరా! నేను
దిక్కులేనివాడనై, అనీతి మార్గమున పయనిస్తూ, అహంకారముతో
ఇంద్రియాలపై అదుపు కోల్పోయాను. కామక్రోధాది శత్రువులచే పీడించబడుతూ, తీవ్రమైన శోకంలో మునిగి ఉన్నాను. అట్టి నా దుఃఖమును హరించి, నీ దివ్యమైన అనుగ్రహ దృష్టి నన్ను ప్రతిరోజూ ఎందుకు ఆనందపరచదు? అనగా, నా దైన్య స్థితిని చూసి నీవు తప్పక
కరుణిస్తావని నా నమ్మకము.
శ్లోకము 11
కుశలపేశలపేలవదృగ్వమన్రసనయా
సనయార్తిహృతామృతమ్ । మదనసాదన సాన్త్వయ సంపదామపదమాపదమాశ్రితమేహి మామ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే మదనసాదన = మన్మథుని
సంహరించినవాడా (శివా), కుశల + పేశల + పేలవ + దృక్ = మంగళకరము, మనోజ్ఞము
మరియు కోమలమైన దృష్టి కలవాడా, సనయ + ఆర్తి + హృతా =
నీతిమంతుల యొక్క సంసార దుఃఖమును పోగొట్టేటట్టి, రసనయా =
నాలుకతో, అమృతమ్ = అమృతమును, వమన్ =
చిమ్ముతూ (పలుకుతూ), సంపదామ్ = మోక్షలక్ష్మి వంటి సంపదలకు,
అపదమ్ = స్థానము కానివాడును (దూరుడైనవాడును), ఆపదమ్
= జన్మజరామరణాది ఆపదలను, ఆశ్రితమ్ = పొందినట్టి, మామ్ = నన్ను, సాన్త్వయ = ఓదార్చుము, ఏహి = దయచేయుము.
తాత్పర్యము:
మన్మథుని జయించిన ఓ స్వామీ!
నీవు శుభకరమైన,
సుందరమైన మరియు దయాభరితమైన చూపులు కలవాడవు. నీతిమంతులైన భక్తుల
బాధలను హరించే అమృత సమానమైన వాక్కులను నీవు పలుకుతావు. మోక్షం వంటి ఏ గొప్ప సంపదలు
లేనివాడనై, సంసార సంబంధమైన ఆపదల్లో చిక్కుకున్న నన్ను నీవు
నీ అమృత వాక్కులతో ఓదార్చుము. నా వద్దకు దయచేసి నన్ను రక్షించుము.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 10వ శ్లోకంలో భక్తుడు తన
అజ్ఞానాన్ని, ఇంద్రియ లోలత్వాన్ని ఒప్పుకుంటూ భగవంతుని
శరణు వేడుతున్నాడు. 'రుచిః' అనగా
ఇక్కడ భగవంతుని అనుగ్రహం లేదా అభిప్రాయం అని అర్థం.
- పద ప్రయోగం: 11వ శ్లోకంలో 'మదనసాదన'
అనగా 'మదనమ్ సాదయతి' (మన్మథుని నశింపజేయువాడు) అని అర్థం. 'వమన్'
అనగా ఉమ్మివేయుట లేదా చిమ్ముట అని అర్థం ఉన్నా, ఇక్కడ అమృతతుల్యమైన మాటలను పలకడం అని భావం.
- భావం: కవి తనను తాను 'సంపదలకు
నిలయం కానివాడు' (అపదమ్) అని చెప్పుకుంటూ, కేవలం శివుని కరుణాకటాక్షాలే తనను ఆపదల నుండి గట్టెక్కించగలవని
ప్రార్థిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 12
కథమనాథమనాగసమంతికే
మదనమర్దన మర్షయసే న మామ్ । భువనభావన భాతి వినా త్వయా జగతి కోऽగతికోద్ధరణక్షమః ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే మదనమర్దన = మన్మథుని
సంహరించినవాడా,
హే భువనభావన = సకల లోకములను సృష్టించి రక్షించువాడా, అనాథమ్ = దిక్కులేనివాడును, అనాగసమ్ = అపరాధము
లేనివాడును (ప్రస్తుత శరణాగతి స్థితిలో నిరపరాధిని), మామ్ =
నన్ను, అంతికే = నీ సమీపమునందు, కథమ్ =
ఎందుకు, న + మర్షయసే = సహించవు (ఆదరించవు)?, జగతి = ఈ ప్రపంచంలో, త్వయా + వినా = నీవు తప్ప,
అగతిక + ఉద్ధరణ + క్షమః = దిక్కులేనివారిని ఉద్ధరించుటలో
సమర్థుడైనవాడు, కః = ఎవడు, భాతి =
ప్రకాశిస్తున్నాడు? (ఎవరూ లేరని భావము).
తాత్పర్యము:
ఓ మన్మథ సంహారకా! ఓ
లోకేశ్వరా! దిక్కులేనివాడనై నీ దరి చేరిన నన్ను నీవు ఎందుకు ఆదరించవు? శరణు కోరిన
నన్ను నీ సమీపంలో ఉండనివ్వు. దీనజన బాంధవుడవైన నీవు తప్ప, ఈ
జగత్తులో గతి లేనివారిని ఉద్ధరించగల సమర్థుడు మరి ఎవరున్నారు? నీవే నన్ను దరిచేర్చి రక్షించాలి.
శ్లోకము 13
యది కృపాపర పాపరతస్య
మే న కురుషే పరుషే పదమాశయే । హితతమా కతమా కలుషాత్మనో మమ హరామహరా ఘటతే గతిః ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే కృపాపర = దయాసముద్రుడా, పరుషే =
కఠినమైనదియు, పాపరతస్య = పాపములందు ఆసక్తి కలిగినదియు అయిన,
మే + ఆశయే = నా హృదయమునందు, పదమ్ = నీ
స్థానమును (నివాసమును), న + కురుషే + యది = చేయకపోయినట్లయితే,
హే హర = ఓ శంభూ, అమహరా = సంసారమనే రోగమును
హరించువాడా, కలుషాత్మనః = మలినమైన మనసు కలిగిన, మమ = నాకు, హితతమా = అత్యంత హితకరమైన, కతమా = ఎటువంటి, గతిః = మార్గము (గతి), ఘటతే = లభిస్తుంది?
తాత్పర్యము:
ఓ దయామయా! పాపములతో నిండి
కఠినంగా మారిన నా హృదయంలో నీవు పాదం మోపకపోతే, నా వంటి పాపాత్ముడికి వేరే గతి
ఏముంది? ఓ సంసార రోగ వైద్యుడా! మలినమైన చిత్తం కలిగిన నాకు
నీ అనుగ్రహం తప్ప మరేది మేలు చేస్తుంది? నీవు నా హృదయంలో
నివసించి నన్ను పవిత్రుడిని చేయాలి.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 12వ శ్లోకంలో 'అనాగసమ్' అంటే నిరపరాధి అని అర్థం. భక్తుడు తన
గత పాపాలను పక్కన పెట్టి, ప్రస్తుత శరణాగతి సమయంలో తాను
కేవలం నీ దయను కోరే నిర్దోషిని అని చెప్పుకుంటున్నాడు.
