33.కర్ణపూర స్తోత్రం

 

జగద్ధరభట్టు విరచితమైన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని 33వ స్తోత్రం (కర్ణపూర స్తోత్రం) ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేష వివరణలు

---

1 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
కాంచీకాంచనకింకిణీకలకలః శింజానమంజీరజో-
ఝాంకారః సకలాంగభూషణమణిశ్రేణీఝణాడంబరః |
వాగ్దేవ్యాః ప్రచలస్ఖలద్భుజలతాక్షేపక్క్వణత్కంకణ-
క్వాణశ్చంక్రమణక్రమే విజయతే చంద్రార్థమౌలేః స్తవః || 1 ||
ప్రతిపదార్థము:
చంద్రార్థమౌలేః = చంద్రకళాధరుడైన శివుని యొక్క, స్తవః = స్తోత్రము (స్తుతి), చంక్రమణ + క్రమే = సంచరించే క్రమమునందు (నడకలో), విజయతే = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగుచున్నది. (ఈ స్తోత్రము ఎటువంటిదనగా), కాంచీ + కాంచన + కింకిణీ + కలకలః = మొలనూలు యొక్క బంగారు గంటల నుండి వచ్చే కలకల ధ్వని కలది, శింజాన + మంజీర + జః + ఝాంకారః = మ్రోగుచున్న అందెల నుండి పుట్టిన ఝంకార ధ్వని కలది, సకల + అంగ + భూషణ + మణి + శ్రేణీ + ఝణాడంబరః = అన్ని అంగముల యందలి ఆభరణాల మణుల సమూహం నుండి వచ్చే ఝణఝణమనే గొప్ప ధ్వని కలది, ప్రచల + స్ఖలత్ + భుజలతా + క్షేప + క్క్వణత్ + కంకణ + క్వాణః = కదులుతూ, జారుతూ ఉన్న తీగ వంటి చేతుల విక్షేపము (కదలిక) వల్ల మ్రోగుచున్న కంకణముల ధ్వని కలిగిన, వాగ్దేవ్యాః = సరస్వతీ దేవి యొక్క (స్వరూపము వలె ఉన్నది).
తాత్పర్యము:
చంద్రశేఖరుని ఈ స్తోత్రము అతిశయిల్లుచున్నది. సరస్వతీ దేవి సంచరిస్తున్నప్పుడు ఆమె బంగారు మొలనూలు గంటలు, మ్రోగుచున్న అందెలు, శరీరమంతటా ఉన్న రత్నాభరణాలు మరియు కదులుతున్న భుజలతల వల్ల మ్రోగే కంకణాల ధ్వనులు ఏ విధంగా మనోహరంగా ఉంటాయో, ఈ స్తోత్రము యొక్క పదబంధాలు కూడా అంతటి శబ్దమాధుర్యంతో అలరారుతున్నాయి.
విశేషములు:

• ఇక్కడ స్తోత్రాన్ని సాక్షాత్తు వాగ్దేవి (సరస్వతి) నడకతో పోల్చడం జరిగింది.

• శబ్దాలంకార ప్రధానమైన ఈ శ్లోకంలో పదాల కూర్పు సంగీత లయను తలపిస్తుంది.

• 'వర్ణక' అనగా పారాణి అని కూడా అర్థం ఉంది, ఇది వర్ణనలోని గాఢతను తెలుపుతుంది.

---

2 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
స్వామిన్వాఙ్మయదేవతా భగవతీ స్వేచ్ఛావిహారక్రియా-
క్రీడాకాననమాననం భవ భవద్భక్తస్య నూనం వ్యధాత్ |
నో చేన్నూతననూతనః ప్రతిదినం హృద్యః సముద్యన్క్రమా-
దస్మిన్నుజ్జ్వలవర్ణకోమలపదన్యాసః కథం లక్ష్యతే || 2 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే స్వామిన్ = ఓ నాథా!, హే భవ = ఓ శివా!, వాఙ్మయ + దేవతా = వాగ్రూపిణి అయిన, భగవతీ = పార్వతీదేవి (లేక సరస్వతి), భవద్భక్తస్య = నీ భక్తుడనైన నా యొక్క, ఆననం = ముఖమును, స్వేచ్ఛా + విహార + క్రియా + క్రీడా + కాననం = తన ఇచ్ఛా పూర్వక విహారమునకు సంబంధించిన క్రీడావనముగా, నూనం = నిశ్చయముగా, వ్యధాత్ = చేసినది, నో చేత్ = అలా కాకపోయినట్లయితే, అస్మిన్ = ఈ స్తోత్రమునందు, ప్రతిదినం = ప్రతిరోజూ, నూతన + నూతనః = ఎప్పటికప్పుడు కొత్తదైన, హృద్యః = మనోహరమైన, క్రమాత్ = క్రమముగా, సముద్యన్ = ఉద్భవిస్తున్న, ఉజ్జ్వల + వర్ణ + కోమల + పదన్యాసః = ప్రకాశవంతమైన అక్షరములతో కూడిన మెత్తని పదముల కూర్పు (మరియు శ్రేష్ఠమైన రంగుతో కూడిన సుకుమారమైన అడుగుల తీరు), కథం = ఏ విధంగా, లక్ష్యతే = కనిపిస్తుంది?.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! పరమశివా! నీ భక్తుడనైన నా ముఖాన్ని వాగ్దేవి తన విహార క్రీడావనంగా చేసుకున్నది. అందుకే నా ముఖం (వాక్కు) నుండి వెలువడే ఈ స్తోత్రంలో ప్రతిరోజూ నూతనమైన, మనోహరమైన పదబంధాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఒకవేళ ఆమె నాలో నివసించకపోయి ఉంటే, ఇంతటి ప్రకాశవంతమైన అక్షర క్రమం, సుకుమారమైన పదముల కూర్పు ఎలా సాధ్యమయ్యేవి?
విశేషములు:

• ఇక్కడ 'పదన్యాసః' అన్న పదానికి రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి: ఒకటి స్తోత్రంలోని పదాల కూర్పు, రెండు ఆమె పాదములను ఉంచే తీరు.

• 'ఉజ్జ్వల వర్ణ' అనగా శ్రేష్ఠమైన అక్షరాలని మరియు శ్రేష్ఠమైన పారాణి రంగు అని అర్థం.

• భగవతి అనుగ్రహం వల్లనే తనకు ఈ కవితా శక్తి లభించిందని కవి వినమ్రంగా తెలుపుతున్నారు.

జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని 33వ స్తోత్రం (కర్ణపూర స్తోత్రం) నుండి 3, 4 మరియు 5 వ శ్లోకాల వివరణలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

---

3 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
స్వైరం కైరవిణీకుటుంబకలికాలంకార సారస్వత-
స్ఫారస్వారసికప్రసాదవిశదస్వాధీనవాగ్దేవతాః |
ధన్యాః సత్కవయస్తవ స్తవనిభాత్త్వద్భక్తిభాజాం విప-
త్తాపాపాకృతయే దిశంతి శిశిరస్నిగ్ధాః సుధావిప్రుషః || 3 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + కైరవిణీ + కుటుంబ + కలికా + అలంకార = ఓ కలువ పూల సమూహమనే మొగ్గలకు అలంకారమైనవాడా (చంద్రశేఖరా!), సారస్వత + స్ఫార + స్వారసిక + ప్రసాద + విశద + స్వాధీన + వాగ్దేవతాః = సరస్వతీ సంబంధమైన గొప్పదైన, సహజమైన అనుగ్రహము చేత నిర్మలమైన వాక్కును (వాగ్దేవిని) స్వాధీనము చేసుకున్నవారైన, ధన్యాః = ధన్యులైన, సత్కవయః = ఉత్తమ కవులు, తవ = నీ యొక్క, స్తవ + నిభాత్ = స్తోత్రము అనే నెపముతో, త్వద్ + భక్తి + భాజాం = నీ భక్తుల యొక్క, విపత్ + తాప + అపాకృతయే = ఆపదల వల్ల కలిగే తాపమును పోగొట్టుటకై, శిశిర + స్నిగ్ధాః = చల్లని మరియు మృదువైన, సుధా + విప్రుషః = అమృత బిందువులను, స్వైరం = స్వేచ్ఛగా, దిశంతి = ఇచ్చుచున్నారు.
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రశేఖరా! సరస్వతీ దేవి యొక్క పరిపూర్ణ అనుగ్రహం పొంది, వాక్కును తమ స్వాధీనంలో ఉంచుకున్న ధన్యులైన సత్కవులు, నీ స్తోత్రం అనే నెపంతో నీ భక్తులపై చల్లని అమృత బిందువులను కురిపిస్తున్నారు. ఆ అమృత బిందువులు భక్తుల సంసారిక ఆపదల వల్ల కలిగే తాపాన్ని పూర్తిగా పోగొడుతున్నాయి.
విశేషములు:

• కవులు తమ కావ్యాన్ని శివార్పితం చేయడం ద్వారా లోకోపకారం చేస్తున్నారని ఇక్కడ భావం.

• 'సుధావిప్రుషః' అనగా అమృతపు చినుకులు - కవుల వాక్కులను అమృతంతో పోల్చడం జరిగింది.

---

4 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యస్య త్వన్నమనైః శిరోదశశతీ సౌందర్యసందర్శనై-
శ్చారిత్రశ్రవణోత్సవైశ్చ భవతశ్చక్షుః సహస్రద్వయమ్ |
సాఫల్యం రసనాసహస్రయుగలం త్వత్కీర్తనైశ్చాశ్నుతే
త్రైలోక్యాద్భుతమూర్తయే భగవతే శేషాయ తస్మై నమః || 4 ||
ప్రతిపదార్థము:
యస్య = ఎవరి యొక్క, శిరో + దశ + శతీ = వెయ్యి శిరస్సులు, త్వత్ + నమనైః = నీకు నమస్కరించుట చేత, భవతః = నీ యొక్క, సౌందర్య + సందర్శనైః = రూప సౌందర్యమును చూచుట చేతను, చారిత్ర + శ్రవణ + ఉత్సవైః + చ = నీ చరిత్రను వినే ఉత్సవముల చేతను, చక్షుః + సహస్ర + ద్వయం = రెండు వేల కన్నులు, త్వత్ + కీర్తనైః + చ = నీ కీర్తనలను గానము చేయుట చేత, రసనా + సహస్ర + యుగలం = రెండు వేల నాలుకలు, సాఫల్యం = సాఫల్యమును, అశ్నుతే = పొందుచున్నవో, త్రైలోక్య + అద్భుత + మూర్తయే = మూడు లోకములలో ఆశ్చర్యకరమైన రూపము కలిగిన, భగవతే = భగవంతుడైన, తస్మై = ఆ, శేషాయ = ఆదిశేషుని కొరకు, నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
మూడు లోకాల్లో అద్భుతమైన రూపం కలిగిన ఆదిశేషునకు నమస్కారం. ఆయన తన వెయ్యి శిరస్సులతో నీకు ప్రణామం చేస్తూ, తన రెండు వేల కన్నులతో నీ సౌందర్యాన్ని తిలకిస్తూ, నీ చరిత్రను వింటూ, తన రెండు వేల నాలుకలతో నీ నామ సంకీర్తన చేస్తూ తన జన్మను సార్థకం చేసుకుంటున్నాడు.
విశేషములు:

• ఆదిశేషుడు వేయి పడగలు కలిగినవాడు కాబట్టి అతనికి వేయి శిరస్సులు, ఒక్కో తలకు రెండు చొప్పున రెండు వేల కన్నులు మరియు నాలుకలు ఉంటాయని పురాణ ప్రసిద్ధి.

• భగవంతుని సేవలోనే అవయవాల సాఫల్యం ఉంటుందని ఇక్కడ కవి హృదయం.

---

5 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
రాకేందోరపి మాధవాదపి సతాం సంగాదపి స్వామినః
సమ్మానాదపి కామినీకుచయుగాభోగోపభోగాదపి |
శంభో శర్వ శశాంకశేఖర శివ శ్రీకంఠ విశ్వేశ్వర
త్రాయస్వేతి సతాం హరంతి హృదయం సాంద్రామృతార్ద్రా గిరః || 5 ||
ప్రతిపదార్థము:
శంభో = ఓ శంభూ!, శర్వ = ఓ శర్వా!, శశాంకశేఖర = ఓ చంద్రమౌళీ!, శివ = ఓ శివా!, శ్రీకంఠ = ఓ గరళకంఠా!, విశ్వేశ్వర = ఓ విశ్వనాథా!, త్రాయస్వ = రక్షించుము, ఇతి = అని పలికే, సాంద్ర + అమృత + ఆర్ద్రాః = దట్టమైన అమృతముతో తడిసిన, గిరః = వాక్కులు, రాకా + ఇందోః + అపి = పూర్ణిమ చంద్రుని కంటేను, మాధవాత్ + అపి = వసంత కాలము కంటేను, సతాం + సంగాత్ + అపి = సత్పురుషుల సాంగత్యము కంటేను, స్వామినః + సమ్మానాత్ + అపి = యజమాని ఇచ్చే గౌరవము కంటేను, కామినీ + కుచయుగ + ఆభోగ + ఉపభోగాత్ + అపి = ప్రియురాలి ఆలింగన సుఖము కంటేను మిన్నగా, సతాం = సజ్జనుల యొక్క, హృదయం = మనస్సును, హరంతి = హరిస్తున్నాయి (ఆనందింపజేస్తున్నాయి).
తాత్పర్యము:
"ఓ శంభూ! శర్వా! చంద్రశేఖరా! శివా! శ్రీకంఠా! విశ్వేశ్వరా! నన్ను రక్షించు!" అని భక్తితో పలికే అమృతతుల్యమైన వాక్కులు సజ్జనుల హృదయాలను అమితంగా ఆనందింపజేస్తాయి. ఆ ఆనందం పున్నమి చంద్రుని వల్ల, వసంత కాలం వల్ల, సత్సాంగత్యం వల్ల, రాజ గౌరవం వల్ల లేదా శృంగార సుఖం వల్ల కలిగే ఆనందం కంటే కూడా ఎంతో గొప్పది.
విశేషములు:

• భగవన్నామ స్మరణలో ఉండే మాధుర్యం లౌకిక సుఖాలన్నిటికంటే మిన్న అని కవి వర్ణించారు.

• ఇక్కడ వివిధ రకాలైన ఆనందాలను వరుసగా పేర్కొంటూ భక్తి రసానందమే సర్వోత్కృష్టమని నిరూపించడమైనది.

