జగద్ధరభట్టు విరచితమైన స్తుతికుసుమాంజలి లోని 26వ స్తోత్రం (పాదానియమక చిత్రం) ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషములు 08 .02. 2026
స్తుతికుసుమాంజలి - 26వ స్తోత్రం
హన్తాపహన్తాపదుపద్రవాణాం యస్యాక్షయస్యాక్షణికః ప్రసాదః ।
సంతాపసంతాపహరా ప్రపేవ కాన్తారకాన్తా రసనా చ యస్య ॥ 1 ॥
తాదృఙ్మతా దృఙ్మహతాం సమన్తాదాలోకదా లోకహితా చ యస్య ।
తం సంతతం సంతమసార్తలోకపాలం కృపాలంకృతమీశమీడే ॥ 2 ॥
ప్రతిపదార్థము
హన్త = అహో (ఆశ్చర్యము లేదా హర్షము), యస్య = ఏ పరమేశ్వరుని యొక్క, అక్షయస్య = నాశము లేనివాడును, అక్షణికః = నిత్యమైనవాడును (క్షణికము కానివాడును) అగు, ప్రసాదః = అనుగ్రహము, ఆపత్ + ఉపద్రవాణాం = జన్మ జరా మరణాది రూపములైన ఆపదల యొక్కయు మరియు ఉపద్రవముల యొక్కయు, అపహన్తా = పోగొట్టునది (సంహరించునది) అవుతుందో, యస్య + చ = ఏ దేవుని యొక్క, రసనా = జిహ్వ (వాక్కు), కాన్తార + కాన్తా = నిర్జలమైన అరణ్యమునందు మనోజ్ఞమైనదియు, ప్రపా + ఇవ = చలివేంద్రము వలె, సంతాప + సంతాప + హరా = ఆధ్యాత్మిక ఆధిదైవిక ఆధిభౌతిక తాపముల వలన కలిగే సంతాపమును హరించునదియో, యస్య = ఎవరి యొక్క, దృక్ = దృష్టి, మహతాం = మహాత్ములకు, తాదృక్ = అటువంటిదిగా, మతా = అంగీకరించబడినదో, సమన్తాత్ = అంతటా, ఆలోకదా = జ్ఞాన ప్రకాశమును ఇచ్చునదియు, లోకహితా + చ = లోకమునకు మేలు కూర్చునదియునై ఉన్నదో, సంతమస + ఆర్త + లోక + పాలం = అజ్ఞానమనే చీకటిచే పీడించబడుతున్న లోకమును రక్షించువాడును, కృపా + అలంకృతం = దయచే అలంకరింపబడినవాడును (దీనదయాళువు) అగు, తం = ఆ, ఈశం = పరమేశ్వరుని, సంతతం = ఎల్లప్పుడు, ఈడే = స్తుతించుచున్నాను.
తాత్పర్యము
ఆహా! ఎవరి అనుగ్రహము నిత్యమైనదో మరియు జన్మ మృత్యువుల వంటి సంసార దుఃఖములను రూపుమాపుతుందో, ఎవరి వాక్కు ఎడారిలో చలివేంద్రము వలె తాపత్రయములను హరిస్తుందో అటువంటి పరమేశ్వరుని నేను స్తుతిస్తున్నాను. ఎవరి దృష్టి మహాత్ములచే కొనియాడబడుతూ, లోకమంతటా జ్ఞాన ప్రకాశాన్ని పంచుతూ అందరికీ మేలు చేస్తుందో, అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారంలో చిక్కుకున్న ప్రజలను కాపాడేవాడు, కరుణాసముద్రుడు అయిన ఆ మహేశ్వరుని నిరంతరము భజిస్తున్నాను.
విశేషములు
- పాదానియమకము: ఈ శ్లోకములలో ప్రతి పాదము చివర ఒకే
విధమైన అక్షరములు పునరావృతమయ్యే 'యమకము' అనే
శబ్దాలంకారము ఉపయోగించబడింది.
- ప్రపా (చలివేంద్రము): సంసారమనే అరణ్యమునందు అలమటించే భక్తులకు దేవుని వాక్కు చలివేంద్రము వలె ఉపశమనాన్ని ఇస్తుందని చెప్పబడటం ఇక్కడ విశేషం.
- సంతమసము: 'సంతమస' అనగా
గాఢాంధకారము. వ్యాఖ్యానము ప్రకారం ఇది 'అజ్ఞానము'ను సూచిస్తుంది. పరమేశ్వరుడు ఈ అజ్ఞానము నుండి లోకమును కాపాడే
రక్షకుడు (పాలకుడు).
- వ్యాఖ్యాన భేదము: 'సంతాపసంతాపహరా' అనే పదానికి బదులుగా 'సత్తాపసత్తాపహరా' అనే పాఠాంతరమును కూడా వ్యాఖ్యాత ప్రస్తావించారు. సజ్జనుల తాపము యొక్క
అస్తిత్వాన్ని (సత్తా) తొలగించేది అని దీని అర్థము.
శ్లోకం 3
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, సుకృత + ఊర్జితానాం = పుణ్యముచేత ప్రకాశించువారికి, హృద్యః = హృదయమునకు ప్రియమైనవాడును, సుహృత్ = మంచి మిత్రుడును (సుహృద్యః అనగా సుహృత్ + యః అని సంధి), అన్యూన + మన్యూన్ + అపి = తక్కువ కాని (అధికమైన) కోపము కలవారిని కూడా, పృణాతి = తృప్తిపరచునో (రక్షించునో), యః = ఏ ప్రభువు, అనామయః = (శీతాది ఆరు రకములైన) రోగములు లేనివాడో, నామ + గృహీతి + మాత్రాత్ = తన నామమును ఉచ్చరించినంత మాత్రము చేతనే, అస్త + ఆపదః = తొలగింపబడిన ఆపదలు కలవారిగా, తాపమ్ = సంసార తాపమును, అపాకరోతి = పోగొట్టునో.
