29. ఏకాంతర యమక స్తోత్రము
శ్రీ రాజానక శంకరకంఠ పుత్రుడైన రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో కూడిన, కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచితమైన 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని ఏకాంతర యమక స్తోత్రము అను 29వ స్తోత్రపు ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషార్థాలు.
మొదటి
శ్లోకము
శ్లోకము:
ఉదారవర్ణైరథ
సంగతైరహం ముదాభిధావద్భిరుపోఢలక్షణైః ।
పదైరమందధ్వనిభిర్మహేశ్వరం
ప్రభుం ప్రపద్యే తురగోత్తమైరివ ॥ 1 ॥
ప్రతిపదార్థము:
అథ =
ఆ తర్వాత, అహం = నేను, ముదా = సంతోషముతో, ఉదార + వర్ణైః = శ్రేష్ఠమైన అక్షరములు కలవి (గుఱ్ఱముల పక్షమున: శ్రేష్ఠమైన
తెలుపు, ఎరుపు వంటి వర్ణములు కలవి), సంగతైః
= పరస్పర సంబంధము గల అర్థము కలిగినవి (గుఱ్ఱముల పక్షమున: రథముతో కూర్చబడినవి),
అభిధావద్భిః = ముఖ్యమైన శబ్ద వృత్తి (అభిధా) కలిగినవి (గుఱ్ఱముల
పక్షమున: వేగముగా పరిగెత్తునవి), ఉప + ఊఢ + లక్షణైః = లక్షణా
వృత్తిని ధరించినవి (గుఱ్ఱముల పక్షమున: దేవమణి మొదలైన శుభ లక్షణములు కలిగినవి),
అమంద + ధ్వనిభిః = గొప్పదైన ధ్వని గుణము కలిగినట్టి (గుఱ్ఱముల
పక్షమున: గొప్పదైన సకిలింతలు కలిగినట్టి), పదైః = పదములతో
(స్తుతులతో), తురగ + ఉత్తమైః + ఇవ = శ్రేష్ఠమైన అశ్వములతో
వలె, ప్రభుం = సర్వ సమర్థుడైన, మహేశ్వరం
= శివుడిని, ప్రపద్యే = ఆశ్రయించుచున్నాను.
తాత్పర్యము:
శ్రేష్ఠమైన
వర్ణములతో, చక్కని అర్థ సంబంధముతో, అభిధా-లక్షణా-ధ్వని వంటి
కావ్య గుణములతో కూడిన పదముల ద్వారా, శ్రేష్ఠమైన గుఱ్ఱములతో
యజమానిని సేవించినట్లుగా, నేను ఆ పరమేశ్వరుడిని భక్తితో
ఆశ్రయించుచున్నాను.
విశేషములు:
ఈ
శ్లోకమునందు 'ఏకాంతర యమకము' అను చిత్రాలంకారము ఉపయోగించబడినది.
కవి తన స్తుతిని అశ్వములతో పోల్చుచు ఉపమాలంకారమును కూడా అత్యంత చమత్కారముగా
ప్రయోగించారు. కావ్య శాస్త్రమునందలి అభిధా, లక్షణా, ధ్వని అను మూడు శబ్ద వృత్తులను ఇక్కడ పదములకు విశేషణములుగా వాడటము
విశేషము.
రెండవ
శ్లోకము
శ్లోకము:
శివేన
దేవ్యా జగృహే కరోऽహితస్రసన్యదా కుంకుమపంకరోహితః ।
తదాస్య
యోऽర్కాగ్నినిశాకరోహితః
స్తవః స వః స్యాదభయంకరో హితః ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము:
యదా =
ఏ సమయమున (వివాహ సమయమున), అహిత + త్రసన్ = కంకణముగా ఉన్న వాసుకి అనే పామును చూచి
భయపడుతున్నట్టియు, కుంకుమ + పంక + రోహితః = కుంకుమ పూతచే
ఎర్రబడినట్టియు, దేవ్యాః = పార్వతీ దేవి యొక్క, కరః = హస్తము, శివేన = శివునిచే, జగృహే = గ్రహించబడినదో (పాణిగ్రహణము చేయబడినదో), తదా
= అప్పుడు, అర్క + అగ్ని + నిశాకర + ఊహితః = సూర్యుడు,
అగ్ని మరియు చంద్రుడనే తన మూడు కన్నుల ద్వారా వ్యక్తము చేయబడిన
(ప్రకటించబడిన), అస్య = ఈ పరమేశ్వరుని యొక్క, యః = ఏ, స్తవః = స్తోత్రము కలదో, సః = అది, వః = మీకు, అభయంకరః
= భయమును పోగొట్టునదియు, హితః = మేలు చేయునదియు, స్యాత్ = అగుగాక.
తాత్పర్యము:
శివ
పార్వతుల వివాహ సమయమున, శివుని హస్తమునందు కంకణముగా ఉన్న సూర్పమును చూచి భయపడి,
కుంకుమతో ఎర్రబడిన పార్వతీ దేవి హస్తమును శివుడు పట్టుకున్నప్పుడు,
సూర్య చంద్ర అగ్ని నేత్రుడైన ఆ స్వామి నుండి వెలువడిన స్తోత్రము
మీకు అభయమును, శుభమును ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు:
ఇందులో
కూడా యమక అలంకారము పాదము చివరలో మనోహరముగా వాడబడినది. 'రోహితః',
'హితః' వంటి పదముల పునరావృత్తి శబ్ద
సౌందర్యమును పెంచుచున్నది. పార్వతీ దేవి యొక్క సహజమైన భీతిని (సర్పమును చూచి)
మరియు శివుని త్రినేత్రత్వమును కవి ఇక్కడ రమణీయముగా వర్ణించారు.
మూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అనంజనం
నేత్రవికాసకారణం నిరంకుశం కర్ణకరేణువారణమ్ । అచంద్రికం చిత్తచకోరపారణం క్రియాద్వ
ఈశార్చనమార్తిదారణమ్ ॥ 3 ॥
ప్రతిపదార్థము: అనఞ్జనం = అంజనము
(కాటుక లేదా మాయ అనే అజ్ఞానము) లేనిదైనను, నేత్ర + వికాస + కారణం = కన్నుల వికసమునకు
(జ్ఞానదృష్టి కలగడానికి) కారణమైనదియు, నిరంకుశం = అంకుశము
లేనిదైనను, కర్ణ + కరేణు + వారణమ్ = చెవులు అనే ఆడు ఏనుగులను
అరికట్టునదియు (ఇంద్రియ నిగ్రహము కలిగించునది), అచంద్రికం =
వెన్నెల లేనిదైనను, చిత్త + చకోర + పారణం = మనస్సు అనే చకోర
పక్షికి తృప్తినిచ్చునదియు, ఆర్తి + దారణమ్ = పీడలను
(దుఃఖములను) ఖండించునదియునైన, ఈశ + అర్చనం = ఈశ్వరుని పూజ,
వః = మీకు, (శుభమును) క్రియాత్ = చేయుగాక.
తాత్పర్యము: మాయ అనే అంజనము
లేకపోయినా జ్ఞాననేత్రమును వికసింపజేసేది, అంకుశము లేకపోయినా ఇంద్రియములను అదుపులో
ఉంచేది, వెన్నెల లేకపోయినా మనస్సు అనే చకోర పక్షికి
పరమానందమనే తృప్తిని ప్రసాదించేది అయిన ఈశ్వరార్చన మీ కష్టాలన్నింటినీ
తొలగించుగాక.
విశేషములు: ఇక్కడ 'విభావనాలంకారము'
ధ్వనించుచున్నది. లోకములో కళ్లు వికసించాలంటే అంజనము, ఏనుగును ఆపాలంటే అంకుశము, చకోర పక్షికి తృప్తి
కలగాలంటే వెన్నెల అవసరము. కానీ శివార్చనలో ఇవేవీ లేకపోయినా ఆయా కార్యములు
జరుగుచున్నవని వర్ణించుట ఈ శ్లోక విశిష్టత.
నాలుగవ
శ్లోకము
శ్లోకము: సుఖాకరోతి
క్లమహృన్నమాధవస్తథా మరౌ నోపవనేऽపి మా ధవః । యథా శరీరార్థనిరుద్ధమాధవః ప్రశస్యమానో
భగవానుమాధవః ॥ 4 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్లమ + హృత్ =
అలసటను పోగొట్టే, మాధవః = వసంత కాలము, మా = నన్ను,
తథా = అంతగా, న + సుఖాకరోతి = సుఖపెట్టదు,
మరౌ = ఎడారి యందు గాని, ఉపవనే + అపి =
ఉద్యానవనమునందు గాని, ధవః = ధవ వృక్షము (ఒక రకమైన చెట్టు),
మా = నన్ను, న + సుఖాకరోతి = సుఖపెట్టదు,
ప్రశస్యమానః = స్తుతింపబడుచున్నట్టియు, శరీర +
అర్థ + నిరుద్ధ + మాధవః = తన శరీరములోని సగభాగమునందు మాధవుడిని (విష్ణువును)
ధరించినట్టి (హరిహర రూపము), భగవాన్ = షడ్గుణైశ్వర్య
సంపన్నుడైన, ఉమాధవః = పార్వతీ పతి అయిన శివుడు, యథా = ఏ విధముగానైతే (నన్ను సుఖపెట్టుచున్నాడో).
తాత్పర్యము: వసంత కాలము గాని, వనములలోని
వృక్షములు గాని నాకు ఇవ్వలేని అమితానందమును, తన శరీరమునందు
హరిని (విష్ణువును) భాగముగా కలిగియున్న ఆ ఉమాపతి (శివుడు) తన స్తుతి ద్వారా నాకు
ప్రసాదించుచున్నాడు.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమునందు 'యమక' అలంకారము పాదముల చివర అత్యంత చమత్కారముగా వాడబడినది. 'మాధవ', 'ధవ', 'ఉమాధవ' అను పదముల పునరావృత్తి ద్వారా శివుని యొక్క హరిహర స్వరూపము మరియు పార్వతీ
వల్లభత్వము ఒకేసారి కీర్తించబడినవి.
అయిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: దినాంతరాత్య్రాగమయోరివాథవా
సురస్రవంతీయమునౌఘయోరివ । ఉమారమాకాముకయోః సమాగమః సితాసితస్తాపమఘం చ హంతు వః ॥ 5 ॥
ప్రతిపదార్థము: దిన + అంత + రాత్రి
+ ఆగమయోః + ఇవ = పగటి ముగింపు మరియు రాత్రి ప్రారంభము (సంధ్యా సమయము) వలె, అథవా = లేదా,
సురస్రవంతి + యమునా + ఓఘయోః + ఇవ = గంగానది మరియు యమునా నదుల
ప్రవాహముల వలె, ఉమా + రమా + కాముకయోః = పార్వతీ పతి (శివుడు)
మరియు లక్ష్మీ పతి (విష్ణువు) యొక్క, సిత + అసితః = తెలుపు
మరియు నలుపు వర్ణములతో కూడిన (గంగ-శివుడు తెలుపు, యమున-విష్ణువు
నలుపు), సమాగమః = కలయిక (హరిహర రూపము), వః = మీ యొక్క, తాపం = త్రివిధ తాపములను (ఆధ్యాత్మిక,
ఆదిభౌతిక, ఆదిదైవిక), అఘం
+ చ = పాపమును కూడా, హంతు = నశింపజేయుగాక.
తాత్పర్యము: పగలు-రాత్రి కలిసే
సంధ్యా సమయం లాగా, తెల్లని గంగ-నల్లని యమున కలిసే సంగమం లాగా, ఉమాపతి (శివుడు) మరియు రమాపతి (విష్ణువు) కలిసి ఉన్న ఈ హరిహర రూపము మీ
తాపములను, పాపములను తొలగించుగాక.
విశేషములు: ఇక్కడ శివకేశవుల
అభేదమును వర్ణించుట జరిగినది. శివుడు శుభ్ర వర్ణము (తెలుపు), విష్ణువు
నీల వర్ణము (నలుపు) గలవారు. వీరి కలయికను గంగా-యమునా సంగమముతో పోల్చుట అత్యంత
మనోహరముగా ఉన్నది.
ఆరవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ఉమాఖ్యమాసాద్య
మహానియోऽగతః
ప్రియం నిధిం సౌఖ్యమహాని యో గతః । కరోతు యుష్మాకమహాని యోగతః శుభాన్యసావిద్ధమహా
నియోగతః ॥ 6 ॥
ప్రతిపదార్థము: మహా + నీః = గొప్ప
నీతిమంతుడైన, యః = ఏ శివుడు, అగతః = పర్వతము (హిమవంతుని) నుండి,
ఉమా + ఆఖ్యం = ఉమ (పార్వతి) అనే పేరు గల, ప్రియం
= ప్రియమైన, నిధిం = నిధిని, ఆసాద్య =
పొంది, అహానిః = ఏ మాత్రము తరుగుదల లేని (నిరంతర), సౌఖ్యం = సుఖమును, గతః = పొందుచున్నాడో, ఇద్ధ + మహాః = ప్రకాశవంతమైన తేజస్సు గల, అసౌ = ఆ
శివుడు, నియోగతః = తన ఆజ్ఞ చేత, యోగతః
= యోగ సమాధి చేత, యుష్మాకం = మీకు, శుభాని
+ అహాని = శుభప్రదమైన దినములను, కరోతు = కలుగజేయుగాక.
తాత్పర్యము: గొప్ప నీతిమంతుడై, హిమవంతుని
దగ్గర ఉమ అనే నిధిని పొంది, తరుగుదల లేని సుఖాన్ని
అనుభవిస్తూ, దివ్యమైన తేజస్సుతో ప్రకాశించే ఆ పరమేశ్వరుడు తన
ఆజ్ఞాబలంతో మీకు శుభప్రదమైన రోజులను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమునందు 'యమకము'
అత్యంత జటిలముగా వాడబడినది. 'మహాని', 'అహాని', 'యోగతః', 'నియోగతః'
వంటి పదములను వివిధ అర్థములలో ప్రయోగించి కవి తన పాండిత్యమును
ప్రదర్శించారు.
ఏడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ద్విజాధిపాధిష్ఠితశేఖరం
మహాభుజం గవిన్యస్తభరం సముద్వహన్ । వపుః సదాభంగదయాసమాశ్రితం తనోతు వః సంపదమచ్యుతః
శివః ॥ 7 ॥
ప్రతిపదార్థము: (శివ
పక్షమున): అచ్యుతః = తన స్వతంత్ర శక్తి నుండి జారనివాడైన, శివః =
శివుడు, ద్విజ + అధిప + అధిష్ఠిత + శేఖరం = చంద్రునిచే
(ద్విజాధిప) అలంకరింపబడిన శిరస్సు గల, మహా + భుజం = గొప్ప
బాహువులు గల, గవి + న్యస్త + భరం = వృషభము (గోవు) పై భారమును
ఉంచినట్టి (వృషభవాహనుడైన), సదా + అభంగ + దయా + సమాశ్రితం =
ఎల్లప్పుడూ నాశనము లేని దయతో కూడిన, వపుః = శరీరమును,
సముద్వహన్ = ధరించినవాడై, వః = మీకు, సంపదం = సంపదలను, తనోతు = విస్తరింపజేయుగాక.
(విష్ణు పక్షమున - శ్లేష): అచ్యుతః = విష్ణువు, శివః =
మంగళప్రదుడై, ద్విజ + అధిప + అధిష్ఠిత + శేఖరం =
పక్షీంద్రుడైన గరుత్మంతునిపై అధిష్ఠించినవాడై, మహా + భుజంగే
= గొప్ప సర్పమైన ఆదిశేషునిపై, విన్యస్త + భరం = తన భారమును
ఉంచినట్టి (శేషతల్పముపై ఉన్నట్టి), సదాభం = ఎల్లప్పుడూ
శోభాయమానమైన కాంతి గల, గదయా + సమాశ్రితం = గద అనే ఆయుధమును
ధరించిన, వపుః = శరీరమును, సముద్వహన్ =
ధరించి, సంపదను ఇచ్చుగాక.
తాత్పర్యము: చంద్రుని శిరస్సుపై
ధరించి, ఎద్దును వాహనముగా చేసుకున్న శివుడు; అలాగే
గరుత్మంతుని అధిరోహించి, ఆదిశేషునిపై శయనించి, గదను ధరించిన విష్ణువు - వీరిద్దరి స్వరూపము మీకు సకల సంపదలను
కలుగజేయుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమునందు 'శ్లేషాలంకారము'
ద్వారా శివ మరియు విష్ణువుల లక్షణములు ఒకే పదజాలముతో వర్ణించబడినవి.
'ద్విజాధిప' అంటే చంద్రుడు మరియు
గరుత్మంతుడు అని, 'గవి' అంటే ఎద్దు
మరియు గద (గదయా) అని అర్థములను సాధించుట కవి ప్రతిభకు నిదర్శనము.
ఎనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: అఘద్రుమధ్వంసమహాకరేణవః
సుధాసితాః పావకకల్కరేణవః । వసంతి యస్మిన్నభయంకరేऽణవస్తనోతు శం తేన
హరః కరేణ వః ॥ 8 ॥
ప్రతిపదార్థము: అఘ + ద్రుమ + ధ్వంస
+ మహాకరేణవః = పాపములనే వృక్షములను కూల్చివేయుటలో గొప్ప ఏనుగుల వంటివియు, సుధా +
సితాః = అమృతము వలె (లేదా సున్నము వలె) తెల్లనైనవియునైన, పావక
+ కల్క + రేణవః = అగ్ని వల్ల మిగిలిన పిప్పి వంటివైన విభూతి రేణువులు (భస్మము),
అభయంకరే = భయమును పోగొట్టేటట్టి, యస్మిన్ = ఏ
(హస్తము) నందు, అణవః = సూక్ష్మముగా, వసంతి
= ఉంటున్నాయో, తేన = అటువంటి, కరేణ =
హస్తముతో, హరః = ఈశ్వరుడు, వః = మీకు,
శం = శ్రేయస్సును (మోక్షమును), తనోతు =
కలుగజేయుగాక.
తాత్పర్యము: పాపములనే అడవిని
నిర్మూలించే గజరాజుల వంటివి, అమృతంలా తెల్లగా మెరిసేవి అయిన విభూతి
రేణువులు ఏ అభయహస్తంపై ప్రకాశిస్తున్నాయో, అటువంటి దివ్యమైన
హస్తముతో ఆ పరమశివుడు మీకు శుభములను చేకూర్చుగాక.
విశేషములు: ఇక్కడ విభూతి
రేణువులను ఏనుగులతో పోల్చుట (రూపకాలంకార ఛాయ) గమనించదగ్గది. ఏనుగులు చెట్లను ఎలా
పెకిలిస్తాయో, శివుని విభూతి రేణువులు పాపములను అలా నశింపజేస్తాయని కవి భావన.
తొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ధృతిస్త్వదీయేన
సుదర్శనేన మే భవత్యభేదస్తు హరే కిముచ్యతే । పరస్పరం శంకరకృష్ణయోరిదం వచః
సుఖాయైకముఖోత్థమస్తు వః ॥ 9 ॥
ప్రతిపదార్థము: హరే = ఓ
విష్ణుమూర్తీ! (శివ పక్షమున: ఓ పాపహరణా!), త్వదీయేన = నీ సంబంధమైన, సుదర్శనేన = సుదర్శన చక్రము చేత (శివ పక్షమున: నీ శుభప్రదమైన దర్శనము చేత),
మే = నాకు, ధృతిః = ధైర్యము (సంతోషము),
భవతి = కలుగుచున్నది, అభేదః + తు = మన ఇద్దరి
మధ్య భేదము లేకపోవుట గురించి, కిం + ఉచ్యతే = ఇక
చెప్పేదేముంది?, ఇతి = ఈ విధముగా, శంకర
+ కృష్ణయోః = శివ కేశవుల యొక్క, ఏక + ముఖ + ఉత్థం = ఒకే
ముఖము నుండి వెలువడిన (అనగా వారిద్దరి అభేద భావము), పరస్పరం
= ఒకరినొకరు సంబోధించుకున్న, ఇదం = ఈ, వచః
= మాట, వః = మీకు, సుఖాయ = సుఖము కొరకు,
అస్తు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: "ఓ హరీ!
నీ సుదర్శన చక్రం వల్ల నాకు ధైర్యం కలుగుతోంది" అని శివుడు, "ఓ శంకరా! నీ శుభ దర్శనం వల్ల నాకు సంతోషం కలుగుతోంది" అని విష్ణువు -
ఇలా ఒకరితో ఒకరు భేదం లేదని పలికిన వారి మాటలు మీకు సుఖాన్ని ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకము హరిహర
అభేద తత్త్వమును చాటుచున్నది. 'సుదర్శన' మరియు 'హర' అను పదములను ఇద్దరు దేవుళ్లకు వర్తించేలా
శ్లేషలో వాడటము ఈ చిత్రకవిత్వంలోని ప్రత్యేకత.
పదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: న జన్మ యస్యాద్రිනිవాస దారుణః స తే
జ్వలత్యక్షిణి శిఖీ సదారుణః । యమం న కిం తేన శిరః సదారుణస్త్వదాశ్రితం కిం గ్రసతాం
స దారుణః ॥ 10 ॥
ప్రతిపదార్థము: అద్రి + నివాస =
పర్వతము (కైలాసము) నివాసముగా గలవాడా!, యస్య = ఏ అగ్నికి, దారుణః
= కట్టె (దారువు) నుండి, జన్మ + న = పుట్టుక లేదో (అనగా అది
సహజ సిద్ధమైన అగ్ని), సః = అటువంటి, సదా
+ అరుణః = ఎల్లప్పుడూ ఎర్రనైన, శిఖీ = అగ్ని, తే = నీ యొక్క, అక్షిణి = (మూడవ) కంటియందు, జ్వలతి = ప్రకాశించుచున్నది, హే విభో! = ఓ స్వామీ!,
శిరః + సదా = ఎల్లప్పుడూ నీ శిరస్సునందు ఉన్న (అగ్ని వంటి
తేజస్సుతో), తేన = దాని ద్వారా, యమం =
యముడిని, కిం + న + అరుణః = నీవు అడ్డగించలేదా? (అనగా దహించలేదా?), సః + దారుణః = క్రూరుడైన ఆ యముడు,
త్వద్ + ఆశ్రితం = నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తుడిని, కిం + గ్రసతాం = ఎలా మింగగలడు? (మింగలేడు అని
అర్థము).
తాత్పర్యము: ఓ కైలాసవాసా!
కట్టెల రాపిడితో పని లేకుండా సహజంగా నీ నేత్రంలో వెలిగే ఆ అగ్ని సాక్షిగా, నీవు
యముడిని సైతం ఎదిరించినవాడవు. అటువంటప్పుడు క్రూరుడైన ఆ యముడు నీ భక్తులను ఎలా ఏమీ
చేయగలడు?
విశేషములు: లోకంలో అగ్ని
కలగాలంటే ఎండుకట్టెలు (దారువు) కావాలి, కానీ శివుని నేత్రాగ్ని అటువంటిది కాదు. 'దారుణః' (క్రూరుడు), 'సదారుణః'
(ఎర్రనైనవాడు/కట్టెతో కూడినవాడు) వంటి పద ప్రయోగాల ద్వారా కవి యమక
చమత్కారాన్ని ప్రదర్శించారు.
పదకొండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: సదానగోపాహితబంధురస్థితిం
స్తువే పినాకేన సమేధితశ్రియమ్ । మహర్ద్ధికంసోపశమే కృతాదరం హరం హరిం వా తరసా
రసాదహమ్ ॥ 11 ॥
ప్రతిపదార్థము: అహం = నేను, రసాత్ =
భక్తిరసముతో, తరసా = వేగముగా (త్వరగా), హరం = శివుని, వా = లేదా, హరిం
= విష్ణువును, స్తువే = స్తుతించుచున్నాను. (శివ పక్షమున): సదా = ఎల్లప్పుడూ, నగే = కైలాస పర్వతమునందు, ఉప + ఆహిత = ఉంచబడిన,
బంధుర + స్థితిం = మనోహరమైన నివాసము గలవానిని, పినాకేన = పినాకము అను ధనుస్సు చేత, సమేధిత + శ్రియం
= వృద్ధి పొందిన శోభ గలవానిని, మహర్ద్ధి = గొప్పవైన అణిమాది
అష్ట సిద్ధులు గలవానిని, కం = సుఖమును (బ్రహ్మానందమును),
స + ఉపశమే = ఇంద్రియ నిగ్రహము గలవారి యందు (మునుల యందు), కృత + ఆదరం = ఆదరమును చూపువానిని. (విష్ణు
పక్షమున): స + దాన + గోప = దాన గుణము కలిగిన గోపకుల యందు,
ఆహిత + బంధుర + స్థితిం = నిశ్చలమైన ప్రేమతో కూడిన స్థితి గలవానిని,
అపి = మరియు, నాకేన = స్వర్గము చేత కూడా
(స్వర్గమునందలి సంపదల చేత), సమేధిత + శ్రియం = వృద్ధి పొందిన
లక్ష్మీ శోభ గలవానిని, మహత్ + ఋద్ధి + కంస = గొప్ప ఐశ్వర్యము
గల కంసుడనే అసురుని యొక్క, ఉపశమే = వినాశమునందు, కృత + ఆదరం = ఆసక్తిని చూపినవానిని.
తాత్పర్యము: కైలాసమున
నివసించుచు, పినాక ధనుస్సుతో శోభిల్లుతూ, మునులను అనుగ్రహించు
శివుని; అలాగే గోపకులతో కలిసి ఉంటూ, వైకుంఠవాసియై,
దుష్ట కంస సంహారము చేసిన విష్ణువును - వీరిద్దరిని నేను భక్తితో
స్తుతించుచున్నాను.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'శబ్ద
శ్లేషాలంకారము' వాడబడినది. ఒకే పదజాలమును విడదీయు విధానమును
బట్టి శివ మరియు విష్ణువులకు వేర్వేరు అర్థములు వచ్చుట కవి చాతుర్యము.
పన్నెండవ
శ్లోకము
శ్లోకము: మనో భృశం భ్రామ్యతి
బాలిశం భవే జహాతి భక్తిం చ దివానిశం భవే । అతః పరం నామ కిమస్య శం
భవేన్నివేదయేత్స్వం యది కర్మ శంభవే ॥ 12 ॥
ప్రతిపదార్థము: బాలిశం =
అజ్ఞానముతో కూడిన (మూఢమైన), మనః = నా మనస్సు, భవే = ఈ సంసారమునందు,
భృశం = మిక్కిలి, భ్రామ్యతి = తిరుగుచున్నది,
దివానిశం = అహోరాత్రములు (పగలు రేయి), భవే =
శివుని యందు, భక్తిం + చ = భక్తిని కూడా, జహాతి = విడిచిపెట్టుచున్నది, అస్య = ఇటువంటి
(జడమైన) మనస్సుకు, అతః + పరం = దీనికంటే మించిన, శం = శ్రేయస్సు (మోక్షము), కిం + భవేత్ = ఏముంటుంది?
(ఉండదు అని అర్థము), నామ = నిశ్చయముగా,
యది = ఒకవేళ (ఆ మనస్సు), స్వం + కర్మ = తన
యొక్క సమస్త కర్మలను, శంభవే = పరమశివునికి, నివేదయేత్ = సమర్పించినట్లయితే (అదే గొప్ప శ్రేయస్సు).
తాత్పర్యము: అజ్ఞానముతో నిండిన
నా మనస్సు ఎప్పుడూ సంసార భ్రమల్లో పడి కొట్టుకుపోతూ, శివునిపై భక్తిని మరచిపోతోంది.
ఇటువంటి మనస్సుకు తన కర్మలన్నింటినీ 'శివార్పణం' చేయడము తప్ప వేరే శ్రేయస్సు మార్గము లేదు.
విశేషములు: ఇక్కడ 'భవే' అను పదాన్ని సంసారము మరియు శివుడు అను రెండు అర్థాలలో వాడి యమక
చమత్కారాన్ని సాధించారు. మనస్సును భగవంతునికి నివేదించడమే మోక్షమార్గమని కవి
ఉద్బోధించారు.
పదమూడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: సముద్రజన్మానముపాదధత్కరే
సితద్యుతిం వక్త్రనివేశనోచితమ్ । రతః సదాస్కందకదర్థనాహతౌ హరో హరిర్వా దురితం
ధునోతు వః ॥ 13
॥
ప్రతిపదార్థము: హరః = శివుడు, వా = లేదా,
హరిః = విష్ణువు, వః = మీ యొక్క, దురితం = పాపమును, ధునోతు = నశింపజేయుగాక. (శివ పక్షమున): సముద్ర + జన్మానం = సముద్రమందు
పుట్టిన (కాలకూట విషమును), అసిత్ + ద్యుతిం = నల్లని కాంతి
గలదానిని (విషము), వక్త్ర + నివేశన + ఉచితమ్ = ముఖమునందు
(కంఠమునందు) ఉంచుకొనుటకు తగినదానిని, కరే = చేతితో, ఉపాదధత్ = ధరించినవాడై, సదా = ఎల్లప్పుడూ, స్కంద = కుమారస్వామి యొక్క, కదర్థనా = పీడను
(రాక్షసుల వల్ల కలిగే బాధను), హతౌ = తొలగించుటయందు, రతః = ఆసక్తి గలవాడు. (విష్ణు పక్షమున): సముద్ర + జన్మానం = సముద్రమున పుట్టిన (పాంచజన్య శంఖమును), సిత + ద్యుతిం = తెల్లని కాంతి గలదానిని, వక్త్ర +
నివేశన + ఉచితమ్ = ముఖమునందు (నోటి వద్ద ఉంచి ఊదుటకు) తగినదానిని, కరే = చేతియందు, ఉపాదధత్ = ధరించినవాడై, సతాం = సత్పురుషుల యొక్క, ఆస్కంద = మాయా ఆవరణ వల్ల
కలిగే, కదర్థనా = కష్టములను, హతౌ =
తొలగించుటయందు, రతః = ఆసక్తి గలవాడు.
తాత్పర్యము: నల్లని విషాన్ని
కంఠమున ధరించి కుమారస్వామి కష్టాలను తీర్చిన శివుడు; అలాగే తెల్లని శంఖాన్ని నోటి
వద్ద ధరించి భక్తుల మాయా బంధాలను తొలగించే విష్ణువు - మీ పాపములను హరించుగాక.
విశేషములు: సముద్రం నుండి
పుట్టినవి విషము మరియు శంఖము. ఒకరు విషాన్ని (నలుపు) గొంతులో దాచుకుంటే, మరొకరు
శంఖాన్ని (తెలుపు) ఊదుతారు. ఈ రెండింటిని పోలుస్తూ శ్లేషలో చెప్పడం అద్భుతం.