---

6 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
శ్యామాకాముకమాధవాదివిరసం నాసీరకస్తూరికా-
కాశ్మీరాదినిరాదరం మలయజాలేపావలేపావహమ్ |
కుర్వంతి ప్రవిధూతనూతనవధూగాఢాంగసంగస్పృహం
చేతః కస్య న శాంభవస్తవసుధాసిక్తాః సతాం సూక్తయః || 6 ||
ప్రతిపదార్థము:
శాంభవ + స్తవ + సుధా + సిక్తాః = శివ స్తోత్రమనే అమృతముతో తడపబడిన, సతాం = సత్పురుషుల యొక్క, సూక్తయః = మంచి మాటలు (స్తోత్రములు), కస్య = ఎవరి యొక్క, చేతః = మనస్సును, శ్యామాకాముక + మాధవ + ఆది + విరసం = చంద్రుడు (శ్యామాకాముకుడు), వసంత కాలము (మాధవుడు) మొదలైనవాటి యందు విరక్తి కలిగేలా, నాసీర + కస్తూరికా + కాశ్మీర + ఆది + నిరాదరం = కర్పూరము (నాసీరము), కస్తూరి, కుంకుమపువ్వు (కాశ్మీరము) మొదలైనవాటిపై ఆదరము లేనివానిగా, మలయజ + ఆలేప + అవలేప + ఆవహం = చందనము (మలయజము) పూత యొక్క గర్వమును అణచివేయునదిగా, ప్రవిధూత + నూతన + వధూ + గాఢ + అంగ + సంగ + స్పృహం = నూతన వధువు యొక్క గాఢమైన కౌగిలింతపై ఉన్న కోరికను పూర్తిగా వదిలించుకున్నవానిగా, న + కుర్వంతి = చేయవు? (అందరినీ అట్లే మారుస్తాయి).
తాత్పర్యము:
శివ స్తోత్రమనే అమృతంతో నిండిన సత్పురుషుల మాటలు ఎవరి మనసునైనా సంసార భోగాల పట్ల విరక్తి కలిగేలా చేస్తాయి. ఆ స్తోత్రాలను విన్నవారికి చంద్రుని వెన్నెల, వసంత కాలపు అందాలు, కర్పూర కస్తూరికాది సుగంధ ద్రవ్యాలు, ఆఖరికి నూతన వధువుతో కూడిన శృంగార సుఖాల పైన కూడా ఆశ నశిస్తుంది. భగవంతుని స్తోత్రం ఇచ్చే ఆనందం ముందు ఇవన్నీ అతి తుచ్ఛంగా అనిపిస్తాయి.
విశేషములు:

• భౌతిక సుఖాల కంటే భక్తిరసం గొప్పదని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

• 'అవలేపము' అనగా పూత అని మరియు గర్వము అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి. చందన చర్చ వల్ల కలిగే గర్వాన్ని ఈ స్తోత్రాలు పోగొడతాయి.

---

7 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యస్యైతాః స్తవసూక్తయస్తవ ముఖే ఖేలంతి హేలాజిత-
జ్వాలాజాలజటాలకాలరసనాసంరంభసంభావనాః |
వల్గంత్యస్య పురః పురందరపురీకాంతాకటాక్షచ్ఛటా-
బాణశ్రేణిశరవ్యదివ్యవపుషః స్వర్బందివృందోక్తయః || 7 ||
ప్రతిపదార్థము:
హేలా + జిత + జ్వాలా + జాల + జటాల + కాల + రసనా + సంరంభ + సంభావనాః = జ్వాలల సమూహముతో భయంకరమైన యముని (కాలపురుషుని) నాలుక యొక్క విజృంభణను సునాయాసముగా జయించినట్టి, ఏతాః = ఈ, తవ = నీ యొక్క, స్తవ + సూక్తయః = స్తోత్ర రూపమైన వాక్కులు, యస్య = ఎవరి యొక్క, ముఖే = నోటియందు, ఖేలంతి = నాడుచుండునో (ప్రకాశించునో), పురందర + పురీ + కాంతా + కటాక్ష + చ్ఛటా + బాణ + శ్రేణి + శరవ్య + దివ్య + వపుషః = ఇంద్రపురి (స్వర్గము) యందలి అప్సరసల క్రీగంటి చూపులనే బాణముల సమూహమునకు లక్ష్యమైన దివ్య శరీరము కలిగిన, అస్య = అట్టి వాని, పురః = ఎదుట, స్వర్బంది + వృంద + ఉక్తయః = దేవతా వందిమాగధుల (స్తుతిపాఠకుల) సమూహము యొక్క మాటలు, వల్గంతి = ప్రకాశిస్తాయి.
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! భయంకరమైన కాలపురుషుని నాలుకను కూడా లెక్కచేయని నీ స్తోత్రాలు ఎవరి ముఖంలో నాడుతాయో, అట్టి ధన్యుని ఎదుట స్వర్గలోకపు దేవవందిమాగధుల స్తుతులు వినిపిస్తాయి. అతడు అప్సరసల కటాక్ష వీక్షణాలకు పాత్రుడై దివ్య శరీరంతో స్వర్గలోక భోగాలను పొందుతాడు.
విశేషములు:

• నీ స్తోత్రం చదివేవారు యమధర్మరాజు పాశాల నుండి ముక్తి పొందుతారని దీని భావం.

• 'కాలరసనా' అనగా యముని నాలుక లేదా మృత్యువు. స్తోత్ర పాఠం మృత్యుంజయుని అనుగ్రహాన్ని ఇస్తుంది.

---

8 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
హర్షోత్కర్షవివర్ధినీః పరిణతక్షౌద్రద్రవస్పర్థినీ-
ధన్యానాం మధురాస్తవ స్తవగిరః కర్ణే చిరం కుర్వతామ్ |
మాంద్యం విందతి నందనేందువదనాసందిగ్ధముగ్ధాధర-
ప్రోన్మీలన్మధుబిందుసుందరసుధాసందోహదో దోహదః || 8 ||
ప్రతిపదార్థము:
హర్ష + ఉత్కర్ష + వివర్ధినీః = సంతోషము యొక్క అతిశయమును పెంచేవి, పరిణత + క్షౌద్ర + ద్రవ + స్పర్థినీః = పక్వమైన తేనె యొక్క మాధుర్యముతో పోటీ పడేవి, మధురాః = అతి తీయనివి అయిన, తవ = నీ యొక్క, స్తవ + గిరః = స్తోత్ర వాక్కులను, చిరం = చాలా కాలము, కర్ణే + కుర్వతాం = చెవులారా వినే, ధన్యానాం = ధన్యులకు, నందన + ఇందువదనా + సందిగ్ధ + ముగ్ధ + అధర + ప్రోన్మీలత్ + మధు + బిందు + సుందర + సుధా + సందోహ + దః = నందన వనములోని చంద్రబింబము వంటి ముఖము కలిగిన దేవతా స్త్రీల యొక్క అధరము నుండి వెలువడే అమృతము వంటి తేనె బిందువుల ప్రవాహమును కోరే, దోహదః = కోరిక (అభిలాష), మాంద్యం = తగ్గుదలను (అనాసక్తిని), విందతి = పొందుతుంది.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! అమితానందాన్ని కలిగించేవి, స్వచ్ఛమైన తేనె మాధుర్యంతో పోటీపడేవి అయిన నీ స్తోత్రాలను నిరంతరం వినే ధన్యులకు ఒక విచిత్రమైన స్థితి కలుగుతుంది. వారికి స్వర్గలోకపు అప్సరసల అధరామృతాన్ని ఆస్వాదించాలనే కోరిక కూడా మందగిస్తుంది. నీ స్తోత్ర మాధుర్యం ముందు స్వర్గ సుఖాలు కూడా వెలవెలబోతాయి.
విశేషములు:

• 'క్షౌద్రము' అనగా తేనె. శివ స్తోత్రాలు తేనె కంటే తియ్యనైనవి అని కవి వర్ణన.

• 'దోహదః' అనగా తీవ్రమైన కోరిక. భగవత్కథా శ్రవణం వల్ల లౌకిక మరియు స్వర్గీయ కోరికలన్నీ నశిస్తాయని భావం.

9 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
సద్విద్యాభ్యసనః సభానివసనః సౌధాసనాధ్యాసనః
శుద్ధాన్నగ్రసనః సుధౌతవసనః సత్సాధ్వసధ్వంసనః |
సహ్లాదోల్లసనః ప్రసన్నహసనః సంపన్నసద్వాసనః
సత్కావ్యవ్యసనః సుధార్ద్రరసనః శంభోః కృతోపాసనః || 9 ||
ప్రతిపదార్థము:
శంభోః = శివుని యొక్క, కృత + ఉపాసనః = ఉపాసన చేసినవాడు (శివ భక్తుడు), సద్విద్యా + అభ్యసనః = మంచి విద్యలను అభ్యసించువాడుగా, సభా + నివసనః = పండిత సభలలో నివసించువాడుగా (గౌరవింపబడేవాడుగా), సౌధ + ఆసన + అధ్యాసనః = రాజసౌధములలోని ఆసనములను అధిష్టించువాడుగా, శుద్ధ + అన్న + గ్రసనః = పరిశుద్ధమైన ఆహారమును భుజించువాడుగా, సుధౌత + వసనః = చక్కగా ఉతికిన (శుభ్రమైన) వస్త్రములు ధరించువాడుగా, సత్ + సాధ్వస + ధ్వంసనః = భీతిని (సంసార భయమును) పోగొట్టుకున్నవాడుగా, సహ్లాద + ఉల్లసనః = సంతోషముతో ప్రకాశించువాడుగా, ప్రసన్న + హసనః = నిర్మలమైన చిరునవ్వు కలవాడుగా, సంపన్న + సద్వాసనః = చక్కని సంస్కారము (వాసన) కలవాడుగా, సత్కావ్య + వ్యసనః = మంచి కావ్యములను పఠించుటయందే ఆసక్తి (వ్యసనము) కలవాడుగా, సుధా + ఆర్ద్ర + రసనః = అమృతముతో తడిసిన నాలుక కలవాడుగా (మధురముగా మాట్లాడేవాడుగా) ... (అగుచున్నాడు).
తాత్పర్యము:
ఎవరైతే పరమశివుని ఉపాసిస్తారో, వారు అన్ని విధాలా ధన్యులవుతారు. వారికి సద్విద్యలు అబ్బుతాయి, సభలలో గౌరవం దక్కుతుంది, రాజభోగాలు (సౌధవాసం) కలుగుతాయి. వారు శుచియైన ఆహారాన్ని, వస్త్రాలను కలిగి ఉండి, భయరహితులై, నిరంతరం ప్రసన్న వదనంతో, సత్కావ్య పఠనంలో మునిగి తేలుతూ, అమృతతుల్యమైన వాక్కులతో శోభిస్తారు.
విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో శివ భక్తునికి లౌకిక, పారలౌకిక సౌఖ్యాలు ఎలా కలుగుతాయో వరుసగా వివరించబడింది.

• 'వ్యసనః' అనే పదాన్ని ఇక్కడ 'అత్యంత ఆసక్తి' అనే అర్థంలో వాడటం విశేషం.

---

10 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
రాకాకాంతరుచః క్షతాఖిలశుచః పీయూషధారాముచః
స్వాంతక్లాంతిహృతశ్చమత్కృతికృతః సంగీతభంగీభృతః |
శంభోరంబుదనాదవిహ్వలవలద్బాలాంగనాలింగన-
హ్లాదస్వాదసుఖస్పృహామిహ జహత్యంతర్మృశంతః స్తుతీః || 10 ||
ప్రతిపదార్థము:
రాకా + కాంత + రుచః = పూర్ణిమ చంద్రుని వంటి కాంతి కలవి, క్షత + అఖిల + శుచః = సమస్త దుఃఖములను పోగొట్టేవి, పీయూష + ధారా + ముచః = అమృత ధారలను కురిపించేవి, స్వాంత + క్లాంతి + హృతః = మనస్సు యొక్క అలసటను హరించేవి, చమత్కృతి + కృతః = చమత్కారమును కలిగించేవి, సంగీత + భంగీ + భృతః = సంగీతము యొక్క వరుసలను (లయను) కలిగినట్టి, శంభోః = శివుని యొక్క, స్తుతీః = స్తోత్రములను, అంతః = మనస్సునందు, మృశంతః = విచారించేవారు (స్మరించేవారు), ఇహ = ఈ లోకమునందు, అంబుద + నాద + విహ్వల + వలత్ + బాలాంగనా + ఆలింగన + హ్లాద + స్వాద + సుఖ + స్పృహాం = మేఘ గర్జనకు భయపడి ఒదిగిపోయే ముగ్ధాంగనల కౌగిలింత వల్ల కలిగే సుఖముపై కోరికను కూడా, జహతి = వదులుకుంటారు.
తాత్పర్యము:
పున్నమి వెన్నెల వలె ఆహ్లాదాన్నిస్తూ, దుఃఖాలను హరిస్తూ, అమృత ధారల వలె కురిసే శివ స్తోత్రాలను ఎవరైతే మనసులో నిరంతరం స్మరిస్తారో, వారికి లౌకిక సుఖాల మీద ఆశ నశిస్తుంది. వర్షాకాలంలో మేఘ గర్జనకు భయపడి ప్రేయసి పరుగెత్తుకు వచ్చి కౌగిలించుకున్నప్పుడు కలిగే గొప్ప సుఖం కూడా శివ స్తోత్ర పఠనం ఇచ్చే ఆనందం ముందు తక్కువగానే అనిపిస్తుంది.
విశేషములు:

• 'చమత్కృతి' అనగా కవిత్వంలోని అద్భుత రసం.

• లౌకిక సుఖాలలోకెల్లా గొప్పదిగా భావించబడే శృంగార సుఖం కూడా భక్తి రసం ముందు వెలవెలబోతుందని కవి భావం.

---

11 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
సారాసారవిదః సతాం భయభిదః ప్రహ్వోపతాపచ్ఛిదః
కారుణ్యార్ద్రహృదః ప్రపన్నసుహృదః స్ఫారీభవత్సంవిదః |
త్రాతాశేషవిశః ప్రకాశితదిశః కీర్త్యా మహీనిర్విశః
కర్షంతీశ నిశః ప్రసక్తసుదృశస్త్వత్పాదపీఠస్పృశః || 11 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + ఈశ = ఓ ఈశ్వరా!, త్వత్ + పాద + పీఠ + స్పృశః = నీ పాదపీఠాన్ని ఆశ్రయించిన వారు (నీ భక్తులు), సార + అసార + విదః = సత్తు ఏది, అసత్తు ఏది అని తెలిసినవారు, సతాం + భయ + భిదః = సజ్జనుల భయాన్ని పోగొట్టేవారు, ప్రహ్వ + ఉపతాప + చ్ఛిదః = నమస్కరించిన వారి తాపమును తొలగించేవారు, కారుణ్య + ఆర్ద్ర + హృదః = కరుణతో నిండిన హృదయము కలవారు, ప్రపన్న + సుహృదః = శరణు కోరిన వారికి మంచి మిత్రులు, స్ఫారీ + భవత్ + సంవిదః = వికసిస్తున్న జ్ఞానము కలవారు, కీర్త్యా = కీర్తిచేత, ప్రకాశిత + దిశః = దిక్కులను ప్రకాశింపజేసినవారు, త్రాత + అశేష + విశః = సమస్త ప్రజలను రక్షించేవారు, మహీ + నిర్విశః = భూమిని అనుభవించేవారు (రాజుల వంటి వారు), ప్రసక్త + సుదృశః = ఉత్తమ స్త్రీల సాంగత్యము కలవారై, నిశః = రాత్రులను, కర్షంతి = గడుపుచున్నారు (అతివహింపజేస్తున్నారు).
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! నీ పాద పద్మాలను ఆశ్రయించిన భక్తులు వివేకవంతులై, లోకానికి భయమును పోగొట్టేవారై, కరుణా హృదయులై వర్ధిల్లుతారు. వారు తమ కీర్తితో దిక్కులను నింపుతూ, జ్ఞానవంతులై, సకల భోగభాగ్యాలను అనుభవిస్తూ ఆనందంగా కాలం గడుపుతారు.
విశేషములు:

• 'విశః' అనగా ప్రజలు లేదా వైశ్యులు అని అర్థం ఉన్నా, ఇక్కడ ప్రజా సమూహము అనే అర్థం గ్రహించాలి.