శ్లోకం 4
ప్రతిపదార్థము: ప్రచేతః + ప్రముఖాః = వరుణుడు మొదలైన లోకపాలకులు, తత + అనేక + గుణాః = విస్తృతమైన అనేక గుణములు కలవారైనప్పటికిని, యత్ + ఏకతానం = ఏ పరమేశ్వరుని యందే ఏకాగ్రమైన, చేతః = చిత్తమును, వహన్తి = ధరించుచున్నారో, యః = ఏ దేవుడు, ప్రసిద్ధైః = ప్రఖ్యాతులైన, సిద్ధైః = సిద్ధుల చేత, యోగి + ఇతి = ఈయన యోగమును (అష్టాంగ యోగమును) ఉపదేశించు యోగి అని, గీతిషు = స్తోత్రముల యందు, గీయమానః = గానము చేయబడుచున్నాడో, ప్రభుః = అట్టి ప్రభువు, అభ్యుపేతః = ఆశ్రయింపబడినాడు.
విశేషములు
- శబ్దాలంకారము: ఈ శ్లోకములలో కూడా 'యమకము'
(ఉదాహరణకు: అన్యూన-మన్యూన్, యోగి-గీతి)
అద్భుతముగా నిర్వహించబడినది.
- అనామయః: వ్యాఖ్యానము ప్రకారము భగవంతుడు ప్రకృతి సంబంధమైన ఆరు రకముల వికారములకు లేదా వ్యాధులకు అతీతుడు.
- నామ సంకీర్తనము: భగవంతుని నామమును కేవలము ఉచ్చరించుట (నామగృహీతి) చేతనే సమస్త ఆపదలు తొలగిపోతాయని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పబడింది.
- కల్యాణ గుణములు: లోకపాలకులు గొప్ప గుణవంతులైనప్పటికీ, వారు
కూడా భగవంతుని ధ్యానము నందే తరిస్తున్నారని చెప్పడం ద్వారా ఈశ్వరుని
సర్వోత్కృష్టత వెల్లడవుతోంది.
ప్రతిపదార్థము: మాన్యః = జగత్తుచే పూజింపదగినవాడు, యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, ఉదగ్ర + రంహోభిః = మిక్కిలి వేగము కలవియు, అంహాభిః = పాపముల చేతను, అపాస్త + వృత్తాన్ = నశించిన సదాచారము కలవారును అగు, అఘమాన్ = పాపాత్ములను, అధరయతి = అధోగతి పాలు చేయునో (అణచివేయునో), యస్య = ఏ దేవుని యొక్క, నామ + అపి = నామము కూడా, నామ = నిశ్చయముగా, వీత + ఆలోకస్య = జ్ఞానప్రకాశము లేని (అజ్ఞానాంధకారంలో ఉన్న), లోకస్య = లోకము యొక్క (జనుల యొక్క), తమాంసి = మోహము మొదలైన చీకట్లను, అపిదధాతి = దూరం చేయునో (కప్పివేయునో).
శ్లోకం 6
ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఏ దేవునికి, భూతిః = భస్మము, విభూతిః = ఐశ్వర్యమో, విపులాః = విశాలమైన, దిశః + చ = దిక్కులే, వాసః = వస్త్రమో (దిగంబరుడు), పితౄణాం + నివాసః = పితృదేవతల నివాసమైన శ్మశానమే, నిలయః = గృహమో, యస్య = ఎవరికి, హీనైః = (భూత ప్రేతములాంటి) అధమ ప్రాణుల చేతను, అహీనైః + అపి = సర్పరాజైన వాసుకి మొదలైన పాముల చేతను (అహీన అనగా పాము), భూషా = అలంకారమో, మౌలౌ = శిరస్సుపై, అరాలా = వంకరైనదియు, కరాలా = కిరణములు కలదియు అగు, కలికా + చ = చంద్రకళ, భూషా = అలంకారమో.
శ్లోకం 7
ప్రతిపదార్థము: యః + ఈశ్వరః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అక్షతాన్ = పరిపూర్ణమైన, తాన్ = ఆ మూడింటిని (సూర్య చంద్ర అగ్నులను), అక్షిషు = తన మూడు కన్నుల యందు, బిభర్తి = ధరించునో, యః + అలయః = నాశము లేనివాడై (సూర్యుడై), ఖే = ఆకాశమునందు, ఖేలతి = విహరించునో, యః = ఏ అగ్ని రూపము, అంహతి + హారిణీభిః = పాపములను హరించునట్టి, శిఖాభిః = జ్వాలలతో, సత్యం = నిశ్చయముగా, హసతి = ప్రకాశించునో (నవ్వుతున్నట్లుండునో), యః = ఏ పరిశుద్ధుడైన (శుచిః), శుభానాం = మంగళకరమైన, భానాం = నక్షత్రములకు, ఈశ్వరః = ప్రభువో (చంద్రుడో).
విశేషములు
- యమక చమత్కారం: 'భూతిః-విభూతిః', 'అరాలా-కరాలా', 'భానాం-శుభానాం' వంటి పదప్రయోగాలు కవి పాండిత్యానికి నిదర్శనం.
- త్రినేత్రుడు: శివుని మూడు కన్నులు సూర్య, చంద్ర,
అగ్ని స్వరూపాలని పురాణప్రసిద్ధమైన విషయము ఇక్కడ
వర్ణించబడింది.
- విరుద్ధాలంకారము: శ్మశానవాసము, భస్మధారణ
వంటివి లోకరీత్యా అమంగళముగా తోచినా, అవి శివుని యందు
పరమ ఐశ్వర్యముగా (విభూతి) వర్ణించబడటం విశేషం.
ప్రతిపదార్థము: ఖలు = నిశ్చయముగా, యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, అసంఖ్యేషు = లెక్కలేనన్ని, సంఖ్యేషు = యుద్ధములందు, భటానాం = వీరుల యొక్క, వైరస్య = విముఖత (విమనస్కత) నుండి, భువః = పుట్టిన, వైరాస్య = శత్రుభావమునకు (విరోధమునకు), నిదానం = ఆది కారణమో, నిందా + అవనిం = నిందకు స్థానమైనట్టియు, దావ + హుతాశవంతం = అడవిని దహించే చిచ్చు (దావాగ్ని) వంటిదియు, ఖర + ఉషం = తీక్షణమైన మంట (దాహము) కలదియునైన, రోషం = కోపమును, యః = ఎవరైతే, ప్రమార్ష్టి = తుడిచివేయునో (శాంతుని చేయునో).