పద్నాల్గవ
శ్లోకము
శ్లోకము: జిగీషవః
క్లేశపరంపరాభవం వనేషు భిక్షాధృతకర్పరా భవమ్ । అసోఢవంతః కునృపాత్పరాభవం భజంతి సంతః
స్తుతితత్పరా భవమ్ ॥ 14 ॥
ప్రతిపదార్థము: క్లేశ + పరంపరా +
భవం = అవిద్య, అస్మిత, రాగద్వేషాది క్లేశముల పరంపరకు కారణమైన
సంసారమును, జిగీషవః = జయించవలెనని కోరువారై, వనేషు = అడవుల యందు, భిక్షా + ధృత + కర్పరాః =
భిక్షాటనము కొరకు మట్టిపెంకును (పాత్రను) ధరించినవారై, కునృపాత్
= దుష్ట రాజుల నుండి, పరాభవం = అవమానమును, అసోఢవంతః = సహించలేనివారై, సంతః = సత్పురుషులు,
స్తుతి + తత్పరాః = (నీ) స్తుతి యందు ఆసక్తి గలవారై, భవమ్ = సంసారహరుడైన శివుని, భజంతి =
సేవించుచున్నారు.
తాత్పర్యము: సంసారమనే క్లేశ
పరంపరను జయించాలనుకునే సత్పురుషులు, దుష్ట రాజుల దగ్గర అవమానాలకు తలవంచలేక,
అడవులకు వెళ్లి భిక్షా పాత్రను ధరించి అయినా సరే, నిరంతర శివస్తుతి చేస్తూ ఆ పరమేశ్వరుడినే ఆశ్రయిస్తారు.
విశేషములు: ఇక్కడ 'భవమ్'
(సంసారము) మరియు 'భవమ్' (శివుడు) అను పదముల ప్రయోగము ద్వారా యమకము సాధించబడినది. భవబంధములను
తెంచేవాడు 'భవుడు' ఒక్కడే అని కవి
ఆశయము.
పదిహేనవ
శ్లోకము
శ్లోకము: కదా దధానో
ఘనశాంతిశోభినీం శుభాంబరాలంకరణోచితాం తనుమ్ । భజామ్యహం దృష్టనివేశనౌచితీం శశీవ
తిగ్మాంశురివాచ్యూతస్య తే ॥ 15 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే విభో = ఓ
స్వామీ!, అచ్యుతః = స్వతంత్రుడవైన, తే = నీ యొక్క, దృష్టి + నివేశన + ఉచితీం = కటాక్ష వీక్షణములకు పాత్రతను, కదా = ఎప్పుడు, భజామి = పొందుదునో?, అహం = నేను, ఘన + శాంతి + శోభినీం = గాఢమైన శాంతి
(ఇంద్రియ నిగ్రహము) తో శోభించునట్టియు, శుభ + అంబర + అలంకరణ
+ ఉచితాం = శుభ్రమైన వస్త్రములకు, అలంకారములకు యోగ్యమైన,
తనుమ్ = శరీరమును, దధానః = ధరించినవాడై,
శశీ + ఇవ = చంద్రుని వలె, తిగ్మాంశుః + ఇవ =
సూర్యుని వలె. (చంద్ర సూర్యుల పక్షమున): అచ్యుతస్య = విష్ణువు యొక్క, నేత్రములుగా ఉన్న
చంద్ర సూర్యులు, ఘన + శాంతి + శోభినీం = మేఘములు తొలగిన
నిర్మలత్వముతో శోభించు, అంబర + అలంకరణ = ఆకాశమునకు
అలంకారముగా ఉన్న, తనుమ్ = దేహమును (బింబమును), దధానః = ధరించినవారై (ఉన్నట్లుగా).
తాత్పర్యము: నిర్మలమైన ఆకాశంలో
అలంకారప్రాయంగా ఉంటూ విష్ణుమూర్తికి నేత్రాలుగా మారిన సూర్యచంద్రుల వలె, నేను కూడా
గాఢమైన శాంతిని, శుభ్రమైన వేషధారణను కలిగి, నీ దివ్య దృష్టికి ఎప్పుడు పాత్రుడనవుతానో కదా!
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'శబ్ద శ్లేష'
ద్వారా తన శరీరమును ఆకాశముతోను, తన శాంతిని
మేఘము లేని నిర్మలత్వముతోను పోల్చుకుంటూ శివకటాక్షము కోసం కవి ఆరాటపడుతున్నారు.
పదహారవ
శ్లోకము
శ్లోకము: కిమామ్రవన్యా
సృమరాలవాలయా ప్రియాకబర్యా కిమరాలవాలయా । సరః శ్రియా కిం సమరాలబాలయా
ధృతేశభక్తిర్హ్యమరాలవాలయ ॥ 16 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే అమర = ఓ నాశనము
లేనివాడా!, సృమర + ఆలవాలయా = విశాలమైన పాదులు కలిగిన, ఆమ్రవన్యా
= మామిడి తోటతో, కిం = ఏమి ప్రయోజనము?, అరాల + వాలయా = వంకరగా ఉన్న జుట్టు కలిగిన, ప్రియా +
కబర్యా = ప్రియురాలి కొప్పుతో, కిం = ఏమి ప్రయోజనము?,
స + మరాల + బాలయా = హంస పిల్లలతో కూడిన, సరః +
శ్రియా = సరస్సు యొక్క అందముతో, కిం = ఏమి ప్రయోజనము?,
హి = ఏలయనగా, మయా = నాచే, అ + లవా = తక్కువ కాని (అనగా గొప్పదైన), అ + లయా =
నాశనము లేని, ఈశ + భక్తిః = ఈశ్వర భక్తి, ధృతా = ధరించబడినది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీ
మీద అత్యంతమైన,
అక్షయమైన భక్తిని నేను కలిగి ఉన్నాను. ఇక నాకు మామిడి తోటల వల్ల
గాని, సుందరీమణుల వల్ల గాని, హంసలున్న
సరస్సుల వల్ల గాని కలిగే ప్రాపంచిక సుఖాలతో పనేముంది?
విశేషములు: శివభక్తి రసంలో
మునిగిపోయిన కవికి ఇతర భౌతిక సుఖాలన్నీ నిస్సారంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఇక్కడ నాలుగవ
పాదమునందు 'అమర-అలవ-అలయ' అని పదములను విడదీసి చమత్కారమును
ప్రదర్శించారు.
పదిహేడవ
శ్లోకము
శ్లోకము: కదానవద్యామతినిర్మలామహం
మహానదీనాం సలిలైః ప్రసాదిభిః । వహామి హంసైరుపశోభితాంబరాం ప్రభుప్రసాదాచ్ఛరదం యథా
తనుమ్ ॥ 17 ॥
ప్రతిపదార్థము: అహం = నేను, ప్రభు +
ప్రసాదాత్ = ఆ పరమశివుని అనుగ్రహము వలన, శరదం + యథా =
శరదృతువు వలె, అనవద్యాం = దోషరహితమైనదియు, ప్రసాదిభిః = నిర్మలమైన, మహానదీనాం = గంగాది మహానదుల
యొక్క, సలిలైః = జలముల వలె (పవిత్ర భావములతో), అతి + నిర్మలాం = మిక్కిలి స్వచ్ఛమైనదియు, హంసైః =
హంసల వంటి (జ్ఞానుల వంటి) చిహ్నములతో, ఉపశోభిత + అంబరాం =
అలంకరింపబడిన వస్త్రము (ఆకాశము) కలదియునైన, తనుమ్ = నా
శరీరమును (స్థితిని), కదా = ఎప్పుడు, వహామి
= ధరింతును (పొందుదును).
తాత్పర్యము: శరదృతువు ఎలాగైతే
మేఘాలు తొలగి నిర్మలమైన నదీజలాలతో, హంసలతో కూడిన ఆకాశంతో ప్రకాశిస్తుందో,
నేను కూడా శివుని దయతో అజ్ఞానమనే మాలిన్యం తొలగి, పవిత్ర భావాలతో, జ్ఞానుల సాంగత్యంతో ఎప్పుడు
అలరారుతానో కదా!
విశేషములు: ఇక్కడ శరదృతువుతో
కవి తనను తాను పోల్చుకున్నారు. శరత్తులో నదులు ఎలా నిర్మలమవుతాయో, భక్తుడి
మనస్సు కూడా శివప్రసాదం వల్ల అలాగే పవిత్రమవుతుందని దీని భావము.
పద్దెనిమిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రభుం ప్రపత్తుం
స్థలమేహి మాలయం మహీధరం మానస వా హిమాలయమ్ । రసాతలే వౌపయికాహిమాలయం శ్రయంతమన్వేషయ
యాహి మా లయమ్ ॥ 18 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే మానస = ఓ మనసా!, ప్రభుం =
స్వామిని, ప్రపత్తుం = చేరుకొనుటకు, మాలయం
= మలయ పర్వత సంబంధమైన, స్థలం = ప్రదేశమునకు, ఏహి = వెళ్లుము, వా = లేదా, హిమాలయం
= హిమవత్పర్వతమనే, మహీధరం = పర్వతమునకు (వెళ్లుము), వా = లేదా, రసాతలే = పాతాళ లోకమునందు, ఔపయిక + అహి + మాలయం = తగిన సర్ప సమూహమునకు నిలయమైన ప్రదేశమున, శ్రయంతం = కొలువై ఉన్నవానిని (హాటకేశ్వరుని), అన్వేషయ
= వెతుకుము, లయం = వినాశమును (వృథా ప్రయాసను), మా + యాహి = పొందకుము.
తాత్పర్యము: ఓ మనసా! నీవు
పరమేశ్వరుడిని సేవించాలనుకుంటే మలయ పర్వతానికో, హిమాలయానికో లేదా సర్పాలకు
నిలయమైన పాతాళంలో ఉన్న హాటకేశ్వరుని దగ్గరికో వెళ్లు. అంతే తప్ప వ్యర్థమైన పనులతో
కాలక్షేపం చేసి నశించిపోకు.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'మాలయం',
'హిమాలయం', 'అహిమాలయం' వంటి
పదప్రయోగాలతో కవి శబ్ద చమత్కారాన్ని ప్రదర్శించారు. భగవంతుని అన్వేషణలో మనస్సును
నిమగ్నం చేయమని ఇక్కడ సందేశం ఇవ్వబడినది.