• శివ భక్తి కేవలం మోక్షానికే కాదు, ఈ లోకంలో కీర్తి ప్రతిష్టలకు, సుఖమయ జీవనానికి కూడా మార్గమని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.

 
12 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
దుర్ధర్షర్ద్ధిపుషః సహర్షవపుషస్తర్షప్రకర్షప్లుషః
సర్వోత్కర్షజుషః క్షణక్షతరుషః కల్యాణపూర్ణాయుషః |
ఉత్సర్పత్సహసః సమిద్ధమహసః క్షిప్తోర్జితానేహస-
శ్చింతాంతప్రహసః సుఖాప్तरहసస్త్వద్ధ్యానధౌతాంహసః || 12 ||
ప్రతిపదార్థము:
త్వద్ + ధ్యాన + ధౌత + అంహసః = నీ ధ్యానము చేత కడిగివేయబడిన పాపములు కలవారు (నీ భక్తులు), దుర్ధర్ష + ఋద్ధి + పుషః = ఇతరులచే జయింపశక్యము కాని ఐశ్వర్యమును పోషించువారు, సహర్ష + వపుషః = సంతోషముతో కూడిన శరీరము కలవారు, తర్ష + ప్రకర్ష + ప్లుషః = మిక్కిలిగా ఉన్న కోరికలను (తృష్ణను) దహించివేసినవారు, సర్వ + ఉత్కర్ష + జుషః = అన్నిటికంటే గొప్పతనమును పొందినవారు, క్షణ + క్షత + రుషః = క్షణకాలములోనే కోపమును నశింపజేసుకున్నవారు, కల్యాణ + పూర్ణ + ఆయుషః = మంగళకరమైన సంపూర్ణ ఆయుస్సు కలవారు, ఉత్సర్పత్ + సహసః = వృద్ధి చెందుతున్న బలము కలవారు, సమిద్ధ + మహసః = ప్రజ్వరిల్లుతున్న తేజస్సు కలవారు, క్షిప్త + ఊర్జిత + అనేహసః = గొప్పదైన కాలమును (మృత్యువును) త్రోసిరాజన్నవారు, చింతా + అంత + ప్రహసః = చింతల అంతమును చూసి నవ్వుకునేవారు, సుఖ + ఆప్త + రహసః = సుఖముగా ఏకాంతమును (ఆత్మజ్ఞానమును) పొందినవారు (అవుతారు).
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! నీ ధ్యానముతో పాపాలను కడుక్కున్న భక్తులు అజేయమైన ఐశ్వర్యాన్ని పొందుతారు. వారు ఎల్లప్పుడూ శరీరముపై హర్షమును కలిగి ఉండి, కోరికలను జయించి, సర్వశ్రేష్ఠులుగా వెలుగొందుతారు. వారిలో కోపం ఉండదు. సంపూర్ణ ఆయుస్సుతో, అమితమైన బల పరాక్రమాలతో, మృత్యువును సైతం జయించి, ఎటువంటి చింతలు లేనివారై ఆత్మసుఖాన్ని అనుభవిస్తారు.
విశేషములు:

• భగవంతుని ధ్యానం వల్ల కలిగే ద్వాదశ (12) గుణాలను కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా వర్ణించారు.

• 'అనేహసః' అనగా కాలము లేదా మృత్యువు అని అర్థం.

---

13 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
కాలం బాలకురంగకేతనకృతోత్తంసప్రశంసామృత-
స్యందాస్వాదవినోదనైర్యదనయన్ నిఃస్పందమందం మనః |
తస్యానందత్ర కవిక్రమే కమలినీకింజల్కపానోత్సవ-
వ్యగ్రస్యేవ మధువ్రతస్య కుసుమేఁన్యస్మిన్ కథం స్యాద్రతిః || 13 ||
ప్రతిపదార్థము:
బాల + కురంగకేతన + కృత + ఉత్తంస + ప్రశంసా + అమృత + స్యంద + ఆస్వాద + వినోదనైః = బాల చంద్రుడిని (కురంగకేతనుడు) శిరోభూషణముగా (ఉత్తంసము) ధరించిన శివుని యొక్క ప్రశంస అనే అమృత ప్రవాహపు రుచి అనే వినోదాల చేత, యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, నిఃస్పంద + మందం = చలనము లేనిదై (నిలకడగా), కాలం = కాలమును, అనయన్ = గడిపినదో, తస్య = అట్టి వాని మనస్సుకు, అన్యత్ర + కవిక్రమే = ఇతర కవుల కావ్యముల యందు, రతిః = ఆసక్తి, కథం + స్యాత్ = ఏ విధంగా కలుగుతుంది?, కమలినీ + కింజల్క + పాన + ఉత్సవ + వ్యగ్రస్య = పద్మము యొక్క కేసరములలోని మకరందాన్ని తాగే ఉత్సవంలో నిమగ్నమైన, మధువ్రతస్య + ఇవ = తుమ్మెదకు, అన్యస్మిన్ + కుసుమే = ఇతర (సాధారణ) పుష్పము నందు (ఆసక్తి ఉండనట్లే).
తాత్పర్యము:
చంద్రశేఖరుని స్తుతించే అమృత ప్రవాహంలో మునిగి తేలుతూ, పరవశించి పోయిన మనస్సుకు ఇతర కవుల కావ్యాల మీద రుచి కలగదు. తామర పూవులోని మకరందాన్ని ఆస్వాదించే తుమ్మెదకు ఇతర సామాన్య పుష్పాల మీద ఆసక్తి ఎలా ఉండదో, నీ స్తుతిలో నిమగ్నమైన భక్తుడికి ఇతర లౌకిక వర్ణనలు ఆనందాన్ని ఇవ్వవు.
విశేషములు:

• ఇక్కడ కవి తన అనన్య భక్తిని తుమ్మెద మరియు పద్మమకరందం ఉదాహరణతో (ఉపమాలంకారం) చక్కగా వివరించారు.

• 'కురంగకేతనుడు' అనగా జింక చిహ్నముగా కలవాడు అంటే చంద్రుడు.

---

14 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఖట్వాంగే ముకుటే కరే శ్రవణయోః ప్రాయేణ యో భూషణం
బ్రహ్మోపేంద్రపురఃసరామరశిరఃశ్రేణిం బిభర్తి ప్రభుః |
తత్పాదാംబుజభక్తిభావితమతిర్ధన్యః శిరోభూషణ-
ఖ్యాతిం నిశ్చితమశ్నుతే త్రిభువనప్రష్ఠప్రతిష్ఠాజుషామ్ || 14 ||
ప్రతిపదార్థము:
యః + ప్రభుః = ఏ సమర్థుడైన శివుడు, ఖట్వాంగే = తన ఆయుధమునందు, ముకుటే = కిరీటమునందు, కరే = చేతియందు, శ్రవణయోః = చెవుల యందు, ప్రాయేణ = సాధారణముగా, బ్రహ్మ + ఉపేంద్ర + పురఃసర + అమర + శిరః + శ్రేణిం = బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన దేవతల శిరస్సుల సమూహమును, భూషణం = ఆభరణముగా, బిభర్తి = ధరించుచున్నాడో, తత్ + పాద + అంబుజ + భక్తి + భావిత + మతిః = ఆ ప్రభువు యొక్క పాదపద్మముల యందు భక్తితో నిండిన బుద్ధి కలిగిన, ధన్యః = ధన్యుడైన భక్తుడు, త్రిభువన + ప్రష్ఠ + ప్రతిష్ఠా + జుషాం = మూడు లోకములలో శ్రేష్ఠమైన కీర్తిని పొందిన వారిలో, శిరోభూషణ + ఖ్యాతిం = శిరోభూషణము వంటి (అగ్రగణ్యుడనే) ఖ్యాతిని, నిశ్చితం = తప్పక, అశ్నుతే = పొందుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మ విష్ణువుల వంటి దేవతల శిరస్సులనే తన ఆయుధాలకు, కిరీటానికి, చెవులకు అలంకారాలుగా ధరించే మహాప్రభువు పరమశివుడు. అటువంటి దేవుని పాదాల మీద భక్తి కలిగిన భక్తుడు, ఈ మూడు లోకాల్లో గొప్ప కీర్తివంతులైన వారిలో కల్లా మిన్నగా, అందరిచేత తలమానికంలా (శిరోభూషణంలా) గౌరవించబడతాడు.
విశేషములు:

• శివుడు కల్పాంతంలో బ్రహ్మ విష్ణువుల శిరస్సులను ధరిస్తాడని పురాణ గాథ (కపాలధారి).

• దేవుడు దేవతల శిరస్సులనే భూషణాలుగా చేసుకుంటే, ఆ దేవుని భక్తుడు లోకానికే భూషణమవుతాడని ఇక్కడ చమత్కారం.

 
15 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
రోహన్మోహమహీరుహోరుపరశుర్దుర్వారమారజ్వర్-
ప్లోషోల్లాఘభిషగ్విషౌఘవిషమక్లేశోగ్రశాపవధిః |
తామ్యల్లోచనచక్రవాకమిథునబ్రధ్నోదయశ్చంద్రికా-
పూరశ్చిత్తచకోరకస్య జయతి శ్రీకంఠపూజావిధిః || 15 ||
ప్రతిపదార్థము:
శ్రీకంఠ + పూజా + విధిః = శివుని యొక్క పూజా విధానము, జయతి = సర్వోత్కృష్టముగా వెలుగుచున్నది. (ఈ పూజా విధి ఎటువంటిదనగా), రోహత్ + మోహ + మహీరుహ + ఉరు + పరశుః = పెరుగుచున్న మోహము అనే వృక్షమును నరుకుటకు పెద్ద గొడ్డలి వంటిది, దుర్వార + మార + జ్వర + ప్లోష + ఉల్లాఘ + భిషక్ = నివారింపశక్యము కాని మన్మథ జ్వరము (కామము) అనే తాపము నుండి విముక్తి కలిగించి స్వస్థత చేకూర్చే వైద్యుని వంటిది, విష + ఓఘ + విషమ + క్లేశ + ఉగ్ర + శాప + అవధిః = విష సమూహము వంటి కష్టముల యొక్కయు మరియు భయంకరమైన శాపముల యొక్కయు అంతము (మేర) వంటిది, తామ్యత్ + లోచన + చక్రవాక + మిథున + బ్రధ్న + ఉదయః = అలసటను పొందుతున్న కన్నులనే చక్రవాక పక్షుల జంటకు సూర్యోదయము వంటిది, చిత్త + చకోరకస్య = మనస్సు అనే చకోర పక్షికి, చంద్రికా + పూరః = వెన్నెల ప్రవాహము వంటిది.
తాత్పర్యము:
శివపూజ అనేది మోహమనే చెట్టును నరికే గొడ్డలి. అది కామ తాపాన్ని తగ్గించే వైద్యుడు. భక్తుల కష్టాలకు, శాపాలకు అది ముగింపు పలుకుతుంది. విరహంతో బాధపడే చక్రవాక పక్షులకు (కళ్ళకు) సూర్యోదయము వలె, మనస్సు అనే చకోర పక్షికి చల్లని వెన్నెల వలె ఈ పూజా విధానం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
విశేషములు:

• ఈ శ్లోకంలో శివపూజ వల్ల కలిగే ఆధ్యాత్మిక, మానసిక ప్రయోజనాలను వివిధ రూపకాల ద్వారా కవి వివరించారు.

• 'బ్రధ్న' అనగా సూర్యుడు. 'మహీరుహము' అనగా వృక్షము.

---

16 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
అర్చాం వీక్ష్య విచిత్రచారురచనాం చంద్రార్థచూడామణే-
ర్వ్యక్తిం భక్తిచమత్కృతిః కృతధియో యస్యైతి చిత్తే ముహుః |
తస్మిన్ సస్పృహమర్పితాః సచకితాః సాచీకృతాః సస్మితాః
సాకూతాశ్చ పతంతి పక్ష్మలదృశాం ప్రేమామృతార్ద్రా దృశః || 16 ||
ప్రతిపదార్థము:
చంద్ర + అర్ధ + చూడామణేః = అర్ధచంద్రుని శిరోభూషణముగా కలిగిన శివుని యొక్క, విచిత్ర + చారు + రచనాం = విలక్షణము మరియు సుందరముగా అలంకరింపబడిన, అర్చాం = విగ్రహమును (మూర్తిని), వీక్ష్య = చూచి, యస్య = ఏ, కృతధియః = బుద్ధిమంతుడైన భక్తుని యొక్క, చిత్తే = మనస్సునందు, ముహుః = మాటిమాటికీ, భక్తి + చమత్కృతిః = భక్తి వల్ల కలిగే పరవశము, వ్యక్తిం + ఏతి = వ్యక్తమవుతుందో, తస్మిన్ = అట్టి భక్తునిపై, పక్ష్మల + దృశాం = అందమైన రెప్పలు కలిగిన స్త్రీల యొక్క, ప్రేమా + అమృత + ఆర్ద్రాః = ప్రేమ అనే అమృతముతో తడసిన, దృశః = చూపులు, సస్పృహం = కోరికతోను, సచకితాః = ఆశ్చర్యముతోను, సాచీకృతాః = వాలుగా (వక్రముగా), సస్మితాః = చిరునవ్వుతోను, సాకూతాః + చ = అభిప్రాయముతో కూడినవై, పతంతి = పడుతున్నాయి.
తాత్పర్యము:
శివుని సుందర విగ్రహాన్ని దర్శించి, భక్తి పారవశ్యంతో మునిగిపోయిన భక్తుడు ఎంతటి ఆకర్షణీయంగా ఉంటాడంటే, అతనిని చూసి దేవతా స్త్రీలు సైతం మోహిస్తారు. వారి ప్రేమతో కూడిన చూపులు ఆ భక్తునిపై ఆశ్చర్యంతో, చిరునవ్వుతో, అనురాగంతో ప్రసరిస్తాయి.
విశేషములు:

• భగవంతుని యందు భక్తి కలిగినప్పుడు ఆ భక్తుని ముఖవర్చస్సు పెరిగి, లోకాన్ని ఆకర్షిస్తుందని ఇక్కడ భావం.

• 'సాచీకృతాః' అనగా క్రీగంటి చూపులు.

---

17 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
స్వామిన్ సౌమనసం నిబధ్య వపుషి స్రగ్దామ దృగ్దామభి-
ర్భస్మీభావితమన్మథస్య భవతో భిందంతి భక్తిస్పృశః |
దోలాందోలనవిహ్వలేందువదనాదోఃకందలీచందన-
స్యందానందనిమీలితార్ధనయనాస్తాపవ్యథాం మాన్మథీమ్ || 17 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా!, భస్మీ + భావిత + మన్మథస్య = మన్మథుడిని భస్మము చేసిన, భవతః = నీ యొక్క, వపుషి = శరీరమునందు, దృగ్ + దామభిః = చూపులనే దారములతో, సౌమనసం + స్రగ్దామ = పుష్పమాలలను, నిబధ్య = అలంకరించి (కట్టి), భక్తిస్పృశః = భక్తిని పొందిన భక్తులు, దోలా + ఆందోలన + విహ్వల + ఇందువదనా + దోః + కందలీ + చందన + స్యంద + ఆనంద + నిమీలిత + అర్ధ + నయనాః = ఉయ్యాల ఊగుతున్నప్పుడు తడబడుతున్న చంద్రముఖుల భుజలతలకు పూసిన చందనము కారుతుండగా, ఆ ఆనందముతో సగము మూతబడిన కన్నులు కలిగినవారై, మాన్మథీం + తాప + వ్యథాం = మన్మథుని వల్ల కలిగే విరహ తాపమును, భిందంతి = పోగొట్టుకుంటున్నారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! మన్మథుని దహించిన నీ మూర్తిని పుష్పమాలలతో అలంకరించి సేవించే భక్తులు, కామ తాపానికి అతీతులవుతారు. ఉయ్యాల ఊగుతూ మైమరచిపోయిన సుందరీమణుల సాంగత్యం వల్ల కలిగే ఆనందం కంటే, నీ భక్తి వల్ల కలిగే శాంతి గొప్పదని వారు గ్రహించి, లౌకికమైన మన్మథ తాప బాధలను నశింపజేసుకుంటున్నారు.
విశేషములు:

• శివుడు మన్మథుడిని దహించినవాడు (కామారి), కాబట్టి ఆయనను సేవించేవారికి కామ వికారాలు కలగవని కవి చమత్కరించారు.