- పద వివరణ: 13వ శ్లోకంలో 'అమహరా'
అనే పదం విశేషమైనది. 'అమ' అంటే రోగము (సంసార వ్యాధి), దానిని 'హర' అంటే పోగొట్టేవాడు అని జగద్ధరభట్టు
వ్యాఖ్యానించారు.
- భావం: భగవంతుడు మన హృదయంలో ప్రవేశించినప్పుడే
మనస్సులోని కల్మషం తొలగిపోతుంది. భక్తుడు తన హృదయం కఠినమని తెలిసినా, దయతో
అక్కడ కొలువుండమని శివుడిని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
శ్లోకము 14
స్థిరవిభా
రవిభాతిరివోన్మదమ్ మదమయమ్ దమయంత్యసమంతతః । తవ దయా వద యాత్యుదయమ్ న
చేద్భవతమీ బత మీలతి మే కథమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
స్థిర + విభా = స్థిరమైన
కాంతి కలిగినదియు, రవి + భాతిః + ఇవ = సూర్యకాంతి వలె ఉన్నదియు (అయిన), తవ = నీ యొక్క, దయా = కరుణ, అసం
+ అంతతః = అంతటా సాటిలేని విధంగా, ఉన్మదమ్ = మిక్కిలి
విజృంభించిన, మదమయమ్ = అహంకారమనే అంధకారమును, దమయంతీ = అణచివేయునది (అవుతున్నది), సా = అట్టి దయ,
ఉదయమ్ = ఉదయమును (ప్రకాశమును), న + యాతి +
చేత్ = పొందకపోతే, మే = నా యొక్క, భవ +
తమీ = సంసారమనే రాత్రి, కథమ్ = ఎలా, మీలతి
= అంతమౌతుంది (తొలగిపోతుంది)?, బత = అయ్యో!, వద = నీవే చెప్పుము.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! సూర్యకాంతి ఏ
విధంగా లోకంలోని చీకట్లను పటాపంచలు చేస్తుందో, అలాగే నీ స్థిరమైన దయా కిరణాలు
నాలోని అహంకారమనే అజ్ఞాన అంధకారాన్ని తొలగిస్తాయి. ఒకవేళ నీ దయ అనే సూర్యుడు నాపై
ఉదయించకపోతే, అజ్ఞానంతో నిండిన ఈ సంసారమనే గాఢాంధకార రాత్రి
ఎలా ముగుస్తుంది? నీ కరుణ లేనిదే నాకు విముక్తి లేదు.
శ్లోకము 15, 16, 17 (తిలకము)
రజనిరాజనిరాకరణక్షమః
క్షతనిశాతనిశాతిమిరోత్కరః । కృతవిభాతవిభాభరభాస్వరో దినకరో న కరోత్యుదయమ్ యదా ॥ 15 ॥
దివి యదా వియదాభరణమ్
కృపాపరమతే రమతే న సుధాకరః । న శుచిరాశు చిరాపతితమ్ యదా స్థిరమపారమపాకురుతే తమః ॥ 16 ॥
తను కృశాను కృశామ్
గ్రసతే యదా మిహిరజాహిరజాతఘృణస్తనుమ్ । శివ తదా బత దాస్యతి మే ధృతిమ్ త్వదితరః కతరః
కరుణాకరః ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము:
రజని + రాజ + నిరాకరణ +
క్షమః = రాత్రికి రాజైన చంద్రుని కాంతిని కూడా వెలవెలబోయేలా చేయగలవాడును, క్షత +
నిశాత + నిశా + తిమిర + ఉత్కరః = తీక్షణమైన రాత్రి చీకట్ల సమూహమును సంహరించువాడును,
కృత + విభాత + విభా + భర + భాస్వరః = ప్రభాతమును కలిగించే కాంతి
పుంజముతో ప్రకాశించేవాడునైన, దినకరః = సూర్యుడు, యదా = ఎప్పుడు, ఉదయమ్ = ఉదయమును, న + కరోతి = చేయడో, హే కృపాపరమతే = దయతో కూడిన
బుద్ధి కలవాడా, వియద్ + ఆభరణమ్ = ఆకాశమునకు అలంకారమైన,
సుధాకరః = చంద్రుడు, దివి = ఆకాశమునందు,
యదా = ఎప్పుడు, న + రమతే = ప్రకాశించడో,
శుచిః = అగ్ని, చిరా + పతితమ్ = చాలా కాలము
నుండి ఉన్నదియు, స్థిరమ్ = దృఢమైనదియు, అపారమ్ = అంతులేనిదియు అయిన, తమః = చీకటిని, ఆశు = త్వరగా, యదా = ఎప్పుడు, న
+ అపాకురుతే = తొలగించదో, హే శివ = ఓ మంగళకరుడా, అజాత + ఘృణః = దయలేనివాడైన, మిహిరజ + అహిః = యముడనే
పాము (యమపాశము), తను + కృశాను + కృశామ్ = ఆకలి అనే అగ్నిచేత
చిక్కిపోయిన, తనుమ్ = నా శరీరమును, యదా
= ఎప్పుడు, గ్రసతే = మింగివేస్తుందో (మరణ సమయాన), తదా = అప్పుడు, మే = నాకు, త్వద్
+ ఇతరః = నీవు తప్ప, కతరః = మరి ఏ, కరుణాకరః
= దయామయుడు, ధృతిమ్ = ధైర్యమును, దాస్యతి
= ఇస్తాడు?, బత = అయ్యో!
తాత్పర్యము:
ఓ దయామయుడవైన శివా! సూర్యుడు
ఉదయించక, చంద్రుడు ప్రకాశించక, అగ్ని చీకటిని తొలగించని భయానక
సమయంలో... అంటే నా అంత్యకాలంలో, దయలేని యముడు తన పాశములతో
ఆకలిదప్పులచే కృశించిన నా శరీరాన్ని మింగివేస్తున్నప్పుడు, నీవు
తప్ప నన్ను ఓదార్చి ధైర్యాన్ని ఇచ్చే కరుణామయుడు ఇంకెవరున్నారు? నా మరణ సమయాన నీవే నాకు దిక్కు.
విశేషములు:
- తిలకము: మూడు శ్లోకాలు కలిసి ఒకే భావాన్ని పూర్తి
చేస్తే దానిని 'తిలకము' అంటారు. ఇక్కడ 15,
16, 17 శ్లోకాలు కలిపి ఒకే వాక్యంగా అన్వయించబడ్డాయి.