శ్లోకం 9
ప్రతిపదార్థము: దయాబ్ధిః = కరుణాసముద్రుడైన, యః = ఏ దేవుడు, పూర్వం = పూర్వము, నయజ్ఞేన = నీతి తెలిసినవాడైనప్పటికిని, దక్షేణ = సమర్థుడైన (నిపుణుడైన), దక్షేణ = దక్షప్రజాపతిచే, శుభే + విధౌ = మంగళకరమైన, యజ్ఞే = క్రతువునందు, న + వృతః = ఆహ్వానింపబడలేదో (వరించబడలేదో), యః = అట్టి దేవుడు, పశ్చాత్ = ఆ పిమ్మట, ఆనతస్య = (తన తప్పు తెలుసుకొని) ప్రణమిల్లిన, తస్య = ఆ దక్షునికి, అనఘం = పాపరహితమైనదియు (నిర్విఘ్నమైనదియు), ఉజ్ఝిత + అవసాదం = నాశనము లేనిదియునైన, ప్రసాదం = అనుగ్రహమును, ప్రదదౌ = ప్రసాదించెనో.
శ్లోకం 10
ప్రతిపదార్థము: అనీతౌ = ఉపద్రవములు లేని (అతివృష్టి, అనావృష్టి మొదలగు ఆరు ఈతులు లేని), నీతౌ = రాజ్యనీతి యందు, అచలైః = స్థిరముగా ఉన్నట్టి, సాధ్యైః = సాధ్యులు అనబడే దేవతల చేతను, అసాధ్యైః = ఇతరులకు సాధ్యపడనట్టి, తపోభిః + అపి = తపస్సుల చేతను, యః = ఏ దేవుడు, అలభ్యః = లభింపడో, సః = అట్టి దేవుడు, అమన్యౌ = కోపము లేనివాడై, కిల = నిశ్చయముగా, సేవాలసే = సేవ చేయుటలో అశక్తుడైన (బాలకుడైనందున), ఉపమన్యౌ = ఉపమన్యువు అనే, బాలమునౌ = చిన్నారి మునిపై, ప్రసాదం = (క్షీరసముద్రాన్ని అనుగ్రహించే) ప్రసాదమును, అకరోత్ = చేసెను.
శ్లోకం 11
ప్రతిపదార్థము: యం + వినా = ఏ పరమేశ్వరుడు లేకుండగా, అయం + లోకః = ఈ లోకము (జనులు), అకర్మణ్యతయా = ఏ పని చేయుటలోనూ సమర్థత లేకపోవుట చేత, కర్మణి = కార్యమునందు, అభియోగం = ప్రయత్నమును, న + విదధాతి = చేయజాలరో, యతః = ఎవరి నుండి, అసత్త్వాన్ + అపి = ధైర్యము లేని ప్రాణులను కూడా, ఆస్థాం = స్థిరత్వమునకు (ధైర్యమునకు), నేతుం = నడిపించుటకు, సమర్థః = శక్తివంతమైన, సః + అర్థః = ఆ ప్రయోజనము (పరమార్థము), అభ్యుదేతి = ఉద్భవించునో.
విశేషములు
- దక్షయజ్ఞము: తొమ్మిదవ శ్లోకము దక్షుని గర్వభంగము మరియు శివుని అపార కరుణను గుర్తుచేస్తుంది. దేవుడు అపరాధములను క్షమించి శరణాగతులను రక్షిస్తాడని దీని భావం.
- ఉపమన్యువు కథ: శివభక్తుడైన ఉపమన్యువు అనే బాలకుడు పాలు
కావాలని కోరగా, పరమశివుడు అతనికి అక్షయమైన క్షీరసముద్రాన్నే ప్రసాదించిన
వృత్తాంతం పదివ శ్లోకంలో ప్రస్తావించబడింది.
- శబ్దాలంకారము: 'నీతౌ-అనీతౌ', 'కర్మణి-అకర్మణ్యతయా'
వంటి పదప్రయోగాలు శబ్దాలంకార చమత్కారాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.
జీవేన జీవేన తదర్పితేన కావ్యేన కావ్యేన మనోహరేణ । మిత్రేణ మిత్రేణ తమోవృతానాం సౌమ్యేన సౌమ్యేన చ సేవ్యతే యః ॥ 13 ॥
ప్రతిపదార్థము
యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, నిజ + ఉచితేన = తన స్వభావమునకు తగినట్టియు, ధర్మేణ = సాధనభూతమైనట్టియు, ధర్మేణ = ధర్మదేవత చేతను (పురుషార్థరూప ధర్మము చేతను), వృత + అభయేన = కోరబడిన అభయము కలట్టియు, కామేన = అభిలాష చేతను, కామేన = మన్మధుని చేతను, కాలే = సమయమునందు, నతిం + ఆగతేన = నమ్రతను పొందినట్టియు, కాలేన = కాలపురుషుని (యముని) చేతను, తేన = ప్రసిద్ధమైనట్టియు, సుఖ + ఆవహేన = సుఖమును కలిగించునట్టి, వాతేన + వా = వాయువు చేతను, తద్ + అర్పితేన = ఆ దేవునికే అర్పింపబడిన, జీవేన = ప్రాణము చేతను (అసుధారణము చేతను), జీవేన = బృహస్పతి చేతను, మనోహరేణ = మనోజ్ఞమైన, కావ్యేన = కవిత్వము చేతను, కావ్యేన = శుక్రాచార్యుని చేతను, తమో + వృతానాం = చీకటిచే కప్పబడిన వారికి, మిత్రేణ = బంధువైనట్టియు, మిత్రేణ = సూర్యుని చేతను, సౌమ్యేన = సౌమ్య గుణము కలట్టియు, సౌమ్యేన + చ = బుధుని చేతను, సేవ్యతే = సేవింపబడుచున్నాడో.