పందొమ్మిదవ
శ్లోకము
శ్లోకము: నిధాయ చక్షుర్దహతో
మనోభవం న కామహానిం ప్రవితన్వతో దృశా । అనష్టమూర్తేర్దధతోऽష్టమూర్తితాం జయంతి
శంభోర్వివిధా విభూతయః ॥ 19 ॥
ప్రతిపదార్థము: చక్షుః = (మూడవ)
కంటిని, నిధాయ = ఉంచి, మనోభవం = మన్మధుని, దహతః = దహించినట్టియు, దృశా = తన దృష్టితో, కామ + హానిం = కోరికల నాశనమును, న + ప్రవితన్వతః =
చేయనివాని వలె (తన భక్తుల కోరికలు తీర్చువాని వలె), అష్ట +
మూర్తితాం = ఎనిమిది రూపములను (పంచభూతాలు, సూర్యచంద్రులు,
యజమాని), దధతః + అపి = ధరించినవాడైనను,
అనష్ట + మూర్తేః = నాశనము లేని స్వరూపము గలవానిని, శంభోః = ఆ శివుని యొక్క, వివిధాః = అనేక రకములైన,
విభూతయః = మహిమలు, జయంతి = సర్వోత్కృష్టముగా
వెలుగొందుచున్నవి.
తాత్పర్యము: తన మూడవ కంటితో
మన్మథుడిని దహించినా, భక్తుల కోరికలను మాత్రాం దహించక తీర్చేవాడు; ఎనిమిది రూపాలలో (అష్టమూర్తులు) కనిపిస్తున్నా, తాను
మాత్రం ఎప్పుడూ నశించని ఏకైక పరబ్రహ్మము - అటువంటి శంభుని మహిమలు అత్యంత
ఆశ్చర్యకరమైనవి.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'విరోధాభాస
అలంకారము' ఉన్నది. ఒక పక్క కాముడిని దహించాడని చెబుతూనే,
మరో పక్క 'కామ హాని' చేయలేదని
చెప్పడం (కోరికలు తీరుస్తాడని భావం) విరోధంగా అనిపించినా అర్థమును బట్టి
సమన్వయమవుతుంది. అలాగే అష్టమూర్తులు ఉన్నవాడికి 'అనష్ట
మూర్తి' (రూపం లేనివాడు/నాశనం లేనివాడు) అని చెప్పడం కూడా
విశేషం.
ఇరవయ్యవ
శ్లోకము
శ్లోకము: సమాశ్రితస్త్వాం
కరుణాపరాజయః క్వచిన్న తస్యాస్తి రణే పరాజయః । పరే తమారబ్ధపరస్పరాజయః శ్రయంతి నాథం
ధృతచాపరాజయః ॥ 20 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే అజ = ఓ పుట్టుక
లేనివాడా!, కరుణాపర = కరుణయే ప్రధానముగా గలవాడా!, త్వాం =
నిన్ను, సమాశ్రితః = ఆశ్రయించినవానికి, రణే = యుద్ధమునందు, క్వచిత్ = ఎక్కడనూ, పరాజయః = ఓటమి, న + అస్తి = ఉండదు, ఆర్బ్ధ + పరస్పర + ఆజయః = ఒకరితో ఒకరు యుద్ధమును ప్రారంభించినట్టియు,
ధృత + చాప + రాజయః = ధనుస్సుల వరుసలను ధరించినట్టియు, పరే = శత్రువులు కూడా, తం = ఆ నీ భక్తుని, నాథం = తమ నాథునిగా (యజమానిగా), శ్రయంతి =
ఆశ్రయిస్తారు.
తాత్పర్యము: ఓ కరుణామయుడవైన
ఈశ్వరా! నిన్ను ఆశ్రయించిన భక్తుడికి ఈ సంసార యుద్ధంలో గాని, రణరంగంలో
గాని ఎన్నటికీ ఓటమి ఎదురవ్వదు. ఆయుధాలు ధరించి యుద్ధానికి వచ్చిన శత్రువులు సైతం
నీ భక్తుని ప్రభావానికి లోనై, అతనినే తమ ప్రభువుగా భావించి
శరణువేడుతారు.
విశేషములు: ఇక్కడ 'పరాజయః'
(ఓటమి), 'ఆజయః' (యుద్ధము),
'రాజయః' (వరుసలు) వంటి పదాల పునరావృత్తితో
పాదాంత యమకమును కవి ప్రయోగించారు. శివారాధకుడికి సర్వత్రా విజయమే లభిస్తుందని దీని
భావము.
ఇరవై
ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: ధ్రువం స
కృష్ణస్తమధశ్చకార యశ్చిరాయ పక్షద్వయకల్పితస్థితిమ్ । ద్విజాధిరాజం వినతార్తిహారిణం
బిభర్తి యో మూర్ధ్ని స తు త్వమీశ్వరః ॥ 21 ॥
ప్రతిపదార్థము: యః = ఎవడైతే, చిరాయ =
చాలా కాలముగా, పక్ష + ద్వయ + కల్పిత + స్థితిమ్ = రెండు
రెక్కల మీద స్థితి కలిగి ఉన్నట్టియు (మరియు శుక్ల కృష్ణ పక్షములలో ఉండునట్టియు),
వినత + ఆర్తి + హారిణం = వినత (తల్లి) యొక్క దుఃఖమును పోగొట్టినట్టి
(మరియు నమస్కరించిన వారి బాధలు తీర్చునట్టి), ద్విజ +
అధిరాజం = పక్షీంద్రుడైన గరుత్మంతుని (మరియు చంద్రుని), అధః
+ చకార = క్రింద ఉంచుకున్నాడో (వాహనముగా చేసుకున్నాడో), సః =
ఆ, కృష్ణః = విష్ణువు (లేదా మలినమైనవాడు), ధ్రువం = నిశ్చయముగా, తు = అయితే, యః = ఎవడవైతే నీవు, తం = అటువంటి (చంద్రుని),
మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, బిభర్తి =
ధరించుచున్నావో, సః + త్వం = అట్టి నీవు, ఈశ్వరః = నిజమైన ఈశ్వరుడవు.
తాత్పర్యము: రెండు రెక్కలున్న
గరుత్మంతుని (వినత పుత్రుని) వాహనముగా చేసుకుని క్రింద ఉంచుకున్న విష్ణువు 'కృష్ణుడు'
(నల్లనివాడు/తక్కువవాడు) అయితే, రెండు
పక్షములలో (శుక్ల, కృష్ణ) తిరిగే చంద్రుని (వినతుల బాధలు
తీర్చేవానిని) తన తల మీద ధరించిన నీవు మాత్రమే గొప్ప 'ఈశ్వరుడవు'.
విశేషములు: ఇక్కడ విష్ణువును
శివునితో పోల్చుతూ కవి వ్యతిరేక శ్లేషను వాడారు. విష్ణువు గరుత్మంతుని 'అధః'
(క్రింద) ఉంచుకుంటే, శివుడు చంద్రుని 'మూర్ధ్ని' (తల పైన) ధరించాడని, కావున శివుడే గొప్పవాడని కవి చమత్కారం.
ఇరవై
రెండు మరియు ఇరవై మూడు (యుగ్మము)
శ్లోకము: విభుం విరించోऽపి న వేద నామ యం
నతస్య దుఃఖం ఘనవేదనామయమ్ । నిహంతి తస్యాపి భవేదనామయం శుచం భజేన్నాప్యనివేదనామయమ్ ॥
22 ॥ సముద్రజాలింగితకంఠమండలం
సదైవ సత్యాహితసక్తిమచ్యుతమ్ । అనన్యగా యస్య నవోక్తిమౌక్తికైరలంకరోతి ప్రచురా
సరస్వతీ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: నామ = నిశ్చయముగా, యం = ఏ,
విభుం = ప్రభువును, విరించః + అపి = బ్రహ్మ
దేవుడు కూడా, న + వేద = తెలుసుకోలేడో, యః
= ఎవడు, నతస్య = నమస్కరించిన భక్తుని యొక్క, ఘన + వేదనా + మయమ్ = గొప్పదైన వేదనతో కూడిన, దుఃఖం =
దుఃఖమును, నిహంతి = నశింపజేయునో, తస్యాపి
= అటువంటి భక్తునికి, అనామయం = మోక్షము (ఆరోగ్యము), భవేత్ = కలుగును, అయం = ఈ భక్తుడు, అనివేదనామ్ = చెప్పనలవి కాని, శుచం = సంసార దుఃఖమును,
న + అపి + భజేత్ = పొందడు, యస్య = ఏ స్వామి
యొక్క, సముద్ర + జ + ఆలింగిత + కంఠ + మండలం = సముద్రమున
పుట్టిన హాలాహలము చేత ఆలింగనము చేసుకోబడిన కంఠము గల (నల్లని కంఠము గల), సదా + ఏవ = ఎల్లప్పుడూ, సత్యా + ఆహిత + సక్తిం =
సతీదేవి (పార్వతి) యందు ఆసక్తి గల (మరియు సత్యమునందు ఆసక్తి గల), అచ్యుతమ్ = నాశనము లేని వానిని, ప్రచురా =
విస్తారమైన, సరస్వతీ = వాక్కు (కవిత్వం), నవ + ఉక్తి + మౌక్తికైః = కొత్త పలుకులనే ముత్యాలతో, అలంకరోతి = అలంకరించుచున్నదో.
తాత్పర్యము: బ్రహ్మదేవుడు కూడా
ఎవరి తత్త్వాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకోలేడో, ఎవరైతే తనను వేడుకున్న భక్తుల భయంకరమైన
కష్టాలను హరిస్తారో, అటువంటి పరమేశ్వరుని ఆశ్రయించిన వారికి
మోక్షం లభిస్తుంది. సముద్రంలో పుట్టిన విషాన్ని కంఠాన ధరించి, సతీదేవి ప్రాణనాథుడై, అచ్యుతుడై వెలిగే ఆ దేవుడిని
నా వాక్కులనే ముత్యాలతో అలంకరిస్తున్నాను.
విశేషములు: ఈ రెండు శ్లోకాలు
ఒకదానితో ఒకటి అర్థ సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి (యుగ్మము). శివుని కంఠమునందలి విషమును, పార్వతిపై
ఆయనకున్న ప్రేమను వర్ణిస్తూ, కవి తన కావ్యాన్ని ఆయనకు
సమర్పిస్తున్నారు. 'అచ్యుత' శబ్దము
ఇక్కడ శివునికి వర్తించడము విశేషము.