- రూపక అలంకారం: భవమును (సంసారమును) 'తమీ'
(రాత్రి) తోనూ, భగవంతుని దయను 'రవిభాతి' (సూర్యకాంతి) తోనూ పోల్చడం జరిగింది.
- యమ వర్ణన: యముడిని 'మిహిరజ' (సూర్యపుత్రుడు) అని, అతని పాశమును 'అహి' (పాము) అని జగద్ధరభట్టు వ్యాఖ్యానించారు.
- భావం: ప్రాపంచిక వెలుగులైన సూర్యచంద్రులు మరియు
అగ్ని బాహ్య చీకటిని మాత్రమే తొలగించగలవు. కానీ మరణకాలంలో కలిగే భయాన్ని, సంసార
అజ్ఞానాన్ని కేవలం పరమశివుని అనుగ్రహం మాత్రమే తొలగించగలదని కవి అత్యంత
ఆర్తితో వేడుకుంటున్నారు.
శ్లోకము 18
నిధనసాధనసాన్ద్రలసద్విషానలకరాలకరాత్తమహోరగః
। నియమనాయ
మనాఙ్ యమ సస్పృహే భవతి ధావతి ధామ యమః కథమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ, భవతి = నీవు,
సస్పృహే = (నాపై) దయ కలిగినవాడవు, భవతి =
అవుతుండగా, నిధన + సాధన = మరణమునకు కారణమైనట్టియు, సాన్ద్ర + లసత్ + విష + అనల = దట్టముగా ప్రకాశించుచున్న విషమనే అగ్నిచే,
కరాల = భయంకరమైనట్టియు, కరాత్త + మహోరగః =
చేతిలో పట్టబడిన గొప్ప సర్పము (యమపాశము) కలిగినట్టి, యమః =
యముడు, మనాక్ = కొంచెమైనా, నియమనాయ =
నన్ను నియంత్రించుటకు (శిక్షించుటకు), మమ + ధామ = నా ఇంటికి,
కథమ్ = ఎలా, ధావతి = పరిగెత్తుకొని వచ్చును?
(రాజాలడు అని అర్థము).
తాత్పర్యము:
ఓ సర్వేశ్వరా! నీవు నాపై దయ
చూపినప్పుడు, మరణానికి సాధనమైన భయంకర విషాగ్ని వంటి సర్పమును చేతబూనిన యముడు నన్ను
బంధించడానికి నా దరిదాపులకు కూడా రాలేడు. నీవు నన్ను రక్షించేవాడవుగా ఉన్నప్పుడు
యమధర్మరాజు సైతం నాపై తన అధికారాన్ని చెలాయించలేడు.
శ్లోకము 19
పలితమీలితమీశ మమ
స్మరశ్చతురమాతురమారచయన్వపుః । ఘనబలేऽనవలేపపరే త్వయి ప్రభవితా
భవితాపకరః కథమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే ఈశ = ఓ స్వామీ, పలిత +
మీలితమ్ = ముసలితనము (నరసిన జుట్టు) చేత ముడుచుకుపోయినట్టియు, స్మరః = మన్మథుడు, చతురమ్ = శీఘ్రముగా, ఆతురమ్ = రోగగ్రస్తముగా లేదా పీడితముగా, ఆరచయన్ =
చేయుచున్నట్టి, మమ + వపుః = నా శరీరముపై, భవి + తాపకరః = ప్రాణులకు తాపమును కలిగించే మన్మథుడు, ఘనబలే = గొప్ప బలము కలవాడవును, అనవలేపపరే = అహంకారము
లేని దయ కలిగినవాడవునైన, త్వయి = నీవుండగా, కథమ్ = ఎలా, ప్రభవితా = సమర్థుడగును?
తాత్పార్థము:
ఓ ఈశ్వరా! ముసలితనముతో
కృశించిపోయిన నా శరీరాన్ని మన్మథుడు తన ప్రభావంతో పీడిస్తున్నాడు. కానీ మహా
బలవంతుడవు, భక్తవత్సలుడవు అయిన నీవు నన్ను ఆదుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, సంసార తాపాలను కలిగించే ఆ మన్మథుడు నాపై తన ప్రతాపాన్ని ఎలా చూపగలడు?
నీ అండ ఉన్నప్పుడు నాకు ఏ వికారాలు దరిచేరవు.
శ్లోకము 20
కిమధునా మధునాపి
యుతో వహన్హరతి భీతిమభీష్టతమామపి । శ్రితమవంతమవంధ్యబలం విభుం జయతి మాం
యతిమానహరః స్మరః ॥
ప్రతిపదార్థము:
మధునా + అపి + యుతః =
వసంతకాలముతో కూడినవాడై, అభీష్టతమామ్ + అపి = మిక్కిలి ప్రియమైన (రతీదేవిని) కూడా,
వహన్ = ధరించి, యతి + మాన + హరః = మునుల యొక్క
గర్వమును కూడా హరించేవాడైన, స్మరః = మన్మథుడు, అధునా = ఇప్పుడు, అవంధ్యబలమ్ = తిరుగులేని బలము
కలిగినవాడును, అవంతమ్ = రక్షించువాడును అయిన, విభుమ్ = జగదీశ్వరుని (నిన్ను), శ్రితమ్ =
ఆశ్రయించిన, మామ్ = నన్ను, కిమ్ =
ఎందుకు, జయతి = జయించును? (జయించలేడు
అని భావము).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! గొప్ప మునుల
నిగ్రహాన్ని సైతం కోల్పోయేలా చేసే మన్మథుడు, తన మిత్రుడైన వసంతుడిని తోడు తెచ్చుకున్నా,
తన ప్రియురాలైన రతీదేవిని వెంట ఉంచుకున్నా... అజేయమైన బలవంతుడవైన
నిన్ను శరణుజొచ్చిన నన్ను ఏమాత్రం గెలవలేడు. నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తుడిని
కామవికారాలు ఏమీ చేయలేవు.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 18వ
శ్లోకంలో యముని ఆయుధమైన పాశమును 'మహోరగః' (పెద్ద సర్పం) గా వర్ణించారు. శివానుగ్రహం ఉంటే మృత్యుభయం ఉండదని
ఇక్కడ కవి ధీమా వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
- పద ప్రయోగం: 19వ
శ్లోకంలో 'పలిత' అనగా ముసలితనము
వల్ల కలిగే మార్పులు. 'అనవలేప' అనగా
గర్వం లేని వాడని, అంటే భక్తులపై అపారమైన కరుణ
చూపేవాడని అర్థం.
- భావం: మన్మథుని జయించిన 'మదనమర్దనుడు'
నీవై ఉండగా, నిన్ను శరణు వేడిన నన్ను ఆ
మన్మథుడు ఏమీ చేయలేడని భక్తుని ప్రగాఢ విశ్వాసం ఈ శ్లోకాలలో వ్యక్తమవుతోంది.
శ్లోకము 21
విషమరోషమరోః పథి
పాతయన్మతిమనీతిమనీక్షితసత్పథామ్ । భృశమయం శమయన్నియమం కథం తవ పురో వపురోషతి మే
మదః ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా, అనీక్షిత +
సత్ + పథామ్ = సన్మార్గమును చూడనట్టియు, అనీతిమ్ = నీతి
లేనట్టియు, మతిమ్ = బుద్ధిని, విషమ +
రోష + మరోః = భయంకరమైన కోపమనే ఎడారి (మరుభూమి) యొక్క, పథి =
మార్గమునందు, పాతయన్ = పడవేయుచున్నట్టియు, భృశమ్ = మిక్కిలి, నియమమ్ = ఇంద్రియ నిగ్రహమును,
శమయన్ = నశింపజేయుచున్నట్టి, అయమ్ = ఈ,
మదః = అహంకారము, తవ + పురః = నీ ఎదుటనే,
మే = నా యొక్క, వపుః = శరీరమును, కథమ్ = ఎలా, ఓషతి = దహించును? (దహించలేదని అర్థము).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! సన్మార్గం తెలియని
నా బుద్ధిని కోపమనే భయంకరమైన ఎడారి మార్గంలో పడవేసి, నాలోని ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని
పాడుచేస్తున్న ఈ అహంకారము, నీవు నా రక్షకుడవుగా ఎదురుగా
ఉన్నప్పుడు నా శరీరాన్ని ఎలా దహించగలదు? నీ సన్నిధిలో ఉన్న
నాకు ఈ దుర్గుణాలు ఏమీ చేయలేవు.
శ్లోకము 22
మమ నికామనికారకృతో
వృథా వపురవాపురవార్యరుషోऽరయః । న హి తదాహితదాహమదంత్యమీ తవ హితావహితా హి నతేషు ధీః ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ సర్వవ్యాపీ, నికామ +
నికార + కృతః = మిక్కిలి తిరస్కారమును చేయువారును, అవార్య +
రుషః = అడ్డుకోలేని కోపము కలవారును అయిన, అరయః = శత్రువులు
(కామక్రోధాదులు), మమ = నా యొక్క, వపుః
= శరీరమును, వృథా = వ్యర్థముగా, అవాపుః
= పొందిరి (ఆక్రమించిరి), అమీ = ఈ శత్రువులు, తత్ + ఆహిత + దాహమ్ = ఆ (నీ అనుగ్రహం వల్ల) కలిగిన తాపమును, న + అదంతి + హి = తినలేరు గదా!, హి = ఎందుకంటే,
నతేషు = నమస్కరించిన భక్తుల విషయమున, తవ = నీ
యొక్క, ధీః = బుద్ధి, హిత + అవహితా =
మేలు చేయుటలో నిమగ్నమై ఉంటుంది.
తాత్పర్యము:
ఓ దయామయా! అణచడానికి
వీలులేని కోపంతో నిండిన కామక్రోధాది శత్రువులు నా శరీరాన్ని ఆక్రమించినా అది
వ్యర్థమే. ఎందుకంటే నీవు నాపై చూపే అనుగ్రహం వల్ల కలిగే జ్ఞానాగ్ని ముందు వారు
నిలవలేరు. శరణు కోరిన భక్తులకు మేలు చేయడంలో నీ బుద్ధి ఎల్లప్పుడూ జాగరూకతతో
ఉంటుంది కాబట్టి, ఆ శత్రువులు నన్ను ఏమీ చేయలేరు.
శ్లోకము 23
యది విభా దివి భాతి
న తావకీ యది న మే దినమేతి భవన్మయమ్ । వద మహాదమహారి తమః కథం విషమదోషమదో వినివర్తతే
॥
ప్రతిపదార్థము:
హే పరమశివ = ఓ పరమేశ్వరా, తావకీ = నీ
సంబంధమైన, విభా = దివ్యకాంతి, దివి =
(హృదయ) ఆకాశమునందు, యది + న + భాతి = ప్రకాశించకపోతే,
భవన్మయమ్ = నీతో నిండిన (ప్రకాశవంతమైన), దినమ్
= జ్ఞానోదయమనే దినము, మే = నాకు, యది +
న + ఏతి = రాకపోతే, మహా + దమ + హారి = గొప్పదైన నిగ్రహమును
హరించునదియు, విషమ + దోషమ్ = భయంకరమైన దోషములు కలిగినదియు
అయిన, అదః = ఈ, తమః = అజ్ఞానమనే
అంధకారము, కథమ్ = ఎలా, వినివర్తతే =
తొలగిపోవును?, వద = నీవే చెప్పుము.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! నీ దివ్య తేజస్సు
నా హృదయాకాశంలో ప్రకాశించకపోతే, నీమయమైన జ్ఞానోదయం నాకు కలుగకపోతే, నాలోని ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని నాశనం చేసే ఈ భయంకరమైన అజ్ఞాన అంధకారం ఎలా
తొలగుతుంది? నీ కరుణాకటాక్షం లేనిదే నాలోని అజ్ఞానం నశించదు.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 21వ శ్లోకంలో 'రోషమరు' అనగా కోపమనే ఎడారి అని అర్థం. ఎడారిలో
దారి దొరకనట్లే, కోపంలో ఉన్నవానికి సన్మార్గం
కనిపించదని కవి భావం.
- పద వివరణ: 22వ శ్లోకంలో 'అరయః'
అనగా బాహ్య శత్రువులు కాదని, అంతశ్శత్రువులైన
కామక్రోధాదులని జగద్ధరభట్టు వివరించారు.
- భావం: భక్తుడు తనలోని అజ్ఞానాన్ని, అహంకారాన్ని
తొలగించమని పరమేశ్వరుని వేడుకుంటున్నాడు. భగవంతుని ధ్యానము లేదా అనుగ్రహము 'దినము' (పగలు) వంటిదని, అది
లేని స్థితి 'తమస్సు' (చీకటి)
వంటిదని రూపక అలంకారంతో వర్ణించబడింది.
శ్లోకము 24
కమలినీ మలినీక్రియతే
యథా విహతసంతతసంతమసాపి యా । స్మరచితా రచితాపి చ యత్ర తాం వితర కాతరకామదుఘాం దృశమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే దయాలో = ఓ దయామయుడా, యథా = ఏ
నేత్రము చేతనైతే (చంద్రరూపమైన ఎడమ కంటిచే), కమలినీ = పద్మముల
సమూహము, మలినీక్రియతే = ముడుచుకొనేలా (కాంతిహీనముగా)
చేయబడుతుందో, యా + అపి = ఏ నేత్రమైతే (సూర్యరూపమైన కుడి
కన్ను), విహత + సంతత + సంతమసా = ఎల్లప్పుడూ దట్టమైన చీకటిని
నశింపజేయునదో, చ = మరియు, యత్ర = ఏ
నేత్రమునందైతే (అగ్నిరూపమైన మూడవ కంటియందు), స్మర + చితా =
మన్మథుని దహించుటకు చితి, రచితా = నిర్మించబడినదో, తామ్ = అట్టి, కాతర + కామ + దుఘామ్ = దీనుల కోరికలను
పితికే (తీర్చే) గోవు వంటి, దృశమ్ = నీ దృష్టిని, వితర = ప్రసాదించుము.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! చంద్రుని వలె
పద్మాలను ముడుచుకొనేలా చేసే నీ ఎడమ కన్ను, సూర్యుని వలె చీకట్లను పటాపంచలు చేసే నీ
కుడి కన్ను, మరియు మన్మథుని భస్మం చేసిన అగ్ని స్వరూపమైన నీ
మూడవ కన్ను - ఈ మూడు కళ్ళతో కూడిన నీ దివ్య దృష్టిని నాపై ప్రసరింపజేయి. శరణు
వేడిన భక్తుల కోరికలను కామధేనువు వలె తీర్చే నీ కరుణాకటాక్షాన్ని నాకు
ప్రసాదించుము.
శ్లోకము 25
తుహినవాహినవానిలజే
మనః సహసి రంహసి రఞ్జయతి ప్రియా । న రసికోరసి కోష్ణకుచా తథా తవ గుణానుగుణా
నుతిగీర్యథా ॥
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ సర్వవ్యాపీ, తవ = నీ
యొక్క, గుణ + అనుగుణా = గుణములకు అనుగుణమైన, నుతిగీః = స్తోత్ర పాఠము (స్తుతి వాక్కు), యథా = ఏ
విధంగా, మనః = మనస్సును, రఞ్జయతి =
రంజింపజేస్తుందో (ఆనందపరుస్తుందో), సహసి = హేమంత కాలమునందు,
తుహిన + వాహి + నవ + అనిలజే = మంచును మోసుకొచ్చే కొత్త గాలుల వల్ల
కలిగిన, రంహసి = వేగము (చలి) ఉన్నప్పుడు, రసిక + ఉరసి = రసికుడైన పురుషుని వక్షస్థలమున, కోష్ణ
+ కుచా = వెచ్చని శరీరము కలిగిన, ప్రియా = ప్రియురాలు,
తథా = ఆ విధంగా, న + రఞ్జయతి = రంజింపజేయలేదు.
తాత్పర్యము:
ఓ శంభూ! నీ దివ్య గుణాలను
కీర్తించే స్తోత్రము మనస్సుకు కలిగించే ఆనందం సాటిలేనిది. గజగజ వణికించే చలికాలంలో, మంచు గాలులు
వీస్తున్నప్పుడు వెచ్చని ప్రియురాలి కౌగిలి కలిగించే సుఖం కూడా, నీ స్తుతి వల్ల కలిగే పారవశ్యం ముందు తృణప్రాయము. నీ భక్తి ఇచ్చే తృప్తి
లౌకిక సుఖాలన్నింటికంటే మిన్నయైనది.
విశేషములు:
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 24వ శ్లోకంలో శివుని మూడు
కళ్ళను చంద్ర, సూర్య, అగ్ని
స్వరూపాలుగా జగద్ధరభట్టు వర్ణించారు. 'కాతరకామదుఘా'
అనగా దీనుల కోరికలను తీర్చే కామధేనువు వంటి దృష్టి అని అర్థం.
- భావ సౌందర్యం: 25వ శ్లోకంలో కవి భక్తి
రసాన్ని శృంగార రసంతో పోలుస్తూ, భక్తి యొక్క
ఉత్కృష్టతను చాటిచెప్పారు. హేమంత ఋతువులోని చలిని పోగొట్టే శారీరక సుఖం కంటే,
సంసార తాపాన్ని పోగొట్టే భగవంతుని స్తుతియే గొప్పదని దీని
సారాంశం.
- పద ప్రయోగం: 'సహసి' అనగా
హేమంత ఋతువు. 'కోష్ణ' అనగా ఇక్కడ
సుఖకరమైన వెచ్చదనం అని భావం.
శ్లోకము 26
అయమసౌ
యమసౌష్ఠవహృత్పురః పరుషపౌరుషపౌష్టికచేష్టితః । విధురబంధురవంధ్యపరిగ్రహః
స్ఫురతి మే రతిమేత్య మహేశ్వరః ॥
ప్రతిపదార్థము:
రతిమ్ + ఏత్య = ప్రీతిని
పొంది, అయమ్ = ఇట్టి నేను, అసౌ + మహేశ్వరః = ఆ మహేశ్వరుడు,
మే + పురః = నా ఎదుట, స్ఫురతి =
ప్రకాశించుచున్నాము. (వీరిద్దరి విశేషణములు ఇక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి):
భక్తుని (కవి)
పరంగా: యమ + సౌష్ఠవ + హృత్ = అహింస, సత్యము మొదలైన యమ నియమముల యొక్క
గొప్పదనమును విడిచినవాడును (హరించువాడును), పరుష + పౌరుష +
పౌష్టిక + చేష్టితః = కఠినమైన పౌరుషముతో కూడిన భౌతిక పనులందు ఆసక్తి కలవాడును,
విధుర + బంధుః = ఆపదలలో ఉన్నవారే బంధువులుగా కలవాడును, అవంధ్య + పరిగ్రహః = సంతానముతో సఫలమైన భార్య కలవాడును అయిన నేను.
మహేశ్వరుని పరంగా: యమ + సౌష్ఠవ + హృత్
= యమధర్మరాజు యొక్క గర్వమును హరించినవాడును, పరుష + పౌరుష + పౌష్టిక + చేష్టితః =
మిక్కిలి ఉగ్రులైన తన భక్తులను పోషించు పనులు కలవాడును, విధుర
+ బంధుః = దీనులకు చుట్టమైనవాడును (ఆదరించువాడును), అవంధ్య +
పరిగ్రహః = తన సేవను స్వీకరించుటను (భక్తుల ప్రార్థనలను) సఫలము చేయువాడును అయిన ఆ
మహేశ్వరుడు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నియమ నిష్ఠలు
లేనివాడను, లౌకిక బంధాలలో చిక్కుకున్నవాడను, కేవలం దీనులనే
బంధువులుగా కలిగిన అల్పుడను నేను. కానీ నీవు యముడిని సైతం గెలిచినవాడవు, భక్తులను పోషించేవాడవు, అనాథ రక్షకుడవు మరియు భక్తుల
సేవలను వృథా పోనివ్వని పరమేశ్వరుడవు. అట్టి గొప్పవాడవైన నీవు, నా వంటి అల్పునిపై ప్రీతి కలిగి నా ఎదుట సాక్షాత్కరిస్తున్నావు. అనగా
ప్రభువు మరియు సేవకుడి కలయిక ఇక్కడ అత్యంత రమణీయంగా జరుగుతోంది.
విశేషములు:
- శ్లేషాలంకారం: ఈ శ్లోకంలో 'యమసౌష్ఠవహృత్',
'విధురబంధు', 'అవంధ్యపరిగ్రహః' వంటి పదాలు భక్తునికి మరియు భగవంతునికి ఇద్దరికీ వర్తిస్తాయి. దీనిని
శ్లేషాలంకారం అంటారు.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: * భక్తుని విషయంలో 'యమ' అంటే అహింసాది నియమాలు; భగవంతుని విషయంలో 'యమ' అంటే
మృత్యుదేవత.
- 'విధుర' అంటే
భక్తునికి ఆపద; భగవంతునికి దీనులు.
- 'అవంధ్యపరిగ్రహః' అంటే భక్తునికి సంతానవంతురాలైన భార్య; భగవంతునికి
భక్తుల సేవను సఫలం చేయడం.
- భావం: కవి తన దైన్యాన్ని భగవంతుని వైభవంతో
పోలుస్తూ,
ఇంతటి వ్యత్యాసం ఉన్నా నీవు నన్ను కరుణిస్తున్నావని కృతజ్ఞత
భావంతో స్తుతిస్తున్నారు.
శ్లోకము 27, 28 (యుగ్మము)
అనిధనేన ధనేన
మనస్వినామనుగుణేన గుణేన గరీయసా । అభిజనేన జనేన సుదుష్కృతైరశబలేన బలేన చ
వర్ధతే ॥ 27 ॥
అభినవేన నవేన శివస్య
యః స్తుతిముదారముదారభతేऽమునా । అవహితస్య హి తస్య తనోతి శం విభవదో భవదోషహరో హరః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యః = ఎవడైతే, ఉదార + ముత్
= గొప్పదైన సంతోషము కలవాడై, అభినవేన = మిక్కిలి నూతనమైనదియు,
నవేన = తొమ్మిది శ్లోకములతో (వ్యాఖ్యాన రీత్యా స్తోత్రముతో) కూడిన,
అమునా = ఈ, స్తుతిమ్ = స్తోత్రమును, శివస్య = పరమశివుని కొరకు, ఉదారభతే = ప్రారంభిస్తాడో,
అవహితస్య = ఏకాగ్రత కలిగిన, తస్య = ఆ
భక్తునికి, విభవదః = ఐశ్వర్యమును ఇచ్చువాడును, భవ + దోష + హరః = సంసార దోషములను హరించువాడును అయిన, హరః = శివుడు, శమ్ = మంగళమును (సుఖమును), తనోతి = కలిగిస్తాడు. సః = ఆ భక్తుడు, అనిధనేన =
నాశనము లేని, ధనేన = సంపదతోను, మనస్వినామ్
= పండితులకు, అనుగుణేన = అనుకూలమైన, గరీయసా
= గొప్పదైన, గుణేన = గుణములతోను, అభిజనేన
= మంచి కులముతోను, జనేన = అనుచర వర్గముతోను, సుదుష్కృతైః + అశబలేన = పాపములచే మలినము కానట్టి (నిర్మలమైన), బలేన + చ = బలముతోను, వర్ధతే = వృద్ధి చెందుతాడు.
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే అత్యంత
భక్తిశ్రద్ధలతో, నూతనమైన ఈ స్తోత్రముతో పరమశివుని స్తుతిస్తారో, ఏకాగ్రత కలిగిన అట్టి భక్తులకు శివుడు సకల ఐశ్వర్యములను ప్రసాదించి,
సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని కలిగిస్తాడు. అట్టి భక్తుడు ఎన్నటికీ
తరిగిపోని సంపదను, పండితులు మెచ్చే సద్గుణాలను, ఉత్తమ వంశ గౌరవాన్ని, అశేష జన బలమును మరియు పాప
రహితమైన పరాక్రమమును పొంది వర్ధిల్లుతాడు.
శ్లోకము 29
స సకలాసు కలాసు
విచక్షణః స మతిమానతిమానసమున్నతః । న శశిఖండశిఖండమృతే స్తుతిం
సుకృతవాంకృతవానపరస్య యః ॥
ప్రతిపదార్థము:
యః = ఏ, సుకృతవాన్ =
పుణ్యాత్ముడు, శశిఖండ + శిఖండమ్ = చంద్రుడిని శిఖామణిగా
ధరించిన శివుడిని, ఋతే = తప్ప, అపరస్య
= మరి ఒకరిని (ఇతర దేవతలను లేదా మానవులను), స్తుతిమ్ =
స్తుతించుటను, న + కృతవాన్ = చేయలేదో, సః
= అతడు, సకలాసు = సమస్తమైన, కలాసు =
కళలయందు (సంగీత సాహిత్య నృత్యాదులందు), విచక్షణః = నిపుణుడు,
సః = అతడే, మతిమాన్ = నిజమైన బుద్ధిమంతుడు,
అతి + మాన + సమున్నతః = మిక్కిలి గొప్ప గౌరవముతో (గర్వముతో) ఉన్నత
స్థితిని పొందినవాడు.
తాత్పర్యము:
చంద్రశేఖరుడైన ఆ పరమశివుని
తప్ప వేరొకరిని స్తుతించని పుణ్యాత్ముడే నిజమైన ధన్యుడు. అట్టివాడు సమస్త
విద్యలందు, కళలందు ఆరితేరిన విద్వాంసుడు. అతడే యథార్థమైన బుద్ధిశాలి. లోకంలో
అత్యున్నతమైన గౌరవము, పదవి పొందినవానిగా అతడు ప్రకాశిస్తాడు.
విశేషములు:
- యుగ్మము: 27 మరియు 28 శ్లోకాలు
కలిసి ఒకే భావాన్ని (ఫలశ్రుతిని) అందజేస్తున్నాయి. శివస్తుతి వల్ల లౌకిక
మరియు పారమార్థిక లాభాలు రెండూ కలుగుతాయని కవి వివరించారు.
- పద వివరణ: 'నవేన' అనగా
నూతనమైన అని ఒక అర్థం, తొమ్మిది సంఖ్యతో కూడినది అని
మరొక అర్థం (ఇక్కడ స్తోత్ర విశేషాన్ని సూచిస్తుంది). 'అనిధనేన
ధనేన' అనగా ఖర్చు చేసినా తరిగిపోని జ్ఞానధనము లేదా
శాశ్వతమైన ఐశ్వర్యము.
- భావం: పరమశివుని భక్తుడు సర్వకళా కోవిదుడై, ఆత్మగౌరవంతో
జీవిస్తాడని, అన్యులను ఆశ్రయించాల్సిన అవసరం అతనికి
ఉండదని ఈ శ్లోకం యొక్క పరమార్థం.
