రాజానక రత్నకంఠుని లఘుపంచికా వ్యాఖ్యానంతో కూడిన కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని 35వ స్తోత్రం
ఈశ్వర ప్రశంసా స్తోత్రం
ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య విశేషాలు 21 02 2026
మొదటి శ్లోకం
శ్లోకం: అనాథానాం నాథో గతిరగతికానాం వ్యసనినాం వినేతా భీతానాం శరణమధృతీనాం భరవశః | సుహృద్బంధుః
స్వామీ శరణముపకారీ వరగురుః పితా మాతా
భ్రాతా త్రిజగతి జయత్యంతకరిపుః || 1 ||
ప్రతిపదార్థం: త్రిజగతి =
మూడు లోకములందు, అంతక + రిపుః = యమునికి శత్రువైన శివుడు, అనాథానాం =
దిక్కులేని వారికి, నాథః = రక్షకుడు, అగతికానాం = వేరే దారి లేనివారికి, గతిః = మార్గము,
వ్యసనినాం = దురలవాట్లు లేదా కష్టాలలో ఉన్నవారికి, వినేతా =
శిక్షకుడు లేదా వినయాన్ని ప్రసాదించువాడు, భీతానాం = భయపడిన వారికి, శరణం = రక్షణ
ఇచ్చేవాడు, అధృతీనాం = ధైర్యం లేని వారికి, భరవశః =
భారాన్ని మోసేవాడు లేదా ధైర్యాన్ని ఇచ్చేవాడు, సుహృత్ =
ప్రతిఫలం ఆశించని స్నేహితుడు, బంధుః = ఆపదలో విడవని చుట్టము, స్వామీ =
యజమాని, శరణం = సదా రక్షించు గృహము వంటివాడు, ఉపకారీ = మేలు
చేసేవాడు, వరగురుః = శ్రేష్ఠుడైన గురువు, పితా = తండ్రి,
మాతా = తల్లి, భ్రాతా = సోదరుడు, (సన్ - అయి ఉండి), జయతి =
సర్వోత్కృష్టుడై విరాజిల్లుతున్నాడు.
తాత్పర్యం: ముల్లోకాలలో యముని సంహరించిన పరమశివుడు
సర్వోత్కృష్టుడై ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఆయన దిక్కులేని వారికి దిక్కు, దారి లేని
వారికి గమ్యం, కష్టాలలో ఉన్నవారిని దారిలో పెట్టేవాడు మరియు భయపడిన వారికి
ఆశ్రయం. ఆయనే తండ్రిగా, తల్లిగా, సోదరుడిగా, హితైషిగా, గురువుగా ఉండి సమస్త ప్రాణులను ఉద్ధరిస్తున్నాడు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
శివుడిని అన్ని రకాల సంబంధ బాంధవ్యాల స్వరూపంగా వర్ణించడం జరిగింది.
- వ్యాఖ్యానంలో
'భరవశః' అనే పదాన్ని ధైర్య ప్రదాతగా మరియు భారాన్ని
వహించేవాడిగా పేర్కొన్నారు.
- యముడిని
జయించినవాడు కాబట్టి ఆయనను సేవించిన వారికి మృత్యుభయం ఉండదని భావం.
రెండవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఉదారైర్మందారై రచితశిఖరం చంద్రశిఖరం సమభ్యర్చ్య ప్రేమ్ణా విపులపులకాలంకృతతనుః | కదా
గంధాబంధప్రమదముదితోద్దామమధుప- స్ఫురద్గుంజా
గర్భైర్విభుమభిభజేయం నుతిపదైః || 2 ||
ప్రతిపదార్థం: ఉదారైః =
గొప్పవైన, మందారైః = మందార పూలతో (కల్పవృక్ష కుసుమాలతో), రచిత + శిఖరం =
నిర్మించబడిన శిఖరము (కిరీటము) కలవాడు, చంద్ర + శిఖరం = చంద్రుడిని శిఖరమందు (తలపైన)
ధరించినవాడు అయిన, విభుం = సర్వవ్యాపియైన శివుడిని, ప్రేమ్ణా =
అత్యంత ప్రేమతో, సమభ్యర్చ్య = చక్కగా పూజించి, విపుల + పులక +
అలంకృత + తనుః = నిండుగా గగుర్పాటుతో అలంకరింపబడిన శరీరం కలవాడనై, గంధ + ఆబంధ +
ప్రమద + ముదిత + ఉద్దామ + మధుప + స్ఫురత్ + గుంజా + గర్భైః = సువాసనల అనుబంధం వల్ల
కలిగిన సంతోషంతో ఉత్సాహవంతులైన తుమ్మెదల యొక్క ఝంకార నాదము గర్భమందు కలిగినటువంటి,
నుతి + పదైః = స్తోత్ర పాఠములతో, కదా = ఎప్పుడు, అభిభజేయం =
సేవించెదను.
తాత్పర్యం: దివ్యమైన మందార పూలతో అలంకరింపబడిన కిరీటం
కలిగినవాడు, చంద్రశేఖరుడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుని ప్రేమతో పూజించి, భక్తి
పారవశ్యంతో ఒళ్ళు గగుర్పొడవగా, శివభక్తి అనే మకరందాన్ని తాగి ఆనందంతో ఝంకారం చేసే తుమ్మెదల
వంటి స్తోత్రాలతో నేను ఆ స్వామిని ఎప్పుడు అర్చిస్తానో కదా!
విశేషములు:
- కవి తన
భక్తిని తుమ్మెదల ఝంకారంతో పోల్చారు. ఇక్కడ స్తోత్ర పాఠాలు తుమ్మెద నాదం వలె
మధురంగా ఉంటాయని వర్ణన.
- శరీరం
పులకరించడం అనేది భక్తి యొక్క ఉన్నత స్థితికి చిహ్నం.
- వ్యాఖ్యానంలో
'మధుప' అంటే శివభక్తి రసాన్ని త్రాగే భక్తులు అని అంతరార్థం
చెప్పబడింది.
మూడవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఇతో ద్వంద్వక్లేశా విషయమృగతృష్ణాస్థితిరితో జరామృత్యువ్యాధిప్రతిభయమితః సర్వసులభమ్ | మహామొహైర్ఘోరైరుపహతమితో
బోధలసితం కథం కుర్యాదార్యః కృతమతిరపి స్వాత్మని హితమ్ || 3 ||
ప్రతిపదార్థం: ఇతః = ఒకవైపు,
ద్వంద్వ + క్లేశాః = శీతోష్ణాలు, సుఖదుఃఖాలు వంటి ద్వంద్వముల వల్ల కలిగే కష్టాలు,
ఇతః = మరొకవైపు, విషయ + మృగతృష్ణా + స్థితిః = శబ్ద స్పర్శాది విషయ సుఖాలనే
ఎండమావుల ఉనికి, ఇతః = ఇటువైపు, సర్వ + సులభం = అందరికీ సులభంగా ప్రాప్తించే,
జరా + మృత్యు + వ్యాధి + ప్రతిభయం = ముసలితనం, మరణం, రోగాల వల్ల
కలిగే భయం, ఇతః = ఇక్కడ, బోధ + లసితం = జ్ఞాన ప్రకాశం, ఘోరైః =
భయంకరమైన, మహా + మోహైః = గొప్పవైన అజ్ఞానముల చేత, ఉపహతం =
కొట్టబడినది (నశించినది), (తస్మాత్ - అందువల్ల), ఆర్యః =
సజ్జనుడు, కృతమతిః + అపి = నిశ్చయమైన బుద్ధి కలవాడైనప్పటికి, స్వాత్మని = తన
ఆత్మకు, హితం = మేలును, కథం = ఏ విధంగా, కుర్యాత్ =
చేయగలడు.