• 'దోఃకందలీ' అనగా మెత్తని తీగ వంటి భుజములు.

 
18 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
స్వామిన్ యస్తవ పాదపంకజయుగం భక్త్యాభ్యషించన్ముహుః
పూజాంతేషు నమన్నమందముదితానందాశ్రులేశోత్కరైః |
తస్యాంఘ్రీ లలితాక్షిపక్ష్మపటలప్రాంతస్రుతార్ణః కణ-
శ్రేణీభిః స్నపయంత్యనంగవిగలన్మానాః కురంగీదృశః || 18 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా!, యః = ఎవడైతే, పూజా + అంతేషు = పూజ ముగిసిన తర్వాత, నమన్ = నమస్కరించుచున్నవాడై, అమంద + ముదిత + ఆనంద + అశ్రు + లేశ + ఉత్కరైః = మిక్కిలిగా పుట్టిన ఆనందబాష్ప బిందువుల సమూహములతో, తవ = నీ యొక్క, పాద + పంకజ + యుగం = పాదపద్మముల జంటను, భక్త్యా = భక్తితో, ముహుః = మాటిమాటికీ, అభ్యషించత్ = అభిషేకించెనో, తస్య = అట్టి భక్తుని యొక్క, అంఘ్రీ = పాదములను, అనంగ + విగలన్ + మానాః = మన్మథుని ప్రేరణ వల్ల తొలగిపోయిన గర్వము (అలుక) కలిగిన, కురంగీ + దృశః = లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల స్త్రీలు, లలిత + అక్షి + పక్ష్మ + పటల + ప్రాంత + స్రుత + అర్ణః + కణ + శ్రేణీభిః = అందమైన రెప్పల అంచులనుండి జారుతున్న కన్నీటి బిందువుల సమూహములతో, స్నపయంతి = తడుపుచున్నారు (అభిషేకిస్తున్నారు).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ పూజ ముగిశాక భక్తితో, ఆనందబాష్పాలతో నీ పాదాలను అభిషేకించే భక్తుడు ఎంతటి సౌభాగ్యవంతుడవుతాడంటే, అతని పాదాలను అందగత్తెలు తమ అనురాగ బాష్పాలతో అభిషేకిస్తారు. నీ పాదాలను సేవించే భక్తుడు లోకమంతటినీ ఆకర్షించగల రూపాన్ని, వైభవాన్ని పొందుతాడని భావం.
విశేషములు:

• 'కురంగీదృశః' అనగా లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు కలిగిన స్త్రీలు.

• భక్తుడు భగవంతుని పాదాలను అభిషేకిస్తే, లోకం ఆ భక్తుని పాదాలను ఆశ్రయిస్తుందని ఇక్కడ చమత్కారం.

---

19 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
త్వామక్షామశుభానుభావవిభవం భాలాగ్నికీలావలీ-
సంరంభాదభియోక్తుమక్షమతయా సాక్షాదుపేక్ష్య స్మరః |
నూనం హంతి నిరంతరం భవ భవత్సేవైకహేవాకినం
కర్ణాభ్యర్ణవలత్కటాక్షవిశిఖశ్రేణీభిరేణీదృశామ్ || 19 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + భవ = ఓ శివా!, అక్షామ + శుభ + అనుభావ + విభవం = తక్కువకాని (గొప్పదైన) మంగళకర ప్రభావ వైభవము కలిగిన, త్వాం = నిన్ను, భాల + అగ్ని + కీలా + ఆవలీ + సంరంభాత్ = నుదుటి కంటి మంటల జ్వాలల విజృంభణ వల్ల, సాక్షాత్ = నేరుగా, అభియోక్తుం = ఎదిరించుటకు, అక్షమతయా = అసమర్థుడై, ఉపేక్ష్య = విడిచిపెట్టి, స్మరః = మన్మథుడు, భవత్ + సేవ + ఏక + హేవాకినం = నీ సేవయందే నిమగ్నమైన భక్తుడిని, ఏణీదృశాం = ఆడు లేళ్ళ వంటి కన్నులు గల స్త్రీల యొక్క, కర్ణ + అభ్యర్ణ + వలత్ + కటాక్ష + విశిఖ + శ్రేణీభిః = చెవుల వరకు వ్యాపించిన క్రీగంటి చూపులనే బాణముల సమూహములతో, నిరంతరం = ఎడతెరిపి లేకుండా, హంతి = కొడుతున్నాడు, నూనం = ఇది నిశ్చయము.
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! నీ నుదుటి కంటి మంటలకు భయపడి మన్మథుడు నిన్ను నేరుగా ఏమీ చేయలేకపోతున్నాడు. అందుకే అతడు తన పగను నీ భక్తుల మీద తీర్చుకుంటున్నాడు. నీ సేవలో మునిగి తేలే భక్తులపై సుందరీమణుల క్రీగంటి చూపులనే బాణాలను ప్రయోగిస్తూ వారిని నిరంతరం వేధిస్తున్నాడు.
విశేషములు:

• మన్మథుడిని శివుడు దహించాడు కాబట్టి, మన్మథుడు శివుని జోలికి వెళ్ళలేక భక్తులను ఇబ్బంది పెడుతున్నాడని కవి ఉత్ప్రేక్షించారు.

• 'విశిఖ' అనగా బాణము. 'హేవాకినం' అనగా అలవాటు పడినవాడు లేదా నిమగ్నమైనవాడు.

---

20 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఆదౌ భక్తివయస్యయా పరిచయాన్నీతోన్ముఖత్వం శనై-
రారూఢా విషమేషువర్త్మసు చిరం భ్రాంతాథ తాంతేః పదమ్ |
దూతీకృత్య నవానవద్యవచసం దేవీం పురో భారతీ-
మేషా త్వాముపగంతుమిచ్ఛతి పతిం ప్రోద్దామకామా మతిః || 20 ||
ప్రతిపదార్థము:
ప్రోద్దామ + కామా = మిక్కిలి కోరిక కలిగిన, ఏషా + మతిః = ఈ నా బుద్ధి, ఆదౌ = మొదట, భక్తి + వయస్యయా = భక్తి అనే చెలికత్తె ద్వారా, పరిచయాత్ = పరిచయము వలన (శాస్త్ర పరిచయము), శనైః = మెల్లగా, ఉన్ముఖత్వం = నీ వైపునకు తిరుగుటను, నీతా = పొందింపబడినదై, విషమేషు + వర్త్మసు = కఠినమైన మార్గములలో (లేక మన్మథుని మార్గములలో), ఆరూఢా = ప్రవేశించి, చిరం = చాలా కాలము, భ్రాంతా = తిరిగి తిరిగి, అథ = ఆ తర్వాత, తాంతేః + పదం = అలసటను (గ్లానిని), ప్రాప్తా = పొందినదై, నవ + అనవద్య + వచసం = కొత్తదైన మరియు దోషరహితమైన వాక్కులు కలిగిన, భారతీం + దేవీం = సరస్వతీ దేవిని, పురః = ముందుగా, దూతీకృత్య = దూతికగా చేసుకొని, పతిం = నాథుడవైన, త్వాం = నిన్ను, ఉపగంతుం = చేరుటకు, ఇచ్ఛతి = కోరుచున్నది.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నా బుద్ధి అనే యువతి మొదట భక్తి అనే చెలికత్తె సహాయంతో నీ పరిచయాన్ని పొందింది. ఆపై అనేక కఠినమైన మార్గాలలో (శాస్త్ర చర్చలలో లేదా లౌకిక విషయాలలో) తిరిగి తిరిగి అలసిపోయింది. ఇప్పుడు అది నిర్మలమైన వాక్కులు గల సరస్వతీ దేవిని దూతగా పంపి, నాథుడవైన నిన్ను చేరుకోవాలని పరితపిస్తోంది.
విశేషములు:

• ఇక్కడ బుద్ధిని ఒక నాయికగా, భక్తిని చెలికత్తెగా, వాక్కును దూతికగా వర్ణించడం అద్భుతమైన రూపకాలంకారం.

• 'విషమేషు' అనగా మన్మథుడు మరియు కఠినమైనది అని రెండు అర్థాలు ఉన్నాయి.

 
21 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ధూమోద్గారగభీరఘస్మరవపుర్నిర్భర్త్సితార్కప్రభం
స్ఫూర్జస్ఫూత్కృతకర్బురీకృతసితశ్రీకాంతదేహద్యుతి |
గ్రాసీకర్తుముదగ్రవిగ్రహగలద్వహ్విస్ఫులింగం విషం
కో జగ్రాహ కరేఁమరేశ్వరనుతస్త్వామంతరేణాపరః || 21 ||
ప్రతిపదార్థము:
అమరేశ్వర + నుత = దేవతా శ్రేష్ఠులచే స్తుతింపబడినవాడా!, ధూమ + ఉద్గార + గభీర + ఘస్మర + వపుః = పొగలను వెడలగ్రక్కుతున్న, భయంకరమైన మరియు మింగివేయు స్వభావము కలిగిన రూపముతో, నిర్భర్త్సిత + అర్క + ప్రభం = సూర్యకాంతిని సైతం తిరస్కరించునది (మరుగున పడవేయునది), స్ఫూర్జత్ + ఫూత్కృత + కర్బురీకృత + సిత + శ్రీకాంత + దేహ + ద్యుతి = మిక్కిలిగా వెలువడుతున్న బుసల (శ్వాసల) ధ్వనిచే తెల్లని విష్ణుమూర్తి (శ్రీకాంత) శరీర కాంతిని నల్లబడేలా (కర్బుర వర్ణము) చేసినట్టి, ఉదగ్ర + విగ్రహ + గలత్ + వహ్ని + స్ఫులింగం = భయంకరమైన ఆకృతి నుండి జారుతున్న అగ్ని కణములు కలిగినట్టి, విషం = ఆ కాలకూట విషమును, గ్రాసీకర్తుం = మింగివేయుటకు (భక్షించుటకు), త్వాం + అంతరేణ = నిన్ను తప్ప, అపరః + కః = మరియొకడెవడు, కరే = చేతితో, జగ్రాహ = గ్రహించెను (పట్టుకొనెను)?
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! సూర్యకాంతిని సైతం వెలవెలబోయేలా చేస్తూ, తన భయంకరమైన పొగలతో, మంటలతో లోకాలను మింగివేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్న కాలకూట విషాన్ని లోకోపకారం కోసం చేతిలోకి తీసుకున్న ధీరుడవు నీవు తప్ప మరికెవరు? ఆ విషం ఎంతటి భయంకరమైనదంటే, దాని నుండి వెలువడిన బుసల వల్ల తెల్లగా ఉండే విష్ణుమూర్తి శరీరం కూడా నల్లబడింది. అటువంటి విషాన్ని హరించిన నిన్ను దేవతలందరూ కీర్తిస్తున్నారు.
విశేషములు:

• పురాణ గాథ ప్రకారం క్షీరసాగర మథనంలో పుట్టిన విషం వల్ల విష్ణువు నల్లబడ్డాడని ఇక్కడ కవి ప్రస్తావించారు.

• 'శ్రీకాంత' అనగా లక్ష్మీపతి అయిన విష్ణువు. 'కర్బురీకృత' అనగా రంగు మార్చబడిన (నల్లబడిన).

---

22 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
క్రోధోద్భ్రాంతకృతాంతకింకరకరద్రోణీముఖప్రేంఖిత-
వ్యాాలాలింగితకంధరః ప్రకటయనాక్రందదీనాం గిరమ్ |
చక్షుర్దిక్షు విదిక్షు చ క్షతధృతిర్నిక్షిప్య రక్షాక్షమం
కాంక్షన్కం శరణం వృణోతి మరణే త్వామంతరేణాత్యురః || 22 ||
ప్రతిపదార్థము:
క్రోధ + ఉద్భ్రాంత + కృతాంత + కింకర + కర + ద్రోణీ + ముఖ + ప్రేంఖిత + వ్యాాల + ఆలింగిత + కంధరః = కోపముతో తిరుగుతున్న యమధర్మరాజు (కృతాంత) బంటుల యొక్క చేతులనే కొలనుల నుండి ఉద్భవించిన పాశములనే (వ్యాాల) పాములచే చుట్టబడిన మెడ కలిగినవాడై, ఆక్రంద + దీనాం + గిరం = రోదనతో కూడిన దీనమైన వాక్కులను, ప్రకటయన్ = పలుకుచున్నవాడై, క్షత + ధృతిః = ధైర్యము కోల్పోయినవాడై, దిక్షు + విదిక్షు + చ = దిక్కులందు మరియు మూలలందు, చక్షుః + నిక్షిప్య = కన్నులను సారించి (చూస్తూ), రక్షా + క్షమం = రక్షించుటకు సమర్థుడైన వానిని, కాంక్షన్ = కోరుతూ, ఆతురః = ఆర్తుడైనవాడు (జీవుడు), మరణే = మరణ సమయమున, త్వాం + అంతరేణ = నిన్ను తప్ప, కం = ఎవరిని, శరణం = శరణుగా, వృణోతి = కోరుకుంటాడు?
తాత్పర్యము:
జీవుడు మరణ సమయం ఆసన్నమైనప్పుడు యమకింకరల పాశాలకు చిక్కి, భయంతో ధైర్యం కోల్పోయి, దీనంగా విలపిస్తూ రక్షించేవారికోసం అన్ని దిక్కులా చూస్తాడు. అటువంటి ఆపత్కాలంలో నిన్ను తప్ప మరి ఎవరిని శరణు వేడుతాడు? మృత్యువు నుండి రక్షించగలిగే మృత్యుంజయుడవు నీవే కదా!
విశేషములు:

• 'కృతాంత' అనగా యముడు. 'వ్యాాల' అనగా పాము, ఇక్కడ యమపాశానికి రూపకం.

• మరణ సమయంలో పరమశివుడే పరమగతి అని కవి భావం.