తాత్పర్యము
ఏ పరమేశ్వరుడు తన స్వభావసిద్ధమైన ధర్మము చేతను, అభయప్రదాత అయిన మన్మథుని చేతను, సమయము కనిపెట్టి నమస్కరించే కాలపురుషుని (యముని) చేతను, సుఖకరమైన వాయువు చేతను సేవింపబడుతున్నాడో; అలాగే ఎవరిని దేవగురువైన బృహస్పతి, దైత్యగురువైన శుక్రాచార్యుడు, లోక బాంధవుడైన సూర్యుడు మరియు చంద్రపుత్రుడైన బుధుడు నిరంతరము కొలుస్తున్నారో, అట్టి మహాదేవునికి నమస్కరిస్తున్నాను.
విశేషములు
- యమక అలంకారము: ఈ శ్లోకములలో ప్రతి పదము రెండుసార్లు
వాడబడింది, కానీ ప్రతిచోటా అర్థము వేరువేరుగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు:
- ధర్మేణ ధర్మేణ: పురుషార్థమైన ధర్మము మరియు ధర్మదేవత.
- కామేన కామేన: కోరిక మరియు మన్మథుడు.
- కాలేన కాలేన: సమయము మరియు యముడు.
- జీవేన జీవేన: ప్రాణము మరియు బృహస్పతి.
- కావ్యేన కావ్యేన: కవిత్వము మరియు శుక్రాచార్యుడు.
- మిత్రేణ మిత్రేణ: స్నేహితుడు మరియు సూర్యుడు.
- సౌమ్యేన సౌమ్యేన: మృదు స్వభావము మరియు బుధుడు.
- నవగ్రహ సూచన: ఈ శ్లోకములలో సూర్యుడు (మిత్ర), బృహస్పతి
(జీవ), శుక్రుడు (కావ్య), బుధుడు
(సౌమ్య) వంటి గ్రహముల పేర్లు చమత్కారముగా అంతర్భవించాయి.
- సార్వభౌమత్వము: దేవతలు, గ్రహములు, ప్రకృతి శక్తులు మరియు సమస్త జీవరాశులు పరమేశ్వరుని సేవలోనే
తరిస్తున్నాయని కవి ఇక్కడ వర్ణించారు.
ప్రతిపదార్థము: యః = ఏ పరమేశ్వరుడు, సదయః = దయతో కూడినవాడై, ధాతా = బ్రహ్మ రూపమున సృష్టికర్తయై, సలోకాన్ = జనులతో కూడిన, లోకాన్ = భువనములను, అసృజత్ = సృజించెనో, ఈప్సితానాం = కోరబడిన కోరికలను, విధాతా = నెరవేర్చువాడును (కర్తయు), విభుః = ప్రభువును, పరమే + పదే = మోక్ష పదము నందు (ఉత్తమ స్థానమున), నియోక్తా = నియోగించువాడును (ఉపదేశించువాడును) అగు, సః + దేవః = ఆ దేవుడు, వః = మీ యొక్క, కామం = కోరికను, కామం = నిశ్చయముగా, సఫలీకరోతు = సఫలము చేయుగాక.
శ్లోకం 15
ప్రతిపదార్థము: బందిభిః = స్తోత్ర పాఠకులచే (వందిమాగధులచే), వందితం = స్తుతింపబడిన, తం = ఆ ధన్యుని (శివభక్తుని), సంతః = సజ్జనులు, లలితైః = మనోహరమైన, వచోభిః = వాక్కులతో, లసంతః = ప్రకాశించుచు, అర్చయంతే = పూజించుచున్నారు, ఆజిషు = యుద్ధములందు, అజితస్య = ఓటమి లేనివాని (అపరాజితుని) యొక్క, తస్య = ఆ భక్తుని యొక్క, లీలాం = విక్రమమును, లోకః = లోకము, ఉత్ + తాల + రవేణ = మిక్కిలి గొప్పదైన చప్పట్ల ధ్వనితో (తాళధ్వనితో), ఉత్తాలం = వేగముగా (గొప్పగా), నౌతి = స్తుతించుచున్నది.
శ్లోకం 16
ప్రతిపదార్థము: ధీరస్య = ధైర్యవంతుడైన, తస్య = ఆ భక్తుని యొక్క, తీక్ష్ణా = తీక్షణమైన, ధీః = బుద్ధి (మేధ), బంధ + అనుబంధ + అనుగతాం = సంసార బంధములతో కూడిన, ప్రవృత్తిం = స్థితిని, అస్యతి = విడనాడివేయును (నశింపజేయును), దానం = దానమును, దదానం = చేయుచున్నట్టి, తం = ఆ భక్తుని, ఆనందదా = ఆనందమును ఇచ్చునట్టి, శ్రీః = సంపద (లక్ష్మి), దయితా + ఇవ = ప్రియురాలి వలె, రాగాత్ = ప్రేమ (ఆసక్తి) వలన, నందయతే + చ = సంతోషపెట్టును.
శ్లోకం 17
ప్రతిపదార్థము: అమరేంద్ర + ముఖ్యాః = ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు, సంపన్న + సంపత్ + నవ + సిద్ధి + హేతుం = సంపూర్ణమైన ఐశ్వర్యము యొక్క నూతన సిద్ధికి కారణమైనట్టియు, ధుర్యాం = గొప్పదైనట్టియు, యాం = ఏ శివభక్తిని, అధుర్యాం = ధరించిరో (నిర్వహించిరో), భాసా = కాంతితో, శుభా = మంగళకరమైనదియు, శుచిః = పరిశుద్ధమైనదియు అగు, సా = ఆ, ఈశ + భక్తిః = పరమేశ్వర భక్తి, అభయస్య = ఎల్లప్పుడూ భయరహితుడైన, యస్య = ఏ భక్తునికి, ఆభరణత్వమ్ = అలంకారముగా, ఏతి = పొందుచున్నదో.
విశేషములు
- కులకు మరియు తిలకము: 3 నుండి 14 వరకు గల 12 శ్లోకములను ఒకే అన్వయముతో కూడిన 'కులకు' అని, 15 నుండి 17
వరకు గల 3 శ్లోకములను 'తిలకము' అని అంటారు.
- యమక చమత్కారము: 'లోకాన్-సలోకాన్', 'ధీరస్య-ధీః-అస్యతి', 'ధుర్యామ్-అధుర్యామ్'
వంటి పదప్రయోగాలు శబ్దాలంకార వైచిత్రిని ప్రదర్శిస్తున్నాయి.
- భక్తి మహిమ: ఇక్కడ కేవలము దేవుని స్తుతించడమే కాక, నిజమైన
శివభక్తుని లక్షణాలను, అతనికి లభించే గౌరవాన్ని,
సంపదను కవి వర్ణించారు. శివభక్తి అనేది కేవలము మోక్షానికే కాక,
ఈ లోకమునందు కీర్తికి, అభయానికి కూడా
కారణమని చెప్పబడింది.
ప్రతిపదార్థము: హే చిత్త = ఓ మనసా, శంభుః = శంభుడు, భృతక + ప్రియః + చేత్ = సేవకులు (భక్తులు) ఇష్టమైనవాడు గనుక, ఆసన్న + దాసం = తన సమీపమున ఉన్న దాసుని, న + జహాతి = వదిలిపెట్టడు, ఆరాధయితుః + చ = ఆరాధించేవాని యొక్క, ఆరాధనా = ఆరాధన (పూజ), మిథ్యా + న = వ్యర్థము కాదు, భృశం = మిక్కిలిగా, కా = ఏది, శంకా = సందేహము, కిం = ఎందుకు, కించిత్ = స్వల్పముగానైనా, తరలత్వం = చంచలత్వమును, ఏషి = పొందుతున్నావు.
శ్లోకం 19
ప్రతిపదార్థము: హే సానంద = ఓ ఆనందభరితుడా (ఓ మనసా), సా = ఆ, నందనభూః = ఇంద్రుని నందనవనము, తే = నీకు, తృణం = గడ్డిపోచతో సమానము, హే కల్యాణ = ఓ మంగళప్రదుడా, కల్యాణగిరిః = బంగారు కొండ (మేరు పర్వతం), క్వ = ఎక్కడ, గణ్యః = లెక్కింపబడుతుంది (అనగా మేరువైనను నీకు లెక్కలో లేనిది), ఉదస్త + కంపానా = భయమును తొలగించేదైన, ఇందుమౌలేః = చంద్రశేఖరుని యొక్క, సా + అనుకమ్పా = ఆ దయ, తేజసా = తన ప్రకాశముతో, తే = నీ యొక్క, జడతాం = అజ్ఞానమును (జడత్వమును), నుదతి = పోగొట్టుచున్నది.
శ్లోకం 20
ప్రతిపదార్థము: హే సాశఙ్క = సందేహముతో ఉన్న ఓ మనసా, బాలరవేః = బాల సూర్యుని యొక్క, ఆభా = కాంతి, జమ్బాలజం + ఇవ = పద్మమును వలె (బురదలో పుట్టినదానిని వలె), నవ + చన్ద్రికా = నూతన వెన్నెల, నదీనం + ఇవ = సముద్రమును వలె (దీనము కానిది నదీనము), ఉచ్చైః = మిక్కిలి, అక్షామ + రక్షా = గొప్ప రక్షణ ఇచ్చేదైన, సా = ఆ, శంకర + భక్తిః = శివభక్తి, త్వాం = నిన్ను, మదయిష్యతి = సంతోషపెట్టును (వికసింపజేయును).
శ్లోకం 21
ప్రతిపదార్థము: హే సాతఙ్క = భయముతో ఉన్న మనసా, భోగిభిః = సుఖానుభవం కలవారిచే (లేదా పాములచే), అర్చితః = పూజింపబడినవాడును, సాతం = సుఖమును, కలయన్ = కలిగిస్తూ, యః = ఏ దేవుడైతే, భోగినః = పాములను (వాసుకి మొ||), నో + జహాతి = వదిలిపెట్టడో, సః + శమ్భుః = ఆ శంభుడు, అలసత్వ + ఆలయ + దైన్యహారీ = బద్ధకమునకు నిలయమైన నీ దీనత్వాన్ని హరించేవాడై, త్వా = నిన్ను, పాస్యతి = రక్షించును, అశుభం + చ = అమంగళమును, అపాస్యతి = తొలగించును.
విశేషములు
- చతుష్కలకము: 18 నుండి 21 వరకు
ఉన్న ఈ నాలుగు శ్లోకాలను వ్యాఖ్యాత 'చక్కలకము' లేదా 'చతుష్కలకము' (నాలుగు
శ్లోకాల సమూహం) అని పేర్కొన్నారు. ఇవి మనస్సును ఉద్దేశించి చేసిన బోధనలు.
- శబ్దాలంకార వైచిత్రి: 'నదీనం-నదీనమ్', 'జమ్బాలజం-బాల', 'భోగినో-భోగిభిః' వంటి పద ప్రయోగాలు యమక మరియు అనుప్రాస అలంకారాల సొగసును
పెంచుతున్నాయి.
- ఉపమా అలంకారము: భక్తిని సూర్యకాంతితోను, వెన్నెలతోను
పోల్చడం ద్వారా భక్తుని హృదయం ఏ విధంగా వికసిస్తుందో కవి మనోహరంగా
వర్ణించారు.
భవానుభవానుగమేన రూఢా బాలా నవాలా నగతా వశేవ । సానేహసా నేహ విహాస్యతి త్వాం కంఠోపకంఠోపగతైవ వాణీ ॥ 23 ॥
ప్రతిపదార్థము: వారవిలాసినీ + ఇవ = అభీసారికయైన వేశ్య వలె, ప్రదోష = చీకటి పడు సమయమున (ప్రదోష కాలమున), ప్రసృతా + అపి = బయలుదేరినదైనను, యా = ఏ వాక్కు (వాణి), దోష + ప్రదోష = పద దోషములు అర్థ దోషములే ప్రదోష కాలముగా కలదై, సేవా + రసే = (ఈశ్వర) సేవా రసమునందు, సక్తా = ఆసక్తి కలదై, నిర్భర + రాగిణీ = మిక్కిలి అనురాగము (భక్తి) కలదై, నిర్భయా = భయము లేనిదై, మాయా + తిమిరే = మాయ అనే అజ్ఞానాంధకారమునందు, త్వాం = నిన్ను (చిత్తమును), అభిసర్తుమ్ = చేరుకొనుటకు, ఆయాతి = వచ్చుచున్నదో, సా = ఆ, వాణీ = వాక్కు, నవ + ఆలాన + గతా = కొత్తగా ఏనుగును కట్టే కంబమును చేరిన, బాలా + వశా + ఇవ = జవరాండ్రైన ఆడు ఏనుగు వలె, భావ + అనుభావ + అనుగమేన = వివేక వైరాగ్యములతో కూడిన భక్తి భావమును అనుసరించుట చేత, రూఢా = స్థిరపడినదై, కంఠ + ఉపకంఠ + ఉపగతా = కంఠము దగ్గరకు చేరినదై, అనేహసా = కాలక్రమమున, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకమున), త్వాం = నిన్ను, న + విహాస్యతి = విడిచిపెట్టదు.
శ్లోకం 24
ప్రతిపదార్థము: హే గౌరీశ = ఓ పార్వతీవల్లభా, తే = నీకు సంబంధించిన, గౌః = వాక్కు (సరస్వతి), గౌరీ = పార్వతి, శశినః + కలా + చ = చంద్రకళయు, ఏతాః = ఈ ముగ్గురును, వ్యాయత + కాంతయః = విశాలమైన (గొప్ప) కాంతి కలవారై, దివ్యాః = దివ్యమైనవారై, తిమిర + అభిధానం = అజ్ఞానమనే పేరుగల, విఘ్నం = విఘ్నమును, విఘ్నంతి + యది = విశేషముగా నశింపజేయుచుండగా, తేన = అట్టి, అహతేన = నశింపబడని (మిగిలివున్న), తిమిరేణ = చీకటి (మాయ) చేత, అహం = నేను, కిం = ఎందుకు, ఉపద్రుతః = పీడింపబడుచున్నాను?
విశేషములు
- యమకము: 'ప్రదోష-ప్రదోష', 'అనేహసా-నేహ', 'విఘ్నంతి-విఘ్నమ్' వంటి పద ప్రయోగాలు శబ్దాలంకార అద్భుతాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.
- శ్లేష మరియు ఉపమ: వాక్కును ఒకవైపు అభీసారికతోను, మరొకవైపు
ఆడు ఏనుగుతోను పోల్చడం కవి ప్రతిభకు నిదర్శనం.
- భక్తుని ఆర్తి: 24వ శ్లోకంలో భక్తుడు భగవంతునితో
పరిహాసపూర్వకమైన నిందతో (వ్యాజస్తుతి) తన బాధను వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. ఇంతమంది
అజ్ఞాన వినాశకులు నీ చెంత ఉండగా, నా అజ్ఞానం ఎందుకు
పోవడం లేదు అని ప్రశ్నించడం ద్వారా దేవుని అనుగ్రహాన్ని కోరుతున్నాడు.
ప్రతిపదార్థము: ఉద్యోగ + భృతః = ఎల్లప్పుడూ (నీ సేవ యందు) ప్రయత్నము చేయువారైన, త్వదీయాః = నీవైన, భక్తాః = భక్తులు, ముద్ + యోగం = ఆనందముతో కూడిన యోగమును, భజంతే = పొందుచున్నారు, శం = శుభమును (కల్యాణమును), శంసంతి = పొందుచున్నారు (ప్రకటించుచున్నారు), నిర్వికల్పాః = చింత లేనివారై, సంతి + చ = ఉంటున్నారు, విపదః = ఆపదల నుండి, విభక్తాః = వేరుపడినవారై (ఆపదలు లేనివారై) ఉన్నారు, అకస్మాత్ = ఏ కారణము లేకుండగనే, అహమ్ + ఏవ = నేను మాత్రమే, కస్మాత్ = ఎందుకు, మగ్నః = (విపత్తు అనే సముద్రంలో) మునిగి ఉన్నాను?
శ్లోకం 26
ప్రతిపదార్థము: హే విభో = ఓ ప్రభూ, నమతాం = నమస్కరించు భక్తుల యొక్క, ఆచాంత + శుచాం = శోకమును పూర్తిగా హరించునట్టి, తవ = నీ యొక్క, శుభానాం = మంగళకరమైన, వాచాం = వాక్కుల యొక్క, ఓఘాః = సమూహములు, కదాచిత్ = ఎన్నడూ, మోఘాః + న = వ్యర్థము కావు, కుదశా + అంధకారే = దురవస్థ అనే చీకటి యందు, లీనం = మునిగి ఉన్నట్టియు, అనాథం = దిక్కులేనివాడనైన, కులీనం = సత్కులమున పుట్టిన నన్ను (నన్ను వంటి వానిని), ఉద్ధతైః = (యమభటుల భయాన్ని పోగొట్టే) శక్తిమంతమైన, తైః = ఆ నీ అభయ వాక్కులతో, ఉద్ధర = ఉద్ధరించుము.
శ్లోకం 27
ప్రతిపదార్థము: హే ఈశ = ఓ ఈశ్వరా, ఇహ = ఈ లోకమున, యః = ఎవడు, రక్షాం = రక్షణను, అర్హతి = అర్హుడో, కల్పాంత + కల్ప + అంతక + భీతి + యుక్తం = ప్రళయకాలము వంటి యమ భయముతో కూడిన, తం = ఆ జనుని, రక్షామి = రక్షిస్తాను, ఇతి = అనే, యః = ఏది, తే = నీ యొక్క, నయః = గొప్ప నీతి (నిశ్చయము) ఉందో, తేన = దాని చేత, అత్ర = ఇక్కడ, అసం + త్రాస + హరాం = సాటిలేని భయమును పోగొట్టునట్టియు, ప్రసన్నాం = నిర్మలమైన, దృశం = దృష్టిని, మే = నాకు, దిశ = అనుగ్రహించుము.
శ్లోకం 28
ప్రతిపదార్థము: హే కందర్ప = ఓ మన్మథుడా, కం = ఎటువంటి, దర్పం = అహంకారమును, ఉపైషి = పొందుతున్నావు? తే = నీ యొక్క, సమస్తం = సకలమైన, బలం = బలము, సహసా = శీఘ్రముగా, అస్తం + యాతం = నశించిపోయినది, హే భీరో = ఓ పిరికివాడా, గభీరః = గంభీరమైనట్టియు, ఉచ్చైః = గొప్పదైనట్టియు, అక్షోభ + రక్షః = కలత లేని రక్షణను ఇచ్చే, భగవత్ + ప్రసాదః = పరమేశ్వరుని అనుగ్రహము, గలితః + కిం = (నీ నుండి) జారిపోయినదా? (అనగా ఈశ్వరుడు నిన్ను పూర్వం దహించిన విషయం మరచిపోయావా అని భావం).
విశేషములు
- యమక అలంకారము: 'ఉద్యోగం-ముద్యోగం', 'రక్షామి-రక్షామ్', 'నయః-తేన', 'కందర్ప-కం-దర్పం' వంటి పదప్రయోగాలు ఈ
స్తోత్రమంతటా శబ్ద సౌందర్యాన్ని ఇస్తున్నాయి.
- ఆత్మవిశ్వాసం: చివరి శ్లోకంలో భక్తుడు తనపై ఉన్న
భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని తలచుకొని, మన్మథుని (కామమును) సవాలు చేయడం
భక్తిలోని పరాకాష్ఠను సూచిస్తుంది.
- శరణాగతి: 25, 26, 27 శ్లోకాలలో భక్తుని ఆర్తి,
భగవంతుని అభయ వాక్కులపై ఉన్న నమ్మకం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
ప్రతిపదార్థము: యయా = ఏ అవిద్య చేత, ఆరాధ్యం = ఆరాధనీయుడవైన, త్వాం = నిన్ను, ఆరాధ్య = పూజించి, సుఖీ = మోక్ష సుఖము కలవాడను, భవామి = అవుతానో, తాం = అట్టి, అవిద్యామ్ + అపి = అవిద్యను కూడా, విద్యామ్ = విద్యగానే (జ్ఞానముగానే) తలుస్తాను, యాపిత + భీః = పోగొట్టబడిన భయము కలదియు, యా = ఏ మాయ అయితే, త్వాం = నిన్ను, అర్చితుం = పూజించుటలో, తానవం = తక్కువతనమును (సన్నగిల్లటమును), న + యాతా = పొందలేదో, సా = అట్టి, మాయా + అపి = మాయ కూడా, మా = నన్ను, ఉపైతు = పొందుగాక.
శ్లోకం 30
ప్రతిపదార్థము: అభిరామా = మనోహరమైనదియు, అభిమతా = ఇష్టమైనదియునైన, రామా = రమణి (పార్వతి), భోగ + ఉపభోగ + ఉపగతేన = సుఖానుభవములను పొందినట్టి, కేన = నీవు తప్ప వేరే ఏ దేవుని చేత, అర్ధే = శరీరమున సగభాగమున, ధృతా = ధరించబడినది? అంతకస్య = యముని యొక్క, అంతకరీ + చ = అంతమును చూసేదియు (సంహరించేదియు), లక్ష్మీ + ధామాని = శోభకు నిలయములైన, ధామాని = (సూర్య చంద్ర అగ్ని రూప) తేజస్సులను, కస్య = నీవు తప్ప మరి ఎవరి యొక్క, దృష్టిః = దృష్టి (నేత్రము), బిభర్తి = ధరించి ఉన్నది?
శ్లోకం 31
ప్రతిపదార్థము: స్తంభ + నిభస్య = (నీ శాపముచే) స్తంభము వలె జడత్వము పొందిన, జిష్ణోః = ఇంద్రుని, స్తంభకః = స్తంభింపజేసినవాడు (నిగ్రహించినవాడు), త్వాం + వినా = నీవు తప్ప, కః = ఎవరు? తాప + కృతః = లోకములను తపింపజేసే, స్మరస్య = మన్మథుని, తాపకః = దహించినవాడు (తపింపజేసినవాడు), కః = ఎవరు? కారా + అనుకార + అనుభవే = కారాగారము వంటి అనుభవము కలిగిన, అస్మిన్ = ఈ, భవే = సంసారము నందు, జీవభృతాం = ప్రాణులకు, త్వాం + వినా = నీవు తప్ప, జీవకః = జీవనాధారమైనవాడు (రక్షకుడు), కః = ఎవరు?
విశేషములు
- యమక అలంకారము: 'విద్యామ్-అవిద్యామ్', 'ఆరాధ్యమ్-ఆరాధ్య', 'రామా-అభిరామా', 'ధామాని-ధామాని' వంటి ప్రయోగాలు శబ్ద వైచిత్రిని
కలిగిస్తున్నాయి.
- వ్యాఖ్యాన విశేషం: 29వ శ్లోకంలో అవిద్యను
విద్యగా పిలవడం వెనుక ఉద్దేశ్యం—భగవంతుని చేరువకు చేర్చే ఏ మార్గమైనా (అది
అజ్ఞానముతో కూడిన భక్తి అయినా) జ్ఞానముతో సమానమే అని కవి భావం.
- శివ పారమ్యము: ఇంద్రుని నిగ్రహించడం, మన్మథ
దహనం వంటి పురాణ గాథల ద్వారా శివుని సర్వోత్కృష్టత ఇక్కడ చాటబడింది.
ప్రతిపదార్థము: యా = ఏ శరీరము (తనువు), శంసయా = స్తుతి ద్వారా, శంభు + భక్తిం = శివభక్తిని, శంసతి = వ్యక్తము చేయునో (ప్రకటించునో), యా = ఏ శరీరము, స్మరస్య = మన్మథుని యొక్క, ఇష్టాసు = ప్రియమైన, చేష్టాసు + చేష్టాసు = నృత్య గానాది విలాసముల యందు, రతిం = ఆసక్తిని (శంసతి = తెలుపునో), తాం = అట్టి, అక్షతాం = అఖండమైన (లోపము లేని), తనుం = శరీరమును, అక్షయ + పుణ్య + కోషాత్ = తరగని పుణ్యమనే నిధి కలవాని కంటే, అన్యః = వేరొక, కః = ఏ, వదన్యః = దాత (పుణ్యాత్ముడు), వహతే = ధరించును?
శ్లోకం 33
ప్రతిపదార్థము: హంత = అహో (ఆశ్చర్యము లేదా కష్టము), యా = ఏ వాక్కు (వాణి), అభంగం = విచ్ఛిన్నము కాని (స్థిరమైన), మానం = గౌరవమును (అహంకారమును), జనయంతీ = కలిగిస్తూ, అహం + తయా = అహంకారముతో, నృపే + అపి = రాజు యందు కూడా, అవజ్ఞాం = తిరస్కారమును (అవమానమును), ఆనంజ = ప్రకటించినదో, హా = అయ్యో, సా + అసౌ = అట్టి ప్రసిద్ధమైన, వాక్ = వాక్కు, భక్త్యా = భక్తి విశేషము చేత, నిఃసరణే + అపి = బయటకు వచ్చుటకు కూడా, నిఃసహా = శక్తి లేనిదై (వినమ్రతతో), తే = నీ యొక్క, అంతికం = సమీపమునకు, ఆగమత్ = వచ్చినది.
శ్లోకం 34
ప్రతిపదార్థము: తుష్టా = సంతుష్టురాలైన, గీః = వాక్కు (నా కవిత్వం), ఏవం = ఈ విధంగా, అవసర + ఉచితం = సమయానుకూలముగా, యమకైః = యమక అలంకారములతో, యత్ = ఏ, దేవం = ప్రకాశవంతుడైన, మహేశం = మహేశ్వరుని, తుష్టావ = స్తుతించినదో, అస్మాత్ = ఆ మహేశ్వరుని నుండి, నః = మాకు, ఏనః + భిదే = పాపములను నశింపజేయుట కొరకు, శస్యః = స్తుతింపదగినదియు, యశస్యః = కీర్తిని ఇచ్చునదియు, అభిమతః = ఇష్టమైనదియునైన, అయం + ప్రసాదః = ఈ అనుగ్రహము, ఉపస్థితః = లభించినది.
విశేషములు
- యమక అలంకారము: ఈ స్తోత్రమంతటా 'యమకము'
(ఉదాహరణకు: శంసయా-శంసతి, చేష్టాసు-చేష్టాసు,
యశస్యో-యశస్యః) అనే చిత్రకవిత్వ భేదాన్ని కవి అద్భుతంగా
నిర్వహించారు.
- వినమ్రత: 33వ శ్లోకంలో కవి తన పాండిత్య
గర్వాన్ని వదిలి, భక్తితో పరమేశ్వరుని శరణువేడటం
భక్తుని పరిపక్వతను సూచిస్తుంది.
- ఫలశ్రుతి: చివరి శ్లోకంలో ఈ స్తోత్ర పఠనం వల్ల
పాపక్షయం,
కీర్తి మరియు భగవదనుగ్రహం లభిస్తాయని చెప్పబడింది.
తరలతరలతాగ్రస్పర్థినీ చఞ్చలత్వం
రుచిరరుచిరమందానందదా ముంచతి శ్రీః ।
చరతి చ రతికాంతధ్వంసిశంసారతానాం
మధురమధురసార్ద్రా భారతీ వక్త్రపద్మే ॥ 35 ॥
ప్రతిపదార్థము:
తరలతర + లతా + అగ్ర + స్పర్థినీ = మిక్కిలి చలించే తీగ చివరతో పోటీ పడేది (అత్యంత చంచలమైనది) అయినప్పటికిని, శ్రీః = లక్ష్మి (సంపద), రతికాంత + ధ్వంసి + శంసా + రతానాం = మన్మథుని సంహరించిన పరమశివుని స్తుతించుటయందు ఆసక్తులైన వారికి, అమంద + ఆనందదా = అధికమైన ఆనందమును ఇచ్చునదియు, రుచిర + రుచిః = మనోజ్ఞమైన కాంతి (లేదా అభిప్రాయము) కలదియునై, చఞ్చలత్వం = తన చంచల స్వభావమును, ముంచతి = వీడుచున్నది (అనగా శివభక్తుల చెంత లక్ష్మి స్థిరముగా ఉంటుంది), చ = మరియు, రతికాంత + ధ్వంసి + శంసా + రతానాం = శివస్తుతి తత్పరుల యొక్క, వక్త్ర + పద్మే = ముఖపద్మము నందు, మధుర + మధురస + ఆర్ద్రా = తియ్యని తేనె వంటి భక్తి రసముతో తడిసినట్టి, భారతీ = సరస్వతీ దేవి (వాక్కు), చరతి = విహరించుచున్నది.
గాలికి ఊగే తీగ చివర కన్నా మిక్కిలి చంచలమైనది లక్ష్మీదేవి. అటువంటి లక్ష్మి కూడా శివస్తుతి చేసే భక్తుల పట్ల అనుగ్రహముతో తన చంచల స్వభావాన్ని వదిలి, వారికి అమితానందాన్ని ఇస్తూ వారి ఇంట స్థిరముగా నివసిస్తుంది. అలాగే, ఆ శివభక్తుల ముఖపద్మములలో సరస్వతీ దేవి మధురమైన తేనె వంటి భక్తి రసమును కురిపిస్తూ నిరంతరము విహరిస్తుంది. అనగా శివభక్తులకు ఇటు సంపద, అటు విద్య (జ్ఞానము) రెండూ సిద్ధిస్తాయి.
విశేషములు
- యమక వైచిత్రి: ఈ శ్లోకమునందు 'తరలతర-లతా',
'రుచిర-రుచిర', 'మధుర-మధురస' వంటి పదప్రయోగాలు కవిత్వానికి శోభను చేకూర్చాయి.
- శ్రీ మరియు భారతీ: సాధారణముగా లక్ష్మి, సరస్వతి
ఒకేచోట ఉండరనే లోకోక్తి ఉంది. కానీ పరమశివుని భక్తుల యందు ఈ ఇరువురు దేవతలు
సామరస్యముతో ఉంటారని చెప్పడం ద్వారా శివభక్తి యొక్క గొప్పతనం వెల్లడవుతోంది.
- స్తోత్ర ముగింపు: ఈ శ్లోకముతో 26వ
స్తోత్రము సంపూర్ణమైనది. వ్యాఖ్యానకర్త రాజానక రత్నకంఠుడు ఈ స్తోత్రమును 'శివమ్' (మంగళము) అని ముగించారు.
ఇతి శ్రీకాశ్మీరక మహాకవి జగద్ధరభట్ట విరచిత స్తుతికుసుమాంజలి యందలి పాదానియమక స్తోత్రమనే 26వ స్తోత్రము సంపూర్ణము.
No comments:
Post a Comment