తాత్పర్యం: ఒకవైపు ఆకలి దప్పులు, శీతోష్ణాలు
వంటి ద్వంద్వ దుఃఖాలు వేధిస్తుంటాయి. మరోవైపు ఎండమావుల వంటి ఇంద్రియ సుఖాల భ్రమలు
ఉన్నాయి. అందరికీ సంభవించే ముసలితనం, వ్యాధి, మృత్యువుల భయం ఎప్పుడూ వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.
వీటన్నిటికీ తోడు భయంకరమైన మొహం (అజ్ఞానం) వల్ల కలగాల్సిన జ్ఞానోదయం కూడా
నశించిపోతోంది. ఇన్ని విఘ్నాల మధ్య వివేకవంతుడైన మానవుడు కూడా తన ఆత్మ శ్రేయస్సును
(మోక్షాన్ని) ఎలా సాధించగలడు?
విశేషములు:
- 'ద్వంద్వములు'
అంటే శరీరానికి కలిగే శీతోష్ణాలు, మనస్సుకు కలిగే లోభమోహాలు, ప్రాణానికి
కలిగే ఆకలి దప్పులు అని వ్యాఖ్యానంలో వివరించబడింది.
- సంసారంలోని
కష్టాలను ఎండమావులతో (మృగతృష్ణ) పోల్చడం ద్వారా అవి తాత్కాలికమని, భ్రమ అని చెప్పబడింది.
నాలుగవ శ్లోకం
శ్లోకం: అశేషక్లేశౌఘగ్లపనపరిపంథీ ప్రకటయ- న్నయం విఘ్నవ్రాతః ప్రబలవిపదాపాదానవిధిమ్ | వివేకాఖ్యం
చక్షుస్తిరయతి సతాం యేన సహసా భవశ్వభ్రే పాతః
ప్రతిపదమదభ్రః ప్రభవతి || 4 ||
ప్రతిపదార్థం: అశేష + క్లేశ +
ఓఘ + గ్లపన + పరిపంథీ = సమస్తమైన (అవిద్య మొదలైన ఐదు) క్లేశాల సమూహమును నాశనం
చేయుటకు శత్రువైన, అయం = ఈ, విఘ్న + వ్రాతః = విఘ్నముల సమూహము, ప్రబల + విపత్
+ ఆపాదాన + విధిమ్ = భయంకరమైన ఆపదలను (సంసార చక్రంలో పడవేయడం) కలిగించే విధానాన్ని,
ప్రకటయన్ = ప్రకాశింపజేస్తూ, సతాం = సజ్జనుల యొక్క, వివేక + ఆఖ్యం
= వివేకము అనబడే, చక్షుః = కంటిని, తిరయతి = కప్పివేస్తున్నది, యేన =
దేనివల్లనైతే, సహసా = వెంటనే, భవ + శ్వభ్రే = సంసారం అనే గోతిలో, ప్రతిపదం =
అడుగడుగునా, అదభ్రః = మిక్కిలి అధికమైన, పాతః = పతనం,
ప్రభవతి = కలుగుతున్నది.
తాత్పర్యం: అజ్ఞానం మొదలైన క్లేశాలను పోగొట్టనీయకుండా
అడ్డుపడే ఈ విఘ్న సమూహం, సంసారమనే ఆపదను మరింత పెంచుతోంది. ఇది సజ్జనుల వివేకమనే
కంటిని కూడా కప్పివేస్తోంది. దీనివల్ల మానవులు అడుగడుగునా సంసారమనే అంధకార
బంధురమైన గోతిలో పడిపోతున్నారు.
విశేషములు:
- సంసారాన్ని
ఒక లోతైన గోతితో (శ్వభ్రము) పోల్చడం జరిగింది.
- వివేకం
అనేది ఒక కన్ను వంటిదని, అది లేకపోతే మనిషి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో పడిపోతాడని
భావం.
- ఇక్కడ
క్లేశాలు అంటే అవిద్య, అస్మిత, రాగము, ద్వేషము మరియు అభినివేశము అని అర్థం.
ఐదవ శ్లోకం
శ్లోకం: భవద్భక్తిం తస్య వ్యుపశమసమర్థామథ దృశః ప్రసాదం తన్వానాం ఘనమహసమాసాద్య సుధియః | ప్రకాశాత్మానం
త్వామతివిమలయా హంసముదితం దృశా
సాక్షాత్కృత్య ప్రతిజహతి మోహాంధతమసమ్ || 5 ||
ప్రతిపదార్థం: అథ =
పూర్వోక్తమైన విఘ్నాల తర్వాత, సుధియః = మంచి బుద్ధి గలవారు, తస్య = ఆ
(ద్వంద్వక్లేశాది) విఘ్న సమూహము యొక్క, వ్యుపశమ + సమర్థాం = పూర్తిగా ఉపశమింపజేయుటలో
సమర్థమైనది, దృశః = జ్ఞాన నేత్రమునకు (లేదా దృష్టికి), ప్రసాదం =
అనుగ్రహమును (ప్రసన్నతను), తన్వానాం = విస్తరింపజేయునది, ఘన + మహసం =
దట్టమైన తేజస్సు కలది అయిన, భవత్ + భక్తిం = నీ యందలి భక్తిని, ఆసాద్య = పొంది,
ప్రకాశ + ఆత్మానం = స్వయంప్రకాశ స్వరూపుడవు, సదా + ఉదితం =
ఎల్లప్పుడూ ఉదయించి ఉండేవాడవు (జ్ఞాన సూర్యుడవు) అయిన, త్వాం = నిన్ను
(పరమాత్మను), అతి + విమలయా = మిక్కిలి నిర్మలమైన, దృశా = బుద్ధి
చేత, సాక్షాత్కృత్య = దర్శించి, మోహ + అంధతమసమ్ = అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారమును, ప్రతిజహతి =
విడిచిపెడుతున్నారు.
తాత్పర్యం: స్వామీ! వివేకవంతులు నీ భక్తిని ఆశ్రయించి,
సంసార క్లేశాలను పోగొట్టుకుంటున్నారు. ఆ భక్తి వారి జ్ఞాననేత్రానికి
ప్రసన్నతను, గొప్ప తేజస్సును ఇస్తుంది. అట్టి భక్తితో వారు
స్వయంప్రకాశుడవు, నిత్యోదితుడవు అయిన నిన్ను దర్శించి, అజ్ఞానమనే
చీకటిని పటాపంచలు చేస్తున్నారు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ
శివుడిని 'హంస' (సూర్యుడు/పరమాత్మ) తో పోల్చారు. సూర్యుడు ఉదయిస్తే
బాహ్య అంధకారం పోయినట్లు, శివ సాక్షాత్కారం కలిగితే అజ్ఞానమనే చీకటి నశిస్తుంది.
ఆరవ శ్లోకం
శ్లోకం: అనిత్యే నిత్యాశా మశుచిని శుచిత్వవ్యసనితా- మనాత్మన్యాత్మాస్థామథ మహతి దుఃఖే సుఖమతిమ్ | చతుర్ధా
దుర్భేద్యామవిరతమవిద్యాం పరిణతాం హతాశేషస్వాభా
మభిదధతి మూలం భవతరోః || 6 ||
ప్రతిపదార్థం: అనిత్యే =
శాశ్వతం కాని దానియందు, నిత్య + ఆశాం = శాశ్వతమనే ఆశను, అశుచిని =
అపవిత్రమైన దానియందు, శుచిత్వ + వ్యసనితాం = పవిత్రత ఉందనే భ్రమను, అనాత్మని =
ఆత్మ కాని దానియందు (దేహాదులందు), ఆత్మ + ఆస్థాం = ఆత్మ అనే భావనను, అథ = మరియు,
మహతి + దుఃఖే = గొప్పదైన దుఃఖమునందు, సుఖ + మతిమ్ = సుఖమనే బుద్ధిని (కలిగించునది),
చతుర్ధా = నాలుగు విధములుగా, దుర్భేద్యాం = భేదించడానికి వీలుకానిది, అవిరతం =
నిరంతరము, పరిణతాం = పరిపాకము చెందినది, హత + అశేష +
స్వ + ఆభాం = ఆత్మ యొక్క సమస్త ప్రకాశమును నశింపజేయునది అయిన, అవిద్యం =
అవిద్యను (అజ్ఞానమును), భవ + తరోః = సంసారమనే వృక్షమునకు, మూలం = వేరుగా
(కారణముగా), అభిదధతి = (పెద్దలు) చెబుతున్నారు.