శ్లోకము 30
రవిరహో
విరహోద్ధరణాద్దిశంధృతిముదేతి ముదే రథపక్షిణామ్ । యదవిషాదవిషాభిభవం
జగత్కృతమసంతమసం స్తుతిభిః ప్రభోః ॥
ప్రతిపదార్థము:
అహో = ఆశ్చర్యము!, ప్రభోః =
ప్రభువైన శివుని యొక్క, స్తుతిభిః = స్తుతుల చేత
(ప్రాతఃకాలమున చేయబడిన స్తోత్రముల వల్ల), జగత్ = లోకము,
అసంతమసమ్ = చీకటి లేనిదిగాను (నిర్మలముగాను), యత్
+ అవిషాద + విష + అభిభవమ్ = దుఃఖమనే విషము యొక్క పరాభవము లేనిదిగాను
(ఆనందమయముగాను), కృతమ్ = చేయబడినదో, (అందువలన),
రవిః = సూర్యుడు, విరహ + ఉద్ధరణాత్ =
రాత్రివేళ కలిగిన విరహమును తొలగించుట ద్వారా, రథపక్షిణామ్ =
చక్రవాక పక్షులకు (రథాంగ పక్షులకు), ముదే = సంతోషము కొరకు,
ధృతిమ్ = ధైర్యమును/సుఖమును, దిశన్ = ఇచ్చుచు,
ఉదేతి = ఉదయించుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఔరా! ఏమి ఆశ్చర్యము! భక్తులు
ప్రాతఃకాలమున చేసే శివస్తుతుల ప్రభావం వల్ల ఈ జగత్తులోని అజ్ఞానమనే చీకటి, దుఃఖమనే
విషము తొలగిపోయి నిర్మలత్వము సిద్ధించింది. అట్టి పవిత్ర వాతావరణంలో సూర్యుడు
ఉదయిస్తూ, రాత్రంతా విరహంతో బాధపడిన చక్రవాక పక్షులకు
ఆనందాన్ని, ధైర్యాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాడు. భగవత్స్తుతి వల్ల
బాహ్య ప్రపంచమే కాక, ప్రాణికోటి హృదయాలు కూడా
ప్రసన్నమవుతాయని భావము.
శ్లోకము 31
వినయశోభియశోభిరతం
మనః పరహితారహితా విమలా మతిః । విపులమంగలమంగమితి ప్రభోః ప్రతిఫలంతి ఫలం స్తుతివీరుధః ॥
ప్రతిపదార్థము:
ప్రభోః = ప్రభువైన శివుని
యొక్క, స్తుతి + వీరుధః = స్తుతులనే తీగలు, ఇతి = ఈ క్రింది
విధముగా, ఫలమ్ = ఫలితమును, ప్రతిఫలంతి
= ఇచ్చుచున్నవి (ఫలించుచున్నవి). (అవి ఏవనగా): మనః = మనస్సు, వినయ + శోభి + యశః + అభిరతమ్ = వినయముతో శోభిల్లే కీర్తియందు ఆసక్తి
కలదిగాను, మతిః = బుద్ధి, విమలా =
నిర్మలమైనదిగాను, పరహిత + అరహితా = పరహితమునందు (ఇతరుల మేలు
కోరుటలో) అనుకూలమైనదిగాను, అంగమ్ + చ = శరీరము కూడా, విపుల + మంగలమ్ = గొప్పదైన మంగళము (శుభము) కలదిగాను, భవతి = అగుచున్నవి.
తాత్పర్యము:
శివస్తుతి అనే లతలు భక్తులకు
శ్రేష్ఠమైన ఫలితాలను ప్రసాదిస్తాయి. ఆ స్తుతుల ప్రభావం వల్ల భక్తుని మనస్సు
వినయపూర్వకమైన కీర్తిని కోరుకుంటుంది; బుద్ధి నిర్మలమై ఇతరులకు ఉపకారం చేయాలనే
తపన కలిగి ఉంటుంది; మరియు అతని శరీరము సకల శుభములతో, ఆరోగ్యముతో విరాజిల్లుతుంది. అనగా శివ నామస్మరణ వల్ల భక్తునికి కీర్తి,
పరోపకార బుద్ధి, మరియు శుభప్రదమైన జీవనము
లభిస్తాయి.
విశేషములు:
- రూపక అలంకారము: 31వ శ్లోకంలో స్తోత్రములను 'వీరుధః' (తీగలు) తో పోల్చారు. తీగలు ఏ విధంగా
పండ్లను ఇస్తాయో, స్తుతులు కూడా సద్గుణాలనే ఫలితాలను
ఇస్తాయని కవి వర్ణన.
- పద వివరణ: * 'రథపక్షి' అనగా
చక్రవాక పక్షి. ఇవి రాత్రివేళ విడిపోయి, సూర్యోదయం వేళ
కలుసుకుంటాయని కవిసమయము.
- 'అవిషాదవిషాభిభవమ్' అనగా విషాదము అనే విషము యొక్క ప్రభావము లేని స్థితి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: శివస్తుతి కేవలం
ఆధ్యాత్మిక ముక్తికే కాక, సమాజంలో కీర్తిని, పరోపకార బుద్ధిని పెంపొందించడానికి తోడ్పడుతుందని జగద్ధరభట్టు ఇక్కడ
స్పష్టం చేశారు.
శ్లోకము 32
జితసుధారసుధారసభారతీవిభవసంభవసంభృతకీర్తయః
। కవిబుధా
విబుధాధిపవందితం సుకృతినః కృతినః స్తువతే శివమ్ ॥
ప్రతిపదార్థము:
జిత + సుధార + సుధారస +
భారతీ + విభవ + సంభవ + సంభృత + కీర్తయః = జయించబడిన అమృత ధారల వంటి తీయని వాక్కుల
(సరస్వతీ కటాక్షము) ద్వారా కలిగిన సంపదతో నిండిన కీర్తి కలవారును, సుకృతినః =
పుణ్యాత్ములును, కృతినః = ధన్యులును అయిన, కవి + బుధాః = కవులు మరియు పండితులు, విబుధ + అధిప +
వందితమ్ = ఇంద్రాది దేవతలచే నమస్కరించబడినవాడైన, శివమ్ =
శివుని, స్తువతే = స్తుతించుచున్నారు.
తాత్పర్యము:
అమృతమును సైతం జయించగల తీయని
వాక్చాతుర్యము కలిగి, ఆ కవిత్వ వైభవము ద్వారా దిశదిశలా కీర్తిని పొందిన
పుణ్యాత్ములైన కవీశ్వరులు మరియు పండితులు... దేవరాజైన ఇంద్రునిచే నిత్యం పూజింపబడే
ఆ పరమశివుని భక్తితో కీర్తిస్తున్నారు. శివస్తుతి చేయగలగడం గొప్ప పుణ్యఫలమని దీని
భావము.
శ్లోకము 33
న మహతామహతామలసంవిదాం
మదయితా దయితాధిగమస్తథా । మధురసాధురసార్ద్రపదా యథా సయమకా యమకామరిపుస్తుతిః ॥
ప్రతిపదార్థము:
మధుర + సాధు + రస + ఆర్ద్ర +
పదా = మధురమైనవి, శ్రేష్ఠమైన భక్తి రసముతో తడిసినవి (కోమలమైనవి) అయిన పదములతో
కూడినదియు, సయమకా = యమకము అనే శబ్దాలంకారముతో కూడినదియు అయిన,
యమ + కామ + రిపు + స్తుతిః = యముని మరియు మన్మథుని శత్రువైన శివుని
యొక్క స్తుతి, మహతామ్ = గొప్పవారైన, అహత
+ అమల + సంవిదామ్ = నిరంతరము స్వచ్ఛమైన జ్ఞానము కలిగిన మహాత్ములను, యథా = ఏ విధంగా, మదయితా = ఆనందపరుస్తుందో, దయితా + అధిగమః = ప్రియురాలిని పొందుట అనేది, తథా =
ఆ విధంగా, న = ఆనందపరచలేదు.
తాత్పర్యము:
యముడిని, మన్మథుడిని
జయించిన పరమశివుని స్తుతి అత్యంత మధురమైనది. చక్కని పదాలతో, యమకము
వంటి అలంకారాలతో నిండిన ఈ శివస్తుతి జ్ఞానులకు కలిగించే పారవశ్యం సాటిలేనిది.
లోకంలో ప్రియురాలి సాంగత్యం వల్ల కలిగే సుఖం కూడా, ఈ
దివ్యమైన స్తుతి పాఠం వల్ల కలిగే బ్రహ్మానందం ముందు ఏమాత్రం సరితూగదు.
విశేషములు:
- అలంకార విశేషం: 33వ శ్లోకంలో కవి తాను
రచించిన స్తోత్రంలోని 'యమక' అలంకార
ప్రాధాన్యతను స్వయంగా పేర్కొన్నారు. ఈ స్తోత్రమంతా పదాల పునరావృతంతో (యమకము)
చదవడానికి, వినడానికి ఎంతో ఇంపుగా ఉంటుంది.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 'అహతామలసంవిదామ్' అనగా ఎటువంటి ఆటంకాలు లేని స్వచ్ఛమైన ఆత్మజ్ఞానము కలవారు అని అర్థం.
అట్టి జ్ఞానులకు మాత్రమే ఈ స్తుతి యొక్క అంతరార్థం, ఆనందం
సంపూర్ణంగా అవగతమవుతాయి.
- భావం: భౌతిక సుఖాలకంటే (దయితాధిగమః) భగవంతుని
స్తుతించడం వల్ల కలిగే మానసిక శాంతి, ఆనందం గొప్పవని కవి ఈ శ్లోకం ద్వారా
ఉద్ఘాటించారు.
జగద్ధరభట్టు విరచించిన 'స్తుతికుసుమాంజలి'
లోని ముప్పై నాలుగవ శ్లోకం (ముగింపు శ్లోకం) మరియు దాని
ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం ఇక్కడ ఉన్నాయి.
శ్లోకము 34
కా నామ
నామరవధూరవధూతకాన్తా
కాన్తా న కా నరజనీ
రజనీపతిశ్రీః ।
శ్రీమంతమంతకరిపుం
కరిపుంగవాంత-
హేతుం
స్తువంతమవిరామవిరావమేతి ॥
ప్రతిపదార్థము:
కరి + పుంగవ + అంత + హేతుమ్
= శ్రేష్ఠమైన ఏనుగు (గజాసురుని) సంహారమునకు కారణమైనవాడును, శ్రీమంతమ్ =
ఐశ్వర్యవంతుడును (శోభాయమానుడు), అంతక + రిపుమ్ = యముని
శత్రువైన (మృత్యుంజయుడైన) శివుని, అవిరామ + విరావమ్ =
ఎడతెరిపి లేని స్తోత్ర పాఠములతో (పిలుపులతో), స్తువంతమ్ =
స్తుతించుచున్న పురుషుని, అవధూత + కాన్తా = (తన భర్తలను
సైతం) విడిచిపెట్టినట్టియు, అమరవధూః = అప్సరస (దేవతా స్త్రీ),
కా + నామ = ఎవతె, న + ఏతి = పొందదు? (తప్పక వరిస్తుంది). రజనీపతి + శ్రీః = చంద్రుని వంటి కాంతి కలిగినదియు,
కాన్తా = మనోజ్ఞమైనదియు అయిన, కా + నరజనీ = ఏ
మానవ స్త్రీ, న + ఏతి = పొందదు? (అందరూ
వరిస్తారు అని అర్థము).
తాత్పర్యము:
గజాసురుని సంహరించినవాడు, యముని
గర్వాన్ని అణచినవాడు, సకల ఐశ్వర్య సంపన్నుడు అయిన పరమశివుని
ఎవరైతే నిరంతరం స్తుతిస్తారో, అట్టి భక్తుడిని దేవతా
స్త్రీలైన అప్సరసలు సైతం తమ భర్తలను విడిచిపెట్టి మరీ అనుసరిస్తారు. అలాగే
చంద్రబింబం వంటి ముఖము కలిగిన సుందరమైన మానవ వనితలు కూడా ఆ శివభక్తుడిని
వరిస్తారు. అనగా శివస్తుతి చేసే భక్తుడు లోకాతీతమైన ఆకర్షణను, గౌరవమును మరియు సర్వ శుభములను పొందుతాడు.
విశేషములు:
- పామమధ్య యమకము: ఈ స్తోత్రమంతా 'యమకము'
అనే శబ్దాలంకారంతో కూడి ఉంది. అంటే ఒకే విధమైన అక్షర సమూహాలు
అర్థ భేదంతో పునరావృతం కావడం. (ఉదాహరణకు: కాన్తా-కాన్తా, రజనీ-రజనీ).
- వ్యాఖ్యాన ముగింపు: ఈ శ్లోకంతో 'పాదమధ్య
యమక స్తోత్రము' అనే 27వ అధ్యాయం
ముగుస్తుంది.
- రత్నకంఠుని వ్యాఖ్య: కాశ్మీర మహాకవి
జగద్ధరభట్టు రచించిన ఈ స్తుతికుసుమాంజలికి, రాజానక శంకరకంఠుని
కుమారుడైన రత్నకంఠుడు 'లఘుపంచిక' అనే
వ్యాఖ్యానాన్ని అందించారు.
ఇతి
శ్రీకాశ్మీరకమహాకవిశ్రీజగద్ధరభట్టవిరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య స్తుతికుసుమాంజలౌ
పాదమధ్యయమకస్తోత్రం నామ సప్తవింశః స్తోత్రమ్ ॥
జగద్ధరభట్టు
విరచించిన ఈ స్తోత్రములోని 34 శ్లోకాల పాదమధ్యయమకస్తోత్రం
తెలుగు వివరణ పూర్తి అయ్యింది.
No comments:
Post a Comment