36. స్తుతిఫలప్రాప్తి స్తోత్రము
కాశ్మీర దేశపు మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే 36వ స్తోత్రమైన "స్తుతిఫలప్రాప్తి స్తోత్ర ప్రతిపదార్థ విశేషాలు ", శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యాన సహాయముతో 22 -02 -2026
శ్లోకము 1
తే నాథ జన్మ సకలం న కలంకయంతి
న ద్రోహకర్మరసికానపి శంకయంతి |
తాన్సస్పృహం మృగదృశః ప్రవిలోకయంతి
యే త్వత్పదాబ్జరజసాలికమంకయంతి || 1 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే నాథ = ఓ జగన్నాథా!, యే = ఏ భక్తులైతే, త్వత్ + పద + అబ్జ + రజసా = నీ పాదపద్మముల యొక్క
ధూళితో, అలికం = తమ నుదుటిని, అంకయంతి = (నిత్యము నమస్కరించుట ద్వారా)
చిహ్నముగా చేసుకుంటారో, తే = ఆ ధన్యులు, సకలం = సంపూర్ణమైన, జన్మ = తమ జన్మను, న కలంకయంతి = కళంకము లేనిదిగా చేసుకుంటారు, తథా = మరియు, ద్రోహ + కర్మ + రసికాన్ + అపి = ద్రోహము చేయుటయందు ఆసక్తి గల శత్రువులను కూడా, న శంకయంతి = భయపెట్టరు (మరియు వారిని చూసి తాము భయపడరు), మృగదృశః = లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు గల స్త్రీలు, తాన్ = వారిని, సస్పృహం = కోరికతో కూడిన వారై, ప్రవిలోకయంతి = మిక్కిలిగా చూస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ జగదీశ్వరా! ఎవరైతే నీ పాదపద్మముల ధూళిని తమ లలాటమున
ధరిస్తారో, వారు తమ జన్మను పవిత్రము చేసుకుంటారు. వారు శత్రువుల పట్ల, మిత్రుల పట్ల సమదృష్టి కలిగి ఉండుట చేత ఎవరినీ భయపెట్టరు, ఎవరికీ భయపడరు. అట్టి తేజోవంతులను చూసి లోకము ఆకర్షితమవుతుంది.
విశేషములు:
- భగవంతుని పాదధూళిని ధరించుట వల్ల మనుజుడు పాపవిముక్తుడై నిష్కళంకమైన
జీవితాన్ని గడుపుతాడు.
- బలవంతుడైన శత్రువైనా, మిత్రుడైనా
అందరినీ సమానంగా చూడటం వల్ల భయం అనే వికారం నశిస్తుందని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
శ్లోకము 2
తే విద్విషామభిమతం హృది మోఘయంతి
జ్ఞానామృతం చ కృపణేషు समर्పయంతి |
తేషాం వచః క్షితిభుజోఽపి న లంఘయంతి
యే త్వాం స్తవోక్తికుసుమర్ద్ధిభిరర్చయంతి || 2 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ సర్వవ్యాపకుడా!, యే = ఏ భక్తులైతే, త్వాం = నిన్ను, స్తవ + ఉక్తి + కుసుమ + బుద్ధిభిః = స్తుతి
వాక్యములను పువ్వుల సమృద్ధిచే, అర్చయంతి = పూజిస్తారో, తే = ఆ భక్తులు, విద్విషాం = శత్రువుల యొక్క, హృది = హృదయములోని, అభిమతం = ద్రోహ చింతనను, మోఘయంతి = నిష్ఫలము చేస్తారు, చ = మరియు, కృపణేషు = దీనులయందు, జ్ఞాన + అమృతం = జ్ఞానమనే అమృతమును, సమర్పయంతి = పంచుతారు, క్షితిభుజః + అపి = రాజులు సైతము, తేషాం = వారిని, వచః = మాటను, న లంఘయంతి = అతిక్రమించరు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నిన్ను స్తుతి వాక్యములతో పూజించే భక్తులు
శత్రువుల కుతంత్రాలను భగ్నం చేస్తారు. వారు జ్ఞానమనే రసాయనాన్ని దీనులకు పంచుతారు.
అట్టి భక్తుల మాటను సాక్షాత్తు రాజులు కూడా గౌరవిస్తారు తప్ప జవదాటరు.
విశేషములు:
- భగవత్ స్తుతి అనేది బాహ్య పుష్పములతో చేసే పూజ కంటే గొప్పదని, అది వాక్శుద్ధిని కలిగిస్తుందని ఇక్కడ భావము.
- జ్ఞానాన్ని అమృతంతో పోల్చడం ద్వారా దాని గొప్పతనాన్ని వివరించారు.
శ్లోకము 3
తే జన్మనః ఫలమనల్పముదంచయంతి
క్లేశాపదః స్వమపరం చ విమోచయంతి |
తాన్వైరిణః సహభువోఽపి న వంచయంతి
యే త్వామనాథజనబాంధవమర్చయంతి || 3 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, అనాథ + జన + బాంధవం = దిక్కు లేని వారికి
చుట్టవైన, త్వాం = నిన్ను, యే = ఎవరైతే, అర్చయంతి = పూజిస్తారో, తే = వారు, జన్మనః = తమ జన్మ యొక్క, అనల్పం = గొప్పదైన, ఫలం = ఫలితమును, ఉదంచయంతి = పొందుతారు, స్వం = తమను, చ = మరియు, అపరం = ఇతరులను, క్లేశ + ఆపదః = అవిద్య మొదలైన క్లేశాల నుండి, విమోచయంతి = విముక్తులను చేస్తారు, సహభువః + అపి = సహజముగా పుట్టినవైన (కామ
క్రోధాది), వైరిణః = శత్రువులు, తాన్ = వారిని, న వంచయంతి = మోసగించలేవు.
తాత్పర్యము:
అనాథ రక్షకుడవైన నిన్ను కొలిచే వారు తమ జన్మను సార్థకం
చేసుకుంటారు. వారు సంసార క్లేశాల నుండి తమను తాము కాపాడుకోవడమే కాక, ఇతరులను కూడా కాపాడతారు. కామ క్రోధాది అంతశ్శత్రువులు వారిని ఎన్నడూ
జయించలేవు.
విశేషములు:
- ఐదు రకముల క్లేశములు (అవిద్య, అస్మిత, రాగము,
ద్వేషము, అభినివేశము)
లేదా సంసార చక్రములోని బాధల నుండి భక్తి విముక్తి కలిగిస్తుంది.
- కామక్రోధాదులను 'సహభువః' (అంటే మనతోనే పుట్టిన శత్రువులు) అని పిలవడం ఇక్కడి విశేషం.
శ్లోకము 4
తే ధర్మమిందుకరసుందరమర్జయంతి
గీర్భిర్విదగ్ధహృదయానపి రంజయంతి |
తానంతకభ్రుకుటయోఽపి న తర్జయంతి
యే త్వాం భవామయహరం హర పూజయంతి || 4 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే హర = పాపములను హరించే ఓ శివా!, భవ + ఆమయ + హరం = సంసారమనే రోగమును పోగొట్టే, త్వాం = నిన్ను, యే = ఎవరైతే, పూజయంతి = పూజిస్తారో, తే = ఆ పుణ్యాత్ములు, ఇందు + కర + సుందరం = చంద్రకిరణముల వలె
స్వచ్ఛమైన, ధర్మం = ధర్మమును, అర్జయంతి = సంపాదిస్తారు, గీర్భిః = తమ వాక్కులచే, విదగ్ధ + హృదయాని + అపి = పండితుల హృదయములను
కూడా, రంజయంతి = ఆనందింపజేస్తారు, అంతక + భ్రుకుటయః + అపి = యముని యొక్క కనుబొమ్మల
ముడి (భయంకరమైన కోపము) కూడా, తాన్ = వారిని, న తర్జయంతి = భయపెట్టవు.
తాత్పర్యము:
సంసార రోగ వైద్యుడవైన ఓ హరా! నిన్ను సేవించే వారు నిర్మలమైన
ధర్మాన్ని ఆర్జిస్తారు. వారి మాటలు పండితులను సైతం మెప్పిస్తాయి. వారికి మృత్యు
భయం ఉండదు, సాక్షాత్తు యముడు కూడా వారిని భయపెట్టలేడు.
విశేషములు:
- భక్తుని ధర్మం చంద్రుని కిరణాల వలె స్వచ్ఛంగా, ప్రశాంతంగా ఉంటుందని వర్ణించబడింది.
- సంసారాన్ని ఒక వ్యాధిగా (ఆమయ), శివుడిని
దాన్ని పోగొట్టే వైద్యునిగా చిత్రించడం ఇక్కడి శిల్పం.
శ్లోకము 5
తే త్వత్స్తుతిం హృదయధామ్ని కవాటయంతి
దుఃఖద్రుమం చ దృఢమాపది పాటయంతి |
భావం తవైవ భువి బాలమివాటయంతి
యే వాఙ్నటీమభిముఖం తవ నాటయంతి || 5 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ సర్వవ్యాపకుడా!, యే = ఎవరైతే, తవ + అభిముఖం = నీకు ఎదురుగా, వాక్ + నటీం = వాక్కు అనే నర్తకిని, నాటయంతి = నాట్యము చేయిస్తారో (నిన్ను
స్తుతిస్తారో), తే = వారు, త్వత్ + స్తుతిం = నీ స్తోత్రాన్ని, హృదయ + ధామ్ని = హృదయమనే గృహమునందు, కవాటయంతి = తలుపుగా చేసుకుంటారు (అంటే నీ స్తుతి తప్ప అన్య చింతనలు లోపలికి
రాకుండా నిరోధిస్తారు), చ = మరియు, ఆపది = జన్మ జరా మరణాది ఆపదలలో, దృఢం = గట్టిదైన, దుఃఖ + ద్రుమం = దుఃఖమనే వృక్షాన్ని, పాటయంతి = ముక్కలు చేస్తారు (ఛేదిస్తారు), భువి = ఈ భూమిపై, తవ + ఏవ = నీ యొక్క, భావం = భావనారసమును, బాలం + ఇవ = పసిబాలుని వలె, ఆటయంతి = సంచరింపజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ సముఖమున తమ వాక్కును నర్తింపజేసే భక్తులు
(స్తుతించేవారు), నీ స్తోత్రాన్ని తమ హృదయ మందిరానికి తలుపుగా అమర్చుకుంటారు. దీనివల్ల బాహ్య
విషయాలు హృదయంలో ప్రవేశించవు. వారు సంసార దుఃఖమనే మహా వృక్షాన్ని సమూలంగా
నరికివేస్తారు. నీ పట్ల గల భక్తి భావాన్ని ఒక పసిబాలుని వలె లోకమంతటా ఆడిస్తారు
(ప్రచారము చేస్తారు).
విశేషములు:
- హృదయాన్ని గృహముగా, స్తోత్రాన్ని
తలుపుగా వర్ణించడం లోని అంతరార్థం ఏమిటంటే—భగవన్నామం హృదయంలో ఉంటే అన్య
వికారాలకు తావుండదు.
- 'వాఙ్నటీ' అంటే
భక్తుని వాక్కు భగవంతుని ముందు ఆనందంతో నాట్యం చేసే నర్తకి వంటిదని భావము.
శ్లోకము 6
తే కర్మరజ్జునిగడం హ్యతిఖండయంతి
సూక్తైః శ్రుతీర్బుధజనస్య చ మండయంతి |
త్వద్భక్తిమప్యధిభవాబ్ధి తరండయంతి
యే త్వన్మనః స్తుతిధనస్య కరండయంతి || 6 ||
ప్రతిపదార్థము:
హి = ఇది నిశ్చయము, యే = ఏ పుణ్యాత్ములైతే, త్వత్ + మనః = నీ మనస్సును, స్తుతి + ధనస్య = తమ స్తుతి అనే ధనమునకు, కరండయంతి = పెట్టెగా (పేటికగా) చేసుకుంటారో, తే = వారు, కర్మ + రజ్జు + నిగడం = శుభాశుభ కర్మలనే తాళ్లతో
కూడిన సంకెళ్లను, అతిఖండయంతి = మిక్కిలిగా తెంచివేస్తారు, చ = మరియు, సూక్తైః = తమ చక్కని మాటలతో, బుధజనస్య = పండితుల యొక్క, శ్రుతీః = చెవులను, మండయంతి = అలంకరిస్తారు, అధిభవాబ్ధి = సంసారమనే సముద్రమునందు, త్వద్ + భక్తిం + అపి = నీ భక్తిని కూడా, తరండయంతి = తెప్పగా (పడవగా) మలచుకుంటారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నీ మనస్సును తమ స్తుతి ధనము దాచుకునే పెట్టెగా
చేసుకున్న భక్తులు, కర్మ బంధనాలనే సంకెళ్లను తెంచుకుంటారు. వారి
మధుర సంభాషణలు పండితుల చెవులకు ఆభరణాల వంటివి. వారు నీ భక్తిని ఆధారంగా చేసుకుని ఈ
సంసార సముద్రాన్ని సులువుగా దాటుతారు.
విశేషములు:
- భగవంతుని మనస్సును పెట్టెగా (కరండం) రూపకం చేయడం ద్వారా, భక్తుని స్తుతి భగవంతుని హృదయంలో స్థిరంగా ఉంటుందని చెప్పబడింది.
- భక్తిని 'తరండం' (తెప్ప) తో పోల్చడం ద్వారా సంసార తరణోపాయాన్ని సూచించారు.
శ్లోకము 7
పాపాని తేఽశ్మశకలాని వ చూర్ణయంతి
గీర్భిర్భ్రువః సుమనసామపి ఘూర్ణయంతి |
లోకే నిజాని చ యశాంస్యుపకర్ణయంతి
యే ధీమతాం నుతికథాస్తవ వర్ణయంతి || 7 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, ధీమతాం = పండితుల ఎదుట, తవ = నీ యొక్క, నుతి + కథాః = స్తుతి కథలను, వర్ణయంతి = వివరిస్తారో, తే = వారు, పాపాని = తమ పాపాలను, అశ్మ + శకలాని + వ = రాతి ముక్కల వలె, చూర్ణయంతి = పిండి చేస్తారు, గీర్భిః = తమ వాక్కులచే, సుమనసాం + అపి = సహృదయులైన పండితుల యొక్క, భ్రువః = కనుబొమ్మలను, ఘూర్ణయంతి = కదిలిస్తారు (ఆశ్చర్యముతో తల ఊపేలా
చేస్తారు), చ = మరియు, లోకే = ఈ లోకంలో, నిజాని = తమ యొక్క, యశాంసి = కీర్తులను, ఉపకర్ణయంతి = స్వయంగా వింటారు.
తాత్పర్యము:
బుద్ధిమంతుల సభలో నీ లీలలను, స్తోత్రాలను వినిపించే భక్తులు తమ పాపాలను
రాళ్లను పిండి చేసినట్లుగా నశింపజేసుకుంటారు. వారి అద్భుతమైన వాక్చాతుర్యానికి
పండితులు సైతం పరవశించి తలలూపుతారు. అట్టి భక్తుల కీర్తి లోకమంతా వ్యాపిస్తుంది, వారు తమ యశస్సును తామే వినేంతటి ఖ్యాతిని పొందుతారు.
విశేషములు:
- 'సుమనసాం భ్రువః ఘూర్ణయంతి' అనగా
పండితులు భక్తుని కవితా చమత్కారానికి మెచ్చుకుని ఆనందంతో తలలు ఊపుతారని
అర్థం.
- పాపాలను రాతి ముక్కలతో పోల్చడం వాటి కాఠిన్యానికి, భక్తి వాటిని చూర్ణం చేయడం దాని శక్తికి నిదర్శనం.
శ్లోకము 8
తే మారకానపి న సంయతి ఘాతయంతి
కారుణ్యతః కృతరుషోఽపి న యాతయంతి |
లోకస్య శోకమభయేన చ శాతయంతి
యే శేఖరం చరణయోస్తవ పాతయంతి || 8 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, చరణయోః = పాదములందు, శేఖరం = తమ శిరస్సును (కిరీటమును), పాతయంతి = ఉంచుతారో (నమస్కరిస్తారో), తే = వారు, సంయతి = యుద్ధమునందు, మారకాన్ + అపి = తమను చంపవచ్చిన వారిని కూడా, న ఘాతయంతి = చంపరు, కృత + రుషః + అపి = కోపగించుకున్న వారిని కూడా, కారుణ్యతః = దయవల్ల, న యాతయంతి = కష్టపెట్టరు, చ = మరియు, అభయేన = అభయ ప్రదానముతో, లోకస్య = లోకము యొక్క, శోకం = దుఃఖమును, శాతయంతి = పోగొడతారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ పాదాలకు ప్రణమిల్లే భక్తులు యుద్ధ రంగంలో కూడా
తమను చంపవచ్చిన శత్రువుల పట్ల వైరం వహించరు. వారిలో శత్రు-మిత్ర సమదృష్టి ఉంటుంది.
కోపంతో ఉన్న వారిని కూడా తమ కరుణతో శాంతింపజేస్తారు తప్ప బాధించరు. భయంతో ఉన్న
లోకానికి అభయాన్ని ఇచ్చి వారి శోకాన్ని దూరం చేస్తారు.
విశేషములు:
- భగవత్ భక్తుడు పరమ దయాళువుగా మారిపోతాడని ఇక్కడ వివరించారు.
- 'శేఖరం'
అనగా కిరీటము కల శిరస్సు—అంతటి అహంకారాన్ని భగవంతుని
పాదాల చెంత వదిలిన వానికి సర్వ జీవుల పట్ల ప్రేమ కలుగుతుంది.
తే పాపపాశమధికం హృది కర్తయంతి
భోగస్పృహాం చ విషయేషు నివర్తయంతి |
సూక్తైః సచేతనమనాంస్యపి నర్తయంతి
యే చంద్రచూడ చరితం తవ కీర్తయంతి || 9 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే చంద్రచూడ = ఓ చంద్రశేఖరా!, యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, చరితం = చరిత్రను, కీర్తయంతి = గానము చేస్తారో, తే = ఆ ధన్యులు, హృది = హృదయమునందున్న, అధికం = మిక్కిలి బలమైన, పాప + పాశం = పాపమనే తాడును (బంధాన్ని), కర్తయంతి = ఛేదిస్తారు, చ = మరియు, విషయేషు = శబ్ద స్పర్శాది విషయములందు, భోగ + స్పృహాం = అనుభవించాలనే కోరికను, నివర్తయంతి = మళ్ళిస్తారు (తొలగిస్తారు), సూక్తైః = తమ చక్కని మాటలచే, సచేతన + మనాంసి + అపి = జ్ఞానుల యొక్క మనస్సులను
కూడా, నర్తయంతి = నాట్యము చేయిస్తారు (ఆనందపరుస్తారు).
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రశేఖరా! నీ చరిత్రను కీర్తించే భక్తులు తమ హృదయాలను
బంధించి ఉన్న పాపపాశాలను తెంచివేస్తారు. వారు ప్రాపంచిక విషయాలపై గల భోగవాంఛను
విడిచిపెడతారు. వారి అమృతతుల్యమైన స్తుతి వాక్యాలు వివేకవంతుల మనస్సులను సైతం
పరవశంతో నాట్యం చేయిస్తాయి.
విశేషములు:
- పాపాన్ని ఒక పాశముతో (తాడు) పోల్చడం జరిగింది; భగవత్ కీర్తన ఆ తాడును కోసే కత్తి వంటిది.
- భక్తుడు కేవలం తాను ఆనందించడమే కాక, తన
వాక్కులతో ఇతరులకు (సచేతనులకు) కూడా ఆనందాన్ని పంచుతాడు.
శ్లోకము 10
తే జాన్మికాని దురితాన్యవసాదయంతి
సూక్తాని నిర్మలమతీననువాదయంతి |
గీతాని వైణికనటానపి నాదయంతి
యే భక్తితస్తవ నుతీః ప్రతిపాదయంతి || 10 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, భక్తితః = భక్తితో, తవ = నీ యొక్క, నుతీః = స్తోత్రాలను, ప్రతిపాదయంతి = వివరిస్తారో, తే = వారు, జాన్మికాని = అనేక జన్మల నుండి వస్తున్న, దురితాని = పాపాలను, అవసాదయంతి = పోగొట్టుకుంటారు, నిర్మల + మతీన్ = పవిత్రమైన బుద్ధి గల వారిచే, సూక్తాని = తమ మంచి మాటలను, అనువాదయంతి = తిరిగి చెప్పిస్తారు, వైణిక + నటాన్ + అపి = వీణ వాయించే వారిని మరియు
నటులను కూడా, గీతాని = తమ కీర్తనలను, నాదయంతి = పలికించేలా (గానం చేసేలా) చేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! భక్తితో నీ స్తోత్రాలను పఠించేవారు జన్మజన్మల
పాపాలను దూరం చేసుకుంటారు. వారి వాక్కులు ఎంత పవిత్రంగా ఉంటాయంటే, ఇతర నిర్మల బుద్ధి గలవారు కూడా వాటిని అనుసరిస్తారు. వారు రచించిన గీతాలను
సంగీత విద్వాంసులు, నటులు ఆనందంగా ఆలాపిస్తారు.
విశేషములు:
- భక్తుని ప్రభావం వల్ల సమాజంలోని కళాకారులు, విద్వాంసులు కూడా భగవత్ చింతన వైపు మళ్లుతారని ఇక్కడ భావము.
శ్లోకము 11
తే సత్సు కర్మసు రిపూనపి చోదయంతి
గీర్భిః సతాం చ హృదయాని వినోదయంతి |
తేషాం శుచః క్వచన చేతసి నోదయంతి
యే తావకాని చరితాన్యనుమోదయంతి || 11 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తావకాని = నీకు సంబంధించిన, చరితాని = చరిత్రలను (త్రిపుర దహనాది గాథలను), అనుమోదయంతి = హర్షిస్తారో (ఆనందంతో
అంగీకరిస్తారో), తే = వారు, రిపూన్ + అపి = శత్రువులను సైతము, సత్సు + కర్మసు = మంచి పనులందు (శివారాధన వంటి
వాటిలో), చోదయంతి = ప్రేరేపిస్తారు, చ = మరియు, గీర్భిః = తమ మాటలచే, సతాం = సజ్జనుల యొక్క, హృదయాని = హృదయములను, వినోదయంతి = సంతోషపరుస్తారు, తేషాం = వారి యొక్క, చేతసి = చిత్తమునందు, క్వచన = ఎక్కడా, శుచః = దుఃఖములు, న + ఉదయంతి = పుట్టవు.
తాత్పర్యము:
నీ దివ్య చరిత్రలను విని ఆనందించే భక్తులు, తమపై దాడికి వచ్చే శత్రువులను కూడా మంచి మార్గంలోకి మళ్ళిస్తారు. వారు సజ్జనుల
మనస్సులకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తారు. అట్టి భక్తుల హృదయాల్లో దుఃఖానికి తావే ఉండదు.
విశేషములు:
- 'రిపూనపి చోదయంతి' అనగా
భక్తుడు తన శత్రువులను కూడా భగవత్ సేవలో నియుక్తులను చేసేంతటి ప్రభావశాలి అని
అర్థము.
- శివ చరిత్రను వినడం వల్ల మానసిక ప్రశాంతత లభిస్తుంది, తద్వారా శోకము నశిస్తుంది.
శ్లోకము 12
తే విగ్రహోగ్రమనసోఽపి న ఖేదయంతి
మోహం దృఢార్గాలనిభం హృది భేదయంతి |
స్వం కౌశలం మృదుమతీనపి వేదయంతి
సూక్తాని యే తవ నిజాని నివేదయంతి || 12 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తవ = నీకు, నిజాని = తమవైన, సూక్తాని = స్తోత్రములను, నివేదయంతి = సమర్పిస్తారో, తే = వారు, విగ్రహ + ఉగ్ర + మనసః + అపి = వైరముతో కఠినమైన
మనస్సు కలవారిని కూడా, న ఖేదయంతి = బాధించరు, హృది = హృదయమునందు, దృఢ + అర్గల + నిభం = గట్టి గడియ వలె ఉన్న, మోహం = అజ్ఞానమును, భేదయంతి = ఛేదిస్తారు, మృదు + మతీన్ + అపి = మెత్తని బుద్ధి గల వారికి (శిష్యులకు) కూడా, స్వం = తమ యొక్క, కౌశలం = పాండిత్య నైపుణ్యాన్ని, వేదయంతి = తెలియజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! తమ కవితా నైపుణ్యంతో నిన్ను స్తుతించే భక్తులు, శత్రుత్వం వల్ల కఠినంగా మారిన మనస్సులను కూడా నొప్పించరు. హృదయ ద్వారానికి
అడ్డుగా ఉన్న అజ్ఞానమనే గడియను వారు తొలగిస్తారు. వారు తమ జ్ఞాన నైపుణ్యాన్ని
సాత్విక బుద్ధి గల వారికి ఉపదేశిస్తారు.
విశేషములు:
- అజ్ఞానాన్ని 'అర్గలము' (తలుపు గడియ) తో పోల్చారు. భక్తి అనే తాళపుచెవితో ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలగించి
శివభక్తిని ప్రవేశపెడతారని భావము.
శ్లోకము 13
తే భేజుషాం భవతి భక్తిమమందయంతి
వాగ్వీరుధస్త్వయి రతిం హృది కందయంతి |
త్వామన్యదర్శనగతానపి వందయంతి
యే వాగ్భరేణ హృదయం తవ నందయంతి || 13 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వాక్ + భరేణ = వాగ్విలాసముచే, తవ = నీ యొక్క, హృదయం = మనస్సును, నందయంతి = ఆనందింపజేస్తారో, తే = వారు, భేజుషాం = నిన్ను సేవించే వారిలో, భవతి = నీయందు గల, భక్తిం = భక్తిని, అమందయంతి = పెంచుతారు (తక్కువ కానిదిగా
చేస్తారు), హృది = హృదయమునందు, త్వయి = నీపై, రతిం = అనురాగమును, వాక్ + వీరుధః = తమ వాక్కు అనే లతకు, కందయంతి = దుంప వలె (వేరు వలె) స్థిరపరుస్తారు, అన్య + దర్శన + గతాన్ + అపి = ఇతర మతములలో (కుటిల మార్గాలలో) ఉన్నవారిని కూడా, త్వాం = నిన్ను, వందయంతి = నమస్కరించేలా చేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! తమ స్తోత్రములతో నీ హృదయాన్ని మెప్పించే భక్తులు, ఇతర భక్తులలో భక్తిని పెంపొందిస్తారు. వారు తమ వాక్కు అనే తీగకు నీపై గల
అనురాగాన్ని వేరుగా (ఆధారంగా) మలచుకుంటారు. చివరకు ఇతర మార్గాలలో ఉన్న వాదకారులను
సైతం తమ చాతుర్యంతో నీకు మొక్కేలా చేస్తారు.
విశేషములు:
- 'కందయంతి' అంటే వేరు
లేదా దుంపను నాటడం. మొక్కకు వేరు ఎంత ముఖ్యమో, భక్తుని వాక్కుకు భగవంతునిపై అనురాగం అంత ముఖ్యమని భావము.
- ఇతర మార్గాల వారిని కూడా శివభక్తులుగా మార్చడం భక్తుని వాక్పటిమకు
నిదర్శనం.
శ్లోకము 14
తే భుక్తిముక్తిసఫలర్ద్ధి వివర్ధయంతి
సత్కర్మశర్మ శమితాధి చ సాధయంతి |
యే త్వాం నవైరభినవైరభిరాధయంతి
యానిక్షుసారమధురాన్సుధియో ధయంతి || 14 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఏ భక్తులైతే, ఇక్షు + సార + మధురాన్ = చెరకు రసము వలె
తీయనైనవియు, సుధియః = పండితులు (మేధావులు), ధయంతి = ఆస్వాదించునవియు (త్రాగునవియు) అయిన, అభినవైః + నవైః = సరికొత్తవైన స్తోత్రములచే, త్వాం = నిన్ను, అభిరాధయంతి = ఆరాధిస్తారో, తే = వారు, భుక్తి + ముక్తి + సఫల + బుద్ధి = భోగములను మరియు మోక్షమును ఇచ్చే విజయవంతమైన
సంపద గల, సత్కర్మ = పుణ్య కార్యములను, వివర్ధయంతి = వృద్ధి చేసుకుంటారు, చ = మరియు, శమిత + ఆధి = మనోవేదనలను దూరం చేసే, శర్మ = మంగళమును (సుఖమును), సాధయంతి = పొందుతారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! చెరకు రసమంత తీయనైనవి, పండితులు ఆస్వాదించేవి అయిన సరికొత్త స్తోత్రములతో నిన్ను ఆరాధించే భక్తులు, ఇటు ఇహలోక భోగాలను అటు పరలోక మోక్షాన్ని ఇచ్చే పుణ్యబలాన్ని పెంచుకుంటారు.
వారు మానసిక వ్యధలన్నింటినీ పోగొట్టుకుని శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని పొందుతారు.
విశేషములు:
- భక్తుని స్తోత్రములను పండితులు ఆస్వాదించే 'చెరకు రసము'తో
పోల్చడము ద్వారా ఆ వాక్కుల మాధుర్యము వర్ణించబడింది.
- భక్తి వల్ల లౌకిక సుఖాలు (భుక్తి) మరియు అలౌకిక సుఖము (ముక్తి) రెండూ
లభిస్తాయని భావము.
శ్లోకము 15
తే సంగరే గురురుషోఽపి న యోధయంతి
జ్ఞానామృతేన హృదయం చ విశోధయంతి |
రోషోద్భవం హృది రిపోరపి రోధయంతి
యే త్వాం నిజా నుతికథాః ప్రతిబోధయంతి || 15 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఏ భక్తులైతే, త్వాం = నీకు, నిజా = తమవైన, నుతి + కథాః = స్తోత్రములను, ప్రతిబోధయంతి = విన్నవిస్తారో, తే = వారు, సంగరే = యుద్ధమునందు, గురు + రుషః + అపి = మిక్కిలి కోపముతో ఉన్నవారిని కూడా, న యోధయంతి = ఎదిరించి పోరాడరు (శాంతము వహిస్తారు), చ = మరియు, జ్ఞాన + అమృతేన = జ్ఞానమనే అమృతముచే, హృదయం = మనస్సును, విశోధయంతి = శుద్ధి చేసుకుంటారు, రిపోః + అపి = శత్రువు యొక్క, హృది = హృదయమునందు, రోష + ఉద్భవం = పుట్టిన కోపమును, రోధయంతి = అణచివేస్తారు.
తాత్పర్యము:
నిన్ను స్తోత్రములతో సేవించే భక్తులు, యుద్ధము సంభవించినా అత్యంత క్రోధావేశం గల శత్రువులతో పోరాడరు (తమ నిగ్రహము
కోల్పోరు). వారు జ్ఞానమనే రసాయనముతో తమ హృదయాన్ని పవిత్రం చేసుకుంటారు. తమను
చంపవచ్చిన శత్రువుల మనస్సులో ఉన్న కోపాన్ని కూడా తమ శాంతముతో అణచివేస్తారు.
విశేషములు:
- 'జ్ఞానామృతం' మనస్సులోని
కల్మషాలను కడిగేస్తుందని వివరించబడింది.
- భక్తుని ప్రభావము శత్రువుల కోపాన్ని కూడా హరించేంతటి గొప్పదని ఇక్కడి
భావము.
శ్లోకము 16
తే దుర్మదాన్బుధసదస్యవమానయంతి
ప్రౌఢాన్ప్రణమ్య వినయేన చ మానయంతి |
తాన్భూతయః స్వయమనన్యసమానయంతి
యే వాసరాంస్తవ నవైః సశమా నయంతి || 16 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, నవైః = నూతన స్తోత్రములతో, సశమాః = ఇంద్రియ నిగ్రహము కలవారై, వాసరాన్ = తమ రోజులను, నయంతి = గడుపుతారో, తే = వారు, బుధ + సదసి = పండిత సభలో, దుర్మదాన్ = గర్వముతో ఉన్నవారిని, అవమానయంతి = ఓడిస్తారు (తిరస్కరిస్తారు), చ = మరియు, ప్రౌఢాన్ = జ్ఞాన వృద్ధులను, వినయేన = వినయముతో, ప్రణమ్య = నమస్కరించి, మానయంతి = గౌరవిస్తారు, అనన్య + సమా = ఇతరులకు సాధ్యము కాని, భూతయః = సంపదలు, తాన్ = వారిని, స్వయం = తామే, అయంతి = పొందుతాయి (వస్తాయి).
తాత్పర్యము:
నిగ్రహము కలిగి, నిరంతరము నీ స్తోత్రములతో కాలక్షేపము చేసే
భక్తులు, సభలలో గర్విష్ఠులైన పండితులను తమ వాదముతో అణచివేస్తారు. గొప్ప పండితులను
వినయముతో గౌరవిస్తారు. అట్టి భక్తుల వద్దకు సామాన్యులకు లభించని ఐశ్వర్యములు తామే
స్వయముగా వస్తాయి.
విశేషములు:
- 'అయంతి'
అనగా వెదకుకుంటూ వెళ్లడం. అంటే లక్ష్మి అట్టి భక్తులను
వెతుక్కుంటూ వెళ్తుందని భావము.
- భక్తుడు గర్విష్ఠుల పట్ల కఠినంగాను, పండితుల
పట్ల వినయంగాను ఉంటాడని ఇక్కడ చెప్పబడింది.
శ్లోకము 17
తే నిర్భయే నతిమతః పథి యాపయంతి
నోత్కంపదానపి రిపూనుపతాపయంతి |
క్లేశాపదం పశుసమానపి హాపయంతి
యే త్వాం ప్రసాద్య దృశమీశ్వర దాపయంతి || 17 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే ఈశ్వర = ఓ జగదీశ్వరా!, యే = ఎవరైతే, త్వాం = నిన్ను, ప్రసాద్య = ప్రసన్నము చేసుకొని, దృశం = (నీ) దృష్టిని, దాపయంతి = పొందుతారో (తమపై పడేలా చేసుకుంటారో), తే = వారు, నతిమతః = నమస్కరించిన వారిని, నిర్భయే = భయము లేని, పథి = మోక్ష మార్గమునందు, యాపయంతి = నడిపిస్తారు, ఉత్కంపదాన్ = వణుకు పుట్టించే (భయంకరమైన), రిపూన్ + అపి = శత్రువులను కూడా, న + ఉపతాపయంతి = బాధించరు, పశు + సమాన్ + అపి = పశువుల వంటి అజ్ఞానులను
కూడా, క్లేశ + ఆపదం = సంసార క్లేశములనే ఆపదల నుండి, హాపయంతి = విడిపిస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ఈశ్వరా! నిన్ను మెప్పించి నీ కృపా వీక్షణాలను పొందే
భక్తులు, తమను ఆశ్రయించిన వారికి అభయ మార్గాన్ని చూపిస్తారు. తమను భయపెట్టే శత్రువులను
కూడా వారు హింసించరు. కేవలము పశువుల వలె జీవించే అజ్ఞానులను సైతం అవిద్య మొదలైన
క్లేశాల నుండి బయట పడేస్తారు.
విశేషములు:
- 'పశుసమాన్' అనగా
వివేకము లేని అజ్ఞానులు అని అర్థము. భక్తుడు అట్టి వారిని కూడా ఉద్ధరిస్తాడని
భావము.
- భక్తుని శాంతము ఇక్కడ మరొకసారి ప్రశంసించబడింది.
శ్లోకము 18
తే దుర్మదం శమనముగ్రమదర్పయంతి
గర్ధం చ సాధుసదనాదపసర్పయంతి |
దానాదినార్థినివహానపి తర్పయంతి
యే తావకే ముకుటమంఘ్రితలేఽర్పయంతి || 18 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, తావకే = నీ యొక్క, అంఘ్రి + తలే = పాదముల చెంత, ముకుటం = తమ కిరీటమును (శిరస్సును), అర్పయంతి = సమర్పిస్తారో, తే = వారు, ఉగ్రం = భయంకరుడును, దుర్మదం = గర్వించినవాడును అయిన, శమనం = యముడిని, అదర్పయంతి = గర్వము లేని వానిగా చేస్తారు, చ = మరియు, సాధు + సదనాత్ = సజ్జనుల ఇళ్ల నుండి, గర్ధం = లోభమును (ధనాశను), అపసర్పయంతి = తొలగిస్తారు, దాన + ఆదినా = దానము మొదలైన వాటిచే, అర్థి + నివహాన్ + అపి = యాచక సమూహములను కూడా, తర్పయంతి = తృప్తి పరుస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నీ పాద పద్మములకు సాష్టాంగ నమస్కారము చేసే భక్తులు, భయంకరమైన యముని గర్వాన్ని కూడా అణచివేస్తారు (మృత్యువును జయిస్తారు). వారు
సజ్జనుల ఇళ్ల నుండి దరిద్రాన్ని, ఆశను దూరం చేస్తారు. తమ వద్దకు వచ్చే యాచకులను
దాన ధర్మములతో సంతోషపరుస్తారు.
విశేషములు:
- 'ముకుటమర్పయంతి' అంటే
అహంకారాన్ని వదిలి శరణు వేడడం.
- భక్తుడు కేవలం తన ముక్తినే కాక, సమాజములోని
పేదరికాన్ని, లోభాన్ని
కూడా తన దానగుణముతో పోగొడతాడు.
శ్లోకము 19
తే సద్గృహేషు గురుమాపదమల్పయంతి
స్వం చాశయం శిశయిషోస్తవ తల్పయంతి |
ఆర్తిస్పృశాముపకృతీరపి కల్పయంతి
యే బాలకానపి నవం తవ జల్పయంతి || 19 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, నవం = నూతనమైన స్తోత్రమును, బాలకాన్ + అపి = చిన్నపిల్లలచేత కూడా, జల్పయంతి = పలికిస్తారో (నేర్పిస్తారో), తే = వారు, సత్ + గృహేషు = సజ్జనుల ఇళ్లలో, గురుం + అపి = పెద్దదైనప్పటికిని, ఆపదం = ఆపదను, అల్పయంతి = స్వల్పము చేస్తారు, చ = మరియు, శిశయిషోః = (కరుణతో) శయనించాలని కోరుకునే, తవ = నీకు, స్వం = తమదైన, ఆశయం = హృదయమును, తల్పయంతి = శయ్యగా (పాన్పుగా) మారుస్తారు, ఆర్తి + స్పృశాం = దుఃఖముతో ఉన్నవారికి, ఉపకృతీః + అపి = ఉపకారములను కూడా, కల్పయంతి = చేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నీ దివ్య స్తోత్రాలను చిన్నపిల్లలకు కూడా
నేర్పించి పలికించే భక్తులు, సజ్జనులకు కలిగే పెద్ద ఆపదలను సైతం తమ
ప్రార్థనలతో చిన్నవిగా చేస్తారు. వారు నీవు విశ్రమించడానికి తమ హృదయాన్నే పాన్పుగా
సమర్పిస్తారు. ఆర్తులకు, బాధితులకు వారు ఎల్లప్పుడూ సహాయకారిగా ఉంటారు.
విశేషములు:
- భక్తుడు తన హృదయాన్ని భగవంతుని నివాస స్థానంగా (తల్పము) మలచుకుంటాడని
ఇక్కడ గొప్పగా వర్ణించబడింది.
- ధర్మ ప్రచారం (పిల్లలకు స్తోత్రాలు నేర్పడం) వల్ల లోకానికి ఆపదలు
తొలగుతాయని భావము.
శ్లోకము 20
తే సాపరాధమనసోఽపి న కోపయంతి
తాపం హ్రియా విపులమాపది గోపయంతి |
త్వద్ధామ చామలమతీనపి రోపయంతి
యే నార్చనం తవ కదాచన లోపయంతి || 20 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, అర్చనం = పూజను, కదాచన = ఎన్నడూ, న లోపయంతి = విడిచిపెట్టరో (లోపము చేయరో), తే = వారు, సాపరాధ + మనసః + అపి = అపరాధము చేసిన మనస్సు గల వారిని కూడా, న కోపయంతి = కోపగించుకోరు, ఆపది = ఆపద కలిగినప్పుడు, విపులం = అధికమైన, తాపం = దుఃఖమును (తాపమును), హ్రియా = లజ్జతో, గోపయంతి = దాచుకుంటారు (బయటకు ప్రదర్శించరు), చ = మరియు, అమల + మతీన్ = నిర్మలమైన బుద్ధి గల వారిని, త్వత్ + ధామ = నీ పరమ పదమునందు, రోపయంతి = నిలుపుతారు.
తాత్పర్యము:
నిత్యము నీ పూజను నియమము తప్పక చేసే భక్తులు, తమకు అపకారము చేసిన వారిపై కూడా ఆగ్రహము చూపరు. కష్టాలు వచ్చినప్పుడు తమ
దుఃఖాన్ని ఓర్పుతో, అణకువతో భరిస్తారు తప్ప ఇతరుల ముందు
ప్రదర్శించరు. వారు పవిత్ర హృదయులైన ఇతరులను కూడా నీ దివ్య ధామానికి చేరుకునేలా
మార్గదర్శకత్వం చేస్తారు.
విశేషములు:
- భక్తునికి ఉండవలసిన ప్రధాన లక్షణం 'క్షమ' మరియు 'ఓర్పు'.
ఆపదలో ధైర్యాన్ని వీడకపోవడమే భక్తుని గొప్పతనం.
- నిరంతర పూజ వల్ల భక్తుడు తాను తరించడమే కాక ఇతరులను కూడా తరింపజేస్తాడు.
శ్లోకము 21
తే శక్తిమప్రతిహతాం భువి జృంభయంతి
ప్రీతిం పరాం కృతమతీనుపలంభయంతి |
వంశత్రయీమపి నిజామభిశోభయంతి
యే త్వాం నిజాసు నుతిసూక్తిషు లోభయంతి || 21 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, నిజాసు = తమవైన, నుతి + సూక్తిషు = స్తోత్ర వాక్యములతో, త్వాం = నిన్ను, లోభయంతి = ఆకర్షిస్తారో (నీకు ఆశ పుట్టిస్తారో), తే = వారు, భువి = ఈ భూమిపై, అప్రతిహతాం = అడ్డులేని, శక్తిం = శక్తిని, జృంభయంతి = ప్రకాశింపజేస్తారు, కృతమతీన్ = బుద్ధిమంతులకు (సాధకులకు), పరాం = అత్యుత్తమమైన, ప్రీతిం = ఆనందమును (ప్రీతిని), ఉపలంభయంతి = కలిగిస్తారు, నిజాం = తమదైన, వంశ + త్రయీం + అపి = మూడు వంశములను (పితృ, మాతృ, శ్వశుర వంశములు) కూడా, అభిశోభయంతి = ప్రకాశింపజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! తమ మధురమైన స్తోత్రములతో నిన్ను ఆకట్టుకునే
భక్తులు, లోకంలో తిరుగులేని శక్తిని కలిగి ఉంటారు. వారు విజ్ఞులకు దైవప్రీతిని
కలిగిస్తారు. అట్టి భక్తులు తమ పుట్టిన వంశాన్ని (తండ్రి వైపు), పెరిగిన వంశాన్ని (తల్లి వైపు) మరియు అత్తవారి వంశాన్ని కూడా పవిత్రం చేసి
కీర్తిని కలిగిస్తారు.
విశేషములు:
- ఒక గొప్ప భక్తుడు జన్మిస్తే ఆ ప్రభావం మూడు వంశాల పైన ఉంటుందని శాస్త్ర
వచనం.
- భగవంతుని ఆకర్షించగలిగే శక్తి భక్తుని వాక్కుకు ఉంటుందని ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
శ్లోకము 22
తే మగ్నమార్తజనమాపది తారయంతి
బుద్ధ్యా విమృశ్య సదసచ్చ విచారయంతి |
అజ్ఞానమానతిమతాం చ నివారయంతి
త్వద్భక్తిమిందుధర యే హృది ధారయంతి || 22 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే ఇందుధర = ఓ చంద్రశేఖరా!, యే = ఎవరైతే, త్వద్ + భక్తిం = నీపై భక్తిని, హృది = హృదయమునందు, ధారయంతి = ధరిస్తారో, తే = వారు, ఆపది = సంసార ఆపదలలో, మగ్నం = మునిగిపోయిన, ఆర్త + జనం = దుఃఖితులైన ప్రజలను, తారయంతి = ఉద్ధరిస్తారు (దాటించుతారు), బుద్ధ్యా = బుద్ధితో, విమృశ్య = ఆలోచించి, సత్ + అసత్ + చ = మంచి చెడులను (నిత్య అనిత్యములను), విచారయంతి = విచారణ చేస్తారు, చ = మరియు, ఆనతిమతాం = నమస్కరించిన వారి యొక్క, అజ్ఞానం = అజ్ఞానమును, నివారయంతి = తొలగిస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ చంద్రమౌళీ! నీ భక్తిని హృదయంలో నింపుకున్న భక్తులు, సంసార సాగరంలో మునిగి అలమటించే వారిని ఒడ్డుకు చేరుస్తారు. వారు నిత్యము
వివేకముతో ఏది శాశ్వతమో, ఏది అశాశ్వతమో విచారిస్తారు. తమ్ము ఆశ్రయించిన
వారి అజ్ఞానాంధకారాన్ని వారు పటాపంచలు చేస్తారు.
విశేషములు:
- 'సదసత్ విచారణ' అనేది
జ్ఞాన మార్గంలో ముఖ్యం. భక్తి ఉన్నచోట ఈ వివేకం సహజంగానే కలుగుతుంది.
- భక్తుడు కేవలం తాను తరించడమే కాక లోకాన్ని తరింపజేసే 'తారకుడు' అవుతాడు.
శ్లోకము 23
తే విద్విషః స్థిరరుషోఽప్యనుకూలయంతి
మోహం మహీరుహమివ ప్రవిమూలయంతి |
ఆజ్ఞాం చ మూర్ధ్ని మహతామవచూలయంతి
యే భాలమంఘ్రిరజసా తవ ధూలయంతి || 23 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, భాలం = తమ నుదుటిని, తవ = నీ యొక్క, అంఘ్రి + రజసా = పాదధూళితో, ధూలయంతి = పూసుకుంటారో, తే = వారు, స్థిర + రుషః + అపి = స్థిరమైన కోపము గల, విద్విషః = శత్రువులను కూడా, అనుకూలయంతి = మిత్రులుగా మార్చుకుంటారు
(అనుకూలురను చేస్తారు), మోహం = అజ్ఞానమును (మోహమును), మహీరుహం + ఇవ = వృక్షమును వలె, ప్రవిమూలయంతి = సమూలముగా పెకిలించివేస్తారు, చ = మరియు, మహతాం = గొప్పవారి యొక్క, మూర్ధ్ని = శిరస్సుపై, ఆజ్ఞాం = తమ ఆజ్ఞను, అవచూలయంతి = శిరోభూషణముగా (కిరీటముగా) ఉంచుతారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నీ పాదధూళిని తమ లలాటమున ధరించే భక్తులు, పగబట్టిన శత్రువులను కూడా తమ వశం చేసుకుంటారు. వారు అజ్ఞానమనే మహా వృక్షాన్ని
వేర్లతో సహా నరికివేస్తారు. వారి ప్రభావం ఎంతటిదంటే, గొప్ప గొప్ప వ్యక్తులు కూడా వారి ఆజ్ఞను
శిరసావహిస్తారు.
విశేషములు:
- భగవంతుని పాదధూళికి ఉన్న శక్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. అది మోహాన్ని
నశింపజేసి సర్వజన వశీకరణాన్ని కలిగిస్తుంది.
- 'అవచూలము' అంటే తల
మీద ధరించే అలంకారం. భక్తుని మాట అంతటి గౌరవాన్ని పొందుతుందని భావం.
శ్లోకము 24
తే పంకమంకగతమాత్మని ధావయంతి
దిఙ్మండలం చ పరితః పరిపావయంతి |
క్లేశాన్క్షణాత్తృణగణానివ లావయంతి
యే త్వాం ప్రకాశవపుషం హృది భావయంతి || 24 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, ప్రకాశ + వపుషం = స్వయం ప్రకాశ స్వరూపుడవైన, త్వాం = నిన్ను, హృది = హృదయమునందు, భావయంతి = ధ్యానిస్తారో, తే = వారు, ఆత్మని = తమ దేహమునందు (లేదా ఆత్మయందు), అంక + గతం = మధ్యలో ఉన్న, పంకం = పాపమనే బురదను, ధావయంతి = కడిగివేసుకుంటారు, చ = మరియు, పరితః = అంతటా, దిక్ + మండలం = దిక్కుల సమూహమును, పరిపావయంతి = పవిత్రం చేస్తారు, క్లేశాన్ = (అవిద్యాది ఐదు) క్లేశములను, క్షణాత్ = క్షణకాలంలో, తృణ + గణాని + ఇవ = గడ్డి పరకల వలె, లావయంతి = నరికివేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! ప్రకాశ స్వరూపుడవైన నిన్ను హృదయంలో ధ్యానించే
భక్తులు, తమలోని పాపమనే బురదను కడిగివేసుకుంటారు. వారు తమ పవిత్రతతో దశదిశలను పావనం
చేస్తారు. గడ్డిని కోసివేసినట్లుగా, వారు తమ సంసార క్లేశాలను అత్యంత సులభంగా
ఛేదించివేస్తారు.
విశేషములు:
- 'క్లేశములు' అనగా
అవిద్య,
అస్మిత, రాగము, ద్వేషము, అభినివేశము.
భగవద్ధ్యానము వీటిని తృణప్రాయముగా నశింపజేస్తుంది.
- భక్తుడు తనను తాను శుద్ధి చేసుకోవడమే కాక, తన ఉనికితో లోకాన్ని (దిఙ్మండలాన్ని) పవిత్రం చేస్తాడని భావము.
శ్లోకము 25
తే పీవరీం విపదమోకసి కర్శయంతి
స్వం కౌశలం సుమనసశ్చ విమర్శయంతి |
ప్రీతిం సతాం చ హృదయేషు నివేశయంతి
యే త్వత్స్తుతీర్విబుధసద్మసు దర్శయంతి || 25 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, విబుధ + సద్మసు = పండితుల ఇళ్లలో (లేదా సభలలో), త్వత్ + స్తుతీః = నీ స్తోత్రములను, దర్శయంతి = వినిపిస్తారో (చూపిస్తారో), తే = వారు, ఓకసి = తమ గృహమందున్న, పీవరీం = పెరిగిన (పెద్దదైన), విపదం = ఆపదను, కర్శయంతి = తగ్గిస్తారు (నశింపజేస్తారు), చ = మరియు, సుమనసః = పండితులకు, స్వం = తమదైన, కౌశలం = కవితా నైపుణ్యాన్ని, విమర్శయంతి = విచారణ చేయిస్తారు (ప్రదర్శిస్తారు), సతాం = సజ్జనుల యొక్క, హృదయేషు = హృదయములలో, ప్రీతిం = అనురాగమును, నివేశయంతి = కలిగిస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ నాథా! పండిత సభలలో నీ స్తోత్రములను గానము చేసే భక్తులు, తమ ఇళ్లలో ఉన్న పెద్ద పెద్ద ఆపదలను కూడా తొలగించుకుంటారు. వారు తమ పాండిత్య
నైపుణ్యాన్ని విద్వాంసులకు తెలియజేస్తూ, సజ్జనులందరి హృదయాలలో ప్రేమాభిమానాలను
సంపాదించుకుంటారు.
విశేషములు:
- భగవంతుని స్తుతించడం వల్ల ఐహికమైన ఆపదలు (పీవరీం విపదం) తొలగిపోతాయని
ఇక్కడ హామీ ఇవ్వబడింది.
- 'సుమనసః'
అనగా పండితులు మరియు దేవతలు అని కూడా అర్థము.
శ్లోకము 26
తే నిర్మలం సుకృతమాత్మని పోషయంతి
దుష్కర్మకర్దమమలం హృది శోషయంతి |
క్రూరాన్విరోధవిధూరానపి తోషయంతి
యే నామ తే శివశివేత్యభిఘోషयంతి ||
26 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తే = నీ యొక్క, నామ = నామమును, శివ + శివ + ఇతి = 'శివ శివ' అని, అభిఘోషయంతి = గట్టిగా ఉచ్చరిస్తారో, తే = వారు, ఆత్మని = తమ యందు, నిర్మలం = స్వచ్ఛమైన, సుకృతం = పుణ్యమును, పోషయంతి = పెంచుకుంటారు, హృది = హృదయమునందు, దుష్కర్మ + కర్దమ + మలం = పాపమనే బురద యొక్క
మురికిని, శోషయంతి = ఎండిపోయేలా చేస్తారు (నశింపజేస్తారు), విరోధ + విధూరాన్ = వైరముతో విరోధించే, క్రూరాన్ + అపి = క్రూరులను కూడా, తోషయంతి = సంతోషపరుస్తారు (శాంతింపజేస్తారు).
తాత్పర్యము:
'శివ శివ' అని నీ నామమును నిరంతరము స్మరించే భక్తులు, తమలో పుణ్యబలాన్ని వృద్ధి చేసుకుంటారు. వారు తమ
మనస్సులో పేరుకుపోయిన పాపమనే బురదను నామస్మరణతో ఎండగడతారు. చివరకు తమతో విరోధించే
క్రూర స్వభావులను సైతం తమ ప్రశాంతతతో మెప్పిస్తారు.
విశేషములు:
- శివ నామ స్మరణము వల్ల కలిగే పాప వినాశనాన్ని, పుణ్య వృద్ధిని ఇక్కడ వివరించారు.
- భక్తుని నామఘోష శత్రువుల క్రూరత్వాన్ని కూడా కరిగించగలదని భావము.
శ్లోకము 27
తే విశ్వమేవ చరితైరభిభూషయంతి
క్రుద్ధాన్విరుద్ధహృదయాంశ్చ న దూషయంతి |
నాత్యుద్భటానయమభటానపి రోషయంతి
రాగేణ యే శివ మనస్తవ తోషయంతి || 27 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే శివ = ఓ మంగళ స్వరూపుడా!, యే = ఎవరైతే, రాగేణ = భక్తి అనురాగముతో (లేదా సంగీత రాగముతో), తవ = నీ యొక్క, మనః = మనస్సును, తోషయంతి = సంతోషపరుస్తారో, తే = వారు, చరితైః = తమ పవిత్ర చరిత్రలచే, విశ్వం + ఏవ = ఈ ప్రపంచమునే, అభిభూషయంతి = అలంకరిస్తారు, క్రుద్ధాన్ = కోపముతో ఉన్నవారిని, చ = మరియు, విరుద్ధ + హృదయాన్ = విరోధ భావము గలవారిని, న దూషయంతి = నిందించరు, అతి + ఉద్భటాన్ = మిక్కిలి భయంకరులైన, యమ + భటాన్ + అపి = యమదూతలను కూడా, న రోషయంతి = కోపగించరు (అంటే యమదూతలు వీరి జోలికి రారు).
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! భక్తిపూర్వకమైన అనురాగంతో నీ మనస్సును మెప్పించే
భక్తులు, తమ నడవడికతో ఈ లోకానికే వన్నె తెస్తారు. వారు తమను ద్వేషించే వారిని తిరిగి
నిందించరు. వారి తేజస్సు చూసి అత్యంత భయంకరులైన యమదూతలు కూడా వెనుకాడతారు తప్ప
ఆగ్రహము చూపలేరు.
విశేషములు:
- 'రాగము'
అనగా భక్తి మరియు సంగీతము అని రెండర్థాలు. శివుడు
సంగీత ప్రియుడు (గీతవాదేన శంకరః) కాబట్టి భక్తుని గానము ఆయనను మెప్పిస్తుందని
భావము.
- యమదూతల భయం ఉండదని చెప్పడం ద్వారా మోక్షసిద్ధిని సూచించారు.
శ్లోకము 28
తే త్వాం కృపాంబుతృషితే హృది వర్షయంతి
స్వాంతౌకసోఽఘభుజగానపి కర్షయంతి |
కంపం విధాయ చ యమం భ్రువి ధర్షయంతి
యే త్వాం నిజైర్నుతిపదైర్హర హర్షయంతి || 28 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే హర = ఓ పాపహరుడా!, యే = ఎవరైతే, నిజైః = తమవైన, నుతి + పదైః = స్తుతి వాక్యములతో, త్వాం = నిన్ను, హర్షయంతి = సంతోషపరుస్తారో, తే = వారు, కృపా + అంబు + తృషితే = నీ కృప అనే నీటి కోసం దాహంతో ఉన్న, హృది = తమ హృదయమునందు, త్వాం = నిన్ను (మేఘము వలె), వర్షయంతి = వర్షింపజేస్తారు, స్వాంత + ఓకసః = మనస్సు అనే గృహము నుండి, అఘ + భుజగాన్ + అపి = పాపములనే పాములను కూడా, కర్షయంతి = బయటకు లాగివేస్తారు (తొలగిస్తారు), చ = మరియు, భ్రువి = కనుబొమ్మల యందు, కంపం = కదలికను, విధాయ = కలిగించి (అంటే కనుసైగతోనే), యమం = యమధర్మరాజును, ధర్షయంతి = గర్వభంగం చేస్తారు (తిరస్కరిస్తారు).
తాత్పర్యము:
ఓ హరా! తమ స్తుతులతో నిన్ను ఆనందింపజేసే భక్తులు, నీ కృప కోసం ఎదురుచూసే తమ హృదయాలపై నిన్ను మేఘంలా వర్షింపజేసుకుంటారు. మనస్సు
అనే ఇంట్లో దాగి ఉన్న పాపములనే సర్పాలను వారు బయటకు పంపివేస్తారు. వారు తమ
కనుసైగతోనే సాక్షాత్తు యముడిని కూడా లెక్కచేయక ఎదిరించగల శక్తిని పొందుతారు.
విశేషములు:
- హృదయాన్ని దాహం వేస్తున్న నేలగా, శివుని
కృపను వర్షంగా రూపకం చేయడం మిక్కిలి సుందరంగా ఉంది.
- పాపాలను విష సర్పాలతో పోల్చారు; భగవంతుని
రాకతో ఆ సర్పాలు మనస్సును వదిలి వెళ్తాయని భావము.
శ్లోకము 29
తే మౌనముద్రితగిరోఽప్యుపహాసయంతి
గీర్భిర్ముఖాని సుధియామధివాసయంతి |
విశ్వం యశోభిరమలైరపి భాసయంతి
యే మానసం తవ నవైః ప్రవికాసయంతి || 29 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఏ భక్తులైతే, నవైః = నూతనమైన స్తోత్రములతో, తవ = నీ యొక్క, మానసం = మనస్సును, ప్రవికాసయంతి = వికసింపజేస్తారో (సంతోషపెడతారో), తే = వారు, మౌన + ముద్రిత + గిరః + అపి = మౌనముతో వాక్కును కట్టడి చేసిన వారిని కూడా
(మౌనంగా ఉండేవారిని కూడా), గీర్భిః = తమ అత్యంత హర్షదాయకమైన మాటలతో, ఉపహాసయంతి = నవ్వులు చిందించేలా చేస్తారు (ఉత్సాహపరుస్తారు), సుధియాం = పండితుల యొక్క, ముఖాని = ముఖములను, అధివాసయంతి = పరిమళింపజేస్తారు (తమ వాక్కులతో సుగంధమును అద్దుతారు), అమలైః = నిర్మలమైన, యశోభిః + అపి = కీర్తులతో, విశ్వం = లోకమును, భాసయంతి = ప్రకాశింపజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! కొత్త స్తోత్రములతో నీ మనస్సును రంజింపజేసే
భక్తులు, మౌనముగా ఉండేవారిని సైతం తమ మాటలతో ఉత్సాహపరుస్తూ నవ్విస్తారు. వారి వాక్కులు
పండితుల ముఖములకు పరిమళము అద్దినట్లుగా ఆహ్లాదాన్నిస్తాయి. అట్టి వారు తమ
స్వచ్ఛమైన కీర్తితో ఈ జగత్తునంతటినీ వెలుగులతో నింపుతారు.
విశేషములు:
- 'అధివాసయంతి' అనగా
పరిమళింపజేయుట. భక్తుని వాక్కు విజ్ఞుల సభలో ఒక సుగంధం వలె వ్యాపిస్తుందని
భావము.
- భగవంతుని మనస్సును వికసింపజేయగల శక్తి కేవలం భక్తుని స్తోత్రానికే
ఉంటుంది.
శ్లోకము 30
తే చిత్తభిత్తిమసతామపి చిత్రయంతి
రోషోద్ధతనరిజనానపి మిత్రయంతి |
సూక్తామృతైశ్చ భువమేవ పవిత్రయంతి
వాఙ్నావి యే తవ చరిత్రమరిత్రయంతి || 30 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వాక్ + నావి = వాక్కు అనే పడవ నందు, తవ = నీ యొక్క, చరిత్రం = చరిత్రను (త్రిపుర దహనాది గాథలను), అరిత్రయంతి = తెడ్డుగా చేసుకుంటారో (నడిపించే సాధనముగా మలుచుకుంటారో), తే = వారు, అసతాం + అపి = దుర్మార్గుల యొక్క, చిత్త + భిత్తిం = మనస్సు అనే గోడను, చిత్రయంతి = (నీ చరిత్రలతో) రంజింపజేస్తారు, రోష + ఉద్ధతాన్ = కోపముతో విర్రవీగే, అరి + జనాన్ + అపి = శత్రువులను కూడా, మిత్రయంతి = మిత్రులుగా మార్చుకుంటారు, చ = మరియు, సూక్త + అమృతైః = తమ అమృతతుల్యమైన మంచి మాటలతో, భువం + ఏవ = ఈ భూమినే, పవిత్రయంతి = పవిత్రం చేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! వాక్కు అనే పడవలో నీ దివ్య చరిత్రను తెడ్డుగా
ధరించిన భక్తులు, దుర్జనుల మనస్సులను కూడా భక్తి చిత్రాలతో రంజింపజేస్తారు. వారు క్రోధావేశం గల
శత్రువులను సైతం ఆత్మీయ మిత్రులుగా మార్చుకోగలరు. వారి అమృత వాక్కులు ఈ
ధరణినంతటినీ పునీతం చేస్తాయి.
విశేషములు:
- 'అరిత్రం' అనగా పడవను
నడిపించే తెడ్డు. సంసార సముద్రాన్ని దాటడానికి వాక్కు అనే నావకు భగవత్ చరిత్ర
అనే తెడ్డు అత్యంత ఆవశ్యకమని ఇక్కడ రూపకము.
- దుర్జనుల చిత్తమును కూడా మార్చగల శక్తి భక్తుని వాక్కుకు ఉంటుందని భావము.
శ్లోకము 31
చేతాంసి తే సుకృతినాముపబృంహయంతి
బాహ్యాంతరానసుహృదశ్చ నిబర్హయంతి |
నాత్మానమానతమరీనపి గర్హయంతి
యే త్వాం నవస్తవవిభూతిభిరర్హయంతి || 31 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, నవ + స్తవ + విభూతిభిః = నూతన స్తోత్రములనే
సంపదలతో, త్వాం = నిన్ను, అర్హయంతి = పూజిస్తారో, తే = వారు, సుకృతినాం = పుణ్యాత్ముల యొక్క, చేతాంసి = చిత్తములను, ఉపబృంహయంతి = మిక్కిలి సంతోషపరుస్తారు (వికసింపజేస్తారు), బాహ్య + అంతరాన్ = బయటి వారైన మరియు లోపలి వారైన (కామ క్రోధాది), అసుహృదః + చ = శత్రువులను కూడా, నిబర్హయంతి = హరిస్తారు (నశింపజేస్తారు), ఆనతం + అపి = (తమకు) లొంగిపోయిన, అరీన్ + అపి = శత్రువులను కూడా, నాత్మానం = తమ వలె భావించి, న గర్హయంతి = నిందించరు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! కొత్త స్తోత్రములతో నిన్ను పూజించే భక్తులు, సత్పురుషుల మనస్సులను ఆనందంతో నింపుతారు. వారు బయటి శత్రువులనే కాక, లోపల ఉన్న కామక్రోధాదులను కూడా జయిస్తారు. తమకు లొంగిపోయిన శత్రువులను కూడా
వారు ద్వేషించరు సదా తమ వారివలెనే గౌరవిస్తారు.
విశేషములు:
- 'బాహ్యాంతరానసుహృదః' అనగా బయటి
విరోధులు మరియు లోపలి అరిషడ్వర్గము. భక్తి రెండింటినీ తొలగిస్తుంది.
- భక్తుడు శరణు కోరిన శత్రువును కూడా ఆదరిస్తాడని ఇక్కడ అతని ఉత్తమ గుణము
చెప్పబడింది.
శ్లోకము 32
ఆత్మానం తే కలుషకలిలే మగ్నముచ్చాలయంతి
జ్ఞానాంభోభిర్మలమలికులశ్యామలం క్షాలయంతి |
స్మృత్వా చ త్వాం ప్రమదరభసాదంసమాస్ఫాలయంతి
త్వద్భక్త్యా యే సకలమలసం చిత్తముత్తాలయంతి || 32 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే భగవన్ = ఓ దేవా!, యే = ఎవరైతే, త్వద్ + భక్త్యా = నీపై గల భక్తితో, సకలం = అన్ని విధములా, అలసం = మందగించిన (నీ మార్గంలో ఉత్సాహం లేని), చిత్తం = మనస్సును, ఉత్తాలయంతి = వేగవంతము చేస్తారో
(ఉత్సాహపరుస్తారో), తే = వారు, కలుష + కలిలే = పాపమనే బురదలో, మగ్నం = మునిగిపోయిన, ఆత్మానం = తమను తాము (ఆత్మను), ఉచ్చాలయంతి = ఉద్ధరిస్తారు, అలి + కుల + శ్యామలం = తుమ్మెదల గుంపు వలె
నల్లగా ఉన్న, మలం = (ఆణవ, మాయాది) మలములను, జ్ఞాన + అంభోభిః = జ్ఞానమనే నీళ్లతో, క్షాలయంతి = కడిగివేస్తారు, చ = మరియు, త్వాం = నిన్ను, స్మృత్వా = స్మరించి, ప్రమద + రభసాత్ = హర్షాతిశయము వల్ల కలిగిన తొందరతో, అంసం = తమ భుజమును, ఆస్ఫాలయంతి = తట్టుకుంటారు (అంటే గర్వముతో కాదు, ఆనందముతో ఉప్పొంగుతారు).
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! భక్తితో తమ మందకొడి మనస్సును ఉత్సాహవంతంగా
మార్చుకునే భక్తులు, పాపపంకంలో కూరుకుపోయిన తమ ఆత్మను పైకి
లేవనెత్తుతారు. తుమ్మెదల వలె నల్లగా దట్టంగా పేరుకుపోయిన పాపాలను వారు జ్ఞానమనే
జలంతో కడిగివేస్తారు. నిన్ను స్మరిస్తూ పరవశంతో, ఆనందము తట్టుకోలేక తమ భుజాలను తామే తట్టుకుంటూ
పులకించిపోతారు.
విశేషములు:
- పాపమును నల్లని తుమ్మెదలతో పోల్చడం ద్వారా దాని సాంద్రతను వివరించారు.
- 'అంసమాస్ఫాలయంతి' అనేది
గొప్ప భక్తి పారవశ్యంలో భక్తుడు చేసే ఉత్సాహపూరితమైన చేష్టను సూచిస్తుంది.
శ్లోకము 33
తే రామాణాం మనసి మదనం సుప్తమున్నిద్రయంతి
శ్లాఘాం లబ్ధం సదసి చ సతాం చిత్తమున్ముద్రయంతి |
తానుద్వృత్తాః కుటిలమతయో న క్వచిచ్చిద్రయంతి
త్వచ్చిత్తం యే వరద కరుణాక్రందితైరార్ద్రయంతి || 33 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే వరద = ఓ కోరికలు తీర్చే శంభూ!, యే = ఎవరైతే, కరుణా + ఆక్రందితైః = దీనమైన ప్రార్థనలతో (ఆర్తనాదములతో), త్వత్ + చిత్తం = నీ మనస్సును, ఆర్ద్రయంతి = కరిగిస్తారో, తే = ఆ భక్తులు, రామాణాం = సుందరీమణుల, మనసి = మనస్సునందు, సుప్తం = నిద్రించుచున్న, మదనం = మన్మథుని (ప్రేమను), ఉన్నిద్రయంతి = మేల్కొలుపుతారు (ప్రబోధిస్తారు), చ = మరియు, సదసి = సభయందు, సతాం = పండితుల యొక్క, చిత్తం = మనస్సును, శ్లాఘాం = మెప్పును, లబ్ధం = పొందుటకు, ఉన్ముద్రయంతి = ముద్రను తొలగిస్తారు (మౌనాన్ని
వీడి ప్రశంసించేలా చేస్తారు), ఉద్వృత్తాః = గర్వించినవారును, కుటిల + మతయః = కుటిల బుద్ధి కలవారును (అయిన దుర్జనులు), తాన్ = ఆ భక్తులను, క్వచిత్ = ఎక్కడా, న చిద్రయంతి = బాధించలేరు (లోపములను వెతకలేరు).
తాత్పర్యము:
ఓ వరదాతా! దీనమైన మొరలతో నీ మనస్సును కరిగించే భక్తులు, తమ తేజస్సుతో స్త్రీల మనస్సులలో అనురాగాన్ని కలిగిస్తారు. సభలలో పండితులు
మౌనాన్ని వీడి వీరిని ప్రశంసించేలా చేస్తారు. గర్విష్ఠులు, కుటిల బుద్ధి గలవారు అట్టి భక్తులను ఏ విధంగానూ ఎదిరించలేరు లేదా వారిలో
తప్పులు వెతకలేరు.
విశేషములు:
- 'ఉన్ముద్రయంతి' అంటే మౌనము
అనే ముద్రను తీసివేయడం. పండితులు సైతం వీరి పాండిత్యాన్ని చూసి మౌనంగా ఉండలేక
మెచ్చుకుంటారని భావం.
- భక్తుని ఆర్తి భగవంతుని కరుణను పొందే మార్గమని ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకము 34
తే సభ్యానాం సదసి నయనాని అశ్రు విస్రావయంతి
క్రోధోత్కర్షం గురుమురురుషాం దూరముత్రావయంతి |
చేతః సూక్తైర్మణిమివ సతామైందవం ద్రావయంతి
స్వామిన్యే త్వామభి నవనవవ్యాహృతీః శ్రావయంతి || 34 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే స్వామిన్ = ఓ నాథా!, యే = ఎవరైతే, త్వాం + అభి = నీ గురించి, నవ + నవ + వ్యాహృతీః = సరికొత్తవైన స్తుతి వాక్యములను, శ్రావయంతి = వినిపిస్తారో, తే = ఆ భక్తులు, సదసి = సభయందు, సభ్యానాం = సభికుల యొక్క, నయనాని = కళ్ళ నుండి, అశ్రు = ఆనంద బాష్పములను, విస్రావయంతి = కురిపిస్తారు, ఉరు + రుషాం = మిక్కిలి కోపము గల మత్సరగ్రస్తుల
యొక్క, గురుం = గొప్పదైన, క్రోధ + ఉత్కర్షం = పెచ్చురిల్లిన కోపమును, దూరం = దూరముగా, ఉత్రావయంతి = తోలివేస్తారు, చ = మరియు, సూక్తైః = తమ మధుర వాక్కులచే, సతాం = సజ్జనుల యొక్క, చేతః = హృదయమును, ఐందవం + మణిం + ఇవ = చంద్రకాంత మణి వలె, ద్రావయంతి = కరిగిస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ స్వామీ! నీ చెంత నూతన స్తోత్రాలను పఠించే భక్తులు, సభలోని వారి కళ్లలో ఆనంద బాష్పాలు నింపుతారు. అసూయతో రగిలిపోయే శత్రువుల
కోపాన్ని కూడా వారు అణచివేస్తారు. వెన్నెల తగిలితే చంద్రకాంత మణి కరిగినట్లుగా, వీరి మాటలు విన్న సజ్జనుల హృదయాలు భక్తితో కరిగిపోతాయి.
విశేషములు:
- సజ్జనుల హృదయాలను చంద్రకాంత మణితో (ఐందవ మణి) పోల్చడం చాలా మనోహరంగా
ఉంది. భక్తుని వాక్కు చంద్రకిరణం వలె ఆ హృదయాలను ద్రవింపజేస్తుంది.
- భక్తుని వాక్కుకు మత్సరగ్రస్తులను కూడా శాంతింపజేసే శక్తి ఉంటుంది.
శ్లోకము 35
తేషాం సూక్తీరమలమతయః పూగవచ్చర్వయంతి
క్రూరాణాం తే మదమభిముఖం ప్రేక్షితం ఖర్వయంతి |
తాన్విద్వాంసస్తవ నవసుధాస్వాదనాయాహ్వయంతి
త్వత్పాదాగ్రే ముదితమనసో యే శిరః ప్రహ్వయంతి || 35 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, ముదిత + మనసః = సంతోషించిన మనస్సు కలవారై, త్వత్ + పాద + అగ్రే = నీ పాదముల ముందు, శిరః = శిరస్సును, ప్రహ్వయంతి = వంచుతారో (నమస్కరిస్తారో), అమల + మతయః = పవిత్ర బుద్ధి గలవారు, తేషాం = ఆ భక్తుల యొక్క, సూక్తీః = వాక్కులను, పూగవత్ = వక్క (పోకచెక్క) వలె, చర్వయంతి = నములుతారు (ఆస్వాదిస్తారు), తే = వారు, క్రూరాణాం = దుష్టుల యొక్క, అభిముఖం = ఎదురుగా, ప్రేక్షితం = కనబడుతున్న, మదం = గర్వమును, ఖర్వయంతి = అణచివేస్తారు, విద్వాంసః = విద్వాంసులు, తవ = నీ యొక్క, నవ + సుధా + ఆస్వాదనాయ = నూతన స్తోత్రమనే
అమృతమును రుచి చూచుటకు, తాన్ = వారిని (ఆ భక్తులను), ఆహ్వయంతి = పిలుస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! ఆనందంగా నీ పాదాలకు ప్రణమిల్లే భక్తుల మాటలను
విజ్ఞులు తాంబూలంలోని వక్కను ఆస్వాదించినట్లుగా పదే పదే మననం చేసుకుంటారు. అట్టి
భక్తులు క్రూరుల గర్వాన్ని మట్టగించి హ్రస్వం చేస్తారు. నీ స్తోత్రమనే సరికొత్త
అమృతాన్ని ఆస్వాదించడం కోసం పండితులు అట్టి భక్తుల రాకకై ఎదురుచూస్తూ
ఆహ్వానిస్తారు.
విశేషములు:
- 'పూగవత్ చర్వయంతి' అనగా
వక్కను ఎలాగైతే ఎక్కువ సేపు నములుతూ రుచి చూస్తామో, అలాగే భక్తుల సూక్తులను విజ్ఞులు పదే పదే స్మరిస్తారని అర్థం.
- భక్తుని స్తోత్రము ఇక్కడ అమృతముతో (నవసుధా) పోల్చబడింది.
శ్లోకము 36
తే దుర్వృత్తానపి న కృపయా పేశలాః క్లేశయంతి
గ్లానిం జ్ఞానాం వ్యసనజనితామాశయే నాశయంతి |
తృష్ణాప్తానప్యమృతమధురాః స్వా గిరః ప్రాశయంతి
త్వామంతర్యే శకలితకలిక్లేశమావేశయంతి || 36 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, శకలిత + కలి + క్లేశం = కలియుగ దోషములను
నశింపజేయువాడవైన, త్వాం = నిన్ను, అంతః = హృదయమునందు, ఆవేశయంతి = ప్రవేశపెట్టుకుంటారో (నిలుపుకుంటారో), కృపయా = దయచేత, పేశలాః = మృదువైన మనస్సు గల, తే = ఆ భక్తులు, దుర్వృత్తాన్ + అపి = దుర్మార్గులను కూడా, న క్లేశయంతి = బాధించరు, జ్ఞానాం = పండితుల యొక్క, ఆశయే = మనస్సునందు, వ్యసన + జనితాం = కష్టాల వల్ల కలిగిన, గ్లానిం = అలసటను (బాధను), నాశయంతి = పోగొడతారు, తృష్ణా + ఆర్తాన్ + అపి = (జ్ఞాన) దాహముతో ఉన్నవారికి, అమృత + మధురాః = అమృతము వలె తీయనైన, స్వాః = తమవైన, గిరః = వాక్కులను, ప్రాశయంతి = తినిపిస్తారు (అందిస్తారు).
తాత్పర్యము:
కలి దోషాలను హరించే నిన్ను తమ హృదయాలలో నిలుపుకున్న భక్తులు, దయాగుణం కలవారై తమకు కీడు చేసే దుర్జనులను కూడా బాధించరు. వారు విద్వాంసులకు
కలిగే మానసిక వ్యధలను తమ మాటలతో తొలగిస్తారు. జ్ఞాన పిపాస గలవారికి తమ
అమృతతుల్యమైన ఉపదేశాలను అందించి తృప్తిపరుస్తారు.
విశేషములు:
- 'శకలితకలిక్లేశం' అనగా
కలియుగ ప్రభావం వల్ల కలిగే అశాంతిని ముక్కలు చేసేవాడు శివుడని అర్థం.
- భక్తుడు కేవలం దైవ చింతనలోనే కాక, తోటి
మానవుల (ముఖ్యంగా విద్వాంసుల) కష్టాలను తీర్చడంలో కూడా ముందుంటాడని ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
శ్లోకము 37
తే రాగాదీన్మనసి మిలితానాశు విశ్లేషయంతి
క్రోధాంధానప్యతనువినయా న క్వచిద్ద్వేషయంతి |
మోహధ్వాంతం ఘనమధిమతివ్యోమ నిశ్శేషయంతి
త్వత్పార్శ్వం యే గిరమభిమతప్రాప్తయే ప్రేషయంతి || 37 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, అభిమత + ప్రాప్తయే = కోరుకున్న ఫలితమును
పొందుటకై, త్వత్ + పార్శ్వం = నీ చెంతకు, గిరం = (తమ) వాక్కును, ప్రేషయంతి = పంపిస్తారో (స్తుతిస్తారో), తే = ఆ సుకృతినో జనులు, మనసి = మనస్సునందు, మిలితాన్ = కలిసి ఉన్న, రాగ + ఆదీన్ = రాగము (విషయాసక్తి) మొదలైన వికారాలను, ఆశు = శీఘ్రముగా, విశ్లేషయంతి = వేరు చేస్తారు (తొలగిస్తారు), చ = మరియు, అతను + వినయాః = గొప్ప వినయము కలవారై, క్రోధ + అంధాన్ + అపి = కోపముతో కళ్లు
మూసుకుపోయిన వారిని కూడా, క్వచిత్ = ఎన్నడూ, న ద్వేషయంతి = ద్వేషించరు (వారి పట్ల వైరం
వహించరు), అధిమతి + వ్యోమ = బుద్ధి అనే ఆకాశమునందు, ఘనం = దట్టమైన, మోహ + ధ్వాంతం = అజ్ఞానమనే చీకటిని, నిశ్శేషయంతి = శేషము లేకుండా (పూర్తిగా) నశింపజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! తమ కోరికలు సిద్ధించుటకై నీ చెంత స్తోత్రములు చేసే
భక్తులు, తమ మనస్సులోని రాగద్వేషాది వికారాలను వెంటనే తొలగించుకుంటారు. వారు అత్యంత
వినయశీలురు కావున, క్రోధావేశంలో ఉన్నవారిని కూడా ద్వేషించక కరుణతో
చూస్తారు. బుద్ధి అనే ఆకాశాన్ని కమ్మేసిన అజ్ఞానమనే దట్టమైన చీకటిని వారు
సంపూర్ణంగా తొలగించుకుంటారు.
విశేషములు:
- బుద్ధిని ఆకాశముతోను, మోహాన్ని
చీకటితోను పోల్చడం ద్వారా జ్ఞానోదయాన్ని సూర్యోదయము వలె వర్ణించారు.
- భక్తుని ప్రధాన లక్షణమైన 'క్షమ' ఇక్కడ ప్రశంసించబడింది.