---

23 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
వర్షంతీ భవదోషపోషపరుషప్లోషప్రమోషక్షమం
పీయూషం విశదాంశుభిర్దశ దిశత్కాశప్రకాశా దిశః |
కర్షంతీ విషమం తమః ప్రమథితాలోకస్య లోకస్య గీ-
శ్చాంద్రీ మూర్ధ్ని కలేవ దేవ భవతో వక్త్రే విధత్తాం పదమ్ || 23 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + దేవ = ఓ దేవా!, భవతః = నీ యొక్క, మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, చాంద్రీ + కలా + ఇవ = చంద్రకళ ఏ విధముగా ఉన్నదో, (అట్లే), లోకస్య = ప్రజల యొక్క, విషమం + తమః = కఠినమైన (అజ్ఞానమనే) చీకటిని, కర్షంతీ = హరిస్తూ, విశద + అంశుభిః = తెల్లని కిరణములతో (అక్షరములతో), కాశ + ప్రకాశాః = కాశ పుష్పముల వలె తెల్లనైన, దశ + దిశః = పది దిక్కులను, దిశత్ = ఇస్తూ (ప్రకాశింపజేస్తూ), భవ + దోష + పోష + పరుష + ప్లోష + ప్రమోష + క్షమం = సంసార దోషముల పెరుగుదల వల్ల కలిగే కఠినమైన తాపమును పోగొట్టగల, పీయూషం = అమృతమును, వర్షంతీ = కురిపిస్తూ, గీః = (నీ స్తోత్ర రూపమైన) వాక్కు, భవతో + వక్త్రే = నీ ముఖమునందు, పదం + విధత్తాం = స్థానమును పొందుగాక.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! నీ శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళ ఏ విధంగా వెన్నెల కురిపిస్తూ చీకట్లను పోగొడుతుందో, అలాగే నీ స్తోత్ర రూపమైన నా వాక్కు కూడా నీ ముఖంలో స్థిరంగా ఉండి, భక్తుల అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టి, సంసార తాపాలను చల్లబరిచే అమృతవర్షాన్ని కురిపించుగాక! నా వాక్కు దశదిశలా నీ కీర్తిని వ్యాపింపజేయాలి.
విశేషములు:

• కవి తన స్తోత్రాన్ని శివుని తలపైన ఉన్న చంద్రకళతో పోల్చారు. చంద్రుడు వెన్నెలనిస్తే, స్తోత్రం జ్ఞానాన్ని ఇస్తుంది.

• 'కాశ' పుష్పాలు తెల్లదనానికి ప్రసిద్ధి.

---

24 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యత్పర్యాప్తకృపావిపాకవికసన్మాధుర్యధుర్యం తవ
స్వాంతం భీమభవోపతాపవిపది స్ఫీతావహేలం మయి |
స్వామిన్నేష విధిర్మమైవ విధూరో దూరాధ్వఖిన్నో జన-
స్తీరాద్రత్ననిధేర్వ్యపైతి విఫలః స్వైరేవ దుష్కర్మభిః || 24 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా!, తవ = నీ యొక్క, స్వాంతం = మనస్సు, పర్యాప్త + కృపా + విపాక + వికసత్ + మాధుర్య + ధుర్యం = పరిపూర్ణమైన కరుణా పరిణామము చేత వికసించిన మాధుర్యముతో శ్రేష్ఠమైనదైనను, భీమ + భవ + ఉపతాప + విపది = భయంకరమైన సంసార తాపము అనే ఆపదలో ఉన్న, మయి = నా విషయమునందు, స్ఫీతా + అవహేలం = నిండుగా ఉపేక్షతో (నిరసనతో) ఉన్నది, ఏషః = ఇది, మమ + ఏవ = నా యొక్క, విధూరః + విధిః = వ్యతిరేకమైన విధి (దురదృష్టము), దూరాధ్వ + ఖిన్నః = సుదూర మార్గము ప్రయాణించి అలసిపోయిన, జనః = మనిషి, స్వైః + ఏవ + దుష్కర్మభిః = తన సొంత పాప కర్మల వల్లనే, రత్ననిధేః + తీరాత్ = రత్నాలకు నిలయమైన సముద్ర తీరము నుండి, విఫలః = ఏమీ పొందకుండా (రిక్తహస్తములతో), వ్యపైతి = తిరిగి వెళ్ళిపోవుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ మనస్సు ఎంతో కరుణామయమైనది, మధురమైనది. కానీ భయంకరమైన సంసార తాపంలో చిక్కుకున్న నాపై మాత్రం నీవు ఉపేక్ష చూపుతున్నావు. ఇది నీ తప్పు కాదు, నా దురదృష్టమే. సుదూర ప్రయాణం చేసి అలసిపోయిన ఒక దురదృష్టవంతుడు, రత్నాల గని అయిన సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నా, తన పూర్వపు పాపకర్మల వల్ల ఒక్క రత్నాన్ని కూడా పొందలేక ఖాళీ చేతులతో తిరిగి వెళ్ళినట్లుగా నా పరిస్థితి ఉంది.
విశేషములు:

• ఇక్కడ భగవంతుని 'రత్ననిధి' (సముద్రం) తోను, భక్తుడిని 'దూరాధ్వఖిన్న జనః' (అలసిన బాటసారి) తోను పోల్చడం జరిగింది.

• భగవంతునిలో దోషం లేదని, తన ప్రారబ్ధ కర్మల వల్లే తనకు అనుగ్రహం కలగడం లేదని కవి వినమ్రంగా వాపోతున్నారు.

జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని 33వ స్తోత్రం (కర్ణపూర స్తోత్రం) లోని 25 నుండి 29 వరకు గల ఐదు శ్లోకాలు ఒకే భావక్రమమును (కులకము) కలిగి ఉన్నాయి. శివుని అనుగ్రహం వల్ల భక్తులు పొందే ఐహిక, ఆముష్మిక సుఖాలను ఇక్కడ కవి వర్ణించారు.

---

25 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యత్సౌందర్యసముద్రసాంద్రలహరీహేలాచలచ్చామర-
వ్యగ్రాంగాంగులిబాలమాలవవధూదృక్పాతపాత్రం వపుః |
సేవాసంనిధిశంసిసంభ్రమనమత్సామంతమౌలిస్థలీ-
లీఢాంఘ్రిద్వయముద్వహంతి కృతినః సౌభాగ్యభాగ్యాస్పదమ్ || 25 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ = ఏ (శరీరము), సౌందర్య + సముద్ర + సాంద్ర + లహరీ = సౌందర్యమనే సముద్రం యొక్క దట్టమైన అలల వంటి, హేలా + చలత్ + చామర = లీలతో వీవబడుతున్న చామరముల వల్ల, వ్యగ్ర + అంగ + అంగులి = కదులుతున్న అంగములు మరియు వేళ్లు కలిగిన, బాల + మాలవ + వధూ + దృక్పాత + పాత్రం = యవనవతులైన మాళవ దేశపు స్త్రీల చూపులకు నిలయమైనదో, వపుః = అట్టి (సుందర) శరీరమును, సేవా + సంనిధి + శంసి + సంభ్రమ + నమత్ + సామంత + మౌలి + స్థలీ + లీఢ + అంఘ్రి + ద్వయం = సేవ కోసము దగ్గరకు వచ్చి తొందరతో నమస్కరిస్తున్న సామంత రాజుల కిరీటములతో తాకబడుతున్న పాదద్వయము కలదియు, సౌభాగ్య + భాగ్య + ఆస్పదం = సమస్త సౌభాగ్యములకు, అదృష్టమునకు నిలయమైనట్టియు (వైభవమును), కృతినః = ధన్యులైన భక్తులు, ఉద్వహంతి = పొందుచున్నారు.
తాత్పర్యము:
శివానుగ్రహం పొందిన ధన్యులు ఈ లోకంలో సాటిలేని వైభవాన్ని అనుభవిస్తారు. వారి సౌందర్యం మాళవ దేశపు సుందరీమణుల చూపులను ఆకర్షిస్తుంది. సామంత రాజులు వారి పాదాల చెంత మోకరిల్లి నమస్కరిస్తారు. అటువంటి వారు సమస్త సౌభాగ్యాలకు నిలయమవుతారు.

---

26 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యచ్చ ప్రేంఖదఖర్వగర్వఘటితభ్రూభంగభీమాకృతి-
క్ష్మాభృత్పాశముఖావలోకనఘనప్రోల్లంఘనాభీరుభిః |
ఉన్మీలన్మృదుశాద్వలే తరుతలే స్వర్లోకకల్లోలినీ-
కూలే మూలఫలాశనైః శమసుధాస్వాదార్థిభిః స్థీయతే || 26 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ + చ = మరియు ఏ భక్తులైతే, ప్రేంఖత్ + అఖర్వ + గర్వ + ఘటిత + భ్రూభంగ + భీమ + ఆకృతి = మిక్కిలి గర్వముతో ముడిపడిన కనుబొమ్మల ముడి వల్ల భయంకరమైన ఆకృతి కలిగిన, క్ష్మాభృత్ + పాశ + ముఖ + అవలోకన + ఘన + ప్రోల్లంఘనా + భీరుభిః = నీచ ప్రభువుల ముఖములను చూచుట మరియు వారిచే అవమానింపబడుట (తిరస్కారము) పట్ల భయము కలవారో, (అట్టి వారు), ఉన్మీలన్ + మృదు + శాద్వలే = పచ్చని మెత్తని గడ్డితో నిండిన, తరుతలే = వృక్షముల నీడన, స్వర్లోక + కల్లోలినీ + కూలే = గంగా నదీ తీరమున, మూల + ఫల + అశనైః = కందమూలములు మరియు ఫలములను భుజించుచు, శమ + సుధా + ఆస్వాద + అర్థీభిః = మనశ్శాంతి అనే అమృతమును ఆస్వాదించగోరినవారై, స్థీయతే = నివసించుచున్నారో.
తాత్పర్యము:
గర్విష్ఠులైన రాజుల ముఖస్తుతి చేయడం ఇష్టం లేని మరికొందరు భక్తులు, వారి తిరస్కారానికి భయపడి, గంగా నదీ తీరంలోని పచ్చని చెట్ల నీడన నివసిస్తారు. వారు కందమూలాలను భుజిస్తూ, శివుని ధ్యానిస్తూ పరమశాంతి అనే అమృతమును పొందుతారు.

---

27 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
యచ్చాస్మిన్భవడంబరే పరిణమన్మందానిలాందోలన-
వ్యాలోలన్నలినీదలాంచలచలప్రాలేయలేశోపమే |
దుష్కాలవ్యసనావసన్నజనతాసంతాపనిర్వాపణ-
వ్యాపారైకసుకర్మనిర్మలఫలారంభైః సుఖం జీవ్యతే || 27 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ + చ = మరియు ఏ భక్తులైతే, పరిణమన్ + మంద + అనిల + ఆందోలన + వ్యాలోలత్ + నలినీ + దల + అంచల + చల + ప్రాలేయ + లేశ + ఉపమే = వీచుచున్న పిల్లతెమ్మెరల వల్ల కదులుతున్న తామర ఆకు కొనపై ఉన్న నీటి బిందువు వలె చంచలమైన, అస్మిన్ + భవ + డంబరే = ఈ సంసార ఆడంబరమునందు, దుష్కాల + వ్యసన + అవసన్న + జనతా + సంతాప + నిర్వాపణ + వ్యాపార + ఏక + సుకర్మ + నిర్మల + ఫల + ఆరంభైః = కరువు కాటకాల వంటి దుష్కాలము వల్ల కలిగే కష్టాలతో అలమటించే ప్రజల తాపమును తీర్చుట అనే ఏకైక పుణ్యకార్యము యొక్క నిర్మలమైన ఫలముతో, సుఖం = సుఖముగా, జీవ్యతే = జీవించుచున్నారో.
తాత్పర్యము:
తామర ఆకుపై నీటి బిందువు వలె అత్యంత చంచలమైన ఈ సంసారంలో, శివభక్తులు పరోపకారమే పరమావధిగా జీవిస్తారు. కష్టాల్లో ఉన్న ప్రజలను ఆదుకోవడం అనే పుణ్యకార్యమే వారి జీవన ఫలంగా భావిస్తూ వారు ఆనందంగా గడుపుతారు.

---

28 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
నిఃశంకం వికలంకమంకవిలసల్లక్ష్మీకటాక్షేక్షితం
యన్మానుష్యముపేత్య నిత్యముదితా నందంతి దంతివ్రజైః |
యచ్చాంతే పురుహూతవారవనితాగీతామృతాకర్ణన-
ప్రోన్మీలత్పులకావకీర్ణవపుషః స్వర్మధ్యమధ్యాసతే || 28 ||
ప్రతిపదార్థము:
యత్ = ఏ భక్తులైతే, వికలంకం = కళంకము లేనిదియు, అంక + విలసత్ + లక్ష్మీ + కటాక్ష + ఈక్షితం = ఒడిలో విలసిల్లే లక్ష్మీదేవి యొక్క కటాక్షము కలిగినదియు అయిన, మానుష్యం = మనుష్య జన్మను, ఉపేత్య = పొంది, నిఃశంకం = సందేహము లేకుండా, దంతి + వ్రజైః = ఏనుగుల సమూహములతో (రాజవైభవముతో), నిత్యముదితాః = ఎల్లప్పుడూ సంతోషముతో, నందంతి = ఆనందించుచున్నారో, యత్ + చ = మరియు, అంతే = చివరలో (మరణానంతరము), పురుహూత + వారవనితా + గీత + అమృత + ఆకర్ణన + ప్రోన్మీలత్ + పులక + అవకీర్ణ + వపుషః = ఇంద్రుని (పురుహూత) అప్సరసల గానమనే అమృతమును వినుట వల్ల కలిగిన పులకలతో నిండిన శరీరము కలవారై, స్వర్మధ్యం = స్వర్గలోకమును, అధ్యాసతే = అధిష్టించుచున్నారో.
తాత్పర్యము:
నిర్మలమైన శివభక్తి కలవారు ఈ లోకంలో లక్ష్మీకటాక్షాన్ని పొంది గజతురగాలతో కూడిన వైభవాన్ని అనుభవిస్తారు. మరణానంతరం వారు స్వర్గలోకానికి వెళ్ళి, అక్కడ అప్సరసల గాన మాధుర్యాన్ని వింటూ పరవశించిపోతూ దివ్య సుఖాలను పొందుతారు.

---

29 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
సోఁయం సర్వజగత్ప్రభోరశరణత్రాణైకహేవాకినః
కారుణ్యామృతసాగరస్య గిరిజాభర్తుః పరోఁనుగ్రహః |
కస్తం న స్తుతిభిర్విమర్శరసికః ప్రౌఢార్పితప్రీతిభిః
ప్రాప్తుం శర్మదకర్మనిర్మలఫలం నందత్యమందాదరః || 29 ||
ప్రతిపదార్థము:
సః + అయం = అట్టి ఈ (పై శ్లోకాలలో చెప్పబడిన ఐశ్వర్యము మరియు మోక్షము), సర్వ + జగత్ + ప్రభోః = సమస్త జగత్తులకు ప్రభువును, అశరణ + త్రాణ + ఏక + హేవాకినః = దిక్కులేని వారిని రక్షించుటయే ప్రధాన వ్రతముగా కలవాడును, కారుణ్య + అమృత + సాగరస్య = కరుణ అనే అమృతమునకు సముద్రుడైన, గిరిజాభర్తుః = పార్వతీవల్లభుని (శివుని) యొక్క, పరః + అనుగ్రహః = గొప్ప అనుగ్రహము. విమర్శ + రసికః = వివేకము కలిగిన ఏ రసికుడు (పండితుడు), అమంద + ఆదరః = మిక్కిలి గౌరవముతో, శర్మద + కర్మ + నిర్మల + ఫలం = సుఖమును ఇచ్చే పుణ్యకర్మల యొక్క నిర్మలమైన ఫలము వంటి, తం = ఆ శివుని అనుగ్రహమును, ప్రాప్తుం = పొందుటకు, ప్రౌఢ + అర్పిత + ప్రీతిభిః = ప్రౌఢముగా (గొప్పగా) అర్పించబడిన ప్రేమతో కూడిన, స్తుతిభిః = స్తోత్రములతో, న + నందతి = సంతోషించడు? (అందరూ సిద్ధపడతారు).
తాత్పర్యము:
పైన చెప్పబడిన లౌకిక వైభవం కానీ, అరణ్యవాసంలోని శాంతి కానీ, పరోపకార బుద్ధి కానీ లేదా స్వర్గ సుఖాలు కానీ - ఇవన్నీ అనాథ రక్షకుడైన పరమశివుని అనుగ్రహం వల్లే కలుగుతాయి. కాబట్టి, వివేకవంతులైన వారెవరైనా అటువంటి దేవుని అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి మనోహరమైన స్తోత్రాలతో ఆయనను పూజించకుండా ఎలా ఉంటారు? ఆ శివస్తుతియే పరమ సుఖాన్ని ఇచ్చే మార్గం.
విశేషములు:

• ఈ ఐదు శ్లోకాలు 'కులకము'గా పిలువబడతాయి, అనగా వీటన్నిటికీ కలిపి ఒకే క్రియతో (అనుగ్రహం/ప్రాప్తి) అన్వయం ఉంటుంది.