ఇరవై
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: అభీష్టదాయీ
యమధామహోదయాద్ధ్వనిర్యయా శ్వేతనృపే మహోదయా । ధృతిం దిశంతీ నమతామహో దయా క్వ సా
తవాస్మాస్వధునా మహోదయా ॥ 24 ॥
ప్రతిపదార్థము: అహో = ఆశ్చర్యము!, నమతాం =
నమస్కరించు భక్తులకు, ధృతిం = ధైర్యమును, దిశంతీ = ప్రసాదించునట్టియు, మహ + ఉదయా = గొప్పదైన
ఉదయము (ప్రభావము) గలట్టియు, యయా = ఏ నీ దయ చేత, శ్వేతనృపే = శ్వేతుడనే రాజు విషయమున, యమ + ధామ + హా
= యముని తేజస్సును (భయమును) నశింపజేయునట్టియు, అభీష్టదాయీ =
కోరిన రక్షణను ఇచ్చునట్టియు, ధ్వనిః = 'భయపడకు' అనే శబ్దము, ఉదయాత్ =
ఉత్పన్నమైనదో, మహః + దా = తేజస్సును ఇచ్చునట్టి, సా = అటువంటి, తవ = నీ యొక్క, దయా
= కరుణ, అధునా = ఇప్పుడు, అస్మాసు = మా
యందు, క్వ = ఎక్కడ ఉన్నది? (మాపై కూడా
ఆ దయను చూపుమని భావము).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! పూర్వము
శ్వేతుడనే భక్త రాజర్షిని యముడు పట్టుకోబోగా, నీ దయ వల్లనే కదా 'భయపడకు'
అనే అభయ వాక్కు వినిపించి అతడిని రక్షించింది. భక్తులకు
ధైర్యాన్నిచ్చే అటువంటి నీ గొప్ప కరుణ ఇప్పుడు మాపై ఎందుకు ప్రసరించడం లేదు?
విశేషములు: ఇక్కడ శ్వేతుడనే
రాజును యమపాశం నుండి శివుడు రక్షించిన పురాణ గాథను కవి స్మరించారు. 'మహోదయా'
అను పదమును వేర్వేరు అర్థములలో వాడి యమక చమత్కారమును ప్రదర్శించారు.
ఇరవై
ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అయమహం
పురుషోత్తమమచ్యూతం బలిజితం కృతసత్యపరిగ్రహమ్ । అచలితశ్రియమాశ్రితనందకం
ధృతసుదర్శనమీశ్వరమాశ్రయే ॥ 25 ॥
ప్రతిపదార్థము: అయం + అహం = ఇట్టి
నేను, ఈశ్వరం = పరమేశ్వరుని, ఆశ్రయే = ఆశ్రయించుచున్నాను. (శివ పక్షమున): పురుషోత్తమం = పురుషులందరిలో
(ఆత్మలలో) ఉత్తముడైన పరమాత్మను, అచ్యుతం = తన ఐశ్వర్యము
నుండి జారనివానిని, బలి + జితం = బలవంతులైన
త్రిపురాసురాదులను జయించినవానిని, కృత + సత్య + పరిగ్రహమ్ =
సత్యమును (లేదా వృషభమును) స్వీకరించినవానిని, అచలిత + శ్రియం
= చలనము లేని శోభ గలవానిని, ఆశ్రిత + నందకం = తన్ను
ఆశ్రయించిన భక్తులను ఆనందింపజేయువానిని, ధృత + సుదర్శనం =
సుందరమైన రూపమును ధరించినవానిని. (విష్ణు పక్షమున): పురుషోత్తమం = విష్ణువును, అచ్యుతం = కృష్ణుని,
బలి + జితం = బలి చక్రవర్తిని జయించినవానిని, కృత
+ సత్య + పరిగ్రహమ్ = సత్యభామను పరిగ్రహించినవానిని, అచలిత +
శ్రియం = లక్ష్మీదేవిని వీడనివానిని, ఆశ్రిత + నందకం =
నందకమనే ఖడ్గమును ధరించినవానిని, ధృత + సుదర్శనం = సుదర్శన
చక్రమును ధరించినవానిని.
తాత్పర్యము: సకల ఆత్మలకు
ప్రభువు, భక్తులను ఆనందింపజేసేవాడు, శుభప్రదమైన దర్శనము
ఇచ్చేవాడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుని నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను. ఆ స్వామి విష్ణు స్వరూపుడై
బలిని జయించి, సుదర్శన చక్రమును ధరించి లోకమును
రక్షించుచున్నాడు.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'శ్లేషాలంకారము'
ద్వారా శివ మరియు విష్ణువుల ఇరువురి లక్షణములను ఒకే పదజాలముతో కవి
వర్ణించారు. 'నందక' మరియు 'సుదర్శన' పదములను ఇక్కడ ఆయుధములుగాను మరియు
గుణములుగాను వాడటము విశేషము.
ఇరవై
ఆరవ శ్లోకము
శ్లోకము: వితన్వతీం
భక్తిమతాం సమానతాం బిభర్తి యా కల్పలతాసమానతామ్ । కథం దధన్మూర్తిమిమాం సమానతాం తవ
స్తుతిం వచ్మి శతం సమా న తామ్ ॥ 26 ॥
ప్రతిపదార్థము: యా = ఏ నీ స్తుతి, భక్తిమతాం =
భక్తులకు, స + మానతాం = గౌరవముతో కూడిన స్థితిని, వితన్వతీ = కలుగజేయుచున్నదో, కల్పలతా + సమానతామ్ =
కల్పవృక్షముతో సమానత్వమును, బిభర్తి = కలిగియున్నదో, తామ్ = అటువంటి, తవ = నీ యొక్క, స్తుతిం = స్తోత్రమును, సమానతాం = చక్కగా వంగిన
(నమస్కరించిన), ఇమాం = ఈ, మూర్తిం =
శరీరమును (రూపమును), దధత్ = ధరించినవాడనై, శతం = వంద, సమాః = సంవత్సరముల వరకు, కథం + న + వచ్మి = ఏల గానము చేయను? (తప్పక చేస్తాను
అని అర్థము).
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! భక్తులకు
గౌరవాన్ని ఇచ్చేది, కోరిన కోరికలు తీర్చే కల్పవృక్షం వంటిది అయిన నీ స్తుతిని,
నేను వినమ్రంగా వంగిన దేహముతో వంద సంవత్సరాల కాలమైనా ఎందుకు గానము
చేయకుండా ఉంటాను? నిరంతరం నీ కీర్తన చేస్తూనే ఉంటాను.
విశేషములు: కవి ఇక్కడ 'సమానతాం'
మరియు 'సమా' అను పదములను
వేర్వేరు సందర్భాలలో వాడి యమకమును సాధించారు. భగవంతుని స్తుతించడం వల్ల భక్తుడికి
లోకంలో గౌరవం, పరలోకంలో మోక్షం లభిస్తాయని ఇక్కడ
చెప్పబడినది.
ఇరవై
ఏడవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఇహ
పరశుచితోర్జితాకృతిర్ద్విజపతిశేఖరతాం బిభర్తి యః । త్రిజగతి గిరిశం సతాం హితం
ప్రణమతరామతనుం తమచ్యుతమ్ ॥ 27 ॥
ప్రతిపదార్థము: (శివ
పక్షమున): ఇహ = ఈ లోకమున, యః = ఎవడు, పర +
శుచితా + ఊర్జిత + ఆకృతిః = మిక్కిలి పవిత్రతతో ఒప్పే గొప్ప ఆకృతి గలవాడై, ద్విజ + పతి + శేఖరతాం = చంద్రుడిని శిరస్సుపై ధరించిన స్థితిని
(చంద్రశేఖరత్వమును), బిభర్తి = ధరించి ఉన్నాడో, త్రిజగతి = ముల్లోకములలో, సతాం = సత్పురుషులకు,
హితం = మేలు చేయువాడును, అతనుం = రూపము
లేనివాడును (వ్యాపకుడు), అచ్యుతమ్ = తన శక్తి నుండి
జారనివాడును అయిన, తం = ఆ, గిరిశం =
పరమశివుడిని, ప్రణమతరామ్ = మిక్కిలిగా నమస్కరించుము.
(పరశురామ పక్షమున): యః = ఎవడు, పరశు + చిత + ఊర్జిత + ఆకృతిః =
పరశువు (గండ్రగొడ్డలి) అనే ఆయుధముతో కూడిన భయంకరమైన ఆకృతి గలవాడో, ద్విజ + పతి + శేఖరతాం = బ్రాహ్మణోత్తములలో శ్రేష్ఠత్వమును, బిభర్తి = కలిగి ఉన్నాడో, త్రిజగతి = ముల్లోకములలో,
గిరి + శంసతాం = వాక్కులతో స్తుతించువారికి, హితం
= హితము కోరువాడును, అచ్యుతమ్ = విష్ణు స్వరూపుడైన, తం = ఆ, రామ + తనుమ్ = పరశురామ అవతారమును, ప్రణమత = నమస్కరించుము.
తాత్పర్యము: అత్యంత పవిత్రమైన
మూర్తితో, చంద్రుడిని తలపైన ధరించి, సత్పురుషులను రక్షించే ఆ
గిరీశుడిని (శివుడిని) భక్తితో సేవించండి. అలాగే, చేతిలో
గొడ్డలిని ధరించి, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడై, విష్ణు స్వరూపుడైన పరశురాముడిని కూడా నమస్కరించండి.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'శ్లేషాలంకారము'
ద్వారా శివుడిని మరియు పరశురాముడిని ఒకే పదములతో కవి కీర్తించారు. 'ద్విజపతి' అంటే చంద్రుడు మరియు బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుడు
అని రెండు అర్థములలో వాడబడినది.
ఇరవై
ఎనిమిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: యమం
యయారబ్ధమహామహానయః క్షయం దృశా యస్య స శర్మహానయః । దదాసి చేత్తాముదితో మహానయః
క్షతాశ్చ విఘ్నాః కృతకామహానయః ॥ 28 ॥
ప్రతిపదార్థము: హే ఆరబ్ధ + మహా +
మహ = భక్తుల భయమును తొలగించే గొప్ప ఉత్సవమును (అనుగ్రహమును) ప్రారంభించినవాడా!, యస్య = ఏ
యముని యొక్క, సః = ఆ ప్రసిద్ధమైన, అ +
నయః = అక్రమము (లోకమును మింగివేయుట), శర్మ + హా = సుఖమును
నశింపజేయునదో, తం + యమం = అటువంటి యముడిని కూడా, యయా = ఏ, దృశా = దృష్టితో, త్వం
= నీవు, క్షయం = నాశనమునకు (దహించుటకు), అనయః = పంపితివో (నీవు తీసుకెళ్లావో), తామ్ =
అటువంటి (అనుగ్రహ) దృష్టిని, దదాసి + చేత్ = (నాకు)
ప్రసాదించినట్లయితే, ఉదితః = ప్రకాశించిన, మహా + నయః = గొప్ప శుభకరమైన స్థితి కలుగును, కృత +
కామ + హానయః = కోరికలను (మరియు మన్మథుడిని) నశింపజేసినట్టియు, విఘ్నాః + చ = విఘ్నములు (జన్మ మృత్యు రూపమైనవి) కూడా, క్షతాః = నశించిపోవును.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! లోకమును
పీడిస్తూ అందరి సుఖాలను హరించే యముడిని సైతం నీవు ఏ కంటి చూపుతోనైతే దహించి భస్మం
చేశావో, అటువంటి నీ కరుణా దృష్టిని నాపై ప్రసరింపజేయి. అప్పుడు నా కోరికలన్నీ
నశించి, సంసార రూపమైన విఘ్నాలన్నీ తొలగిపోయి నాకు పరమ మంగళం
కలుగుతుంది.
