34 అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రం

 

34వ స్తోత్రం  అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రం

కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన, భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే స్తుతికుసుమాంజలి లోని 34వ స్తోత్రమైన 'అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రం

 రాజానక రత్నకంఠుని 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యాన సహాయముతో ప్రతి పదార్థ విశేషములు.20 -02 -2026

---

శ్లోకము 1

శ్లోకము:

సర్వత్కందర్పదర్పజ్వర్ భరహరణవ్యగ్రవర్చఃప్రపఞ్చ-

ప్రత్యగ్రబ్రధ్నచంద్రజ్వలదనలవలత్పక్ష్మలత్ర్యక్షవక్త్రః |

శర్వస్తర్షప్రకర్షశ్రమశమనమనస్తర్పణస్వర్ణవర్ష-

స్వస్థం తన్వన్ సహర్షం జనమనఘమఘః కల్పయత్వక్షయం వః || 1 ||

ప్రతిపదార్థము:

సర్వత్ = విజృంభించుచున్న, కందర్ప + దర్ప = మన్మథుని గర్వమనేడి, జ్వర + భర = తాపము యొక్క భారమును, హరణ = హరించుటలో, వ్యగ్ర = నిమగ్నమైన, वर्चః + ప్రపఞ్చ = తేజస్సు యొక్క సమూహము కలవియు, ప్రత్యగ్ర = నూతనమైన, బ్రధ్న + చంద్ర + జ్వలత్ + అనల = సూర్య చంద్ర అగ్నుల వలె, వలత్ = ప్రకాశించుచున్న, పక్ష్మల = మనోహరమైన రెప్పలు గల, త్రి + అక్ష = మూడు కన్నులు గల, వక్త్రః = ముఖము కలవాడును, తర్ష + ప్రకర్ష = కోరికల యొక్క అతిశయము వల్ల కలిగిన, శ్రమ = అలసటను, శమన = పోగొట్టునట్టియు, మనః + తర్పణ = మనస్సుకు తృప్తిని కలిగించే, స్వర్ణ + వర్ష = బంగారు వాన వంటి (పరమానంద స్వరూపముతో), జనమ్ = భక్తులను, స్వస్థమ్ = ఆరోగ్యవంతులుగా (స్థిరమైన చిత్తము గలవారిగా), సహర్షమ్ = సంతోషముతో కూడిన వారినిగా, తన్వన్ = చేయుచున్నవాడును, అనఘమ్ = పాపరహితుడును, అఘః = అధికమైన మహిమ మరియు సౌఖ్యము కలవాడును అయిన, శర్వః = ఆ శివుడు, వః = మీకు, అక్షయమ్ = నాశనము లేని స్థిరత్వాన్ని, కల్పయతు = ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము:

విజృంభించే మన్మథ గర్వమనే జ్వర తాపాన్ని హరించడంలో నిమగ్నమైన తేజస్సుతో, నూతన సూర్య చంద్ర అగ్నుల వలె ప్రకాశించే మూడు కన్నులు కలిగిన ముఖము గలవాడును; కోరికల వల్ల కలిగే శ్రమను పోగొట్టి, మనస్సుకు తృప్తినిచ్చే సువర్ణ వర్షం వంటి ఆనందంతో భక్తులను సంతోషపెట్టేవాడును; పాపరహితుడు, మహా మహిమాన్వితుడు అయిన ఆ పరమశివుడు మీకు ఎన్నటికీ తరిగిపోని శ్రేయస్సును కలుగజేయుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శివుని త్రినేత్రాల తేజస్సు మన్మథుని గర్వాన్ని అణచివేస్తుందని, ఆయన అనుగ్రహం భక్తులకు అమృత వర్షం వలె శాంతిని ఇస్తుందని వర్ణించబడింది.

---

శ్లోకము 2

శ్లోకము:

యద్వద్వంద్యం ప్రసన్నం లసదసమరసస్పందసందర్భగర్భం

మంగళ్యం నర్మనద్ధం తవ వచనమదః శశ్యమస్యత్కళంకమ్ |

తద్వద్భర్గస్య వర్యం శశధరశకలం ద్యత్వవద్యం కపర్ద-

న్యస్తం వక్రం ప్రశస్తం ప్రబలతమతమఃఖండనం మండనం వః || 2 ||

ప్రతిపదార్థము:

ప్రసన్నమ్ = నిర్మలమును మధురమునైనదియు, లసత్ = ప్రకాశించుచున్న, అసమ = సాటిలేని, రస = అమృత రసము యొక్క, స్పంద + సందర్భ + గర్భమ్ = చలనము మరియు కూర్పు అంతరమున కలదియు, మంగళ్యమ్ = శుభప్రదమైనదియు, నర్మ + నద్ధమ్ = విలాసముతో (లీలతో) కూడినదియు, శశ్యమ్ = స్తుతించదగినదియు, కళంకమ్ + అస్యత్ = (త్రివిధ మలములను) దోషములను తొలగించునదియునైన, తవ = నీ యొక్క, అదః = ఈ, వచనమ్ = అభయ వచనము, యద్వత్ = ఏ విధముగా, వంద్యమ్ = నమస్కరించదగినదో, తద్వత్ = ఆ విధముగానే, భర్గస్య = శివుని యొక్క, కపర్ద = జటాజూటమునందు, న్యస్తమ్ = ఉంచబడినదియు, వక్రమ్ = వంకరగా ఉన్నదియు (ఒక్క కళ మాత్రమే ఉండటం వల్ల), ప్రశస్తమ్ = మిక్కిలి ప్రశస్తమైనదియు, వర్యమ్ = శ్రేష్ఠమైనదియు, ప్రబల + తమ + తమః + ఖండనమ్ = మిక్కిలి దట్టమైన చీకట్లను నశింపజేయునదియు, మండనమ్ = అలంకారమైనదియునైన, శశధర + శకలమ్ = చంద్రకళ, వః = మీ యొక్క, అవద్యమ్ = పాపములను, ద్యతు = ఖండించుగాక (నశింపజేయుగాక).