• శివభక్తి కేవలం మోక్షానికే కాదు, ప్రాపంచిక సుఖాలకు మరియు మనశ్శాంతికి కూడా మూలమని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

 
30 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
దృష్టిః పీయూషవృష్టిర్మధురమధురసస్యందినీ దేవ వాణీ
పాణీ త్వత్పాదపీఠీపరిమలనరజోరాజిమైత్రీపవిత్రౌ |
చేతః స్వచ్ఛందచర్యాపరిణతకరుణారామవిశ్రామధామ
త్వామక్షామప్రసాదామృతజలధిమహో భేజుషామేష పాకః || 30 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + దేవ = ఓ దేవా!, అక్షామ + ప్రసాద + అమృత + జలధిం = అక్షయమైన (తక్కువకాని) అనుగ్రహమనే అమృతమునకు సముద్రుడవైన, త్వాం = నిన్ను, భేజుషాం = సేవించినవారికి (నీ భక్తులకు), ఏషః + పాకః = ఇటువంటి (సుకృత) పరిపాకము కలుగుచున్నది, అహో = ఇది ఎంత ఆశ్చర్యము!, (అది ఏమనగా), దృష్టిః = వారి చూపు, పీయూష + వృష్టిః = అమృత వర్షము వలె ఉన్నది, వాణీ = వారి వాక్కు, మధుర + మధు + రస + స్యందినీ = తీయని తేనె రసమును వెడలగ్రక్కునట్లున్నది, పాణీ = వారి చేతులు, త్వత్ + పాద + పీఠీ + పరిమలన + రజః + రాజి + మైత్రీ + పవిత్రౌ = నీ పాదపీఠమును నిమరడము (పూజించడము) వల్ల కలిగిన ధూళి సమూహము యొక్క సంబంధము చేత పవిత్రమైనవి, చేతః = వారి మనస్సు, స్వచ్ఛంద + చర్యా + పరిణత + కరుణా + ఆరామ + విశ్రామ + ధామ = స్వచ్ఛందమైన సంచారముతో పరిణతి చెందిన కరుణ అనే వనమునకు విశ్రాంతి నిలయమైనది.
తాత్పర్యము:
ఓ దేవా! అపారమైన అనుగ్రహము అనే అమృత సముద్రుడవైన నిన్ను సేవించే భక్తుల పుణ్యము ఎంత గొప్పగా పండిందో కదా! వారి చూపు అమృత వర్షంలా చల్లగా ఉంటుంది. వారి మాట తేనె చినుకులా మధురంగా ఉంటుంది. నీ పాద పద్మాలను నిత్యం సేవించడం వల్ల వారి చేతులు పరమ పవిత్రమయ్యాయి. వారి మనస్సు కరుణ అనే వనంలో విహరిస్తూ పరమ శాంతిని పొందుతోంది.
విశేషములు:

• 'అక్షామ' అనగా తరిగిపోని లేదా గొప్పదైన అని అర్థం.

• భగవంతుని సేవించడం వల్ల భక్తుని సర్వేంద్రియాలు పవిత్రమై, లోకోపకారకముగా మారుతాయని ఇక్కడ భావం.

• 'ఆరామము' అనగా తోట లేదా ఉపవనము. కరుణను తోటతో పోల్చడం జరిగింది.

జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని 33వ స్తోత్రం (కర్ణపూర స్తోత్రం) లోని 31 నుండి 33 వరకు గల మూడు శ్లోకాలు ఒకే భావక్రమమును (తిలకము) కలిగి ఉన్నాయి. శివారాధన చేసే భక్తుడు పొందే రాజవైభవాన్ని, కీర్తిని మరియు మృత్యుంజయుని అనుగ్రహాన్ని ఇక్కడ కవి వర్ణించారు.

---

31 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తస్యైకస్యాంఘ్రిపీఠం స్ఫుటముకుటమణిప్రౌఢరోచిఃప్రతానైః
క్షోణీపాలాః శిరోభిః కరపుటఘటితైరంజసా రంజయంతి |
ధత్తే ధన్యః స చైకః సితరుచిరుచిరచ్ఛత్రశుభ్రోత్తరీయాం
లక్ష్మీముద్దామరామాకరకమలచలచ్చామరోదారహాసామ్ || 31 ||
ప్రతిపదార్థము:
క్షోణీపాలాః = భూపాలకులు (రాజులు), స్ఫుట + ముకుట + మణి + ప్రౌఢ + రోచిః + ప్రతానైః = స్పష్టముగా కనిపిస్తున్న కిరీటములలోని మణుల యొక్క గొప్ప కాంతి సమూహములతో, కరపుట + ఘటితైః = దోసిలి జోడించినట్టి (నమస్కరిస్తున్న), శిరోభిః = శిరస్సులతో, తస్య + ఏకస్య = ఆ ఒక్క (భక్తుని) యొక్క, అంఘ్రిపీఠం = పాదపీఠమును, అంజసా = శీఘ్రముగా (నిశ్చయముగా), రంజయంతి = ప్రకాశింపజేయుచున్నారు (అభిషేకిస్తున్నారు), సః + ఏకః + ధన్యః + చ = ఆ ఒక్క ధన్యుడు మాత్రమే, సితరుచి + రుచిర + ఛత్ర + శుభ్ర + ఉత్తరీయాం = చంద్రకాంతి వలె మనోహరమైన శ్వేతచ్ఛత్రము (తెల్లని గొడుగు) అనే ఉత్తరీయము కలిగినట్టియు, ఉద్దామ + రామా + కరకమల + చలత్ + చామర + ఉదార + హాసాం = శ్రేష్ఠమైన సుందరీమణుల కరకమలములచే వీవబడుతున్న చామరములు అనే గొప్ప చిరునవ్వు కలిగినట్టి, లక్ష్మీం = రాజలక్ష్మిని, ధత్తే = ధరించుచున్నాడు (అనుభవిస్తున్నాడు).
తాత్పర్యము:
పరమశివుని ఆరాధించే భక్తుడు సాటిలేని రాజవైభవాన్ని పొందుతాడు. సామంత రాజులు తమ కిరీటమణుల కాంతులు ఆ భక్తుని పాదాలపై పడేలా వంగి నమస్కరిస్తారు. ఆ ధన్యుడు చంద్రుని వలె తెల్లని రాజచ్ఛత్రాన్ని, సుందరీమణులు వీచే చామరాలను కలిగి, సాక్షాత్తు రాజలక్ష్మిని అధీనం చేసుకుంటాడు.

---

32 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తం వాణీభిర్గృణంతి శ్రవణపుటసుధాస్యందినీభిర్మునీంద్రా
గీతైర్గాయంతి విద్యాధరవరవనితాస్తస్య చిత్రం చరిత్రమ్ |
విద్వద్గోష్ఠీషు తస్య ప్రసరతి కృతినో దానదాక్షిణ్యవార్తా
కీర్తిర్జాగర్తి తస్య ప్రవరకవివచోభంగిసన్మంగళేషు || 32 ||
ప్రతిపదార్థము:
మునీంద్రాః = గొప్ప మునులు, శ్రవణపుట + సుధా + స్యందినీభిః = చెవులకు అమృతమును కురిపించే, వాణీభిః = వాక్కులతో, తం = ఆ భక్తుడిని, గృణంతి = స్తుతించుచున్నారు, విద్యాధర + వర + వనితాః = విద్యాధర శ్రేష్ఠుల స్త్రీలు, తస్య = అతని యొక్క, చిత్రం + చరిత్రం = అద్భుతమైన చరిత్రను, గీతైః = పాటలతో, గాయంతి = పాడుచున్నారు, విద్వత్ + గోష్ఠీషు = పండిత సభలయందు, కృతినః = ధన్యుడైన, తస్య = అతని యొక్క, దాన + దాక్షిణ్య + వార్తా = దానగుణము మరియు సరళత (దాక్షిణ్యము) గురించిన వార్తలు, ప్రసరతి = వ్యాపించుచున్నవి, ప్రవర + కవి + వచః + భంగి + సన్మంగళేషు = శ్రేష్ఠులైన కవుల కావ్యకళా నైపుణ్యము అనే శుభకార్యముల యందు, తస్య = అతని యొక్క, కీర్తిః = కీర్తి, జాగ్రతి = మేల్కొని ఉన్నది (ప్రకాశించుచున్నది).
తాత్పర్యము:
ఆ శివభక్తుని కీర్తి అపారమైనది. మునీశ్వరులు అతనిని స్తుతిస్తారు, విద్యాధర కాంతలు అతని చరిత్రను గానం చేస్తారు. పండిత సభల్లో అతని దానగుణమే చర్చనీయాంశమవుతుంది. గొప్ప కవుల కావ్యాలలో అతని కీర్తి శాశ్వతంగా నిలిచిపోతుంది.

---

33 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
కిం వాన్యన్నైష పశ్యత్యలమమలశిఖాపింగజిహ్వాస్ఫులింగ-
స్ఫూర్జద్దంష్ట్రాకరాళం భ్రుకుటికుటిలితం భీషణం కాలవక్త్రమ్ |
స్వామిన్మందానిలాందోలితలలితలతానృత్తకాంతే వనాంతే
శాంతేర్ష్యాస్త్వామవిద్యాజడజగదగదంకారమారాధయేద్యః || 33 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + స్వామిన్ = ఓ నాథా!, శాంత + ఈర్ష్యాః = నశించిన అసూయ కలవాడై, మంద + అనిల + ఆందోలిత + లలిత + లతా + నృత్త + కాంతే = మెల్లని గాలికి కదులుతున్న సుందరమైన తీగల నృత్యముతో మనోహరమైన, వనాంతే = వనమునందు, అవిద్యా + జడ + జగత్ + అగదంకారం = అజ్ఞానముచేత జడమైన ఈ లోకమునకు వైద్యుడవైన (వైద్యుని వంటివాడవైన), త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడైతే, ఆరాధయేత్ = ఆరాధించునో, ఏషః = అతడు, అమల + శిఖా + పింగ + జిహ్వా + స్ఫులింగ + స్ఫూర్జత్ + దంష్ట్రా + కరాళం = స్వచ్ఛమైన అగ్నిజ్వాలల వలె ఎర్రబడిన నాలుకల నుండి నిప్పుకణములు రాలుచుండగా, భయంకరమైన కోరలతో ఒప్పేటియు, భ్రుకుటి + కుటిలితం = ముడిపడిన కనుబొమ్మలతో కూడిన, భీషణం = భయంకరమైన, కాలవక్త్రం = యముని ముఖమును (మృత్యువును), న + పశ్యతి = చూడడు, అన్యత్ + కిం + వా = దీనికంటే చెప్పవలసినది ఇంకేమున్నది?.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! ఈ లోకపు అజ్ఞానమనే వ్యాధిని పోగొట్టే వైద్యుడవు నీవు. అసూయను విడిచి, ప్రశాంతమైన వనంలో నిన్ను ఆరాధించే భక్తుడు భయంకరమైన యముని ముఖాన్ని చూడనే చూడడు. అనగా అతనికి నరక భయము గానీ, అపమృత్యు భయము గానీ ఉండదు. మృత్యుంజయుడవైన నీ అనుగ్రహంతో అతను మోక్షాన్ని పొందుతాడు.
విశేషములు:

• 'అగదంకారః' అనగా వైద్యుడు. భగవంతుడు భవరోగ వైద్యుడని భావం.

• ఈ మూడు శ్లోకాలు 'తిలకము'గా పిలువబడతాయి, ఎందుకంటే 31, 32 శ్లోకాలలోని 'తస్య' (అతని యొక్క) అనే పదానికి 33వ శ్లోకంలోని 'యః' (ఎవడైతే) అనే పదంతో అన్వయం కుదురుతుంది.

• శివారాధన వల్ల ఐశ్వర్యము (31), కీర్తి (32) మరియు మోక్షము (33) లభిస్తాయని ఈ ముగింపు శ్లోకాలు నిరూపిస్తున్నాయి.

 
34 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఆకర్ణాకృష్టచాపః ప్రహరతి నిభృతం నిర్నిమిత్తాపకారీ
నారీనేత్రాంతతిర్యగ్వివలనవిశిఖశ్రేణిభిః పుష్పచాపః |
ఫూత్కారస్ఫారఫాలః స్ఫురదురుగరళజ్వాలజిహ్వాజటాలః
కాలవ్యాళః కరాళః కవలయతి వపుర్హంతుకామః క్వ యామః || 34 ||
ప్రతిపదార్థము:
నిర్నిమిత్త + అపకారీ = ఎటువంటి కారణము లేకుండానే అపకారము చేసేవాడైన, పుష్పచాపః = మన్మథుడు, ఆకర్ణ + ఆకృష్ట + చాపః = చెవి వరకు లాగబడిన విల్లు కలవాడై, నారీ + నేత్ర + అంత + తిర్యక్ + వివలన + విశిఖ + శ్రేణిభిః = స్త్రీల కనుకొనల నుండి వెలువడే వక్ర వీక్షణాలనే (క్రీగంటి చూపులనే) బాణాల సమూహముతో, నిభృతం = రహస్యముగా (నక్కి ఉండి), ప్రహరతి = కొట్టుచున్నాడు. (మరోవైపు), ఫూత్కార + స్ఫార + ఫాలః = భయంకరమైన బుసల వల్ల ఉబ్బిన పడగ (ఫణము) కలిగినదియు, స్ఫురత్ + ఉరు + గరళ + జ్వాల + జిహ్వా + జటాలః = ప్రజ్వరిల్లుతున్న దట్టమైన విషాగ్ని జ్వాలల వంటి నాలుకతో భయంకరమైనదియు అయిన, కరాళః = భీతిని కలిగించే, కాలవ్యాళః = కాలమనే పాము (మృత్యువు), హంతుకామః = చంపాలనే కోరికతో, వపుః = ఈ శరీరమును, కవలయతి = మింగివేయుచున్నది. (ఇటువంటి స్థితిలో), క్వ + యామః = మేము ఎక్కడికి వెళ్ళాలి? (మాకు దిక్కెవరు?)
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! మన్మథుడు కారణం లేకుండానే విల్లంబులు ధరించి, సుందరీమణుల క్రీగంటి చూపులనే బాణాలతో మమ్మల్ని రహస్యంగా వేధిస్తున్నాడు. మరోవైపు, భయంకరమైన కాలమనే పాము తన విషాగ్నిని చిమ్ముతూ మా శరీరాన్ని మింగివేయడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఇటు కామము, అటు మృత్యువు మధ్య చిక్కుకున్న మేము ఎక్కడికి వెళ్ళాలి? మాకు రక్షణ ఎక్కడ?

---

35 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
తస్మాదస్మాకమాకస్మికవికసదసత్కర్మపాకోపతాప-
వ్యాపత్తాపాతురాణామవిరలకరుణాసింధురాపన్నబంధుః |
భక్తిశ్రద్ధాప్రబంధానమదమరశిరఃశ్రేణిమాణిక్యమాలా-
జ్వాలాలీఢాంఘ్రిపీఠః శరణమశరణత్రాణశీలస్త్వమేకః || 35 ||
ప్రతిపదార్థము:
తస్మాత్ = అందువల్ల, ఆకస్మిక + వికసత్ + అసత్ + కర్మ + పాక + ఉపతాప + వ్యాపత్ + తాప + ఆతురాణాం = అనుకోకుండా పండిన మా పూర్వపు చెడు కర్మల ఫలితము వల్ల కలిగే ఆపదల తాపముతో అలమటించే మాకు, అవవిరల + కరుణా + సింధుః = ఎడతెరిపి లేని కరుణకు సముద్రుడవును, ఆపన్న + బంధుః = ఆపదలో ఉన్నవారికి చుట్టమవును, అశరణ + త్రాణ + శీలః = దిక్కులేని వారిని రక్షించే స్వభావము కలవాడవును అయిన, త్వమ్ + ఏకః = నీవు ఒక్కడివే, శరణం = శరణ్యము. (నీవు ఎటువంటివాడవనగా), భక్తి + శ్రద్ధా + ప్రబంధ + ఆనమత్ + అమర + శిరః + శ్రేణి + మాణిక్య + మాలా + జ్వాలా + లీఢ + అంఘ్రి + పీఠః = భక్తిశ్రద్ధలతో నమస్కరిస్తున్న దేవతల శిరస్సులపై ఉన్న కిరీట మణుల కాంతి జ్వాలలచే ముద్దాడబడుతున్న (తాకబడుతున్న) పాదపీఠము కలవాడవు.
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! మా దుష్కర్మల ఫలితంగా కలుగుతున్న ఆపదల నుండి రక్షించగల సమర్థుడవు నీవు ఒక్కడివే. నీవు అపారమైన కరుణా సముద్రుడవు, అనాథ రక్షకుడవు. దేవతలందరూ తమ కిరీటమణుల కాంతులతో నీ పాదాలను పూజిస్తున్నారు. అటువంటి మహానుభావుడవైన నిన్నే మేము శరణు కోరుతున్నాము.

---

జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని భూమిమూర్తి (పృథివీ మూర్తి) వర్ణన ఇక్కడ ఉంది. అష్టమూర్తి స్వరూపుడైన పరమశివుని ఎనిమిది రూపాలలో భూమి ఒక రూపం. ఆ భూమి రూపంలో ఉన్న దేవుడిని కవి ఇక్కడ స్తుతిస్తున్నారు.

---

భూమిమూర్తి స్తోత్రము
శ్లోకము:
యా నిశ్శేషౌషధీనాం జనిరజని పునన్న క్వచిత్కంపసంప-
త్సంపర్కో యత్ర యత్ర స్థితిరుపరి పరిభ్రంశమాత్రం జనానామ్ |
ఏషా శేషాహిపీఠప్రకటితవసతిః సంపదాం భూతధాత్రీ
పాత్రీకుర్వత్యజస్రం జనమనఘమఘః ప్రక్రమస్తే నమస్తే || 26 ||
ప్రతిపదార్థము:
యా = ఏ భూమి అయితే, నిశ్శేష + ఓషధీనాం = సమస్తమైన ఓషధులకు (మొక్కలకు, ధాన్యములకు), జనిః = జన్మస్థానమో, యత్ర = దేనియందు, క్వచిత్ + అపి = ఎక్కడా కూడా, కంప + సంపత్ + సంపర్కః = వణుకు లేదా కంపనము యొక్క సంబంధము (చలనము), న + అజని = కలుగలేదో (స్థిరమైనదో), యత్ర = దేని మీద, ఉపరి + స్థితిః = పైన ఉండుట అనేది, జనానాం = ప్రజలకు, పరిభ్రంశ + మాత్రం = పడిపోకుండా నిలకడగా ఉండుటయే ఆశ్రయమో, ఏషా = అటువంటి ఈ, భూతధాత్రీ = సమస్త ప్రాణులను భరించే భూమి, శేషాహి + పీఠ + ప్రకటిత + వసతిః = ఆదిశేషుడనే పీఠముపై నివాసమును ఏర్పరచుకున్నది, అజస్రం = నిరంతరము, అనఘం = పాపరహితుడైన, జనం = భక్తుని, సంపదాం = సకల సంపదలకు, పాత్రీకుర్వతీ = పాత్రునిగా చేయుచున్నదో, అఘః + ప్రక్రమః = పాపములను నశింపజేయుటకు ఆది (ప్రారంభము) అయిన, తే = అట్టి నీ భూమిమూర్తికి, నమస్తే + నమస్తే = నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
సమస్త ఓషధులకు జన్మస్థానమై, అత్యంత స్థిరమైనదియు, ఆదిశేషుని పడగలపై తన నివాసాన్ని ఏర్పరచుకున్నదియు అయిన భూమి రూపంలో ఉన్న ఓ పరమశివా! నీకు నమస్కారము. ఈ భూమి సమస్త ప్రాణులకు ఆధారభూతమైనది. పాపరహితులైన భక్తులను సకల సంపదలకు పాత్రులను చేసే నీ భూమిమూర్తికి (పృథివీ స్వరూపానికి) ఇదే నా వందనము.
విశేషములు:
ఓషధీనాం జనిః: భూమి నుండే ప్రాణికోటికి కావలసిన ఆహారం, మందులు లభిస్తాయి కాబట్టి ఇది సమస్త ఓషధులకు తల్లి.
కంపసంపత్: భూమి స్వతహాగా స్థిరమైనది (అచల). భగవంతుని సంకల్పం వల్ల అది స్థిరత్వాన్ని పొందింది.
శేషాహిపీఠ: పురాణాల ప్రకారం భూమిని ఆదిశేషుడు తన శిరస్సుపై మోస్తున్నాడు. ఆ శేషుని పీఠంగా చేసుకున్న భూమి భగవత్స్వరూపమే.
అఘః ప్రక్రమః: అష్టమూర్తి స్తోత్రంలో భూమి మొదటిది కాబట్టి, పాప నివారణకు ఇది మొదటి అడుగు అని కవి భావం.
జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని శివుని జలమూర్తి మరియు అగ్నిమూర్తి స్తోత్రాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది.

---

జలమూర్తి (నీటి రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
సంసారేఁస్మిన్నసారే పరమిహ కుశలం కర్మ ధర్మప్రధానం
ధర్మః శర్మప్రదోఁపి ప్రభవతి సుధియాం సిద్ధయే శుద్ధిహేతోః |
శుద్ధౌ బద్ధస్పృహాణాం న భవతి కృతినాం యద్వినాపద్వినాశ-
స్త్రైలోక్యాప్యాయకం తజ్జలమపి భగవన్విభ్రమస్తే నమస్తే || 37 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!, అస్మిన్ = ఈ, అసారే = సారం లేని, సంసారే = సంసారమునందు, ధర్మప్రధానం = ధర్మమే ప్రధానముగా గల, కర్మ = కార్యము, పరమ్ = మిక్కిలి, కుశలం = మంగళకరమైనది. శర్మప్రదః = సుఖాన్ని ఇచ్చే, ధర్మః + అపి = ఆ ధర్మము కూడా, సుధియాం = పండితులకు, శుద్ధిహేతోః = అంతఃకరణ శుద్ధి కొరకు, సిద్ధయే = మోక్షసిద్ధి కొరకు, ప్రభవతి = సమర్థమవుతుంది. శుద్ధౌ = అట్టి శుద్ధి యందు, బద్ధస్పృహాణాం = కోరిక కలిగిన, కృతినాం = పుణ్యాత్ములకు, యత్ + వినా = ఏ జలము లేకుండా, ఆపద్వినాశః = ఆపదల నాశనము (పాప విముక్తి), న + భవతి = కలుగదో, త్రైలోక్య + ఆప్యాయకం = మూడు లోకములను తృప్తిపరిచే, తత్ + జలం + అపి = ఆ జలము కూడా, తే = నీ యొక్క, విభ్రమః = విలాసము (రూపము). తే + నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! నిస్సారమైన ఈ సంసారంలో ధర్మబద్ధమైన కర్మే శ్రేష్ఠమైనది. ఆ ధర్మం చిత్తశుద్ధిని, తద్వారా మోక్షాన్ని ఇస్తుంది. అయితే, అంతఃకరణ శుద్ధిని కోరుకునే పుణ్యాత్ములకు పాపములను కడిగివేసే "జలము" అత్యంత అవసరం. మూడు లోకాలను జీవింపజేస్తూ, తృప్తిపరిచే అట్టి జలరూపం నీ విలాసమే. జలమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.

---

అగ్నిమూర్తి (అగ్ని రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
యం ముక్త్వా జీవయంతం జగదగదమదః సంతతం సంతమంత-
ర్జంతూనాం శీతభీతిప్రకటితవిపదామస్తి న స్వస్తిహేతుః |
గీర్వాణానాం హవిర్భిర్గలపయతి విపదం యజ్వనామప్యనల్పైః
సంకల్పైః కల్పితైర్యః స భవతి విభవః పావకస్తే నమస్తే || 38 ||
ప్రతిపదార్థము:
జంతూనాం = ప్రాణుల యొక్క, అంతః = లోపల (జఠరాగ్ని రూపంలో), సంతం = ఉంటూ, అదః + జగత్ = ఈ జగత్తును, అగదం = రోగ రహితునిగా (ఆరోగ్యవంతునిగా), జీవయంతం = జీవింపజేస్తున్న, యం + పావకం = ఏ అగ్నిని, ముక్త్వా = విడిచి, శీతభీతి + ప్రకటిత + విపదాం = చలి భయం వల్ల కలిగే ఆపదల్లో ఉన్నవారికి, స్వస్తిహేతుః = క్షేమకారణము, న + అస్తి = లేదో; యః = ఏ అగ్ని, హవిర్భిః = హవిస్సుల ద్వారా, గీర్వాణానాం = దేవతల యొక్క, విపదం = ఆకలి/అతృప్తి అనే ఆపదను, గలపయతి = పోగొడుతున్నాడో; యజ్వనాం + అపి = యజ్ఞం చేసేవారి యొక్క, అనల్పైః = గొప్పవైన, సంకల్పైః = కోరికలను, కల్పితైః = నెరవేరుస్తున్నాడో; సః + పావకః = ఆ అగ్ని దేవుడు, తే = నీ యొక్క, విభవః = వైభవము (మూర్తి). తే + నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! ప్రాణుల శరీరాల్లో జఠరాగ్ని రూపంలో ఉండి ఆహారాన్ని జీర్ణం చేస్తూ, వారిని ఆరోగ్యవంతులుగా జీవింపజేసే అగ్నిమూర్తివి నీవే. బాహ్య ప్రపంచంలో చలి నుండి రక్షించేవాడవు, యజ్ఞయాగాదులలో హవిస్సులను గ్రహించి దేవతల తృప్తికి కారకుడవు నీవే. యజ్ఞం చేసేవారి గొప్ప సంకల్పాలను నెరవేర్చే అగ్ని స్వరూపం నీ విభూతియే. అగ్నిమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.
జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని శివుని వాయుమూర్తి, ఆకాశమూర్తి మరియు యజమానమూర్తి స్తోత్రాల వివరణ ఇక్కడ ఉంది.

---

వాయుమూర్తి (గాలి రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
అంతః సంతిష్ఠమానః స్థగయతి జగతాం పంచతాం పంచధా యః
సంధాయ స్థాయిభావం ప్రసరతి సతతం యత్ర తేజస్విచక్రమ్ |
యత్ర స్థైర్యం బిభర్తి త్రిభువనభవనం బిభ్రదాధారభూతాం
భూతానాం మూర్తిమేష ప్రథయతి విభుతాం మారుతస్తే నమస్తే || 39 ||
ప్రతిపదార్థము:
యః = ఏ వాయువు, పంచధా = ఐదు విధములుగా (ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన రూపములలో), అంతః సంతిష్ఠమానః = దేహము లోపల ఉండి, జగతాం = ప్రాణుల యొక్క, పంచతాం = మరణమును (పంచత్వమును), స్థగయతి = అడ్డుకొనుచున్నదో; యత్ర = దేనియందు, స్థాయిభావం = స్థిరత్వమును, సంధాయ = పొంది, తేజస్విచక్రమ్ = సూర్య చంద్రాది గ్రహ నక్షత్ర సమూహము, సతతం ప్రసరతి = నిరంతరము సంచరించుచున్నదో; భూతానాం = ప్రాణులకు, ఆధారభూతాం = ఆధారమైన, మూర్తిం బిభ్రత్ = ఈ రూపమును ధరించిన, ఏషః మారుతః = ఈ వాయువు, తే = నీ యొక్క, విభుతాం = విభూతిని (ప్రభుత్వమును), ప్రథయతి = చాటుచున్నది. తే నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ విభూ! ప్రాణుల శరీరాల్లో ఐదు రకాల ప్రాణవాయువులై ఉండి, వారు మరణించకుండా కాపాడే వాయుమూర్తివి నీవే. విశ్వంలోని సూర్యచంద్రాది గ్రహాలన్నీ ఏ వాయువు ఆధారంగా తమ కక్ష్యలలో తిరుగుతున్నాయో, మూడు లోకాలు దేనివల్ల స్థిరంగా ఉన్నాయో అట్టి వాయురూపం నీదే. ప్రాణాధారమైన వాయుమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.

---

ఆకాశమూర్తి (ఆకాశ రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
యత్ర బ్రహ్మాండపిండః ప్రసరతి సరలాలాబుతుంబీవిడంబీ
స్థైర్యం ఝాంకారి వారి ప్రథయతి తదపి స్కంధబంధేషు యస్య |
సోఁపి స్ఫారేణ భర్తుం ప్రభవతి పవనో యస్య నోద్దేశలేశం
ధామ్నామాధారభూతం భవ భవతి వపుస్తన్నభస్తే నమస్తే || 40 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే భవ = ఓ శివా!, యత్ర = ఏ ఆకాశమునందు, బ్రహ్మాండపిండః = ఈ బ్రహ్మాండమనే పిండము, సరల + అలాబుతుంబీ + విడంబీ = గుండ్రని ఆనపకాయ వలె, ప్రసరతి = తిరుగుచున్నదో; యస్య = ఏ ఆకాశము యొక్క, స్కంధబంధేషు = ఏడు రకముల వాయు మార్గముల యందు (సప్త వాయు స్కంధములు), ఝాంకారి వారి = శబ్దముతో కూడిన మేఘ జలము, స్థైర్యం ప్రథయతి = స్థిరముగా నిలిచి ఉన్నదో; సోఁపి పవనః = అట్టి వాయువు కూడా, యస్య = ఏ ఆకాశము యొక్క, ఉద్దేశలేశం = ఒక చిన్న భాగాన్ని కూడా, భర్తుం న ప్రభవతి = నింపలేదో; ధామ్నాం ఆధారభూతం = తేజస్సులకు (సూర్యాదులకు) ఆధారమైన, తత్ నభః = ఆ ఆకాశము, భవతి వపుః = నీ శరీరము. తే నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! అనంతమైన ఆకాశంలో ఈ బ్రహ్మాండం ఒక చిన్న ఆనపకాయలా తేలుతూ తిరుగుతోంది. ఏడు ఆవరణల వాయువుల ద్వారా జలమును (మేఘాలను) మోస్తున్నదీ ఆకాశమే. అంతటి మహా వాయువు కూడా ఆకాశంలో ఒక చిన్న అంచును కూడా తాకలేదు. సూర్యచంద్రాది తేజస్సులకు నిలయమైన ఆ అనంత ఆకాశమూర్తివి నీవే. ఆకాశ స్వరూపుడవైన నీకు నమస్కారము.