శ్లోకము 38
తే నిర్వేదం మనసి శమినామహ్రుతం హ్రాసయంతి
త్రస్తానస్తంగమితవిపదః శశ్వదాశ్వాసయంతి |
త్వద్భావైకప్రవణభణితైరంతకం త్రాసయంతి
స్తుత్యా యే త్వాం నతజనహృతత్రాసముల్లాసయంతి || 38 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, నత + జన + హృత + త్రాసం = నమస్కరించిన జనుల
భయాన్ని పోగొట్టే, త్వాం = నిన్ను, స్తుత్యా = స్తోత్రముతో, ఉల్లాసయంతి = సంతోషపెడతారో, తే = వారు, శమినాం = ఇంద్రియ నిగ్రహము గలవారి, మనసి = మనస్సునందు, నిర్వేదం = వైరాగ్యము వల్ల కలిగే ఖేదాన్ని (లేదా
సంసార దుఃఖాన్ని), అహ్రుతం = నిరంతరము, హ్రాసయంతి = తగ్గిస్తారు, అస్తంగమిత + విపదః = ఆపదలు తొలగిపోయిన వారై, త్రస్తాన్ = భయపడిన వారిని, శశ్వత్ = ఎల్లప్పుడూ, ఆశ్వాసయంతి = ఓదారుస్తారు, త్వత్ + భావ + ఏక + ప్రవణ + భణితైః = నీ
ధ్యానమునందే లగ్నమైన మాటలతో, అంతకం = యముడిని, త్రాసయంతి = భయపెడతారు.
తాత్పర్యము:
నమస్కరించిన భక్తుల భయాన్ని హరించే ఓ స్వామీ! నిన్ను
స్తుతించే భక్తులు, సాధకుల మనస్సులోని దుఃఖాన్ని దూరం చేస్తారు.
తాము ఆపదలను అధిగమించి, భయంతో ఉన్న ఇతరులకు నిరంతరం ధైర్యాన్ని
చెప్తారు. నీపై గల అనన్య భక్తితో కూడిన వారి మాటలు సాక్షాత్తు యముడిని కూడా
భయపెట్టగలవు.
విశేషములు:
- 'శమినాం మనసి నిర్వేదం హ్రాసయంతి' అనగా యోగుల
మనస్సులోని అశాంతిని కూడా వీరు తొలగించగలరని భావము.
- భక్తుని వాక్కుకు మృత్యువును సైతం ఎదిరించే శక్తి ఉంటుందని ఇక్కడ
వివరించబడింది.
శ్లోకము 39
తే తజ్జ్ఞానాం పరిషది గుణానాత్మనః శంసయంతి
స్వాంతే చాంతర్యమభుజగజం సాధ్వసం ధ్వంసయంతి |
క్లేశాన్పాశానివ చ నిబిడానాశు విస్రంసయంతి
ప్రౌఢానాం యే తవ నుతిమధిశ్రోత్రముత్తంసయంతి || 39 ||
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, తవ = నీ యొక్క, నుతిం = స్తోత్రమును, ప్రౌఢానాం = విజ్ఞుల (పండితుల), అధిశ్రోత్రం = చెవుల యందు, ఉత్తంసయంతి = అలంకారముగా (కర్ణభూషణముగా) ఉంచుతారో, తే = వారు, తజ్జ్ఞానాం = పండితుల, పరిషది = సభయందు, ఆత్మనః = తమ యొక్క (లేదా దైవము యొక్క), గుణాన్ = గుణములను, శంసయంతి = కొనియాడేలా చేస్తారు, స్వాంతే = తమ మనస్సునందు, అంతః = లోపల ఉన్న, యమ + భుజగ + జం = యముడనే సర్పము వల్ల కలిగే, సాధ్వసం = భయమును, ధ్వంసయంతి = నశింపజేస్తారు, చ = మరియు, నిబిడాన్ = గట్టివైన, పాశాన్ + ఇవ = తాళ్ల వంటి, క్లేశాన్ = క్లేశములను, ఆశు = వేగముగా, విస్రంసయంతి = విడదీస్తారు (తొలగిస్తారు).
తాత్పర్యము:
ఓ నాథా! నీ స్తోత్రాలను విజ్ఞుల చెవులకు అలంకారప్రాయంగా
వినిపించే భక్తులు, విద్వత్సభలలో గౌరవించబడతారు. వారు తమ హృదయాలలో
యముడనే సర్పం వల్ల కలిగే మృత్యు భయాన్ని రూపుమాపుకుంటారు. గట్టిగా బిగించిన తాళ్ల
వంటి సంసార క్లేశాలను వారు సులువుగా విప్పదీస్తారు.
విశేషములు:
- భగవత్ స్తుతిని 'కర్ణభూషణము' (ఉత్తంసము) తో పోల్చడం ద్వారా దాని శ్రవణ భాగ్యాన్ని వర్ణించారు.
- మృత్యువును సర్పముతోను, క్లేశాలను
బంధన పాశములతోను పోల్చడము ద్వారా భక్తి యొక్క విముక్తి కారిణి స్వభావాన్ని
వివరించారు.
శ్లోకము 40
తే త్వద్భక్తివ్యసనమనఘం కర్మ నిర్వాహయంతి
త్వత్సేవాసు స్థిరమవిరతం చిత్తముత్సాహయంతి |
స్వం చాఘౌఘం యమమదనవత్త్వద్దృశా దాహయంతి
త్వాం విజ్ఞప్తిం స్వయమవహితం యేఽన్వహం గ్రాహయంతి || 40 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, అన్వహం = ప్రతిరోజూ, అవహితం = ఏకాగ్రతతో, స్వయం = తామే, త్వాం = నీకు, విజ్ఞప్తిం = ప్రార్థనను, గ్రాహయంతి = వినిపిస్తారో, తే = వారు, త్వద్ + భక్తి + వ్యసనం = నీ భక్తియే వ్యసనముగా
(గాఢమైన ఆసక్తిగా) కలిగిన, అనఘం = పాపరహితమైన, కర్మ = జీవిత కార్యమును, నిర్వాహయంతి = సాగిస్తారు, త్వత్ + సేవాసు = నీ సేవయందు, అవిరతం = నిరంతరము, స్థిరం = స్థిరముగా, చిత్తం = మనస్సును, ఉత్సాహయంతి = ఉత్సాహపరుస్తారు, చ = మరియు, యమ + మదన + వత్ = యముడిని, మన్మథుడిని దహించినట్లుగా, త్వద్ + దృశా = నీ (జ్ఞాన) దృష్టితో, స్వం = తమదైన, అఘ + ఓఘం = పాప సమూహమును, దాహయంతి = దహింపజేస్తారు.
తాత్పర్యము:
ఓ ప్రభూ! నిత్యము ఏకాగ్రతతో నీకు విన్నపాలు చేసుకునే
భక్తులు, నీ భక్తినే ఒక మహా వ్యసనముగా మార్చుకుని పవిత్రమైన జీవితాన్ని గడుపుతారు. వారి
మనస్సు ఎప్పుడూ నీ సేవలోనే ఉత్సాహంగా, స్థిరంగా ఉంటుంది. నీవు యముడిని, మన్మథుడిని ఎలాగైతే దహించివేశావో, అలాగే నీ కృపా వీక్షణములతో వారు తమ
పాపరాశినంతటినీ భస్మం చేసుకుంటారు.
విశేషములు:
- ఇక్కడ భక్తిని 'వ్యసనము' అనడం విశేషం. సాధారణంగా వ్యసనాలు కీడు చేస్తాయి, కానీ భగవద్భక్తి అనే వ్యసనం పాపాలను హరిస్తుంది.
- శివుడు యముడిని, మన్మథుడిని
తన మూడవ కంటితో జయించినట్లు, భక్తుని
పాపాలను తన దృష్టితో హరిస్తాడని ఇక్కడ చక్కని పోలిక చెప్పబడింది.
శ్లోకము 41
తే తక్షాణం తరుమివ గురుం త్వామఘం తక్షయంతి
ప్రాప్తుం తృప్తిం శుభఫలభరం నిర్భరం భక్షయంతి |
ప్రత్యాసన్నాం శ్రియమపి ధియా తీక్షణయా లక్షయంతి
త్వద్భక్తాన్యే శ్రుతిమివ నుతిం తావకీం శిక్షయంతి || 41 ||
ప్రతిపదార్థము:
హే విభో = ఓ స్వామీ!, యే = ఎవరైతే, త్వద్ + భక్తాన్ = నీ భక్తులకు, తావకీం = నీకు సంబంధించిన, నుతిం = స్తోత్రమును, శ్రుతిం + ఇవ = వేదమును వలె, శిక్షయంతి = నేర్పిస్తారో, తే = వారు, తక్షాణః = వడ్రంగి, తరుం + ఇవ = పెద్ద వృక్షమును వలె, గురుం = గొప్పదైన, అఘం = పాపమును, తక్షయంతి = నరికివేస్తారు (తనువు చేస్తారు), తృప్తిం = తృప్తిని, ప్రాప్తుం = పొందుటకు, శుభ + ఫల + భరం = శుభ ఫలితముల సమూహమును, నిర్భరం = సంపూర్ణముగా, భక్షయంతి = అనుభవిస్తారు, చ = మరియు, తీక్షణయా = వాడియైన (తీక్షణమైన), ధియా = బుద్ధితో, ప్రత్యాసన్నాం = దగ్గరకు వచ్చిన, శ్రియం + అపి = లక్ష్మిని (సంపదను), లక్షయంతి = గుర్తిస్తారు (పొందుతారు).
తాత్పర్యము:
ఓ దయామయా! నీ దివ్య స్తోత్రాలను వేదము వలె పవిత్రంగా
భావించి ఇతర భక్తులకు నేర్పించే వారు, ఒక వడ్రంగి పెద్ద వృక్షాన్ని చెక్కినట్లుగా తమ
భీకరమైన పాపాలను నరికివేస్తారు. వారు తమ జీవితంలో సంపూర్ణ తృప్తిని ఇచ్చే శుభ
ఫలితాలను అనుభవిస్తారు. వారి తీక్షణమైన బుద్ధి ప్రభావం వల్ల సంపదలు వారిని
వెతుక్కుంటూ వస్తాయి.
విశేషములు:
- పాపాలను వృక్షంతోను, భక్తుడిని
వడ్రంగితోను పోల్చడం ద్వారా, భక్తుడు తన
ప్రయత్నంతో (స్తోత్ర పఠనంతో) పాపాలను ఎలా నాశనం చేయవచ్చో వివరించారు.
- ఇతరులకు భగవంతుని స్తోత్రాలు నేర్పడం అనేది అత్యుత్తమమైన సేవగా ఇక్కడ
చెప్పబడింది.
ముగింపు
ఇతి శ్రీరాజానక శంకర కంఠాత్మజ రత్నకంఠ విరచిత లఘుపంచికా
సమేతం కాశ్మీరక మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు విరచితే భగవతో మహేశ్వరస్య
స్తుతికుసుమాంజలౌ స్తుతిఫలప్రాప్తిస్తోత్రం షట్త్రింశమ్.
భావము:
కాశీర దేశపు మహాకవి శ్రీ జగద్ధరభట్టు రచించిన 'స్తుతి కుసుమాంజలి' లోని భగవంతుడైన మహేశ్వరుని స్తుతించే 36వ స్తోత్రమైన "స్తుతిఫలప్రాప్తి స్తోత్రము", శ్రీ రాజానక రత్నకంఠుని వ్యాఖ్యానంతో సంపూర్ణమైనది.
ఈ స్తోత్రము ద్వారా భగవంతుని స్తుతించడం వల్ల కలిగే ఐహిక, ఆముష్మిక ఫలాలను జగద్ధరభట్టు అద్భుతంగా వివరించారు.
No comments:
Post a Comment