తాత్పర్యము:

నిర్మలమై, సాటిలేని అమృత రసంతో నిండి, శుభప్రదమై, దోషాలను పోగొట్టే నీ అభయ వచనం ఏ విధంగా వందనీయమో; అదే విధంగా శివుని జటాజూటంలో అలంకారమై, దట్టమైన చీకట్లను చీల్చుతూ, శ్రేష్ఠమైనదై వెలుగొందే ఆ చంద్రకళ మీ పాపాలను నశింపజేయుగాక.

విశేషములు:

ఇక్కడ శివుని వాక్కుకు మరియు ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రకళకు మధ్య పోలిక చెప్పబడింది. భగవంతుని మాట భక్తుని అజ్ఞానాన్ని పోగొడితే, ఆయన తల మీది చంద్రుడు లోకపు చీకట్లను, పాపాలను హరిస్తాడని భావం.

శ్లోకము 3

శ్లోకము:

షట్చక్రస్థః షడధ్వప్రసరసరభసః సర్గబంధప్రగల్భః

ప్రత్యగ్రప్రహ్వనవ్యస్తవపఠనపరబ్రహ్మసచ్చక్రశక్రః |

దక్షక్రత్వంతకత్వం దధదధమమదధ్వంసలక్ష్యప్రశంసః

సంసర్గధ్వస్తపంకో గణగణమచలం కల్పయన్ హంత్వశం వః || 3 ||

ప్రతిపదార్థము:

షట్ + చక్ర + స్థః = (నాభి, హృదయ, కంఠ, తాలుమూల, భ్రూమధ్య, బ్రహ్మరంధ్రము అను) ఆరు చక్రములలో ఉండువాడును, షట్ + అధ్వ = (వర్ణ, మంత్ర, పద, కలా, తత్త్వ, భువనములను) ఆరు మార్గములయందు, ప్రసర = సంచరించుటలో, సరభసః = ఆసక్తి (త్వర) కలవాడును, సర్గ + బంధ = సృష్టి రచనను చేయుటలో, ప్రగల్భః = సమర్థుడును, ప్రత్యగ్ర = ఎదురుగా, ప్రహ్వ = నమస్కరించుచు, నవ్య + స్తవ + పఠన = నూతన స్తోత్రములను పఠించుటలో, పర = ఆసక్తులైన, బ్రహ్మ = బ్రహ్మదేవుడును, సత్ + చక్ర = ఒప్పిదమైన సుదర్శన చక్రము ధరించిన విష్ణువును (సచ్చక్ర), శక్రః = ఇంద్రుడును కలవాడును, దక్ష + క్రతు + అంతకత్వమ్ = దక్షుని యజ్ఞమును ధ్వంసము చేసినవాడను స్థితిని, దధత్ = ధరించినవాడును, అధమ = అధములైన (అంధకాసుర, త్రిపురాసురాదుల), మద + ధ్వంస = గర్వమును అణచుట చేత, లక్ష్య = ఏర్పడిన, ప్రశంసః = కీర్తి (స్తోత్రము) కలవాడును, సంసర్గ = (తన పాదధూళి) సంబంధము చేత, ధ్వస్త = నశింపజేయబడిన, పంకః = పాపములు (బురద) కలవాడును, గణ + గణమ్ = (నంది, మహాకాళాది) ప్రమథ గణముల సమూహమును, అచలమ్ = నాశనము లేనివారిగా, కల్పయన్ = చేయుచున్నవాడును అయిన ఆ శివుడు, వః = మీ యొక్క, అశమ్ = (భవామయము వల్ల కలిగిన) అమంగళమును, హంతు = నశింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము:

శరీరంలోని ఆరు చక్రాలలో నివసించేవాడు, శాస్త్రోక్తమైన ఆరు మార్గాలలో (షడధ్వాలలో) సంచరించేవాడు, సృష్టి కార్యంలో నేర్పరి అయిన పరమశివుడు; బ్రహ్మ, విష్ణు, ఇంద్రులచే స్తుతింపబడేవాడు; దక్షయజ్ఞాన్ని ధ్వంసం చేసి, అసురుల గర్వాన్ని అణచి కీర్తి పొందినవాడు; తన స్పర్శతో పాపాలను హరిస్తూ, తన గణాలకు అక్షయ స్థితిని ఇచ్చే ఆ దేవుడు మీ అమంగళాలను తొలగించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శివుని 'షడధ్వ' స్వరూపం మరియు 'యోగ' స్వరూపం వర్ణించబడింది. వర్ణ-మంత్ర-పదాలు వాచక రూపాలని, కలా-తత్త్వ-భువనాలు వాచ్య రూపాలని వ్యాఖ్యానం వివరించింది.

 

శ్లోకము 4

శ్లోకము:

వక్షఃసద్మస్థపద్మం కరకమలతలప్రజ్వలచ్ఛంఖచక్రం

కంసఘ్నం సర్ప్తల్పం ఖగవరవహనం నందయత్యర్ధగం యః |

ధర్మం బధ్నన్ ధ్వజస్థం కరగతకలశం వర్ష్మ యచ్చ వ్రతస్థం

శంసంతం సంస్మరంతం నతమనవరతం సోऽవ్యయః స్యత్వఘం వః || 4 ||

ప్రతిపదార్థము:

వక్షః + సద్మ + స్థ = వక్షస్థలమనేడి ఇంట్లో నివసించే, పద్మమ్ = లక్ష్మీదేవి కలవాడును, కర + कमल + తల = హస్త కమలముల యందు, ప్రజ్వలత్ = ప్రకాశించుచున్న, శంఖ + చక్రమ్ = పాంచజన్య శంఖము మరియు సుదర్శన చక్రము కలవాడును, కంసఘ్నమ్ = కంసుని సంహరించినవాడును, సర్వ + తల్పమ్ = శేషపాన్పుపై శయనించువాడును, ఖగ + వర + వహనమ్ = పక్షిశ్రేష్ఠుడైన గరుత్మంతుని వాహనముగా కలవాడును అయిన విష్ణువును, యః = ఏ శివుడు, అర్ధగమ్ = (తన శరీరమున) సగభాగమున ఉంచుకొని, నందయతి = సంతోషపెట్టుచున్నాడో (హరిహర రూపము), యః + చ = మరియు ఏ శివుడు, ధ్వజస్థమ్ = తన పతాకముపై ఉన్న, ధర్మమ్ = ధర్మ స్వరూపమైన వృషభమును, బధ్నన్ = ధరించుచున్నాడో, కరగత + కలశమ్ = చేతిలో ఉన్న (అమృత) కలశమును, వ్రతస్థమ్ = నియమముతో ఉన్నట్టియు, శంసంతమ్ = స్తుతించుచున్నట్టియు, సంస్మరంతమ్ = స్మరించుచున్నట్టియు, నతమ్ = నమస్కరించు భక్తులను, అనవరతమ్ = ఎల్లప్పుడును, నందయతి = సంతోషపెట్టుచున్నాడో, సః = ఆ, అవ్యయః = నాశనము లేని శివుడు, వః = మీ యొక్క, అఘమ్ = పాపమును, స్యతు = నశింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము:

లక్ష్మీదేవికి నివాసమైన వక్షస్థలం, శంఖచక్రాలు, గరుడ వాహనం కలిగి, కంసుని సంహరించిన విష్ణుమూర్తిని తన శరీరంలో సగభాగంగా (హరిహర రూపం) ధరించి ఎవరిని సంతోషపెడుతున్నాడో; తన ధ్వజంపై వృషభాన్ని (ధర్మాన్ని) కలిగి ఉండి, నిరంతరం తనను స్మరించే భక్తులను అనుగ్రహించే ఆ అవ్యయుడైన పరమశివుడు మీ పాపాలను తొలగించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకం శివుని 'హరిహర' (అర్ధనారీశ్వర తరహాలో విష్ణువుతో కూడిన రూపం) తత్త్వాన్ని మనోహరంగా వర్ణిస్తుంది. విష్ణువును తనలో ఒక భాగముగా చేసుకుని ఆయనను గౌరవించే శివుని ఔదార్యం ఇక్కడ వెల్లడవుతుంది.

శ్లోకము 5

శ్లోకము:

సంరక్షన్ భక్తవర్గం యమభటభయతః సభ్యమభ్యర్ణలభ్యం

ధన్యంమన్యం వదాన్యం ప్రణయపరవశం పర్షదగ్ర్యవ్యవస్థమ్ |

వర్షత్వచ్ఛిన్నచఞ్చద్గరగవలగలః కస్థరంగత్తరంగ-

స్వర్గఙ్గః శశ్వదఙ్కస్థలగతనగజస్త్రయంబకః సంపదం వః || 5 ||

ప్రతిపదార్థము:

అచ్ఛిన్న = విడవకుండా, చఞ్చత్ = ప్రకాశించుచున్న, గర = గరళము (విషము) చేత, గవల + గలః = మహిషపు కొమ్ము వలె నల్లనైన కంఠము కలవాడును (గవలమనగా మహిషశృంగము), కస్థ = శిరస్సునందు ఉన్నట్టి, రంగత్ + తరంగ = కదలాడుచున్న తరంగములు గల, స్వర్గఙ్గః = గంగానది కలవాడును, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడు, అఙ్కస్థల + గత = తన శరీరమునందు (అర్ధనారీశ్వర రూపమున) ఉన్న, నగజః = పార్వతీదేవి కలవాడును అయిన, త్రయంబకః = ఆ ముక్కంటి శివుడు, యమభట + భయతః = యమధూతల భయము నుండి, భక్తవర్గమ్ = భక్త సమూహమును, సంరక్షన్ = కాపాడుచు, వః = మీకు, సంపదమ్ = సంపదలను, వర్షతు = వర్షించుగాక.

భక్తవర్గము ఎట్టిదనగా:

సభ్యమ్ = సభలయందు సాధువైనట్టియు, అభ్యర్ణ + లభ్యమ్ = (సేవచే) సమీపమున లభించునట్టియు, ధన్యంమన్యం = తమ్ము తాము ధన్యులుగా భావించునట్టియు, వదాన్యమ్ = త్యాగగుణము కలవారైనట్టియు, ప్రణయ + పరవశమ్ = భగవంతుని ప్రేమయందు పరవశులైనట్టియు, పర్షత్ + అగ్ర్య + వ్యవస్థమ్ = సభలయందు ఉత్తమమైన గౌరవము పొందినట్టియు భక్తులను కాపాడు శివుడు మీకు సంపదలిచ్చుగాక.

తాత్పర్యము:

నిరంతరం కదలాడే కాలకూట విషం వల్ల నల్లనైన కంఠం కలవాడు, శిరస్సుపై తరంగాలతో అలరారే గంగానదిని, అంకస్థలంలో పార్వతీదేవిని ధరించిన ఆ త్రయంబకుడు; యమభటుల భయం నుండి భక్తులను రక్షిస్తూ, మీకు సకల సంపదలను ప్రసాదించుగాక. ఆ భక్తులు సజ్జనులై, త్యాగశీలురై, భగవంతుని సేవలో ధన్యత చెందే ఉత్తములు.

విశేషములు:

ఇక్కడ శివుని 'గరళ కంఠం' మరియు 'గంగాధర' రూపాలు వర్ణించబడ్డాయి. శివుడు తన భక్తులను యమపాశాల నుండి విముక్తులను చేస్తాడనే నమ్మకం ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తుంది.

---

శ్లోకము 6

శ్లోకము:

అంభఃకమ్రం కటప్రం సబహలగరలం పన్నగం కంఠలగ్నం

గ్రథ్నన్మహ్యమ్నభస్వత్ఖరకరదహనస్వర్క్షపత్యంబరత్వమ్ |

స్కంధస్థం చర్మ భర్మప్రభమలకచయం చందనత్వం ప్రపన్నం

ప్రత్యంగం భస్మ సప్తచ్ఛదదలధవలం స్యత్వజః కల్మషం వః || 6 ||

ప్రతిపదార్థము:

అజః = పుట్టుక లేనివాడైన శివుడు, అంభః + కమ్రమ్ = గంగాజలముచే మనోహరమైన, కటప్రమ్ = జటాజూటమును, గ్రథ్నన్ = ధరించుచు, సబహల + గరలమ్ = అధికమైన విషముతో కూడినట్టియు, కంఠ + లగ్నమ్ = మెడకు చుట్టుకొని ఉన్నట్టియు, పన్నగమ్ = పామును (వాసుకిని) ధరించుచు, మహీ + అప్ + నభస్వత్ + ఖరకర + దహన + స్వ + ఋక్షపతి + అంబరత్వమ్ = భూమి, నీరు, వాయువు, సూర్యుడు, అగ్ని, యజమానుడు (ఆత్మ), చంద్రుడు, ఆకాశము అను అష్టమూర్తి స్వరూపమును ధరించుచు, స్కంధస్థమ్ = భుజములపై ఉన్న, చర్మ = గజచర్మమును, భర్మ + ప్రభమ్ = బంగారు కాంతి గల, అలక + చయమ్ = జుట్టు సమూహమును (నీలలోహితుడు కావున శివుని జుట్టు ఎర్రగా ఉంటుంది), ప్రత్యంగమ్ = ప్రతి అవయవమునందు, చందనత్వమ్ + ప్రపన్నమ్ = గంధము వలె పూయబడినట్టియు, సప్తచ్ఛద + దల + ధవలమ్ = ఏడాకుల పొన్న ఆకు వలె తెల్లనైన, భస్మ = విభూతిని ధరించుచు, వః = మీ యొక్క, కల్మషమ్ = పాపములను, స్యతు = నశింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము:

జటాజూటంలో గంగను, మెడలో విషపూరితమైన సర్పాలను ధరించి; భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యచంద్రులు మరియు యజమాని అనే ఎనిమిది రూపాలు తానై ప్రకాశిస్తూ; భుజంపై గజచర్మం, బంగారు రంగు జుట్టు కలిగి, ఏడాకుల పొన్న పూవు వలె తెల్లనైన విభూతిని గంధంలా ఒళ్ళంతా పూసుకున్న ఆ ఆదిదేవుడు మీ పాపాలను హరించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శివుని 'అష్టమూర్తి' తత్త్వం వివరించబడింది. శివుడు 'నీలలోహితుడు'. అంటే కంఠం నలుపు (నీలం), జుట్టు ఎరుపు (లోహితం) అని ఆగమ శాస్త్రం చెబుతోంది. సప్తచ్ఛద దలము అంటే ఏడాకుల పొన్న ఆకు, అది తెల్లగా ఉంటుంది, దానితో భస్మమును పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.

శ్లోకము 7

శ్లోకము:

సద్యః సంన్యస్తగర్వగ్రహమహతమహస్త్యక్తసంగప్రసంగం

సత్త్వస్థం లబ్ధతత్త్వమ్ మలశబలగలత్సర్వసంబంధబంధమ్ |

యత్సంపర్కప్రయత్నక్షమమలయదయం తథ్యపథ్యప్రసక్తం

యచ్ఛత్త్వచ్ఛం మనస్తత్స్మరహరచరణద్వంద్వనమ్రస్య శం వః || 7 ||

ప్రతిపదార్థము:

స్మరహర = మన్మథుని సంహరించిన శివుని యొక్క, చరణ + ద్వంద్వ = పాద పద్మములకు, నమ్రస్య = నమస్కరించు భక్తుని యొక్క, యత్ + మనః = ఏ మనస్సు అయితే, సద్యః = తక్షణమే (శివధ్యాన సమయమున), సంన్యస్త + గర్వ + గ్రహం = విడిచిపెట్టబడిన అహంకారమనే గ్రహము కలదో, అహత + మహః = నశింపని (అక్షయమైన) తేజస్సు కలదో, త్యక్త + సంగ + ప్రసంగమ్ = బాహ్య విషయములతోడి సంబంధమును విడిచినదో, సత్త్వస్థమ్ = సత్త్వగుణమునందు స్థిరముగా ఉన్నదో, లబ్ధ + తత్త్వమ్ = పరమార్థ తత్త్వమును పొందినదో, మల + శబల = పాపములతో మిశ్రితమైన, గలత్ + సర్వ + సంబంధ + బంధమ్ = జారిపోతున్న (నశిస్తున్న) సమస్త సంసార బంధములు కలదో, యత్ + సంపర్క = శివభక్తి రస సంపర్కము కొరకు, ప్రయత్న + క్షమమ్ = ప్రయత్నము చేయుటలో సమర్థమైనదో, అలయ + దయమ్ = నాశనము లేని దయను (సేవకులపై) కలిగి ఉన్నదో, తథ్య + పథ్య + ప్రసక్తమ్ = సత్యవచనమే పథ్యముగా (హితవుగా) ఆచరించుచున్నదో, తత్ + అచ్ఛమ్ = అట్టి నిర్మలమైన మనస్సు, వః = మీకు, శమ్ = శుభములను, యచ్ఛతు = ఇచ్చుగాక.

తాత్పర్యము:

శివపాదాలను ఆశ్రయించిన భక్తుని మనస్సు తక్షణమే అహంకారాన్ని వీడుతుంది; అక్షయమైన తేజస్సును పొంది, బాహ్య ప్రపంచపు అల్పుల సాంగత్యాన్ని వదిలివేస్తుంది. సత్త్వగుణంతో నిండి, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని గ్రహించి, పాప భూయిష్టమైన సంసార బంధాలను తెంచుకుంటుంది. నిరంతరం శివభక్తి కోసం తపిస్తూ, సత్యమే మార్గంగా మలచుకున్న అట్టి భక్తుని నిర్మల మనస్సు మీకు శుభాలను చేకూర్చుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో ఒక ఉత్తమ శివభక్తుని మనస్సు ఏ విధంగా పరిపక్వత చెందుతుందో వివరించబడింది. శివధ్యానం వల్ల కలిగే మానసిక స్థితిని 'అచ్ఛం' (నిర్మలం) అని కవి అభివర్ణించారు.

---

శ్లోకము 8

శ్లోకము:

సత్యం నశ్యత్యవశ్యం ఘనమఘపటలం యత్పదస్పర్శబద్ధ-

శ్రద్ధస్య స్పష్టకష్టప్రశమనమనసః కస్య న వ్యక్తకల్కమ్ |

తస్య వ్యస్యత్వశం వః సితకరశరణం మస్తకం ధ్వస్తకంపం

సంపత్సంపర్కరమ్యప్రభమభయకరస్యర్షభస్యందనస్య || 8 ||

ప్రతిపదార్థము:

యత్ + పద + స్పర్శ = ఏ దేవుని పాదముల స్పర్శ యందు, బద్ధ + శ్రద్ధస్య = దృఢమైన శ్రద్ధ కలిగినట్టియు, స్పష్ట + కష్ట = సంసారారణ్యమున తిరుగుట వల్ల కలిగిన కష్టములను, ప్రశమన = పోగొట్టుకొనుటయందు, మనసః = మనస్సు కలిగినట్టి, కస్య = ఏ భక్తుని యొక్క, ఘనమ్ = దట్టమైన, అఘ + పటలమ్ = పాపముల సమూహము, వ్యక్త + కల్కమ్ = బయటపడిన అపరాధములతో సహా, సత్యమ్ = నిజముగా, అవశ్యమ్ = నిశ్చయముగా, నశ్యతి = నశించునో, తస్య = అట్టి, అభయకరస్య = శరణు వేడిన వారికి అభయమిచ్చునట్టియు, వృషభ + స్యందనస్య = నందిని వాహనముగా కల శివుని యొక్క, సితకర + శరణమ్ = చంద్రునికి నివాసమైనట్టియు, ధ్వస్త + కంపమ్ = (భక్తుల) భవ భయమును పోగొట్టినట్టియు, సంపత్ + సంపర్క + రమ్య + ప్రభమ్ = వైభవము యొక్క సంబంధము చేత మనోహరమైన కాంతి గల, మస్తకమ్ = శిరస్సు, వః = మీ యొక్క, అశమ్ = అమంగళమును (సంసార చక్రమును), వ్యస్యతు = దూరము చేయుగాక.

తాత్పర్యము:

ఎవరి పాదపద్మాలను శ్రద్ధతో ఆశ్రయిస్తే భక్తుల ఘోర పాపకృత్యాలు నిశ్చయంగా నశిస్తాయో; సంసార దుఃఖాలను రూపుమాపే అభయ హస్తం కలిగి, నందిని వాహనంగా చేసుకున్న ఆ పరమశివుని శిరస్సు మీకు శ్రేయస్సును ఇచ్చుగాక. చంద్రునికి ఆశ్రయమై, భక్తుల భయాలను పోగొట్టే కాంతితో వెలుగొందే ఆ శివుని మకుటం మీ అమంగళాలను హరించుగాక.

విశేషములు:

శివుని శిరస్సుపై చంద్రుడు ఉండటం వల్ల దానికి 'సితకర శరణం' అని పేరు వచ్చింది. శివుని పాద సేవ వల్ల పాపాలు నశిస్తాయని, ఆయన శిరస్సును ధ్యానించడం వల్ల సంసార భయాలు తొలగుతాయని ఈ శ్లోక భావం.

శ్లోకము 9

శ్లోకము:

అత్యంతస్వచ్ఛమంతఃకరణమశరణప్రత్తరక్షం సమక్షం

వ్యంజన్భంజన్నజస్రం నయనతవదనస్తంభసంరంభదంభమ్ |

సర్వజ్ఞః సత్త్వసంఘక్లమకరణచణం జన్మ కర్మప్రబంధం

మథ్నన్నత్యర్థమర్థం క్షతసకలమలం వర్ధయత్వవ్యయం వః || 9 ||

ప్రతిపదార్థము:

సర్వజ్ఞః = అన్నియు తెలిసిన పరమేశ్వరుడు, అశరణ = దిక్కులేని వారికి, ప్రత్త + రక్షమ్ = రక్షణను ఇచ్చినవాడును, అత్యంత + స్వచ్ఛమ్ = మిక్కిలి నిర్మలమైన, అంతఃకరణమ్ = మనస్సును, సమక్షమ్ = ప్రత్యక్షముగా, వ్యంజన్ = వ్యక్తపరచువాడును, నయ + నత = వినయముతో వంగిన భక్తుల యొక్క, వదన = ముఖములందలి, స్తంభ + సంరంభ + దంభమ్ = (మౌనము వల్ల కలిగిన) గర్వమును, అజస్రమ్ = నిరంతరము, భంజన్ = అణచివేయువాడును, సత్త్వ + సంఘ = ప్రాణికోటి యొక్క, క్లమ + కరణ = అలసటను (దుఃఖమును) కలిగించుటలో, చణమ్ = ప్రసిద్ధమైనట్టియు, కర్మ + ప్రబంధమ్ = శుభాశుభ కర్మల కలయికతో కూడిన, జన్మ = జన్మలను, అత్యర్థమ్ = సంపూర్ణముగా, మథ్నన్ = నశింపజేయువాడును, క్షత + సకల + మలమ్ = (ఆణవ, మాయీక, కార్మిక అనే) సమస్త మలములను తొలగించినట్టియు, అవ్యయమ్ = నాశనము లేనట్టియు, అర్థమ్ = పరమార్థమును (ముక్తిని), వః = మీకు, వర్ధయతు = వృద్ధి చేయుగాక.

తాత్పర్యము:

దిక్కులేని వారికి రక్షణ ఇచ్చేవాడు, తన నిర్మలమైన మనస్సును భక్తులకు ప్రత్యక్షంగా చూపేవాడు, వినయంతో నమస్కరించే భక్తుల ముఖాల్లోని మౌన గర్వాన్ని అణచేవాడు అయిన ఆ సర్వజ్ఞుడు; ప్రాణులకు క్లేశాన్ని కలిగించే కర్మబంధాల వల్ల వచ్చే పునర్జన్మలను రూపుమాపుతూ, సమస్త దోషాలను తొలగించి, మీకు నాశనం లేని పరమార్థాన్ని (మోక్షాన్ని) ప్రసాదించుగాక.

విశేషములు:

ఇక్కడ శివుడు భక్తుల యొక్క 'మౌన ముద్ర' లేదా అణకువలో ఉండే సూక్ష్మమైన అహంకారాన్ని కూడా తొలగిస్తాడని చెప్పబడింది. 'క్షత సకల మలమ్' అనగా శైవ సిద్ధాంతం ప్రకారం జీవుని అంటించుకుని ఉండే ఆణవ, మాయీక, కార్మిక మలాలను శివుడు హరిస్తాడని భావం.

---

శ్లోకము 10

శ్లోకము:

గల్వర్కప్రస్థపస్త్యం ధరమథమలయం మందరం సహ్యమంత-

ర్నందద్గంధర్వయక్షం సకనకకటకం కల్పతర్వంతరంగమ్ |

భద్రం సంక్రందనస్య ప్రహసనసదనం నందనం స్వర్గ రంగం

గచ్ఛన్స్వచ్ఛందచర్యః పరబలదలనస్తర్పయత్వన్వహం వః || 10 ||

ప్రతిపదార్థము:

పర + బల + దలనః = శత్రువుల (అంధకాసురాది దైత్యుల) బలమును నశింపజేయువాడును, స్వచ్ఛంద + చర్యః = తన ఇష్టానుసారము సంచరించువాడును అయిన శివుడు, గల్వర్క + ప్రస్థ = స్ఫటికమయమైన శిఖరములయందు, పస్త్యమ్ = నివాసము కల, ధరమ్ = కైలాస పర్వతమును, గచ్ఛన్ = చేరుకొనుచు, మలయమ్ = మలయ పర్వతమును, మందరమ్ = మందర పర్వతమును, అంతః = లోపల, నందత్ = సంతోషించుచున్న, గంధర్వ + యక్షమ్ = గంధర్వులు యక్షులు ఉన్నట్టియు, స + కనక + కటకమ్ = బంగారు కొండ చరియలతో కూడినట్టియు, కల్పతరు + అంతరంగమ్ = కల్పవృక్షములను మధ్యలో కలిగినట్టి, సహ్యమ్ = సహ్య పర్వతమును (గచ్ఛన్ = చేరుకొనుచు), సంక్రందనస్య = ఇంద్రుని యొక్క, భద్రమ్ = మంగళకరమైన, ప్రహసన + సదనమ్ = వినోద గృహమును (లీలా గృహమును), స్వర్గ + రంగమ్ = స్వర్గలోకపు రంగస్థలము వంటి, నందనమ్ = నందనోద్యానవనమును, గచ్ఛన్ = సందర్శించుచు, వః = మిమ్ములను, అన్వహమ్ = ప్రతిదినము, తర్పయతు = తృప్తిపరచుగాక.

తాత్పర్యము:

శత్రు సంహారకుడై, తన ఇష్టానుసారం లోక సంచారం చేసే ఆ పరమేశ్వరుడు; స్ఫటిక శిఖరాలతో అలరారే కైలాసాన్ని, మలయ, మందర పర్వతాలను సందర్శిస్తూ; యక్ష గంధర్వులతో, కల్పవృక్షాలతో, బంగారు శిఖరాలతో శోభిల్లే సహ్య పర్వతాన్ని చుట్టివస్తూ; ఇంద్రుని వినోద వనమైన నందనోద్యానాన్ని విహరిస్తూ, నిరంతరం మిమ్ములను తన అనుగ్రహామృతంతో తృప్తిపరచుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో శివుని విహార స్థలాలైన వివిధ పర్వతాలు మరియు స్వర్గలోక వైభవం వర్ణించబడింది. 'గల్వర్క' అంటే స్ఫటికం, కైలాసం స్ఫటిక కాంతితో మెరుస్తుందని కవి వర్ణన.

శ్లోకము 11

శ్లోకము:

పద్మస్థం పద్మహస్తం గజవరవదనం నందనం స్కందసంజ్ఞం

పర్జన్యం హంసమబ్జం దశశతనయనం హవ్యమక్షం సదండమ్ |

రక్షః ప్రఖ్యం జలస్థప్రథమథ పవనం మర్త్యపత్రం మఖఘ్నం

సంపశ్యత్యత్యజంతం చరణతలమలం యః స కర్షత్వఘం వః || 11 ||

ప్రతిపదార్థము:

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అలమ్ = మిక్కిలిగా, చరణతలమ్ = తన పాదతలమును, అత్యజంతమ్ = వదలకుండా ఆశ్రయించి ఉన్నట్టి, పద్మస్థమ్ = పద్మమునందున్న బ్రహ్మను, పద్మహస్తమ్ = పద్మము హస్తమునందు గల విష్ణువును, గజవరవదనమ్ = గజముఖుడైన గణపతిని, స్కందసంజ్ఞమ్ = స్కందుడనే పేరుగల, నందనమ్ = కుమారుని (కుమారస్వామిని), పర్జన్యమ్ = మేఘాధిపతియైన ఇంద్రుని (లేక పర్జన్యుని), హంసమ్ = సూర్యుని, అబ్జమ్ = చంద్రుని, దశశతనయనమ్ = వేయి కన్నులు గల ఇంద్రుని, హవ్య + అక్షమ్ (భక్షమ్) = హవిస్సును భక్షించు అగ్నిని, స + దండమ్ = దండమును ధరించిన యముని, రక్షః + ప్రఖ్యమ్ = రాక్షసాధిపతియైన నిరృతిని, జలస్థ + ప్రథమ్ = జలమునందు ప్రసిద్ధి చెందిన వరుణుని, అథ = మరియు, పవనమ్ = వాయువును, మర్త్యపత్రమ్ (వాహనమ్) = నరుడు వాహనముగా గల కుబేరుని, మఖఘ్నమ్ = యజ్ఞ విధ్వంసకుడైన ఈశానుని, సమక్షమ్ = ప్రత్యక్షముగా (లేక సమదృష్టితో), సంపశ్యతి = చూచుచున్నాడో, సః = ఆ పరమేశ్వరుడు, వః = మీ యొక్క, అఘమ్ = పాపములను (అమంగళమును), కర్షతు = తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము:

బ్రహ్మ, విష్ణువు, వినాయకుడు, కుమారస్వామి, సూర్యచంద్రులు, అగ్ని, యమ, వరుణ, వాయు, కుబేరాది దిక్పాలకులు - వీరందరూ ఎవరి పాదపద్మాలను ఏమరక ఆశ్రయించి ఉంటారో, అట్టి వారందరినీ సమదృష్టితో అనుగ్రహించే ఆ పరమశివుడు మీ పాపాలను హరించుగాక.

విశేషములు:

ఈ శ్లోకంలో సమస్త దేవతలు శివుని పాద సేవకులుగా వర్ణించబడ్డారు. శివుడు సర్వదేవతామయుడని, ఆయనను ఆశ్రయిస్తే అందరి అనుగ్రహం లభిస్తుందని భావం.

---

శ్లోకము 12

శ్లోకము:

అవ్యక్తం యః సమగ్రం జగదగనగరం వ్యంజయత్యబ్జజః సన్

యః సంరక్షత్యనంతః స్మరయమదమనః సంహరత్యక్రమం యః |

స త్య్రక్షస్తంత్రమంత్రప్రణయనసఫలగ్రంథకర్మణి అఖర్వ-

జ్ఞత్వః సద్గమ్యవర్త్మప్రకటనపరమ స్పర్శయత్వద్వయం వః || 12 ||

ప్రతిపదార్థము:

యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అబ్జజః + సన్ = బ్రహ్మదేవుడై (రజోగుణముతో), అవ్యక్తమ్ = అంతకుముందు వెల్లడికాని, అగ + నగర్మ్ = పర్వతములు నగరములు కలిగిన, సమగ్రమ్ = సమస్తమైన, జగత్ = జగత్తును, వ్యంజయతి = వ్యక్తము చేయుచున్నాడో (సృష్టించుచున్నాడో), యః = ఎవడు, అనంతః = విష్ణురూపియై (సత్త్వగుణముతో), సంరక్షతి = రక్షించుచున్నాడో, యః = ఎవడు, స్మర + యమ + దమనః = మన్మథుని యముని అణచినవాడై (తమోగుణముతో), అక్రమమ్ = ఏకకాలమునందే (వరుస క్రమము లేకుండా), సంహరతి = లయము చేయుచున్నాడో, సః + త్య్రక్షః = ఆ ముక్కంటి దేవుడు, తంత్ర + మంత్ర + ప్రణయన = తంత్ర మంత్రముల కూర్పు చేత, సఫల = సఫలమైన, గ్రంథ + కర్మణి = గ్రంథ రచనయందు, అఖర్వ + జ్ఞత్వః = గొప్ప పాండిత్యము కలవాడును, సత్ + గమ్య = సజ్జనులు చేరదగిన, వర్త్మ = మార్గమును, ప్రకటన + పరమ = చూపుటలో ఆసక్తుడైనవాడును అయి, వః = మీకు, అద్వయమ్ = అద్వైత స్థితిని (భేదరహిత జ్ఞానమును), స్పర్శయతు = పొందింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము:

సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మగా, రక్షకుడైన విష్ణువుగా, లయకారుడైన రుద్రుడిగా ముల్లోకాలను నడిపించే ఆ త్రినేత్రుడు; తంత్ర మంత్ర రహస్యాలను తెలిసినవాడు మరియు సన్మార్గాన్ని ప్రబోధించేవాడు అయి, మీకు అద్వైత సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక.

విశేషములు:

శివుడే త్రిమూర్తి స్వరూపుడని ఇక్కడ వర్ణించబడింది. సృష్టి, స్థితి, లయకారకుడు ఆయనే అని చెబుతూ, భక్తులకు భేదబుద్ధి లేని అద్వైత జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించమని కవి వేడుకుంటున్నారు.

---

శ్లోకము 13

శ్లోకము:

ద్రష్టవ్యం సమ్యగర్థప్రవచనపరమం శర్మదం పద్యబద్ధం

ప్రష్ఠప్రజ్ఞప్రశస్యం నమదమరవరః శంకరః సంకరఘ్నః |

వర్షంతం భగ్నఘర్మం ప్రమదమయపయః సత్యసంకల్పజల్ప-

శ్రవ్యం భవ్యం వసవ్యం నవమవగమయత్వగ్ర్యవర్ణస్తవం వః || 13 ||

ప్రతిపదార్థము:

నమత్ + అమర + వరః = నమస్కరించుచున్న శ్రేష్ఠులైన దేవతలు కలవాడును, సంకర + ఘ్నః = పాపముల సమూహమును నశింపజేయువాడును, శంకరః = సుఖమును కలిగించువాడైన శివుడు, అగ్ర్యవర్ణ + స్తవమ్ = (జగద్ధర కవి చేత రచింపబడిన) ఈ ఉత్తమమైన 'అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రము'ను, వః = మీకు, అవగమయతు = బోధించుగాక (జ్ఞానమునిచ్చుగాక).

ఈ స్తోత్రము ఎట్టిదనగా:

ద్రష్టవ్యమ్ = పరీక్షించదగినది (చూడదగినది), సమ్యక్ + అర్థ + ప్రవచన + పరమమ్ = చక్కని అర్థమును చెప్పుటలో మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనది, శర్మదమ్ = సుఖమును ఇచ్చునది, పద్య + బద్ధమ్ = ఛందోబద్ధమైన పద్యములతో కూడినది, ప్రష్ఠ + ప్రజ్ఞ + ప్రశస్యమ్ = ఉత్తమ బుద్ధి గలవారిచే పొగడదగినది, భగ్న + ఘర్మమ్ = తాపత్రయములను పోగొట్టునది, ప్రమద + మయ + పయః = ఆనందమనే క్షీరమును (పాలను), వర్షంతమ్ = వర్షించునది, సత్య + సంకల్ప + జల్ప + శ్రవ్యమ్ = సత్య సంకల్పముతో కూడిన మాటల వల్ల వినదగినది, భవ్యమ్ = శుభప్రదమైనది, వసవ్యమ్ = ధనమునకు (శ్రేయస్సుకు) హితమైనది.

తాత్పర్యము:

చక్కని అర్థములతో, పద్యములతో కూడి, పండితుల ప్రశంసలు పొందుతూ, భక్తుల తాపత్రయాలను పోగొట్టి ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఈ 'అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రము'ను; దేవతలచే పూజింపబడే ఆ శంకరుడు మీకు అర్థమయ్యేలా అనుగ్రహించి, మీకు సకల శుభాలను చేకూర్చుగాక.

విశేషములు:

ఇది ఈ స్తోత్రానికి ఫలశ్రుతి వంటిది. జగద్ధర కవి తన భక్తి కావ్యాన్ని శివునికే అంకితం చేస్తూ, ఈ స్తోత్ర పఠనం వల్ల భక్తులకు కలిగే ప్రయోజనాలను వివరించారు.

---

శ్రీ రాజానక శంకరకంఠుని కుమారుడైన రత్నకంఠుడు రచించిన 'లఘుపంచిక' వ్యాఖ్యానంతో కూడిన జగద్ధరభట్టు 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని 34వ అధ్యాయమైన 'అగ్ర్యవర్ణ స్తోత్రం' సమాప్తం.