---

యజమానమూర్తి (ఆత్మ/యజమాన రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
ధాతుశ్చాతుర్యభాజో జనజననవిధౌ యా ముఖేభ్యశ్చతుర్భ్యః
సాకం నాకస్థితానామజనిషత కృతప్రీతయః స్ఫీతభాసామ్ |
తాసామాసాం శ్రుతీనాం జనయతి నియతం కర్మభిః శర్మకృద్భిః
సాఫల్యం యః స యజ్వా వపురధృత విపత్సంగమస్తే నమస్తే || 41 ||
ప్రతిపదార్థము:
జన + జనన + విధౌ = సృష్టి కార్యమునందు, చాతుర్యభాజః = నేర్పు కలిగిన, ధాతుః = బ్రహ్మదేవుని యొక్క, చతుర్భ్యః ముఖేభ్యః = నాలుగు ముఖముల నుండి, నాకస్థితానాం = దేవతలకు, కృతప్రీతయః = సంతోషమును కలిగిస్తూ, యాః అజనిషత = ఏ వేదములు ఉద్భవించాయో; ఆసాం తాసాం శ్రుతీనాం = అట్టి వేదములకు, శర్మకృద్భిః కర్మభిః = శుభకరమైన యజ్ఞాది కర్మల ద్వారా, యః = ఎవడైతే (యజమానుడు), సాఫల్యం జనయతి = సార్థకతను చేకూర్చుచున్నాడో; అధృత + విపత్ + సంగమః = ఆపదలు దరిచేరని, సః యజ్వా = ఆ యజమానుడు, తే వపుః = నీ శరీరము. తే నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
బ్రహ్మదేవుని నాలుగు ముఖాల నుండి పుట్టి, దేవతలకు ప్రీతిని కలిగించే వేద మంత్రాలకు యజ్ఞ కర్మల ద్వారా సార్థకతను ఇచ్చేవాడు "యజమానుడు" (ఆత్మ). వేదోక్త కర్మలను ఆచరిస్తూ, సంసార ఆపదలకు అతీతుడైన అట్టి యజమాన రూపం నీదే. యజమానమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.

---

చంద్రమూర్తి (చంద్రుని రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
ప్రేంఖద్భిర్యన్మయూఖైర్విదధతి ధవళే నిర్జరాః ప్రాణయాత్రాం
ప్రోద్దామానందధామ ప్రథయతి బహుళే పారణం యః పితౄణామ్ |
కుర్వన్నుర్వంతరిక్షం ప్రశమితతిమిరం యః సమస్తౌషధీనాం
పీనాం పుష్ణాతి భాతిం తనూరతనూరసౌ చంద్రమాస్తే నమస్తే || 42 ||
ప్రతిపదార్థము:
నిర్జరాః = దేవతలు, ధవళే = శుక్ల పక్షమునందు, ప్రేంఖద్భిః = ప్రకాశించుచున్న, యత్ మయూఖైః = ఏ చంద్రుని కిరణముల ద్వారా (అమృతమును), ప్రాణయాత్రాం విదధతి = ప్రాణములను నిలుపుకొనుచున్నారో; యః = ఏ చంద్రుడు, బహుళే = కృష్ణ పక్షమునందు, పితౄణాం = పితృదేవతలకు, ప్రోద్దామ + ఆనందధామ = అమితమైన ఆనందమును కలిగించే, పారణం = భోజనమును (తృప్తిని), ప్రథయతి = ఇచ్చుచున్నాడో; యః = ఎవడు, అంతరిక్షం = ఆకాశమును, ప్రశమిత + తిమిరం = చీకటి లేనిదిగా చేస్తూ, సమస్త + ఓషధీనాం = అన్ని మొక్కలకు, పీనాం భాతిం = పుష్టిని, కాంతిని, పుష్ణాతి = పోషించుచున్నాడో; అసౌ చంద్రమాః = అట్టి చంద్రుడు, తే అతనూః తనుః = నీ యొక్క గొప్ప శరీరము (మూర్తి). తే నమస్తే = నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవంతుడా! శుక్ల పక్షంలో కిరణాల ద్వారా దేవతలకు అమృతమును, కృష్ణ పక్షంలో పితృదేవతలకు తృప్తిని ప్రసాదించే చంద్రమూర్తివి నీవే. ఆకాశంలోని చీకటిని పోగొట్టి, భూమిపై ఉన్న ఓషధులను (మొక్కలను) అమృత కిరణాలతో పోషించే ఆ చంద్రబింబం నీ స్వరూపమే. చంద్రమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.

---

సూర్యమూర్తి (సూర్యుని రూపంలో ఉన్న శివుడు)
శ్లోకము:
ప్రాతః ప్రాభంజనేఁస్మిన్పథి పథికమివ ధ్వాంతకాంతారతామ్య-
ల్లోకాలోకార్పణార్థం ప్రముదితముదితం యం సమర్చంతి సంతః |
సాయం ధ్యాయంతి సంధ్యావిధిమధి సుధియో బాధితాధిం సమాధిం
సాధిమ్నాధిష్ఠితా యం త్వమిహ స మిహిరః సద్గభస్తే నమస్తే || 43 ||
ప్రతిపదార్థము:
సంతః = సత్పురుషులు, ప్రాతః = ఉదయమున, ధ్వాంత + కాంతార = అజ్ఞానము/చీకటి అనే అడవిలో, తామ్యత్ = అలమటిస్తున్న, లోక + ఆలోక + అర్పణార్థం = లోకమునకు కాంతినిచ్చుటకై, ప్రాభంజనే పథి = ఆకాశ మార్గమున, పథికం ఇవ = బాటసారి వలె, ఉదితం = ఉదయించిన, యం = ఏ సూర్యుని, సమర్చంతి = పూజిస్తున్నారో; సుధియో = పండితులు, సాయం = సాయంత్రము, బాధిత + ఆధిం = మనోవేదనలను పోగొట్టేవాడును, సాధిమ్నా = దృఢమైన, సమాధిం అధిష్ఠితా = సమాధి స్థితిలో ఉండి, యం ధ్యాయంతి = ఎవరిని ధ్యానిస్తున్నారో; ఇహ = ఈ జగత్తున, సః మిహిరః = ఆ సూర్యుడు, త్వం = నీవే. హే సద్గభస్తే = శ్రేష్ఠమైన కిరణములు గలవాడా!, తే నమస్తే = నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ సద్గభస్తీ (శ్రేష్ఠమైన కిరణములు కలవాడా)! చీకటి అనే అడవిలో చిక్కుకున్న లోకానికి వెలుగునివ్వడానికి ఆకాశ మార్గంలో ప్రయాణించే బాటసారిలా ఉదయించే సూర్యుడు నీ రూపమే. పండితులు సాయంకాలం సంధ్యావందన సమయంలో మనోవ్యాధులను పోగొట్టుకోవడానికి సమాధి స్థితిలో నిన్ను ధ్యానిస్తారు. సూర్యమూర్తివైన నీకు నమస్కారము.
 
పరబ్రహ్మ స్వరూపం (నిర్గుణ శివ తత్త్వము)
శ్లోకము:
దిగ్దేశాకారకాలైరకలితవిభవం యన్మహద్బీజభూతం
భూతగ్రామస్య యస్య త్రిభువనవిషయం వస్తుజాతం వివర్తః |
యస్మిన్ హేమ్నీవ నానాభరణపరికరో లీయతే విశ్వమంతే
తద్భిన్నేష్వప్యభిన్నం భవ భవసి పరం బ్రహ్మ తస్మై నమస్తే || 44 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే భవ = ఓ శివా!, దిక్ + దేశ + ఆకార + కాలైః = దిక్కులు, ప్రదేశము, ఆకారము మరియు కాలము చేత, అకలిత + విభవం = కొలవబడని (అపరిమితమైన) వైభవము కలిగినట్టియు; భూతగ్రామస్య = సమస్త ప్రాణికోటికి, యత్ = ఏది, మహద్ + బీజభూతం = గొప్ప కారణమో (బీజమో); యస్య = ఎవరి యొక్క, వివర్తః = వివర్తము (మాయా రూపము), త్రిభువన + విషయం + వస్తుజాతం = మూడు లోకములలోని సమస్త వస్తువులో; అంతే = ప్రళయ కాలమున, హేమ్ని = బంగారమునందు, నానా + ఆభరణ + పరికరః ఇవ = రకరకముల ఆభరణముల వలె, విశ్వం = ఈ ప్రపంచము, యస్మిన్ లీయతే = దేనిలో లీనమవుతుందో; భిన్నేషు అపి = వేర్వేరుగా ఉన్న ప్రాణులలో ఉన్నప్పటికీ, అభిన్నం = ఒక్కటిగానే ఉండే (ఏకరూపమైన), తత్ పరం బ్రహ్మ = ఆ పరబ్రహ్మము, త్వం భవసి = నీవే అవుతున్నావు. తస్మై నమస్తే = అట్టి నీకు నమస్కారము.
తాత్పర్యము:
ఓ భవ! దిక్కులు, కాలము వంటి వాటికి అతీతమైన అపరిమిత వైభవము కలవాడవు నీవు. ఈ సమస్త సృష్టికి నీవే మూల కారణానివి. బంగారంతో చేసిన ఆభరణాలన్నీ తిరిగి బంగారంలోనే ఎలా కలిసిపోతాయో, అలాగే ప్రళయ కాలంలో ఈ విశ్వమంతా నీలోనే లీనమవుతుంది. సమస్త ప్రాణులలో భిన్నత్వంలో ఏకత్వంగా వెలిగే ఆ పరబ్రహ్మ స్వరూపానివి నీవే. అట్టి నీకు నా అనంత నమస్కారములు.
 
ముగింపు:
ఈ శ్లోకాలతో జగద్ధరభట్టు శివుని అష్టమూర్తి వైభవాన్ని (భూమి, జలము, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశము, యజమానుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు) వర్ణించి, చివరిగా ఆయన నిర్గుణ పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని స్తుతించారు.
జగద్ధరభట్టు విరచిత "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని 33వ స్తోత్రమైన "కర్ణపూర స్తోత్రం" యొక్క ఉపసంహార (ముగింపు) శ్లోక వివరణ ఇక్కడ ఉంది. ఈ శ్లోకంలో కవి తన స్తోత్రం భగవంతుని చెవులకు అలంకారంగా మారాలని, భక్తుల తాపాన్ని పోగొట్టాలని ఆకాంక్షిస్తున్నారు.

---

45 వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఇత్థం మత్సూక్తయస్తే శశధరశిఖర స్ఫారసారస్వతౌఘ-
ప్రోన్మీలద్వక్త్రశుక్తిస్ఖలదమలమిలన్మౌక్తికవ్యక్తిభాజః |
తీవ్రాపత్తాపతామ్యత్సహృదయహృదయక్లాంతిశాంతిప్రగల్భా
దర్భాగ్రస్పర్ధిబుద్ధిగ్రథితదృఢగుణాః కర్ణపూరీభవంతు || 45 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే + శశధరశిఖర = ఓ చంద్రశేఖరా!, ఇత్థం = ఈ విధముగా, మత్ + సూక్తయః = నా యొక్క ఈ మంచి మాటలు (స్తోత్రములు), స్ఫార + సారస్వత + ఓఘ = ఉప్పొంగుతున్న సరస్వతీ (వాక్కు) ప్రవాహము చేత, ప్రోన్మీలత్ + వక్త్ర + శుక్తి = వికసిస్తున్న నా ముఖమనే ముత్యపు చిప్ప నుండి, స్ఖలత్ + అమల + మిలన్ + మౌక్తిక + వ్యక్తి + భాజః = జాలువారుతున్న నిర్మలమైన ముత్యాల వలె ప్రకాశించుచున్నవై; తీవ్ర + ఆపత్ + తాప + తామ్యత్ + సహృదయ + హృదయ + క్లాంతి + శాంతి + ప్రగల్భాః = భయంకరమైన సంసార ఆపదల తాపముతో అలమటించే సహృదయుల మనోవేదనను శాంతింపజేయుటలో సమర్థమైనవై; దర్భాగ్ర + స్పర్ధి + బుద్ధి + గ్రథిత + దృఢ + గుణాః = దర్భ కొన వలె తీక్షణమైన బుద్ధితో కూర్చబడిన దృఢమైన గుణములు (మాధుర్య, ఓజస్సు వంటి కావ్య గుణములు) కలిగినవై; తే = నీకు, కర్ణపూరీభవంతు = కర్ణభూషణములు (చెవి అలంకారములు) అగుగాక.
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రమౌళీ! నా ముఖమనే ముత్యపు చిప్ప నుండి, భక్తి అనే సరస్వతీ ప్రవాహ వేగంతో జాలువారిన ఈ స్తోత్ర పద్యాలు ముత్యాల వలె స్వచ్ఛమైనవి. సూక్ష్మమైన బుద్ధితో, ఉత్తమ కావ్య గుణాలతో కూర్చబడిన ఈ స్తోత్రం, సంసార తాపంతో బాధపడే భక్తులకు చల్లని శాంతిని ప్రసాదించాలి. ఈ నా స్తుతి కుసుమాలు నీ చెవులకు అలంకారప్రాయమైన కర్ణభూషణములు (చెవి పోగులు) అగుగాక!
విశేషములు:

• కర్ణపూరము: అంటే చెవి అలంకారం. ఈ స్తోత్రం పేరు "కర్ణపూర స్తోత్రం" కావడానికి ఈ శ్లోకమే ఆధారం. భగవంతుని చెవులకు అలంకారంగా ఈ స్తోత్రాన్ని కవి అర్పించారు.

• రూపకాలంకారం: ఇక్కడ ముఖాన్ని ముత్యపు చిప్పతో (శుక్తి), వాక్కులను ముత్యాలతో (మౌక్తిక), బుద్ధిని దారంతో పోల్చడం జరిగింది. ముత్యాల హారాన్ని దారంతో గుచ్చినట్లు, తన సునిశిత బుద్ధితో ఈ స్తోత్రాన్ని మలచానని కవి భావం.

• శాంతి ప్రగల్భాః: ఈ స్తోత్రం చదివిన వారికి మానసిక శాంతి లభిస్తుందని ఫలశ్రుతిని సూచించారు.

---

ముగింపు:
కశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచించిన "స్తుతి కుసుమాంజలి" లోని కర్ణపూర స్తోత్రము (33వ అధ్యాయం) రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో సంపూర్ణమైనది.
శుభం భూయాత్