తాత్పర్యం: అనిత్యమైన దానిని నిత్యమని, అపవిత్రమైన
శరీరాన్ని పవిత్రమని, అనాత్మను ఆత్మ అని, దుఃఖాన్ని సుఖమని భావించేలా చేసే నాలుగు రకాల
అవిద్యే ఈ సంసార వృక్షానికి మూలకారణం. ఇది ఆత్మ ప్రకాశాన్ని అణచివేస్తుంది.
విశేషములు:
- యోగశాస్త్రం
ప్రకారం అవిద్య యొక్క నాలుగు రూపాలను ఇక్కడ వర్ణించారు. సంసారం అనే చెట్టు
పెరగడానికి ఈ అజ్ఞానమే ప్రధాన కారణం.
ఏడవ శ్లోకం
శ్లోకం: నరాస్తత్త్వాలోకే నియతమనయా దూషితదృశో వివేకప్రధ్వంసాద్విదధతి భవే కందుకగతిమ్ | ఉపాసాభిర్లబ్ధ్వా
భవభయభిదం నిర్మలధియః సమాధిం సాధిమ్నా దధతి న పునర్జన్మవిపదమ్ ||
7 ||
ప్రతిపదార్థం: నరాః = మానవులు,
అనయా = ఈ (పైన చెప్పిన) అవిద్య చేత, తత్త్వ + ఆలోకే = యథార్థ దర్శనమునందు, నియతం =
నిశ్చయముగా, దూషిత + దృశః = దోషముతో కూడిన దృష్టి కలవారై, వివేక +
ప్రధ్వంసాత్ = వివేకము నశించుట వలన, భవే = సంసారమునందు, కందుక + గతిమ్
= బంతి యొక్క గతిని (పైన పడటం, కింద పడటం), విదధతి = పొందుచున్నారు, నిర్మల + ధియః
= స్వచ్ఛమైన బుద్ధి కలవారు, ఉపాసాభిః = ఉపాసనల ద్వారా, భవ + భయ + భిదం
= సంసార భయాన్ని పోగొట్టే, సమాధిం = సమాధి స్థితిని (శివైక్యమును), లబ్ధ్వా =
పొంది, సాధిమ్నా = దృఢత్వముతో, దధతి = (బ్రహ్మత్వాన్ని) ధరిస్తున్నారు, పునః + జన్మ +
విపదమ్ = తిరిగి పుట్టడమనే ఆపదను, న (దధతి) = పొందరు.
తాత్పర్యం: అవిద్య వల్ల వివేకాన్ని కోల్పోయిన మనుషులు,
నేలకేసి కొట్టిన బంతిలాగా ఈ సంసారంలో పుడుతూ, గిడుతూ పైకి
కిందికి కొట్టుమిట్టాడుతున్నారు. కానీ నిర్మలమైన బుద్ధి కలవారు శివ ఉపాసన ద్వారా
సమాధి స్థితిని పొంది, మళ్లీ జన్మించడమనే ఆపద నుండి విముక్తులవుతున్నారు.
విశేషములు:
- 'కందుక గతి'
(బంతి గతి) అనేది పునర్జన్మ చక్రానికి చక్కని ఉపమానం.
- సమాధి
అంటే ఆత్మకు, మనస్సుకు కలిగే ఐక్యత అని వ్యాఖ్యానంలో వివరించబడింది.
ఎనిమిది మరియు తొమ్మిదవ శ్లోకాలు (యుగ్మము)
శ్లోకం: చకాశే నాకాశే రవిరవిరలైరంశుపటలై- రమందాభైరిందుస్తిమిరమహరన్నాపి కిరణైః | న
చాన్యన్నక్షత్రగ్రహదహనరత్నౌషధితడి - త్ప్రదీపాదిజ్యోతిః
క్వచిదపి పురా నాథ దదృశే || 8 ||
తమోభూతం విశ్వం కిమపి గహనం ధామ తదభూదథ స్వేచ్ఛాశక్తిప్రకటితమహావైభవభరమ్ |
విభజ్యాత్మానం క్ష్మావనపవనవహ్నీందుతపన స్వఖైరంశైరీశ త్రిజగదసృజత్కస్త్వదపరః ||
9 ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = ఓ
ప్రాణనాథా!, పురా = సృష్టికి పూర్వము, ఆకాశే =
అంతరిక్షమునందు, రవిః = సూర్యుడు, అవిరలైః = దట్టమైన (అనేక వేల), అంశు + పటలైః =
కిరణ సమూహములతో, న + చకాశే = ప్రకాశించలేదు, ఇందుః + అపి =
చంద్రుడు కూడా, అమంద + ఆభైః = తక్కువ కాని (అధికమైన) కాంతి గల, కిరణైః =
కిరణములతో, తిమిరం = చీకటిని, న + అహరత్ = పోగొట్టలేదు, నక్షత్ర + గ్రహ
+ దహన + రత్న + ఓషధి + తడిత్ + ప్రదీప + ఆది = నక్షత్రములు, గ్రహములు,
అగ్ని, రత్నములు, ఓషధులు, మెరుపులు, దీపము మొదలగువాటి, అన్యం = ఇతరమైన, జ్యోతిః =
కాంతి, క్వచిత్ + అపి = ఎక్కడనూ, న + దదృశే = కనబడలేదు.
ఈశ = ఓ జగదీశ్వరా!, తత్ + విశ్వం = ఆ విశ్వమంతా, తమోభూతం =
చీకటిమయమై, కిమపి = చెప్పనలవి కాని, గహనం = దట్టమైన,
ధామ = గృహము వలె (చీకటి కొట్టు వలె), అభూత్ = ఉండెను, అథ = ఆ పిమ్మట,
స్వ + ఇచ్చా + శక్తి + ప్రకటిత + మహా + వైభవ + భరమ్ = తనదైన ఇచ్చాశక్తి చేత
వెల్లడి చేయబడిన గొప్ప ఐశ్వర్యము యొక్క అతిశయము కలవాడవై, ఆత్మానం =
(చిదానంద రూపమైన) నిన్ను నీవు, క్ష్మా + వన + పవన + వహ్ని + ఇందు + తపన + స్వ + ఖైః =
పృథ్వి (భూమి), జలము, వాయువు, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, యజమాని (ఆత్మ), ఆకాశము అను, అంశైః =
ఎనిమిది మూర్తులుగా (అష్టమూర్తులుగా), విభజ్య = విడగొట్టుకొని, త్రిజగత్ =
మూడు లోకములను, త్వత్ + అపరః = నీవు తప్ప వేరొకరు, కః = ఎవడు,
అసృజత్ = సృష్టించగలడు? (ఎవ్వరూ సృష్టించలేరు అని భావం).
తాత్పర్యం: ఓ నాథా! సృష్టికి పూర్వం ఆకాశంలో సూర్యుడు లేడు,
చంద్రుడు లేడు. నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, అగ్ని, రత్నాలు, ఓషధులు, మెరుపులు, కనీసం ఒక చిన్న దీపం కూడా లేదు. లోకమంతా గాఢాంధకారంతో నిండి,
ఒక చీకటి గృహంలా ఉండేది. అప్పుడు నీవు నీ సంకల్ప మాత్రంచేత నీ మహా వైభవాన్ని
ప్రకటించి, నిన్ను నీవే భూమి, నీరు, గాలి, అగ్ని, ఆకాశం, సూర్యచంద్రులు మరియు యజమాని అనే ఎనిమిది
రూపాలుగా విభజించుకుని ఈ ముల్లోకాలను సృష్టించావు. నీవు తప్ప ఈ సృష్టిని చేయగల
సమర్థుడు మరెవరున్నారు?
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకాల్లో శివుని 'అష్టమూర్తి' తత్వాన్ని వర్ణించారు.
పృథ్వి, ఆపః, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము, సూర్యుడు, చంద్రుడు, యజమాని - ఈ ఎనిమిది
శివుని రూపాలేనని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.
- సృష్టికి
పూర్వం కేవలం పరశివుడు మాత్రమే 'పరసంవిత్' (చిదానంద) రూపంలో ఉన్నాడని, ఆయన తన
ఇచ్చాశక్తితోనే ఈ ప్రపంచాన్ని వ్యక్తపరిచాడని ఇక్కడ తాత్పర్యం.
- వ్యాఖ్యానంలో
'యజమాని' అంటే ఆత్మ అని
పేర్కొనబడింది.
పది మరియు పదకొండవ శ్లోకాలు (యుగ్మము)
శ్లోకం: అనాదౌ సంసారే విదధతి రజోబాధితధియః శుభం వా ఘోరం వా శబలమథ వా కృత్యమణవః | తతస్తద్భోగార్థం
తరుణకరుణాపూర్ణహృదయో విధత్సే యత్తేషాం తనుభువననిర్మాణమఖిలమ్ ||
10 ||
తదేతత్సంకల్పప్రకటితసమస్తత్రిజగతః ప్రభోర్లీలామాత్రం భువనమహనీయస్య భవతః |
తవైకస్య స్వామిన్యదిహ సహజే సర్వవిషయే క్రియాజ్ఞానే నిత్యే కరణనిరపేక్షే
ప్రభవతః || 11 ||
ప్రతిపదార్థం: అనాదౌ = ఆది
లేనట్టి, సంసారే = సంసారమునందు, అణవః = అణువుల
వంటి జీవులు, రజః + బాధిత + ధియః = రజోగుణము చేత ప్రభావితమైన బుద్ధి
కలవారై, శుభం + వా = పుణ్య కార్యమును గానీ, ఘోరం + వా =
భయంకరమైన పాప కార్యమును గానీ, అథ + వా = లేక, శబలం = పుణ్య పాప మిశ్రితమైన, కృత్యం = పనిని,
విదధతి = చేయుచున్నారు.
తతః = అందువల్ల, తరుణ + కరుణా + పూర్ణ + హృదయః = నిరంతరము నూతనమైన దయతో
నిండిన హృదయము కలవాడవై, తేషాం = ఆ జీవుల యొక్క, తత్ + భోగ +
అర్థం = ఆ కర్మ ఫలములను అనుభవించుట కొరకు, అఖిలం = సమస్తమైన, తను + భువన +
నిర్మాణం = శరీరములను మరియు లోకములను, యత్ + విధత్సే = ఏవైతే నిర్మిస్తున్నావో,
స్వామిన్ = ఓ యజమానీ!, తత్ + ఏతత్ = అట్టి ఈ కార్యమంతా, సంకల్ప +
ప్రకటిత + సమస్త + త్రిజగతః = సంకల్పము చేతనే ముల్లోకాలను ప్రకటించినట్టియు,
భువన + మహనీయస్య = లోకము చేత పూజింపబడేటట్టి, భవతః = నీకు,
లీలామాత్రం = కేవలము ఒక క్రీడ (ఆట) వంటిది. ఇహ = ఈ జగత్తునందు, సహజే =
సహజమైనవి, నిత్యే = శాశ్వతమైనవి, కరణ +
నిరపేక్షే = ఇంద్రియములతో పనిలేనట్టి (సాధన సామాగ్రి అవసరము లేని), సర్వ + విషయే =
అన్నిటినీ గ్రహించగలిగే, క్రియా + జ్ఞానే = క్రియా శక్తి మరియు జ్ఞాన శక్తులు,
తవ + ఏకస్య = నీకు ఒక్కడికే, ప్రభవతః = కలిగి ఉన్నవి.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! ఆది లేని ఈ సంసారంలో జీవులు తమ రజోగుణ
ప్రభావం వల్ల పుణ్య కర్మలు, పాప కర్మలు లేదా మిశ్రమ కర్మలు చేస్తున్నారు. ఆ కర్మ ఫలాలను
వారు అనుభవించడానికి వీలుగా, పరమ దయామయుడవైన నీవు వారికి తగిన శరీరాలను, వారు
నివసించడానికి 224 భువనాలను సృష్టిస్తున్నావు. సంకల్ప మాత్రంచేత ముల్లోకాలను
నిర్మించగల నీకు ఇదంతా ఒక చిన్న ఆట వంటిది. ఏ ఇతర సాధనాలతో పనిలేకుండా, సహజ సిద్ధమైన
జ్ఞాన, క్రియా శక్తులు కలిగిన నీవు మాత్రమే ఇదంతా చేయగలవు.
విశేషములు:
- జీవులు
చేసే కర్మలను బట్టి వారికి శరీరాలను (తనువు), లోకాలను
(భువన) ప్రసాదించడం శివుని కరుణగా వర్ణించబడింది.
- వ్యాఖ్యానంలో
'భువనాలు' 224 అని స్పష్టంగా
పేర్కొనబడింది (కాలాగ్నిరుద్ర భువనం నుండి శివ భువనం వరకు).
- పరమేశ్వరుని
జ్ఞానము మరియు క్రియ (పని చేసే శక్తి) నిత్యమైనవని, అవి
ఇంద్రియాల మీద ఆధారపడవని (కరణ నిరపేక్ష) చెప్పబడింది.
పన్నెండవ శ్లోకం
శ్లోకం: ప్రసిద్ధోऽయం పంథా న భవతి
విచిత్రా విరచనా వినా యత్కర్తారం స చ న భవతి జ్ఞానరహితః |
అతోऽవశ్యం కర్తా త్రిజగతి విచిత్రే జ్ఞ ఉచితః స చ త్వం
త్వయ్యన్యే కిమివ వివదంతే హతధియః || 12 ||
ప్రతిపదార్థం: విచిత్రా =
నానావిధాలైన, విరచనా = నిర్మాణం (సృష్టి), కర్తారం + వినా
= చేసేవాడు (కర్త) లేకుండా, న + భవతి = జరగదు, సః + చ = ఆ కర్త కూడా, జ్ఞానరహితః =
తెలివిలేనివాడు, న + భవతి = కాడు, అయం = ఈ, పంథా = మార్గము
(సిద్ధాంతం), ప్రసిద్ధః = లోక ప్రసిద్ధమైనది, అతః = అందువల్ల,
విచిత్రే = ఆశ్చర్యకరమైన, త్రిజగతి = ముల్లోకములకు, జ్ఞః =
జ్ఞానియైన (సర్వజ్ఞుడైన), కర్తా = కర్త, అవశ్యం = తప్పనిసరిగా, ఉచితః = ఉండటం
యుక్తము, సః + చ = అట్టి సర్వజ్ఞుడు, త్వం = నీవే,
హతధియః = మందబుద్ధి కలవారైన, అన్యే = ఇతరులు (చార్వాకాదులు), త్వయి = నీ
విషయంలో, కిమివ = ఎందుకు, వివదంతే = వివాదపడుతున్నారు.
తాత్పర్యం: లోకంలో ఏ చిత్రమైన పని జరగాలన్నా దానికో కర్త
ఉండాలి, ఆ కర్తకు జ్ఞానం ఉండాలి అనేది అందరికీ తెలిసిన సత్యం. ఈ
విచిత్రమైన విశ్వానికి కూడా ఒక సర్వజ్ఞుడైన కర్త ఉండాలి. ఆ కర్తవు నీవే.
అలాంటప్పుడు బుద్ధిహీనులైన కొందరు నీ ఉనికి గురించి ఎందుకు తర్కిస్తారో అర్థం
కాదు.
పదమూడవ శ్లోకం
శ్లోకం: కిమయమపరప్రేరితమతిః స్వతంత్రో వా
దేవస్త్రిభువనవిధానే ప్రయతతే | అముష్యాద్యే పక్షే నహి పరవిధేయస్య విభుతా పరస్మిన్పక్షే వా ఫలమపి కిముద్దిశ్య యతతే || 13 ||
ప్రతిపదార్థం: అయమ్ = ఈ,
దేవః = దేవుడు, అపర + ప్రేరిత + మతిః = ఇతరుల చేత ప్రేరేపించబడిన బుద్ధితో,
వా = లేదా, స్వతంత్రః = తనంతట తానుగా, త్రిభువన +
విధానే = ముల్లోకముల సృష్టి యందు, ప్రయతతే + కిమ్ = ప్రయత్నిస్తున్నాడా?, అముష్య = ఇతానా
(ఈ విషయంలో), ఆద్యే + పక్షే = మొదటి పక్షమందు (ఇతరుల ప్రేరణ అయితే),
పర + విధేయస్య = ఇతరులకు లొంగి ఉండేవాడికి, విభుతా =
విభుత్వము (సర్వశక్తిత్వము), న + హి = ఉండదు గదా!, పరస్మిన్ +
పక్షే + వా = రెండవ పక్షమందు (స్వతంత్రుడైతే), కిమ్ + ఫలమ్ =
ఏ ఫలితాన్ని, ఉద్దిశ్య = ఆశించి, యతతే = ప్రయత్నిస్తున్నాడు?
తాత్పర్యం: (నాస్తికులు చేసే తర్కం) దేవుడు ఇతరుల ప్రేరణతో సృష్టి
చేస్తున్నాడా లేక స్వతంత్రంగా చేస్తున్నాడా? ఒకవేళ ప్రేరణతో
చేస్తే ఆయనకు సర్వశక్తిత్వం ఉండదు. అలా కాకుండా స్వతంత్రంగానే చేస్తుంటే, ఏ ఫలితాన్ని
ఆశించి ఆయన ఈ పని చేస్తున్నాడు?
పధ్నాలుగవ శ్లోకం
శ్లోకం: అథాస్యేయం వాంఛా ప్రభవతి న కర్మక్షయమృతే నృణాం ముక్తిః సోऽపి క్వచన న వినా భోగముచితః | వినాధారం భోగో
న భవతి వపుర్నాపి భువనం తతోऽర్హం జంతూనాం
తనుభువననిష్పాదనమితి || 14 ||
ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పైన,
అస్య = ఈ దేవునికి, ఇయం = ఈ విధంగా, వాంఛా = కోరిక (సంకల్పం), ప్రభవతి =
కలుగుతున్నది, నృణాం = మానవులకు, కర్మ + క్షయమ్ + మృతే = కర్మలు నశించకుండా,
ముక్తిః = మోక్షము, న = కలగదు, సః + అపి = ఆ కర్మక్షయము కూడా, భోగమ్ + వినా =
(కర్మ ఫలాల) అనుభవం లేకుండా, క్వచన = ఎక్కడా, న + ఉచితః = తగదు, ఆధారమ్ + వినా
= ఆధారం లేకుండా, భోగః = అనుభవం, న + భవతి = కలుగదు, వపుః = శరీరము,
న + అపి = మరియు, భువనం = లోకము, (ఆధారములు), తతః = అందువల్ల,
జంతూనాం = ప్రాణుల కొరకు, తను + భువన + నిష్పాదనం = శరీరములను, లోకములను
నిర్మించడం, అర్హం = యుక్తము.
తాత్పర్యం: మానవులకు కర్మలు నశిస్తేనే మోక్షం లభిస్తుంది.
కర్మలు నశించాలంటే వాటి ఫలితాలను అనుభవించాలి. అనుభవించడానికి ఒక శరీరము (వపువు),
ఉండటానికి ఒక లోకము (భువనము) కావాలి. అందుకే దయామయుడైన పరమేశ్వరుడు జీవుల
కర్మక్షయం కోసమే ఈ సృష్టిని చేస్తున్నాడు.
పదిహేనవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఇదం యుక్తం సాంద్రామృతమధురయాంతః కరుణయా ప్రయుక్తస్యాజస్రం పరహితవిధానవ్యసనినః | దయాళుశ్చేల్లోకం
సృజతి సకలం కిం న సుఖినం కుతో
వాధివ్యాధిక్షత ఇహ జనోऽనేన జనితః || 15 ||
ప్రతిపదార్థం: సాంద్ర + అమృత
+ మధురయా = దట్టమైన అమృతం వలె మధురమైన, అంతః + కరుణయా = అంతరంగంలోని దయ చేత, ప్రయుక్తస్య =
ప్రేరేపించబడినవాడు, అజస్రం = ఎల్లప్పుడు, పర + హిత +
విధాన + వ్యసనినః = ఇతరుల మేలు చేయడంలోనే ఆసక్తి కలవానికీ (పరమేశ్వరునికి),
ఇదం = ఇది (సృష్టి చేయడం), యుక్తం = తగినదే, దయాళుః + చేత్ = ఆయన దయామయుడే అయితే, సకలం + లోకం =
లోకమంతటినీ, సుఖినం + కిమ్ + న = సుఖవంతులుగా ఎందుకు, సృజతి =
సృష్టించడు?, ఇహ = ఇక్కడ, అనేన = ఇతని చేత, జనితః = పుట్టించబడిన, జనః = జనులు,
ఆధి + వ్యాధి + క్షతః = మానసిక చింతలు, శారీరక రోగాల
చేత బాధించబడేవారుగా, కుతః = ఎందుకు (ఉన్నారు)?
తాత్పర్యం: పరమేశ్వరుడు పరమ దయామయుడు, ఎల్లప్పుడూ
ఇతరుల మేలు కోరేవాడే అయితే, లోకంలోని అందరినీ సుఖవంతులుగానే ఎందుకు సృష్టించలేదు?
లోకంలో జనులు మానసిక వ్యాధులతో, శారీరక రోగాలతో ఎందుకు బాధపడుతున్నారు? (దీనికి సమాధానం
జీవుల కర్మలే అని తర్వాతి శ్లోకాల్లో వస్తుంది).
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకాల్లో భగవంతుని సృష్టి వెనుక గల 'కరుణ'ను కవి ప్రశ్నోత్తర రూపంలో చర్చించారు.
- సృష్టి
అనేది భగవంతుని స్వార్థం కోసం కాదు, జీవులు తమ కర్మలను
అనుభవించి ముక్తులు కావడానికి ఆయన కల్పించిన ఒక అవకాశం అని స్పష్టమవుతోంది.
పదహారవ శ్లోకం
శ్లోకం: అథోపాదానం యద్భవతి పరమాణ్వాది జగత- స్తథా కర్మానేహఃప్రభృతి సహకార్యేతదుభయమ్ | వినా సృష్టౌ
నైష ప్రభవతి యదీశః కిమమునా తదేవాస్తు
వ్యక్తం తనుభువననిర్మాణనిపుణమ్ || 16 ||
ప్రతిపదార్థం: జగతః =
జగత్తునకు, పరమాణు + ఆది = పరమాణువులు మొదలైనవి, యత్ = ఏవైతే,
ఉపాదానమ్ = ఉపాదాన కారణము (ముడి సరుకు), భవతి =
అవుతున్నాయో, తథా = అలాగే, కర్మ = జీవుల కర్మలు, అనేహః +
ప్రభృతి = కాలము మొదలైనవి, సహకారి = సహకారి కారణములు (తోడ్పడేవి), ఏతత్ + ఉభయమ్ =
ఈ రెండింటిని (ఉపాదాన, సహకారి కారణాలను), వినా = లేకుండా, సృష్టౌ =
సృష్టి చేయుటలో, ఏషః = ఈ, ఈశః = ఈశ్వరుడు, న + ప్రభవతి + యది = సమర్థుడు కాకపోతే, అమునా = ఈ
ఈశ్వరునితో, కిమ్ = ప్రయోజనమేమి?, తత్ + ఏవ = ఆ
రెండే (ఉపాదాన, సహకారి కారణాలే), వ్యక్తం = స్పష్టముగా, తను + భువన +
నిర్మాణ + నిపుణమ్ = శరీరాలను, లోకాలను నిర్మించుటలో సమర్థము, అస్తు =
అవ్వనీ.
తాత్పర్యం: (నాస్తికుల తర్కం ప్రకారం) ప్రపంచం పుట్టడానికి పరమాణువులు
ముడిసరుకు అయితే, కాలము మరియు జీవుల కర్మలు తోడ్పడే కారణాలు. ఈ రెండూ లేకుండా
ఈశ్వరుడు సృష్టి చేయలేనప్పుడు, ఇక ఈశ్వరుడితో పనేముంది? ఆ కారణాలే
ప్రపంచాన్ని సృష్టించగలవు కదా! (దీనికి సమాధానం తర్వాతి శ్లోకంలో చెప్పబడింది).
పదిహేడవ శ్లోకం
శ్లోకం: ఇతీత్థం ముగ్ధానామిహ మతివిమోహాయ కుధియః కుతర్కప్రాగల్భీముఖరితముఖా మూఢమనసః | అధిష్ఠాతారం
త్వాం వరద జడవర్గస్య సదయం న జానంతి
స్వామిన్పరమపురుషం చేతనమమీ || 17 ||
ప్రతిపదార్థం: వరద =
వరాలనిచ్చే ఓ స్వామీ!, స్వామిన్ = ఓ యజమానీ!, ఇహ = ఈ లోకంలో,
కుధియః = దుష్ట బుద్ధి గలవారు, మూఢ + మనసః = అజ్ఞానముతో నిండిన మనస్సు గలవారు, ముగ్ధానాం =
అమాయకుల యొక్క, మతి + విమోహాయ = బుద్ధిని భ్రమింపజేయుటకు, ఇతి + ఇత్థం =
పైన చెప్పిన విధముగా, కుతర్క + ప్రాగల్భీ + ముఖరిత + ముఖాః = కుతర్కములతో కూడిన
ప్రగల్భాలు పలికే నోరు గలవారై, జడ + వర్గస్య = జడమైన పరమాణ్వాదులకు, అధిష్ఠాతారం =
ప్రేరకుడవు (నడిపించేవాడవు), సదయం = దయామయుడవు, చేతనం = జ్ఞాన స్వరూపుడవు, పరమపురుషం =
పరమాత్మవైన, త్వాం = నిన్ను, అమీ = వీరు, న + జానంతి =
తెలుసుకోలేకపోతున్నారు.
తాత్పర్యం: ఓ వరప్రదాతా! కుతర్క వాదులు తమ తెలివితేటలతో
అమాయకులను మోసం చేస్తున్నారు. పరమాణువులు, కాలము వంటి జడ పదార్థాలు తమంతట తాముగా పని
చేయలేవని, వాటిని నడిపించే చేతన స్వరూపుడవు, దయామయుడవు అయిన
అధిష్ఠాతవు నీవేనని ఆ మూఢులు గ్రహించలేకపోతున్నారు.
పద్దెనిమిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: యథోపాదానం మృత్తదను సహకారీహ లగుడో జలం చక్రం సూత్రం వరద జడవర్గోऽయమఖిలః |
న యత్నం కౌలాలం ప్రభవతి వినా కుంభఘటనే తథాధిష్ఠాతారం
న భవతి వినా త్వాం భవవిధిః || 18 ||
ప్రతిపదార్థం: వరద = ఓ
వరదాతా!, యథా = ఏ విధముగానైతే, కుంభ + ఘటనే =
కుండను తయారు చేయుటలో, ఉపాదానం = ఉపాదాన కారణమైన, మృత్ = మట్టి,
తత్ + అను = ఆ పైన, సహకారీ = సహకారి కారణములైన, లగుడః = దండము
(కర్ర), జలం = నీరు, చక్రం = చక్రము, సూత్రం = దారము, అయం + అఖిలః =
ఈ సమస్తమైన, జడ + వర్గః = జడ పదార్థములు, కౌలాలం =
కుమ్మరి యొక్క, యత్నం = ప్రయత్నము, వినా = లేకుండా, న + ప్రభవతి =
సమర్థము కావో, తథా = అదే విధముగా, అధిష్ఠాతారం = కర్తవైన, త్వాం = నిన్ను,
వినా = లేకుండా, భవ + విధిః = సృష్టి కార్యము (జగన్నిర్మాణము), న + భవతి =
జరుగదు.
తాత్పర్యం: మట్టి, చక్రం, కర్ర, నీరు అన్నీ ఉన్నా కుమ్మరి సాయం లేనిదే కుండ ఎలా
తయారవ్వదో, అలాగే పరమాణువులు, కాలము వంటి జడ కారణాలు ఉన్నప్పటికీ, చేతన
స్వరూపుడవైన నీవు (అధిష్ఠాతవు) లేకుండా ఈ సృష్టి జరుగదు.
పంతొమ్మిదవ శ్లోకం
శ్లోకం: అవిజ్ఞాయైవాజ్ఞః పరుషవిషమం కర్మ కురుతే విపాకే తస్యాసౌ నిపతతి భవక్లేశకలిలే | అతో జ్ఞానాలోకః
ప్రకటితసమస్తార్థగహనో మహామొహధ్వాంతవ్యవహితదృశోऽవశ్యముచితః ||
19 ||
ప్రతిపదార్థం: అజ్ఞః =
అజ్ఞానియైన వాడు, అవిజ్ఞాయ + ఏవ = (యథార్థాన్ని) తెలుసుకోకుండానే, పరుష + విషమం =
కఠినమైన, ప్రతికూలమైన, కర్మ = పనిని, కురుతే =
చేయును, తస్య = ఆ కర్మ యొక్క, విపాకే =
పరిపాకమునందు (ఫలము అనుభవించునప్పుడు), అసౌ = ఇతడు, భవ + క్లేశ +
కలిలే = సంసార దుఃఖములతో నిండిన బురదలో, నిపతతి = పడిపోవును, అతః = అందువల్ల,
మహా + మోహ + ధ్వాంత + వ్యవహిత + దృశః = గొప్ప అజ్ఞానమనే చీకటి చేత కప్పబడిన
కన్ను (జ్ఞానం) కలవానికి, ప్రకటిత + సమస్త + అర్థ + గహనః = సమస్త పదార్థముల
రహస్యములను వెల్లడి చేసే, జ్ఞాన + ఆలోకః = జ్ఞానమనే ప్రకాశము, అవశ్యం =
తప్పనిసరిగా, ఉచితః = అవసరము.
తాత్పర్యం: నిజం తెలియని అజ్ఞాని పాప కర్మలు చేసి సంసారమనే
ఊబిలో పడిపోతాడు. అజ్ఞానమనే చీకటిలో కొట్టుమిట్టాడే వాడికి, అన్ని విషయాల
లోతుపాతులను చూపించే 'జ్ఞాన ప్రకాశం' అత్యంత అవసరం. ఆ జ్ఞానమే భవబంధాల నుండి
విముక్తిని కలిగిస్తుంది.
విశేషములు:
- ఈ
శ్లోకాల్లో 'కుమ్మరి-కుండ' దృష్టాంతం ద్వారా
భగవంతుని కర్తృత్వాన్ని (Nimitta Karana) చాలా
తర్కబద్ధంగా వివరించారు.
- సృష్టికి
దేవుడు కేవలం కర్త మాత్రమే కాదు, దయామయుడు కూడా. అందుకే
ఆయనను 'సదయం' అని సంబోధించారు.
ఇరవయ్యో శ్లోకం
శ్లోకం: ఉపాయః ప్రాప్తౌ భవతి న వినా శాస్త్రమపరో న శాస్త్రం తత్స్వామిన్నిహ యదుపదిష్టం న భవతా | వివించంతః సంతో
హితమహితమేతే విదధతే హితే సక్తిం ముంచంత్యహితమితి నార్హంతి పతనమ్ ||
20 ||
ప్రతిపదార్థం: స్వామిన్ = ఓ
నాథా!, తస్య (జ్ఞానాలోకస్య) = ఆ జ్ఞాన ప్రకాశమును, ప్రాప్తౌ =
పొందుటకు, శాస్త్రం + వినా = శాస్త్రము తప్ప, అపరః = వేరొక,
ఉపాయః = మార్గము, న + భవతి = లేదు, ఇహ = ఈ లోకమున, యత్ = ఏది,
భవతా = నీ చేత, న + ఉపదిష్టం = ఉపదేశింపబడలేదో, తత్ = అది,
శాస్త్రం = శాస్త్రము, న (భవతి) = కాదు, ఏతే + సంతః = ఈ సజ్జనులు, హితం + అహితం =
మేలును కీడును, వివించంతః = వివేచించి (విడదీసి చూసి), హితే = మేలు
కలిగించే దానియందు, సక్తిం = ఆసక్తిని, విదధతే = కనబరుస్తున్నారు, అహితం = కీడును,
ముంచంతి = విడిచిపెడుతున్నారు, ఇతి = అందువల్ల, పతనం = అధఃపతనమును, న + అర్హంతి =
పొందరు.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! మోక్ష మార్గాన్ని చూపే జ్ఞానం
కలగాలంటే శాస్త్రమే ఏకైక మార్గం. నీవు ఉపదేశించిన శివశాసనమే నిజమైన శాస్త్రం.
దానిని అనుసరించే సజ్జనులు ఏది మంచో ఏది చెడో తెలుసుకుని, మంచిని
స్వీకరిస్తూ చెడును వదిలివేస్తారు. అటువంటి వారు సంసారంలో పతనం చెందకుండా
కాపాడబడతారు.
ఇరవై ఒకటో శ్లోకం
శ్లోకం: భవాన్ ధర్మం సాక్షాదకృత సహజజ్ఞానమహసా తమోధ్వంసం పుంసామథ తదుపదేశేన విదధే | ప్రమాణం
చోక్తిస్తే నహి ఘనఘృణానిఘ్నమనసో జగద్భర్తుర్యుక్తం
వితథమభిధాతుం భగవతః || 21 ||
ప్రతిపదార్థం: విభో = ఓ
ప్రభూ!, భవాన్ = నీవు, సహజ + జ్ఞాన + మహసా = సహజమైన జ్ఞానము అనే
తేజస్సుతో, ధర్మం = ధర్మమును, సాక్షాత్ + అకృత = సాక్షాత్కరింపజేసుకున్నావు,
అథ = ఆ పైన, తత్ + ఉపదేశేన = ఆ జ్ఞానోపదేశము ద్వారా, పుంసాం =
మానవుల యొక్క, తమో + ధ్వంసం = అజ్ఞానమనే చీకటి నాశనమును, విదధే = చేసావు,
జగత్ + భర్తుః = జగత్ రక్షకుడవు, ఘన + ఘృణా + నిఘ్న + మనసః = దట్టమైన దయకు లోనైన
మనస్సు కలవాడవు అయిన, భగవతః = నీ యొక్క, ఉక్తిః + చ = మాట (వేదము/శాస్త్రము) కూడా,
ప్రమాణం = మాకు ప్రామాణికము, వితథం = అసత్యమును, అభిధాతుం = పలుకుట, న + హి +
యుక్తం = తగదు కదా.
తాత్పర్యం: ఓ ఈశ్వరా! నీవు నీ సహజ జ్ఞానంతో ధర్మ
స్వరూపాన్ని దర్శించావు. నీ కరుణా హృదయంతో ఆ ధర్మాన్ని మాకు ఉపదేశించి మా
అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టావు. లోకాన్ని రక్షించే నీవు ఎన్నడూ అబద్ధం చెప్పవు, కాబట్టి నీ
మాటలే మాకు పరమ ప్రమాణాలు.
ఇరవై రెండో శ్లోకం
శ్లోకం: తదేతత్కారుణ్యం ఘనతమతమః పంకపటలీ- విలీనోऽయం లోకస్తవ వరద సంభావ్య సహజమ్ | దధచ్ఛ్రద్ధాబంధం
త్వదుదితమనుష్ఠాతుమసకృత్- ప్రవృత్తొ
దుష్పారం హర తరతి సంసారజలధిమ్ || 22 ||
ప్రతిపదార్థం: హర = పాపాలను
హరించే ఓ హరా!, వరద = వరదాతా!, ఘనతమ + తమః + పంక + పటలీ = మిక్కిలి గాఢమైన
అజ్ఞానమనే బురద సమూహమునందు, విలీనః = మునిగిపోయిన, అయం + లోకః = ఈ
జనులు, తవ = నీ యొక్క, సహజమ్ = సహజమైన, తత్ + ఏతత్ + కారుణ్యం = ఆ ఈ కరుణను, సంభావ్య =
గౌరవముతో తలచి, శ్రద్ధా + బంధం = శ్రద్ధను, దధత్ = వహించి,
త్వత్ + ఉదితం = నీవు చెప్పిన దానిని (శాస్త్రమును), అనుష్ఠాతుమ్ =
ఆచరించుటకు, అసకృత్ = పదే పదే, ప్రవృత్తః = పూనుకొని, దుష్పారం + అపి
= దాటడానికి వీలుకానిదైనను, సంసార + జలధిమ్ = సంసార సముద్రమును, తరతి =
దాటుచున్నాడు.
తాత్పర్యం: ఓ శివా! అజ్ఞానమనే బురదలో కూరుకుపోయిన మనుషులు
నీ అపారమైన కరుణను గుర్తించి, నీవు బోధించిన ధర్మాలను శ్రద్ధతో ఆచరిస్తున్నారు. అలా నీ
మార్గంలో నడిచేవారు దాటశక్యం కాని ఈ సంసార సముద్రాన్ని సులభంగా దాటిపోతున్నారు.
ఇరవై మూడో శ్లోకం
శ్లోకం: ఇత్యేవం భగవన్నవంధ్యమహిమా నిర్మాయ నిర్మానుషం విశ్వం విశ్వసితం వితత్య తదను స్ఫీతైర్విభూతిక్రమైః |
సంహృత్యాథ నిజే మహిమ్ని నిఖిలం తత్కందుకాందోలన- క్లేశావేశవిరామసంభృతసుఖం
కైవల్యమాంక్షసి || 23 ||
ప్రతిపదార్థం: భగవన్ = ఓ
భగవంతుడా!, అవంధ్య + మహిమా = వ్యర్థము కాని మహిమ కలవాడవై, ఇత్యేవం = ఈ
విధముగా, నిర్మానుషం = ప్రాణులు లేని (తమస్సుతో నిండిన), విశ్వం =
విశ్వమును, నిర్మాయ = సృష్టించి, తదను = ఆ పైన,
స్ఫీతైః = వృద్ధి చెందిన, విభూతి + క్రమైః = ఐశ్వర్య పరంపరల చేత, విశ్వసితం =
ప్రాణమున్న దానిగా (సజీవముగా), వితత్య = విస్తరింపజేసి, అథ = ఆ పిమ్మట,
నిఖిలం = సమస్తమైన, తత్ = ఆ ప్రపంచమును, నిజే + మహిమ్ని
= నీ మహిమ యందే (నీలోనే), సంహృత్య = లయం చేసుకొని, కందుక + ఆందోలన
+ క్లేశ + ఆవేశ + విరామ + సంభృత + సుఖం = బంతి వలె పదే పదే పుట్టడం చావడం అనే
ఊగిసలాట వల్ల కలిగే కష్టాల నుండి విరామము (శాంతి) చేత కలిగే పూర్ణ సుఖమును,
కైవల్యం = కైవల్యమును (మోక్షమును), ఆంక్షసి = కోరుతున్నావు (ప్రసాదించాలని
ఆశిస్తున్నావు).
తాత్పర్యం: ఓ భగవంతుడా! నీవు తొలుత ప్రపంచాన్ని సృష్టించి,
దానికి ప్రాణం పోసి, నీ విభూతులతో విస్తరింపజేస్తావు. చివరకు కాలక్రమంలో దానిని
నీలోనే లయం చేసుకుంటావు. జనన మరణాలనే బంతి ఆటలోని కష్టాల నుండి జీవులకు శాశ్వత
విశ్రాంతిని ఇచ్చి, వారికి కైవల్య సుఖాన్ని ప్రసాదించడమే నీ సంకల్పం.
విశేషములు:
- భగవంతుని
సృష్టి, స్థితి, లయ కారకత్వం అంతా
జీవులకు 'కైవల్యం' ప్రసాదించడానికేనని
కవి ఇక్కడ అద్భుతంగా ముగించారు.
- 'కందుకాందోలన'
(బంతి ఆట వంటి ఊగిసలాట) అనేది సంసారంలోని అనిశ్చితికి,
కష్టాలకు గొప్ప ప్రతీక.
ఇరవై నాలుగో శ్లోకం
శ్లోకం: ఇత్థం కిం బహునా త్వదంఘ్రికమలద్వంద్వప్రసాదాదిదం భూయాన్మే భవభీతిభంజన విభో భక్తానుకంపాపర | యత్త్వత్పాదసరోజపూజనవిధౌ
భక్తిర్విరోగం వపు- ర్యావజ్జీవమథ త్వదేకమనసో ముక్తిస్తవైవాగ్రతః ||
24 ||
ప్రతిపదార్థం: భవ + భీతి +
భంజన = సంసార భయాన్ని పోగొట్టేవాడా!, విభో = ఓ ప్రభూ!, భక్త + అనుకంపా
+ పర = భక్తులపై దయ చూపడంలో ఆసక్తి కలవాడా!, ఇత్థం = ఈ
విధముగా, బహునా + కిమ్ = ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు?, త్వత్ + అంఘ్రి
+ కమల + ద్వంద్వ + ప్రసాదాత్ = నీ పాద పద్మముల జంట యొక్క అనుగ్రహము వలన, మే = నాకు,
ఇదం = ఇది (క్రింద చెప్పబోయేది), భూయాత్ = కలుగుగాక!, యత్ = అది
ఏమనగా, యావజ్జీవం = ప్రాణమున్నంత వరకు, త్వత్ + పాద + సరోజ + పూజన + విధౌ = నీ పాద
పద్మములను పూజించే విధానమందు, భక్తిః = భక్తి, వపుః = శరీరము, విరోగం = రోగము
లేనిది (ఆరోగ్యవంతమైనది), అథ = మరియు, త్వత్ + ఏక + మనసః = నీ యందే లగ్నమైన మనస్సు గల నాకు,
తవైవ + అగ్రతః = నీ ముందే (నీ సమక్షమునందే), ముక్తిః =
మోక్షము, (భూయాత్ - కలుగుగాక).
తాత్పర్యం: ఓ సంసార భయ నాశకా! భక్తవత్సలా! ఎక్కువ
మాటలెందుకు, నీ పాద పద్మాల అనుగ్రహం వల్ల నాకు ఈ మూడు వరాలు ప్రసాదించు:
1. బ్రతికినంత కాలం నీ పాద పూజలో భక్తి, 2. ఆ పూజకు ఆటంకం
కలగకుండా ఆరోగ్యవంతమైన శరీరం, 3. నీపైనే లగ్నమైన మనస్సుతో నీ సమక్షంలోనే మోక్షం.
ఇరవై తొమ్మిదో శ్లోకం (స్తోత్ర ఉపసంహారం)
శ్లోకం: ఏవం దేవ తవ స్తుతిప్రవచనప్రాప్తప్రసాదస్య మే భూయో జన్మ భవిష్యతీతి భగవన్మన్యే ఖపుష్పోపమమ్ | స్యాచ్చేత్ప్రాక్తనకర్మశేషజనితం
తన్నాథ కిం భూయసా భూయాసం భవదీయపాదకమలస్తుత్యా పునర్నిర్వృతః ||
29 ||
ప్రతిపదార్థం: దేవ = ఓ దేవా!,
భగవన్ = ఓ భగవంతుడా!, ఏవం = ఈ విధముగా, తవ = నీ యొక్క, స్తుతి +
ప్రవచన + ప్రాప్త + ప్రసాదస్య = స్తోత్రములను పఠించడం వల్ల లభించిన అనుగ్రహం గల,
మే = నాకు, భూయః = మరల, జన్మ = పుట్టుక, భవిష్యతి + ఇతి = కలుగుతుందనేది, ఖ + పుష్ప +
ఉపమమ్ = ఆకాశ పుష్పముతో సమానమని (అసంభవమని), మన్యే =
తలుస్తున్నాను, నాథ = ఓ నాథా!, ప్రాక్తన + కర్మ + శేష + జనితం = ఒకవేళ పూర్వ
కర్మల శేషం వల్ల (జన్మ), స్యాత్ + చేత్ = కలిగితే గనుక, భూయసా + కిమ్ =
ఇక ఎక్కువ చర్చ ఎందుకు?, పునః = మరల (ఆ జన్మలో కూడా), భవదీయ + పాద +
కమల + స్తుత్యా = నీ పాద పద్మముల స్తోత్రము చేతనే, నిర్వృతః =
ఆనందమును (కైవల్యమును) పొందినవాడను, భూయాసం = అవుదును గాక.
తాత్పర్యం: స్వామీ! నీ స్తోత్ర పఠనం వల్ల నీ అనుగ్రహం
పొందిన నాకు ఇక పునర్జన్మ ఉండదని, అది ఆకాశ పుష్పంలా అసాధ్యమని నేను నమ్ముతున్నాను. ఒకవేళ నా
ప్రారబ్ధ కర్మ ఇంకా మిగిలి ఉండి నేను మళ్ళీ పుట్టాల్సి వచ్చినా, ఆ జన్మలో కూడా
నీ పాదాలను స్తుతిస్తూ పరమానందాన్ని పొందే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించు.
విశేషములు:
- 'ఖపుష్పం'
(ఆకాశ పుష్పం) అనేది సంస్కృత సాహిత్యంలో అసంభవమైన
విషయానికి వాడే ఉపమానం. భగవంతుని స్తుతించే వారికి మోక్షం తథ్యమని కవి ధీమా.
- ఈ
శ్లోకంతో 35వ స్తోత్రం ముగిసింది. జగద్ధరభట్టు తన భక్తిని,
తర్కాన్ని మేళవించి ఈ స్తోత్రాన్ని అద్భుతంగా
ముగించారు.
సమాప్తం: రాజానక రత్నకంఠుని లఘుపంచికా వ్యాఖ్యానంతో కూడిన
కాశ్మీర మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచిత 'స్తుతికుసుమాంజలి' లోని 35వ స్తోత్రం
సంపూర్ణం.
No comments:
Post a Comment