విశేషములు: ఇక్కడ 'మహానయః',
'అనయః' వంటి పదములను వివిధ అర్థములలో
ఉపయోగించి యమకమును సాధించారు. యముడిని జయించిన నీ దృష్టి నాపై పడితే నా కష్టాలన్నీ
తీరుతాయని కవి ప్రార్థిస్తున్నారు.
ఇరవై
తొమ్మిదవ శ్లోకము
శ్లోకము: అనలసంభృతకాంతి
దధత్సదారుచిరమారచితాస్పదమీక్షణమ్ । సుమతయే విధురోపకృతిప్రియో భవతు వో
భగవాన్భగవానివ ॥ 29 ॥
ప్రతిపదార్థము: (శివ
పక్షమున): భగవాన్ = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడైన శివుడు, భగవాన్ + ఇవ
= బుద్ధ దేవుని వలె, వః = మీకు, సుమతయే
= సద్బుద్ధి కొరకు, భవతు = అగుగాక. అనల + సంభృత + కాంతి =
అగ్ని (నేత్రాగ్ని) చేత నిండిన కాంతి కలిగినట్టియు, సదా =
ఎల్లప్పుడూ, రుచిర + మార + చితా + ఆస్పదమ్ = సుందరమైన
మన్మథుని దహించిన భస్మరాశికి నిలయమైన (మనోహరమైన), ఈక్షణం =
కంటిని, దధత్ = ధరించినవాడును, విధు +
రోప + కృతి + ప్రియః = విష్ణువును (విధు) బాణముగా (రోప) చేయుటయందు ఆసక్తి గలవాడును
(త్రిపుర సంహార సమయమున). (బుద్ధ పక్షమున): భగవాన్ = బుద్ధుడు, అ + నలస + భృత + కాంతి =
ఆలస్యము లేనివాడై (నిరంతర ధ్యాన నిష్ఠుడై) ధరించిన కాంతి గలవాడును, సదా + రుచి + రమా + రచిత + ఆస్పదమ్ = ఎల్లప్పుడూ కాంతివంతమైన
లక్ష్మీదేవికి నిలయమైన, ఈక్షణం = కన్నులు గలవాడును, విధుర + ఉపకృతి + ప్రియః = దుఃఖితులైన వారికి (విధుర) ఉపకారము చేయుటయందు
ఆసక్తి గలవాడును.
తాత్పర్యము: అగ్నితేజస్సుతో
నిండిన కన్ను గలవాడు, మన్మథుడిని దహించి తన చూపుతోనే శాసించినవాడు, విష్ణువును బాణముగా చేసి త్రిపురాలను గెలిచిన ఆ పరమేశ్వరుడు - దుఃఖితులను
ఆదుకునే బుద్ధ దేవుని వలె మీకు సద్బుద్ధిని ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఇక్కడ శివుడిని
బుద్ధునితో పోల్చుతూ 'శ్లేషాలంకారము' వాడబడినది. 'విధుర' మరియు 'మారుడు' వంటి పదాలను రెండు భిన్నమైన అర్థాలలో వాడటం కవి చాతుర్యము.
ముప్పైయవ
శ్లోకము
శ్లోకము: న జాతు తజ్జ్ఞాః
కృతినోऽవహంత
యామధోగతౌ కారణమేవ హంత యా । త్వయి ప్రసన్నే సుమతౌ సుమతౌ న యామి దుఃఖం నరకావహం తయా ॥
30 ॥
ప్రతిపదార్థము: తత్ + జ్ఞాః =
పరమార్థమును తెలిసిన వారును, కృతినః = విద్వాంసులును అయిన వారు, యాం = ఏ, అహంతాం = అహంకారమును, జాతు = ఎన్నడూ, న + అవహంత = ధరించరో, యా = ఏ అహంకారము, అధోగతౌ = పతనమునకు, కారణం + ఏవ = కారణమో, హంత = అయ్యో (విచారము),
సుమతౌ = శ్రేష్ఠమైన బుద్ధి గలవాడవును, ప్రసన్నే
= అనుగ్రహము గలవాడవును అయిన, త్వయి = నీవు (ఉండగా), తయా = ఆ అహంకారము చేత కలిగే, నరక + ఆవహం =
నరకప్రదమైన, దుఃఖం = దుఃఖమును, అహం =
నేను, న + యామి = పొందను.
తాత్పర్యము: ఓ స్వామీ! పండితులు, జ్ఞానులు
ఎల్లప్పుడూ దూరంగా ఉంచేది, మనిషి పతనానికి ముఖ్య కారణమైనది ఆ
అహంకారము. అయ్యో! అటువంటి అహంకారము వల్ల కలిగే నరక బాధలు, నీ
వంటి కరుణామయుడు నాపై ప్రసన్నుడై ఉండగా నాకు కలగవు.
విశేషములు: ఇక్కడ అహంకారాన్ని
నిరసిస్తూ శివ కటాక్షం వల్ల కలిగే అభయాన్ని కవి వర్ణించారు. 'సుమతౌ'
మరియు 'అహంతయా' వంటి
పదప్రయోగాలు యమక చమత్కారాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.
ముప్పై
ఒకటవ శ్లోకము
శ్లోకము: ప్రియాం ముఖే యోऽధృతపంచమస్వరాం గిరం
వహంతీమమృతస్య సోదరామ్ । విశేషవిశ్రాంతరుచిర్బిభర్తి మాం వపుష్యసౌ పుష్యతు వః శివోऽచ్యుతః ॥ 31 ॥
ప్రతిపదార్థము: (శివ
పక్షమున): అసౌ = ఈ, శివః = శివుడు, వః =
మిమ్ములను, పుష్యతు = పోషించుగాక. యః = ఎవడైతే, ముఖే = మొదట (తన పేరులో మొదట), ధృత + పంచమ + స్వరాం
= అచ్చులలో ఐదవదైన 'ఉ' కారమును
ధరించినట్టియు ('ఉ' + 'మా' = ఉమా), అమృతస్య + సోదరామ్ = అమృతము వంటి తీయనైన,
గిరం = వాక్కును, వహంతీమ్ = కలిగినట్టి,
ప్రియామ్ = ప్రియురాలైన పార్వతిని ('మా'
అను అక్షర స్వరూపిణిని), వపుషి = తన శరీరమున
(సగభాగమున), బిభర్తి = ధరించునో, విశేష
+ విశ్రాంత + రుచిః = విశిష్టమైన కాంతితో కూడినవాడు. (విష్ణు
పక్షమున): అసౌ = ఈ, అచ్యుతః =
విష్ణువు, వః = మిమ్ములను, పుష్యతు =
పోషించుగాక. యః = ఎవడైతే, ముఖే = నోటి యందు, ధృత + పంచమ + స్వరాం = ఐదవ స్వరము (పంచమ స్వరము) తో పాడేటట్టియు, అమృతస్య + సోదరామ్ = అమృతముతో పాటు పుట్టినట్టి (సముద్ర మథనమున), గిరం = వాక్కును (శోభను), వహంతీమ్ = కలిగినట్టి,
ప్రియామ్ = ప్రియురాలైన లక్ష్మీదేవిని ('మా'
అనగా లక్ష్మి), వపుషి = తన వక్షస్థలమున,
బిభర్తి = ధరించునో, వి + శేష + విశ్రాంత +
రుచిః = పక్షి (గరుత్మంతుడు) మరియు శేషుడు (ఆదిశేషుడు) లపై విశ్రమించిన కాంతి
గలవాడు.
తాత్పర్యము: పార్వతీదేవిని తన
శరీరంలో సగభాగంగా ధరించిన శివుడు; అలాగే లక్ష్మీదేవిని తన వక్షస్థలంలో ధరించి,
గరుడ వాహనుడై, శేషతల్పంపై పవళించే విష్ణువు -
మీ అందరినీ రక్షించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'శ్లేషాలంకారము'
ద్వారా 'మా' అను పదమును
ఉమ మరియు లక్ష్మి అనే ఇద్దరి అర్థాలలో వాడటం అత్యంత చమత్కారము. శివ-కేశవుల
అభేదాన్ని కీర్తిస్తూ స్తోత్రాన్ని ముగించిన తీరు ప్రశంసనీయము.
ముప్పై
రెండవ శ్లోకము
శ్లోకము: నుతిర్మయేయం భజతాం
హితాయ తే కృతానయా శర్మ సతాం హి తాయతే । మనస్యపి గ్లానిరపోహితా యతే ధృతా యదేషా
శ్రుతిసంహితాయతే ॥ 32 ॥
ప్రతిపదార్థము: తే = నీ యొక్క, ఇయం = ఈ,
నుతిః = స్తోత్రము, మయా = నాచే, భజతాం = భక్తుల యొక్క, హితాయ = మేలు కొరకు, కృత = చేయబడినది, అనయా = దీని ద్వారా, సతాం = సత్పురుషుల యొక్క, శర్మ = మంగళము (సుఖము),
హి = నిశ్చయముగా, తాయతే = విస్తరింపబడుచున్నది,
యతే = నియమము గల (జితేంద్రియుడైన భక్తుని), మనసి
+ అపి = మనస్సునందు కూడా, గ్లానిః = అలసట (దుఃఖము), అపోహితా = తొలగింపబడినది, యత్ = ఏలయనగా, ధృతా = (మనస్సున) ధరించబడిన, ఏషా = ఈ స్తోత్రము,
శ్రుతి + సంహితా + యతే = వేద సంహిత వలె ప్రవర్తించుచున్నది.
తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరా! నీపై
నేను చేసిన ఈ స్తుతి భక్తుల మేలు కొరకు ఉద్దేశించబడినది. దీని వల్ల సత్పురుషులకు
శుభం కలుగుతుంది. నియమ నిష్ఠలు గల భక్తుల మనస్సులోని దుఃఖం దీనివల్ల తొలగిపోతుంది, ఎందుకంటే ఈ
స్తోత్రం వేద సంహిత వలె అత్యంత పవిత్రమైనది.
విశేషములు: ఇక్కడ 'నుతిః',
'హితాయ', 'తాయతే' వంటి
పదములతో కూడిన యమకము శ్లోకానికి అందాన్నిచ్చింది. కవి తన స్తోత్రానికి వేద సంహితతో
సమానమైన గౌరవాన్ని ఆపాదించారు.
ముప్పై
మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము: అమేయమహిమా హిమాద్రి
తనయానయాత్తహృదయో దయోర్జితమతిః । విభుర్భవరుజం రుజన్న వికలం కలంకరహితం హితం దిశతు
వః ॥ 33 ॥
ప్రతిపదార్థము: అమేయ + మహిమా =
కొలవలేని మహిమ గలవాడును, హిమాద్రి + తనయా + నయ + ఆత్త + హృదయః = పార్వతీ దేవి యొక్క
ప్రేమచే (నీతిచే) వశము చేసుకోబడిన హృదయము గలవాడును, దయా +
ఊర్జిత + మతిః = కరుణతో నిండిన బుద్ధి గలవాడును అయిన, విభుః
= ప్రభువు (శివుడు), భవ + రుజం = సంసారమనే రోగమును, రుజన్ = ముక్కలు చేయుచు (నశింపజేయుచు), వః = మీకు,
అవికలం = సంపూర్ణమైనదియు, కలంక + రహితం =
మాలిన్యము లేనిదియునైన, హితం = శ్రేయస్సును, దిశతు = ప్రసాదించుగాక.
తాత్పర్యము: అపరిమితమైన మహిమ
గలవాడు, పార్వతీ దేవి ప్రేమకు లోనైన హృదయం గలవాడు, కరుణామయుడు
అయిన ఆ పరమేశ్వరుడు మీ సంసార బాధలను తొలగించి, మీకు
నిష్కల్మషమైన, సంపూర్ణమైన మేలును చేకూర్చుగాక.
విశేషములు: 'భవరుజం
రుజన్' అనగా సంసారమనే వ్యాధిని నశింపజేయువాడని అర్థము.
భగవంతుడు గొప్ప వైద్యుడిగా (వైద్యనాథుడిగా) ఇక్కడ కీర్తించబడినాడు.
ముప్పై
నాలుగవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఉదారకరుణోऽరుణోర్జితమహా
మహానివలయో లయోజితవపుః । అఘౌఘశమనో మనోధృతముదాముదాత్తవిభవో భవో భవతు వః ॥ 34 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఉదార + కరుణః =
గొప్ప దయ గలవాడును, అరుణ + ఊర్జిత + మహాః = సూర్యుని వలె గొప్ప తేజస్సు గలవాడును,
మహా + అహి + వలయః = గొప్ప సర్పమైన వాసుకిని కంకణముగా గలవాడును,
లయ + ఉజ్జిత + వపుః = నాశనము లేని శరీరము గలవాడును, ఉదాత్త + విభవః = గొప్ప ఐశ్వర్యము (మహిమ) గలవాడును అయిన, భవః = శివుడు, మనః + ధృత + ముదామ్ = మనస్సునందు
సంతోషమును ధరించిన, వః = మీ యొక్క, అఘ
+ ఓఘ + శమనః = పాప సమూహమును నశింపజేయువాడు, భవతు = అగుగాక.
తాత్పర్యము: అపారమైన కరుణతో, సూర్యతేజస్సుతో,
సర్పభూషణాలతో అలరారేవాడు, నాశనం లేని దివ్య
మంగళ విగ్రహుడు అయిన ఆ శంభుడు, భక్తితో ఉండేవారి పాపాలను
హరించి శుభాలను ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకమున 'భవః భవతు'
అను పదప్రయోగము మంగళప్రదముగా ఉన్నది. శివుని అష్టమూర్తులలో ఒకటైన 'భవ' రూపము ఇక్కడ ప్రసన్నమైనది.
ముప్పై
ఐదవ శ్లోకము
శ్లోకము: ఏకః పాదోదకమధిశిరః
శ్లాఘ్యమన్యస్య ధత్తే చక్రే పూజాం నయనకమలేనాపరస్య ద్వితీయః । ఇత్యన్యోన్యం
ప్రకృతిమహతామంతరజ్ఞౌ గుణానాం హర్షోత్కర్షం కమపి కురుతాం కామకంసద్విషౌ వః ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము: ఏకః = ఒకడైన శివుడు, అన్యస్య =
వేరొకడైన విష్ణువు యొక్క, శ్లాఘ్యం = ప్రశంసనీయమైన, పాద + ఉదకమ్ = పాదోదకమును (గంగను), అధిశిరః = తలపైన,
ధత్తే = ధరించుచున్నాడు, ద్వితీయః =
రెండవవాడైన విష్ణువు, అపరస్య = మరియొకడైన శివుని యొక్క
(పాదముల యందు), నయన + కమలేన = తన కన్ను అనే పద్మముతో,
పూజాం = పూజను, చక్రే = చేసెను, ఇతి = ఈ విధముగా, అన్యోన్యం = ఒకరినొకరు, ప్రకృతి + మహతాం = స్వభావసిద్ధమైన గొప్పవైన, గుణానాం
= గుణముల యొక్క, అంతరజ్ఞౌ = లోతు తెలిసినవారైన, కామ + కంస + ద్విషౌ = మన్మథుని శత్రువు (శివుడు) మరియు కంసుని శత్రువు
(విష్ణువు), వః = మీకు, కమపి =
అనిర్వచనీయమైన, హర్ష + ఉత్కర్షం = అత్యంత సంతోషమును, కురుతాం = కలుగజేయుదురు గాక.
తాత్పర్యము: విష్ణువు పాదాల
నుండి పుట్టిన గంగను శివుడు తన తల మీద ధరిస్తాడు; అలాగే శివుని పూజించడానికి
విష్ణువు తన కంటినే పద్మముగా సమర్పించాడు. ఇలా ఒకరి గొప్పతనాన్ని ఒకరు గుర్తించే ఆ
హరిహరులు (కామ దహనుడు, కంస మర్దనుడు) మీకు అమితమైన ఆనందాన్ని
ప్రసాదించుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకము హరిహర
అభేదాన్ని, వారి పరస్పర భక్తిని చాటిచెప్పే అద్భుతమైన ముగింపు. శివుడు విష్ణు
పాదోదకాన్ని ధరిస్తే, విష్ణువు శివార్చనలో తన నేత్రాన్నే
అర్పించిన పురాణ గాథలను ఇక్కడ కవి సమన్వయపరిచారు.
ముప్పై
ఆరవ శ్లోకము (మంగళాశాసనము)
శ్లోకము: యస్మిన్నద్రిసముద్రజావహనయోరుత్సృజ్య
నైసర్గికం వైరం కేసరికుంజరప్రవరయోః సౌహార్దహృద్యా స్థితిః । యస్మిన్నప్యహిరాజపన్నగభుజౌ
నిర్వ్యాజమైత్రీయుజౌ నిష్ప్రత్యూహమసౌ మహాపురుషయోః సంధిర్నిబధ్నాతు వః ॥ 36 ॥
ప్రతిపదార్థము: యస్మిన్ = ఏ (హరిహర
రూపమైన) మహాపురుషుల కలయిక యందు, అద్రి + సముద్రజ + ఆవహనయోః = పర్వత పుత్రిక
(పార్వతి) వాహనమైన సింహమునకు మరియు సముద్ర పుత్రిక (లక్ష్మి) తండ్రి లేదా
సముద్రమున పుట్టిన విష్ణువు వాహనమునకు (గజమునకు - ఇక్కడ వాహనములైన సింహ-గజములకు
అని అర్థము), నైసర్గికం = సహజ సిద్ధమైన, వైరం = వైరమును, ఉత్సృజ్య = విడిచిపెట్టి, కేసరి + కుంజర + ప్రవరయోః = శ్రేష్ఠమైన సింహము మరియు ఏనుగులకు, సౌహార్ద + హృద్యా = స్నేహముతో కూడిన మనోహరమైన, స్థితిః
= స్థితి కలుగుచున్నదో, యస్మిన్ + అపి = దేనియందు కూడా,
అహిరాజ + పన్నగభుజౌ = సర్పరాజైన వాసుకి మరియు పాములను తినే
గరుత్మంతుడు, నిర్వ్యాజ + మైత్రీ + యుజౌ = కపటము లేని
నిశ్చలమైన స్నేహముతో కూడి ఉన్నారో, అసౌ = అటువంటి, మహాపురుషయోః = ఆ మహాపురుషుల (శివ కేశవుల), సంధిః =
కలయిక, వః = మీకు, నిష్ప్రత్యూహం =
ఎటువంటి విఘ్నములు లేని (శుభమును), నిబధ్నాతు = కలుగజేయుగాక.
తాత్పర్యము: ఏ హరిహర
స్వరూపంలోనైతే,
సహజ శత్రువులైన సింహము మరియు ఏనుగు (పార్వతి, విష్ణువుల
వాహన చిహ్నాలు) తమ వైరమును మరచి స్నేహంగా ఉంటున్నాయో, ఏ
రూపంలోనైతే పాము (వాసుకి) మరియు పాములను తినే గరుత్మంతుడు నిష్కపటమైన మైత్రితో
కలిసి ఉంటున్నారో, అటువంటి అద్భుతమైన శివకేశవుల కలయిక మీకు
సకల విఘ్నాలను తొలగించి శుభాలను చేకూర్చుగాక.
విశేషములు: ఈ శ్లోకముతో 29వ స్తోత్రము
మంగళాంతముగా ముగిసినది. పరస్పర విరుద్ధ స్వభావము గల ప్రాణులు కూడా భగవంతుని
సన్నిధిలో శాంతమును వహిస్తాయని, అటువంటి హరిహర అభేద తత్త్వము
భక్తులకు రక్షణ కవచమని కవి భావన.
ముగింపు: శ్రీ రాజానక
శంకరకంఠ పుత్రుడైన రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో
కూడిన, కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచితమైన 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని ఏకాంతర యమక స్తోత్రము
అను 29వ స్తోత్రము సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment